Сералы Лапиннің 1917 жылғы ақпан революциясына дейінгі өмірі мен қызметі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.16

1. Сералы Лапиннің 1917 жылғы ақпан революциясына дейінгі өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.68
1.1.С.Лапиннің өскен және білім алған ортасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17.30
1.2.С.Лапиннің XX ғасырдың басындағы қоғамдық.саяси қызметі ... ...30.56
1.3. С.Лапиннің шығармашылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56.68
2. Сералы Лапиннің 1917 жылғы революция тұсындағы қоғамдық.саяси қызметі 69.128
2.1. Ақпан революциясынан кейіңгі Түркістан өлкесіндегі саяси ахуал және С.Лапин ... 69.86
2.2. С.Лапин — "Шуро.и.уламо" ұйымының жетекшісі 86.107
2.3. С.Лапиннің "Түркістан" мұхтариятының құрылуы мен күшпен таратылуы тұсындағы қызметі" 107.128

Пайдаланылған деректер тізімі 135.149
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел ретінде өз орнын тауып, тәуелсіздік туын тіккен осы бір өзгерістер заманында еліміздің өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатка ие болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ақиқаты айтылмаған немесе біржақты қаралған тарихи құбылыстарды ой елегінен өткізіп, оларға объективті баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, демократиялық мемлекет құруды мақсат тұтқан елімізде төл тарихымыздың олқылау жазылған тұстарын толықтыра түсуге барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау сәтте, яғни халқымыздың тарихи санасын қалыптастыруға бағытталған шаралар жүзеге асырылып жатқан мезгілде, қазақ халқының тарихыңда өзіндік терең із қалдырған қайраткерлердің ғұмырнамасын жасауды да қолға алғанымыз абзал. Мұндай ғұмырнамалық зерттеулер жекелеген қайраткерлердің өмір жолын танып білумен бірге, олар өмір сүрген дәуірдің қыр-сырын түсінуге де өз септігін тигізеді.
Еліміздің тарихында өзіңдік елеулі із қалдырған қайраткерлер катарына ХІХ ғасырдың соңы мен XX ғасыр басында тарих сахнасынан шыққан казақ зиялыларын жатқызуға болады. Бүгінгі таңда сол зиялы қауым өкілдерінің бірқатарының ғүмырнамасы жасалып, көпшілік қауымға ұсынылып жатыр. Дегенмен бұл бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын тереңдете жүргізіп, қазақ зиялыларының ғұмырнамасы қатарын толықтыра түсуіміз керек.
Қазақ зиялыларының өмір жолы кеңестік дәуірде аракідік зерттелді. Олардың көпшілігі революциялық қозғалыстарға, кеңестік кұрылысқа атсалысқан кайраткерлерге арналды. Алайда мұндай іріктеме зерттеулер марксизм-ленинизм идеологиясы аясынан аса алмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсетуге кеңестік тарих ғылымының ұстанған идеологиясы тосқауыл болды.
Кеңестік тарих ғылымы сүйенген идеология кеңестік империя мүддесі жолында ұлттық мүддені ескермеді. ұлтшылдыққа қарсы күресемін деп ұлттық сипаты бар құбылыстарды аяққа басты. Кеңестер олағында аз халықтардан шыққан ұлтжанды, елін сүйген қайраткерлер ұлтшылдар болып қудалана тұсті.
Марксизм-ленинизм мен методологиясын басшылыққа алған "зерттеушілер 1917
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1. Бартольд В.В. О преподовании туземных наречии в Самарканде — Сочинение. т.2.ч.2. — М.,і 1964. с.305; Вместо ответа г-ну Лапину // Сонда. с.306-309; Еще о слове "сарт" // Сонда. с.310-314.
2. Вяткин В.Л. Еще о книжке г.Лапина // Туркестанский вестник. 1896. 26 марта.; Розен В.И.| Библиографическая заметка //
Записки восточного отделекия Императорского русскога
географического общества. 1896. N9. с.9.
3. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. — Алм)аты: Қазақ энциклопедиясы, 1995.
- 478 б.
4л /Шоқай М. Таңдамалы. 2 т. - Длматы, "Қайнар", 1999 - 520 б. / 247 - 319 б. / 280, 288-289-6;
5. Валиди 3. Воспоминание. Боріба нар олов Туркестана и других
восточных мусульман-тюрков| за национальное бытие и
сохранение культуры. Кн.1. — Уфа: Китап, — 1994. — 410 с.
6. иСафаров Г. Колониальная ревсілюция (Опыт Туркестана). — М.,
Госиздат, 1921 - 147 с. |
олоров Е. Очерки национального освоб олительного движения в Средней Азии. — Ташкент, Госиздат, 1925. — 90 с; Симонов А. Февральская революция в Средней Азии // Коммунистическая мысль. Кн.З. — Ташкент, 1Й7. — 120 с; Алексеенков П. Кокандская автономия (револнЬция в Туркестане). — Ташкент, Госиздат, 1931 — 79 с.
8. Д олонов И.К. Победа октярьской революции в Туркестане. — М.,
Госиздат, 1957. — 104 с; Аминов М.У. Борьба за установление
Советской власти в Коканде // Труды Самаркандского
университета. Вып. 19. - Самарканд, 1967. С.28-43; Житов К.Е.
Победа Великой Октябрьской революции в Узбекистане. — М.,
Госполитиздат, 1957. — 104 с; Иноятов X. Октярьская революция
{ в Узбекистане. - М. Госполитздат, 1958. — 319 с; Победа
Советской власти в Средней Азии и Казахстана / Отв. ред.
И.И.Минц. - Ташкент: Фан,; 1967. — 770 с; Турсунов X.
Национальная по питика Коммуйистической партии в Туркестане
(1917-19200 гг.). — Ташкент, Узбекистон, 1971. — 367 с; Иноятов
Х.Ш. Победа Советской власти в Туркестане. М., Мысль, 1978. —
364 с. |
9. Зиманов С.З. В.И.Ленин и советская государственность в
Казахстане. — Алма-Ата: Наука, 1970. — 303 с.
10.д Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно-политические взгляды
Мухамеджана Сералина. Алма-А|га, Наз ка, 1989. — 105 с. 11. Созакбаев С.У. Петербурскйй университет в истории политической и правовой мысли Казахстана (вторая половина XIX — начало XX вв.). Дисс... канд. юрид. наук. — Алма-Ата, 1985. - 199 с. /с.132/;
12. Қазақ совет энциклопедиясы. 7 т, 183 б.
13. Бендриков К.Е. Очерки по истории нар олного образования в
Туркестане (1865-1924). - М., Ңзд. АПН, 1960. - 500 с; Лунин
И.В. Жизнь и деятельность акадфмика В.В.Бартольда. — Ташкент:
Фан., 1981 - 220 с. / с.74.
14. Қойшыбаев Б. Жазықсыз яЫпа шеккендер. — Алматы,
"Қазақстан", 1990. - 68 б. /13-19 б/.
15. Сонда. 17-6.
16. Қойгеддиев М. Алаш қозғалысы. — Алматы: Санат, 1995. — 368 б;
V Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. — Алматы: Ататек, 1995 —
256 6.
17. Аманжолова Д. Казахский автоңомизм и Россия. — М.; Россия
мол олая, 1994. - 216 с. /с.21/.
18. Ахмедов Ғ. Алаш "Алаш" б олғанда: Естеліктер мен тарихи
V деректер. — Алматы: Жалын, 1996. — 224 6.
19. Махаева А.Ш. Қазақ комитеттері: құрылуы мен қызметінің
[/"тарихы (наурыз 1917 — маусым 1918 жж.). Тарих ғыл. канд. ...
авторефераты. — Алматы, 1995. 25 б.
20. Мекебаев Т.Қ. Уақытша үкіметтің Қазақстандағы билік
орындарының қызметі. Тарих. ғыл. канд. ... авторефераты. -
Алматы, 1996. - 26 б.
21. Раджапов Ө.А. Оңтүстік Қазақстан 1917 жылғы қос революция
і тұсында. Тарих ғыл. канд. ... авторефераты. — Алматы, 1998. — 26
б.; Ілиясова К. Қазақ съездері: қаралған мәселелері, шешімдері және олардың орындалуы (1917-1919 жж.). Тарихи талдау. Тарих ғылым. Канд. ... авторефреаты. — Алматы, 1999. — 26 6.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
................................................................3-16
1. Сералы Лапиннің 1917 жылғы ақпан революциясына дейінгі өмірі мен
қызметі.....................................................................
....................................17-68
1.1.С.Лапиннің өскен және білім алған
ортасы.......................................17-30
1.2.С.Лапиннің XX ғасырдың басындағы қоғамдық-саяси қызметі.......30-56
1.3. ... ... ... ... 1917 жылғы революция тұсындағы қоғамдық-саяси қызметі
69-128
2.1. Ақпан революциясынан кейіңгі Түркістан өлкесіндегі саяси ахуал және
С.Лапин .... ... ...... ... ... ... С.Лапиннің "Түркістан" мұхтариятының құрылуы мен күшпен таратылуы
тұсындағы қызметі" ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ халқының әлем қауымдастығы қатарынан егемен ел
ретінде өз орнын тауып, ... туын ... осы бір ... ... өткен тарихына деген көзқарас та мүлдем жаңа сипатка ие
болды. Оның бір көрінісі осы уақытқа дейін бұрмаланып, ... ... ... ... ... ... ой ... өткізіп, оларға
объективті баға беруге деген талпыныс. Қоғамдық татулық пен ... ... ... ... ... құруды мақсат тұтқан
елімізде төл тарихымыздың ... ... ... ... түсуге
барынша жағдай жасалып жатқаны белгілі. Осынау ... яғни ... ... ... ... ... жүзеге асырылып жатқан
мезгілде, қазақ ... ... ... ... із қалдырған
қайраткерлердің ғұмырнамасын жасауды да қолға ... ... ... ... ... ... өмір жолын танып білумен
бірге, олар өмір сүрген дәуірдің қыр-сырын ... де өз ... ... ... ... із қалдырған қайраткерлер катарына ХІХ
ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... ... казақ зиялыларын
жатқызуға болады. Бүгінгі таңда сол зиялы ... ... ... ... көпшілік қауымға ұсынылып жатыр. Дегенмен ... ... ... ... ... ... зиялыларының
ғұмырнамасы қатарын толықтыра түсуіміз керек.
Қазақ зиялыларының өмір жолы ... ... ... зерттелді. Олардың
көпшілігі революциялық қозғалыстарға, кеңестік кұрылысқа ... ... ... ... ... ... марксизм-ленинизм
идеологиясы аясынан аса алмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын,
атқарған қызметін ... ... ашып ... кеңестік тарих
ғылымының ұстанған идеологиясы тосқауыл болды.
Кеңестік тарих ... ... ... ... ... ... жолында
ұлттық мүддені ескермеді. ұлтшылдыққа қарсы ... деп ... ... ... ... басты. Кеңестер олағында аз халықтардан шыққан
ұлтжанды, елін сүйген ... ... ... ... ... мен ... басшылыққа алған "зерттеушілер 1917
жылғы казақ революциясына дейін қазақта ... ... ... ... ... ... Ал, революцияға дейінгі кезеңде саны аз
болған қазақ зиялыларының ... ... ... мен ... тап
өкілдерінің мүддесін қорғау жолындағы әрекет" ретінде түсіндірілді ... ... ... ... ... ... біз қарастырып отырған
кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету ... ... ... ... ... бағалады. Осығай орай қазақ
зиялыларының арасында өзіндік ұстанымдарымен дараланған С.Лапиннің қоғамдық-
саяси ... мен ... ... ... ... ... ... ғасыр басындағы қазақ зиялыларының алғашқы шоғыры қатарында С.Лапин да
қазақ ... және ... ... өзге де ... халықтарын
ұлттық бостандыққа жеткізу, тұрмыс ... ... ... ... қосу ... ... ... етті. Түркістаңда 1917 жылғы Ақпан
төңкерісінен кейін "Шуро-и-уламо" ұйымына ... ... ... қатар шығармашылықпен айналысты.
С.Лапиннің өскен ортасында атқарған қызметін және шығармашылығын ... ... ... XIX ... соңы мен XX ... ... ... ұлт зиялыларының орнын айқындауға, оларға ... ... ... баға ... ... игі ықпалын тигізеді. Сондықтан біз
қарастырып отырған тақырыпты ғылыми өзекті мәселеге арналған деуге ... ... ... ... ... ... ... мен
шығармашылық мұралары отандық тарих ... ... ... объектісі
ретінде қарастырыла қойған жоқ. Ғылыми әдебиеттерде ... ... ... ... ... қатысты және оның шығармашылық
мұраларына байланысты бағалар берілген. Оңдай бағалар өзінің ... ... ... ғылыми пікірлер XIX ғасырдың соңғы кезеңінен
бастау алады. Бұл ... ... ... ... ... атап көрсетуге болады. Оның бірқатар еңбектерінде ... ... ... ... Ол ... ... (шығуы мен
мәніне және "сарт тіліне") ... ... ... ... түсіп,
С.Лапиннің бұл мәселелер жөнінде жасаған болжамдары мен ... ... оның өзін ... ... ... ... ... шыққан "Орысша және өзбекше ... және ... ... ... ... ... атты еңбегіне
1896 жылы Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі В.В.Розен ... ... ... ... да ... берілген.
XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының көшбасшысы ретінде ... ... ... мен ... ... беттерінде жариялаған
мақалаларында С.Лапиннің Мемлекеттік думадағы ... ... ... қызметіне және 1914 жылы Санкт-Петербургте өткен бүкілресейлік
мұсылман съезіне қатысуына байланысты ... ... Ол ... тұрғыда берілген деп есептеуге болады.
С.Лапиннің 1917 жылғы қос революция ... ... ... ... ... ... ... пікір білдірушілер қатарына
М.Шоқайды жатқызуға болады. Ол ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде: "Сералы Лапинмен өзімнің жеке
қарым-қатынасыма келгенде, ол кісі мені туған інісіндей жақсы ... ... ... Тек ... ... бір-бірімізге жолай алмадық," — дей
отырып, оның ... ... ... ... Оның бұл сыны азаттық
қозғалыстағы С.Лапиннің мұсылмандық, діни негіздерді басшылыққа ... ... ... ... ... мен Түркістан мұхтариятының (Қоқан
автономиясы) қантөгіске бармай өзара ымыраға келуін ұсынуынан да туындаған
еді. Осы жерде көрнекті қоғам ... Зәки ... ... еңбегінде
С.Лапинге байланысты білдірілген пікір М.Шоқайдың пікіріне ... ... айта ... ... ... ... кейінгі кезенде С.Лапиннің 1917 жылғы қызметіне
алғаш Г.Сафаровтьщ. 1921 жылы жарық ... ... баға ... ... ... өлкесінің жергілікті халықтарының діни-ұлттық мүддесін
қорғауды мұрат тұтқан кайраткер ретінде көрсетілген-ді. ... XX ... ... кеңестік тарих ғылымы қатаң идеологияландырылуына ... ... ... ... ... ... оның 1917 ... тұсындағы саяси ұстанымы "панисламистік" пиғылмен ұштастырылды.
Сондай-ақ оның "Шуро-и-уламо" ұйымына жетекшілік етуі "контрреволюциялық",
"бұқара халықтың мүддесіне ... ... ... ... түсіндірілді.
Мұндай баға берген авторлар Е.Федоров, А.Симонов және ... ... бұл ... қатарында Е.Федоровтың еңбегінде ... орыс ... ... ... ... оң баға орын алған.
Кеңестік тарих ғылымы алдымен ... ... ... ... мен ... ... идеологиясы шырмауында болып келген
1930-1980 жылдары аралығында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі
зерттелмеді. Әрине, бұл ... ... ... тыс ... ... дегенді
білдірмейді. Бірақ оған революцияға дейінгі Қазақстан мен Түркістандағы
революциялық қозғалысқа ... ... ... ... ... ... ... сюжет есебінде қарау үрдісі қалыптасты. ... ... ... А.А. ... ... ... секілді тарихшы-ғалымдардың Орта ... ... ... яғни 1917 ... Қазан революциясының жеңісі туралы еңбектерінде
С.Лапиннің сол тұстағы қызметіне және ол жетекшілік ... ... ... ... ... де ... болады. Осы аталған
авторлардың барлығының дерлік еңбектерінде ... ... ... сай ... Соның ңәтижесінде қазан
революциясы қарсаңы мен одан ... ... ... ... барынша қараланып көрсетілді.
Кеңестік құрылысқа арналған еңбектердің барлығында ... ... ... теріс көрсетілді деп біржақты тұжырым болмайды. Өйткені
С.Лапиннің ... ... ... кеңестік құрылысқа арналған кейбір
еңбектерде оң баға да берілді. Мәселен, С.З.Зимановтың еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... т.б. қазақ зиялыларымен бірге аткарған ... және XX ... ... баспасөзін шығару жолында жасаған әрекетіне объекгивті баға
беруге талпыныс жасалған. Мұндай талпыныс ... ... ... ... де ... 1985 жылы заң ғылымдары ... ... ... ... ... ... баға ... "С.Лапин
университетте алған білімін қазақ халқының игілігіне жұмсауға ... ... ... ... мектептерін ашуға бар күшін салып, Ресей
мен Қазақстанның достық қатынасын нығайтуда қызу қызмет ... [11] ... ... ... ... С.Лапинге қатысты берілген мақалада оны
шығыс сәулет өнерін зерттеуші, ағартушы әрі ... деп ... ... ... ... ... "Шығыс тілдерін (араб, парсы, т.б.)
жетік білген. Лапин ... көне ... ... ... ... орыс тілінен өлеңмен аударды және олардың салынған
жылын ... ... ... ... байланысты), салдырған адамдарды
және сәулетшілердің есімін анықгады. Өзіне дейінгі- ... ... ... әл-Хани", "Шаһнама" дастандарының нұсқаларын, қолжазбаларын тапты.
Шаһи Зинда, араб қолбасшысы ибн ... ... ... жазып қалдырды".
С.Лапиннің ғылыми үйірмелердің қызметіне қатысуы жайында шығармалары туралы
мәліметтер кеңестік дәуірде жарық көрген ... пен ... де ... жылы ... ... "Жазықсыз жапа шеккендер" атты еңбегі
жарық көрді. Оның бұл еңбегінде С.Лапиннің өмір жолы мен ... ... ... атты тарау берілген. Зерттеуші Б.Қойшыбаев С.Лапиннің
өміріне қатысты ... ... ... ... ... ... атап ... бірқатар мерзімді баспасөздердегі С.Лапин
туралы дерек көздерін ғылыми айналымға тартқан. Б.Қойшыбаевтың осы ... ... ... ... қоғамдық-саяси қызметі мен
шығармашылығын ... ... ... ... ... бағалауға
болады. Оның С.Лапин туралы мынандай пікірі ... ... ... ... ... қазақ балалары үшін мектеп ашу ісіне ... ... ... ... қарапайым халық 1905 және 1916 ... ... Осы ... ... көтерілістерге қатысқаны үшін
өлім жазасына кесілген жергілікті халық өкілдерін (қазақ, қырғыз, ... ... заң ... үлкен еңбегіне саналады. Ол Түркістан
өлкесінде тұратын мұсылмандардың жинаған ... ... 1913 ... салу ... де ... ... ... қызметіне жоғары баға бергенмен оның өмір
жолы мен қоғамдық-саяси қызметінің кейбір тұстарына назар аудармаған-ды.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... үйірме жұмысына қатысуы, Мемлекеттік думадағы мұсылман ... ... ... заң жобаларын әзірлеуге атсалысуы, 1914 жылы
бүкілресейлік мұсылман съезіне ... және 1917 ... қос ... қызметі Б.Қойшыбаев еңбегінде каралмаған.
Еліміз егемендік алғаннан кейінгі ... ... ... мүдде
тұрғысынан жазу жолында алғашқы қадамдар жасалынып, XIX ғасырдың соңы ... ... ... қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси ... мен ... ... зер салып, онда "ақтаңдақ,"_беттерін
ашып көрсетуде елеулі табыстарға қол жеткізді. Бұл ретте М.Қойгелдиев пен
К.Нүрпейісовтің еңбектерін ерекше атап ... ... ... еңбегінен
кейін ғалымдар арасында қазақ зиялыларының жекелеген өкілдерінің қоғамдық-
саяси қызметін зерттеуге деген құлшыныс арта ... ... ... да ... елеулі дәрежеде ықпал етті. 1996 жылы
Ғ.Ахмедовтың "Алаш "Алаш болғанда" атты ... ... ... Онда алғашқы
қазақ интеллигенциясы өкілдерінің тізімі беріліп, олардың қоғамдық-саяси
қызметінен шолу жасалған еді. Ол ... ... ... ... де орын алған. С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметіне ... мен ... ... ... ... орта тұсынан бастап
кандидаттық диссертацияларда айтылды. А.Ш.Махаеваның "Қазақ комитеттерінің
құрылуы қызметі" атты ... ... ... 1917 ... ... ... қызметінің кейбір тұстарына байланысты жаңа
көзқарас тұрғысынан баға берілген. ... ... туы" ... сүйене отырып, С.Лапиннің 1917 жылы Перовскіде ... ... ... ... қатысты ой-пікір білдіріп, ондай ұйымдар
жергілікті ... ... ... ... ... қорғауды мақсат
тұтты дейді.
Т.Қ.Мекебаевтың Уақытша укіметтің Қазақстандағы билік орындарының қызметіне
арналған ... ... ... ... үкіметтің жергілікті
органдарына қатысты көзқарасы қарастырылған. Онда ізденуші С.Лапинге баға
беруде М.Шоқайдың еңбегіңдегі ... ... ... ондай баға беру
А.Ө.Раджапов пен К.Ілиясованың кандидаттық диссертацияларына да ... ... ... кезіндегі Қазақстандағы саяси партиялар ... ... ... зерттеген И.Е.Еремина өзінің диссертациясында
С.Лапин жетекшілік еткен "Шуро-и-уламо" ұйымына да ... ... бұл ... ... ... ... өз алдына бөлек
кандидаттар тізімін ұсынғанын назардан тыс қалдырған. Мұндай кемшіліктің
орны Е.Қ.Серікбаевтың кандидаттық диссертациясында ... ... ... ... ... ... ... Түркістан мұхтариятының қалыптасуы мен күйреуіне арналған
диссертациялық жұмысында шынайы баға беруге деген ... ... ... жұмыста ғылыми айналымға енгізілген тарихи деректер өзінің сонылығымен
ерекшеленеді.
Қазақстанның XX ... ... ... ... ... ... ... С.К.Рүстемовтың кандидаттық диссертациясында
бұл қозғалысқа С.Лапиннің да ... тың ... ... ... пікірінше, С.Лапин мұсылмандық қозғалысқа ... ... ... ғана емес, Ресей империясындағы өзге де ... ... ... ... ... ... ... С.Лапин
қазақ халқының азаттық қозғалысын өзге түркі-мұсылман халықтарының азаттық
қозғалысымен ұштастыруға ... ... ... ... ... С.Қ.Шілдебайдың және ... ... ... тапқан. С.Қ.Шілдебай өзінің зерттеуінде
С.Лапинйің 1917 жылы құрған "Шуро-и-уламо" ұйымына көбірек ... ... ... ... баға беруде М. Шоқайдың пікіріне сүйенген.
С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі соңғы жылдары елімізде жарық көрген
ғылыми ... ... тек ... ғана ... ... Ол ... С.Лапиннің бірінші орыс революциясы тұсында
және 1917 жылғы қос революция ... ... ... баға ... ол еңбекге С.Лапиннің Санкт-Петербургте атқарған қызметі жайында
ешқандай ... ... ... ... ... ... ... басылымының 3-томында
С.Лапин қазақ зиялыларының алғашқы толқынының өкілі ретінде көрсетілген.
Сондай-ақ ... ... мен ... қатысты мәліметтер 2000 жылы ... ... ... ... ... енген. Ол туралы
мақаланы С .Смағұлова жазған.
Соңғы уақытта мерзімді баспасөз беттерінде де ... ... ... көре ... ... ... газетінде зерттеуші Т.Дайрабайдың
"Қазақ тарихындағы Лапиндер ізі" атты мақаласы ... Ол ... ... ... мен ... ғана ... Лапиндер
әрекетіне де қатысты тың мәліметтер берілген.
С.Лапиннің 1911 жылдың бас кезінде Перовскіде .ашқан ... ... ... ... рет ... ... ғылымында Д.И.Дулатова
мен НД.Нұртазинаның 1917 жылы ... ... ... ... ... аталмыш серіктестік жергілікті халықты патша өкіметінің отаршылдық
саясаты жағдайында әлеуметтік ... ... ... ... ... түрде
негіздеп, мақала соңында серіктестікке қатысты мұрағаттық құжатты ... ... ... ... ... жаңа ... шығара
бастаған бірқатар еңбектерінде С.Лапиннің XX ғасырдың бас кезінде атқарған
қоғамдық-саяси қызметіне байланысты ой-пікірлер ... Бұл ... ... ... ... ... Оның мақаласында С.Лапиннің
кеңестік биліктен жергілікті халық мүддесімен санасуды талап етуіне жоғары
баға берілген. Мұндай бағаларды ... ... ... ... секілді зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... С.Агзамходжаевтың еңбегінде
С.Лапиннің 1917-1918 ... ... ... ... ... ... А.Мингноровтың 1917-1918 жылдардағы Түркістандағы
қоғамдық-саяси ұйымдардың тарихын ... ... ... С.Лапин
жетекшілік еткен "Шуро-и-уламо" ұйымының ... ... Бұл ... ашып көрсетуде негізінен ұлттық баспасөздердің ... 2000 жылы ... ... ... алғаш рет С.Лапиннің 1918
жылы Германияға кетуін, ондағы тағдырын ашып ... ... ... осы ... ... ғылыми әдебиеттерде көтеріле қойған
жоқ еді. ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Ресей империясындағы түркі-мұсылман ... ... ... ... жүрген москвалық зерттеуші С.М.Исхаковтың 1917 жылғы
қос революция тұсындағы түркі-мұсылман халықтарының қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... баға ... Автор
С.Лапинді 1917 жыл кезінде Түркістан халықтарының мүддесін қорғауда аса
белсенділігімен көзге түсті дей отырып, оның ... ... ... ... ... бір ... ... себептерін де ашып
көрсеткен. С.М.Исхаков еңбегі Москва мұрағаттарынаң алынған мол ... ... ... ... ... Ресейдегі түркі-мұсылман халықтарының азаттық
қозғалысы батыстық зерттеуші С.Зенковскийдің еңбегінде қарастырылған. Оның
еңбегінде С.Лапин ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғауда діни ... ... деп ... ... ... ... еңбегінен де
кездестіруге болады.
Біз қарастырып отырған мәселенің ғылыми әдебиеттерде баяндалу ... шолу ... ... ... ... ... аңғартады.
Осы уақытқа дейін мұндай мәселені арнайы карауға қажет ... ... ... жоқ-тын. Ондай қолайлы жағдай еліміз егемендік алғаннан
кейін ғана қалыптасты. Мұның өзі біз ... ... ... ... ... керек.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ...
С.Лапиннің ғұмырының барлық кезендерін қамти отырып, оның қоғамдық-саяси
қызметін, шығармашылығын ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, С.Лапиннің XIX ғасырдың соңы мен XX ... ... ... ... ... сай толық келбетін ашып
көрсету. Осы ... жету үшін ... ... ... міндеттер алға
қойылды: С.Лапиннің өскен және білім алған ортасын, оның ... әсер ... ... ... ... басында С.Лапиннің қоғамдық-саяси өмірге атсалысуына объективті
баға беру мақсатында бірінші орыс революция тұсындағы, Мемлекеттік ... ... ... және т.б. ... ... ... ... қызметінің ерекшелігін ашып көрсету;
1917 жылғы ақпан революциясынан кейінгі қоғамдық - саяси өмірдің С.Лапинге
әсерін анықтау;
С.Лапин жетекшілік еткегі "Шуро-и-уламо" ұйымының ... ... ... осы мақсатты жүзеге асыру жолында атқарған қызметіне объективті баға
беру;
С.Лапиннің Түркістан мұхтариятына және кеңестер билігіне ... ... ... ... ... жұмысының хронологиялық шегі Сералы Лапин өмір сүрген жылдарды,
яғни 1868 ... 1919 ... ... ... ... ... ... негізі. Дипломдық жұмыста негізгі ... ... ... баспасөз мәліметтерінен, жарияланған
құжаттар ңен материалдар ... ... және ... ... ақпараттардан алынды Сондай-ақ С.Лапиннің өзінің
шығармалары дерек көзі ретінде алынды.
Алға қойған мәселені ... ... ... ... ... ... Ташкент облыстық мұрағатының, мемлекеттік
мұрағатының және ... ... ... ... ... ... ... ғылыми айналымға тартылды. Осы аталған
мұрағаттардың ішінде С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметіне, өскен және ... ... ... ... ... ... ... орталық
мемлекеттік мұрағатында жинақталған. Ол С.Лапиннің туып-өскен жері кезінде
Түркістан генерал-губернаторлығының Сырдария облысына ... ... ... Оның үстіне С.Лапин Ташкент каласындағы Түркістан мұғалімдер
семинариясында білім алып, сонда бірнеше жыл қызмет етті, кейіннен ... ... ... ... ... 1917 жылғы қос
революция жылдарында Ташкенттегі "Шуро-и-уламо" ... ... ... ... ... ... қатысты (Сырдария округтік Құрылтай
жиналысына сайлау істері жөніндегі комиссия) алынған құжаттарда ... ... ... қатысты мәліметтер бар. Мәселен, 528-қорда С.Лапин
жетекшілік ... ... ... ... ... ... ... ретінде ұсынылғандардың тізімі сақталған.
Ресей Федерациясының мемлекеттік мұрағатының ... ... ... Бұл ... ... ... ... Мемлекеттік
думадағы мұсылман фракциясының ... ... ... мешіт салу құрылысына және ... ... ... ... қатысқаны жайлы мәліметтерді таптық.
Ресей мемлекеттік әлеуметтік-саяси тарих мұрағатының 71-қорынан (Марксизм-
ленинизм институты) ... ... ... "Шуро-и-уламо" ұйымының
жарғысы және оның Ташкент ... ... ... сондай-ақ сол
тұстағы қызметіне қатысты т.б. бірқатар құжаттар алынды.
Қазақстан Республикасы орталық ... ... ... қарастыру
барысында 64-қордан (Дала генерал-губернаторлығының кеңсесі) ... жылы ... ... ... ... ... онда баяндама
жасағаны жайлы, ал 1202-қордан (Е.Федоровтың жеке ... ... ... революциясы тұсындағы қоғамдық-саяси қызметіне ... ... ... ... XIX ... соңы мен XX ... ... жарық
көрген көптеген мерзімді баспасөздердің материалдары ғылыми айналымға
тартылды. Ол ... ... ... орыс, қазақ және татар
тіліндегілер ... ... ... баспасөздерден "Айкап" журналында, "Қазақ"
газетінде және ... туы" ... ... ... ... ... мен "Қазақ" газетінде С.Лапиннің XX ... ... ... ... қатысты материалдар бар. С.Лапиннің
Б.Қаратаев, Е.Оразаев, Ы.Жаманшалов, А.Жанталин, А.Өтегеновтармен бірге
1908 жылы қазақтарды ... ... ... заң ... ... және бұл заң жобасына деген өзге қазақ зиялыларының ... ... ... ... мұсылман съезіне қатысқаны
туралы материалдарды "Айқап" журналы мен " қазақ" газеттерінде ... ... 1912 жылы ... ... ... ... " ... газетінде берілген бұл мәліметтер
мұрағат мәліметтермен сай ... және оны ... ... ... өзіндік игі ықпалын тигізеді.
1917-1918 жылдары жарық көрген "Бірлік туы" газетінде С.Лапиннің сол тарихи
кезенде атқарған ... ... ... материалдар молынан
кездеседі. С.Лапиннің Перовскіде "Халық ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына депутаттыққа ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруына,
"Шуро-и-уламо" ұйымына жетекшілік ... ... ... ... ... ... саяси ұстанымдары сынға алынған. "Шуро-и-
уламо" ұйымы атынан Құрылтай жиналысына өз алдына ... ... ... туы" ... қарсылық білдірген.
Орыс тілді басылымдардан "Туркестанские ведомости", "Русский Туркестан",
"Слово", "Туркестанская туземная газета", "Свободный ... ... ... ... ... ... бұл басылымдардың
барлығында дерлік С.Лапиннің мақалалары да ... ... ... ... ... жылғы сандарында, "Слово"
газетінің 1908 жылғы санында, "Своб ... ... ... 1918 ... ... бірқатар мақалалары жарық көрген. Сондай-ақ, бұл
газеттердің ішінде "Туркестанские ... ... ... ... ... газета" секілді басылымдарда С.Лапиннің
шығармаларына және ... ... ... түрлі пікірлер
білдірілген. С.Лапиннің "сарт" сөзі мен тілі ... ... ... ... газеті арқылы жүрген.
Татар тіліндегі басылымдардан 1906 ... ... ... каласында
Ф.Каримовтың редакторлығымен шығып тұрған "Уакыт" газеті мен ... ... ... ... ... ... Туркестан"
("Ұлы Түркістан") газеттерінің материалдары қолданыс тапты. Уакыт газетінің
1908 жылғы санында С.Лапиннің Ресей мұсылмандарының діни істері туралы ... және ... ... ... туралы заң жобасын әзірлеуге
қатысып, бұл заң ... ... ... ... ... туралы материалдар бар. Ал, "Улүғ Туркестан" газетінде СЛапиңнің
1917-1918 жылдардағы қызметінің сырына қатысты материалдар көптеп ... ... ... ... дені осы ... ... де ... жазу барысында С.Лапиннің туыстарынан естелік алу жұмысы ... ... ... ... жиен қарындасы Зиба Қожановадан
(Сұлтанбек Қожановтың қызы) алынды. Оның ... ... ... ... ... мәліметтер бар. М.Шоқайдың жарық көрген 2 томды
таңдамалы ... ... ... және 1917 ... ... берілген. Сол естеліктерде С.Лапин туралы айткандары жұмыста
кеңінен қолданылды.
Дипломдық жұмыста 1917 жылғы қазан революциясына қатысты ... ... ... мен материалдар жинағында берілген мәліметтер де
пайдаланылды.
Осылайша мұрағат кұжаттары, ... ... ... ... ... және естеліктер мен ғылыми өдебиеттердегі мәдіметтер бірін
бірі толықтырып, С.Лапиннің қоғамдық-саяси қызметі мен ... ... өз. ... ... ... ... негізі. Дипломдық жұмыста қойылған
мәселелерді ғылыми ... ашып ... ... ... ... ... ... байланыстағы тарихилық, объективтілік
сияқты негізгі метолологиялық принциптер ... ... ... ... көрнекті қайраткерлердің өмірі мен қызметін зерттеуде калыптасқан
жаңа ... да ... ... ғылыми жаңалығы — нақтылы деректер негізінде С.Лапиннің
қоғамдық-саяси, ... ... ... ... ... сай ... тұрғыда жан-жақгы талданып көрсетілді. Қол жеткізілген ғылыми
нәтижелерге сай Дипломдық жұмыста ... ... ... ... ... ... өскен және білім алған ортасы
әсер еткені айқындалып, Түркістан мұғалімдер семинариясында және Санкт-
Петербург ... ... ... ... ... және саяси
мәселелерге қызығушылық таныткандығы көрсетілген; С.Лапиннің ... ... ... ... ... ... тарихи
сәулет ескерткіштеріндегі жазбаларды тәржімалауынан, ... ... ... патша өкіметінің отаршылдық саясатын сынға алған
мақалалар жариялауынан көрінетіндігі айқындалған; С.Лапиннің бірінші орыс
революциясы тұсында ... ... ... казақ халқының мұң-мұқтажын
білдірген петиция (арыз-тілек) тапсыруға атсалысканы, Ресей мұсылмандарының
діни істері және ... ... ... туралы заң жобаларын әзірлеп,
оны Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясына тапсырғаны туралы, қазақтарды
әлеуметтік жағынан ... ... ... сауда-өнеркәсіптік
серіктестік кұрғаны жылы бүкілресейлік мұсылман сіезіне ... ... ... ... нақтылы мәліметтер келтіріліп, оның атқарған бұл қызметіне
талдау жасалған;
1917 жылғы Ақпан ... ... ... ... ... ... ... мен зорлығынан құтқарады және өзін-өзі басқаруға
мүмкіндік береді деп қабылдап, сол ... ... ... ... ... ... ... қызметіне атсалысқаны
көрсетілген;
Түркістан өлкесіндегі мұсылман халықтарының ... ... ... ... ... ... ұсынған С.Лапин 1917 жылы шілдеде "Шуро-и-
уламо" ... ... ... саяси ұстанымдарына сай әрекет етуге талпынғаны
жаңа тың ... ... ... ... ... ... кеңесі мен Түркістан мұхтарияты
үкіметінің қантөгісті жағдайға бармай ымыраға келуін жақтағанына, кеңестер
билігінің күшпен ... ... ... ... ... және
ондағы қызметіне объективті ғылыми баға берілген.
Зерттеу жұмысыңың қолданыстық маңызы. Дипломдық ... ... ... ... XIX ... соңы XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихынан
арналған зерттеулерде кеңінен қолдануға болады. ... ... ... ... Қазақстан тарихы және түркі халықтары тарихы пәндері
бойынша лекциялар курсында және семинар сабақтарында пайдаланылуына ... ... ... өтуі ... жұмыстың мазмұнында жасалған
негізгі тұжырымдар мен қорытындылар ғылыми басылымдарда ... ... ... ... ... ... ... материалдарында жарияланды.
Дипломдық жұмыс Қожа Ахмет Ясауи ... ... ... ... ... кафедрасы талқыланды. Әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университетінің Қазақстанның жаңа және қазіргі ... ... ... ... кеңесте қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... ... ... және қосымшадан тұрады.
1.СЕРАЛЫ ЛАПИННІҢ 1917 ЖЫЛҒЫ АҚПАН РЕВОЛЮЦИЯСЫНА ДЕЙІНГІ ӨМІРІ МЕН ҚЫЗМЕТІ
1.1 ... ... және ... ... ... ... Лапин 1868 жылы Түркістан генерал-губернаторлығына
қарасты Сырдария облысының Перовск уезіндегі Кеңтөбе ... ... ... ... ... ... ауданы Қоғалы көл ауылы)
дүниеге келді.
Сералының атасы Лапы XIX ғасырдың ... ... Сыр ... кіші ... байұлы тайпасының жаппас руы арасында байлығымен
және жомарттығымен танылған қадірменді адам ... ... ... ... ... ... Сұлтанбек Қожановтың қызы — Зиба ... жиен ... ...... ... ... қарағанда
Лапы Сыр өңіріндегі жарлыларға жыл сайын мал ... ... ... ... ... ұлы ... ... пысықтығымен, іскерлігімен
танылып, көзі ашық адамдарға жақын жүруінің арқасында белгілі бір дәрежеде
абырой ... ие ... Ол ... ... ... және Хадиша есімді үш
әйел алған бұл үш ... ... ... ... ... ... Жағыппар, Әлиакбар, Гүләндәм, Латифа, ... ... ... ... Әбутәліп есімді ұлдар мен қыздар туылған.
Мұңайтпастың ұлдары ішінде оку-білімге айрықша ынта ... ... ... ... ... ... ... калыптасуына өмір сүрген
дәуірі, өскен ортасы және тәлім-тәрбиесі ықпал ... ... ... шағы ... ... ... ... отарына айналып,
бодандық қамытын киген кезеңіне тұспа-тұс келді. XIX ғасырдың 60-жылдары
патіпа өкімті-Қазақстанның оңтүстік ... ... ... аяқтап, 1867
жылы шілдеде бекітілген "Жетісу және Сырдария облыстармен ... ... ... және 1868 жылы 21 ... қабылданған Орынбор және Батыс
Сібір генерал-губернаторлықтарының дала облыстарын басқару туралы Уақытша
Ережені" енгізу ... ... ... шексіз билеп-төстеуге мүмкіндік алды.
Ендігі уақытта патша өкіметі казақ халінің тыныс-тіршілігіне ... ... ... отыру құзырына ие болды.
1867 әкімшілік басқару реформасына ... ... ... ... және Перовск уездеріне бөлінген Сырдария облысы Түркіетан генерал-
губернаторлығы құрамына енді. С.Лапиннің ... жері ... ... ... уезі ... ... ... уезімен, солтұстігінде Торғай
және Ақмола облыстарымен, шығыс ... ... ... ... ... 1917 ЖЫЛҒЫ ҚОС РЕВОЛЮЦИЯ ТҰСЫНДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ
ҚЫЗМЕТІ
2.1 Ақпан революциясынан кейінгі Түркістан өлкесіндегі саяси ахуал және С.
Лапин
1917 жылғы Ақпан революциясының жеңісі ... ... ... ... шет ... да ... ... жандануына, халықтың саяси
белсенділігінің артуына зор ықпал етті. Дегенмен ... ... ... ... шабыт басқа өңірлерге қарағанда сәл кешеуілдеп барып
байқалды. Мұның себебін сол ... ... ... газеті патша
өкіметінің құлатылғаны туралы ... ... ... ... ... ... Куропаткиннің салқын карсы алып, оны тек 5
күннен кейін ғана ... ... ... ... және ескі ... ... ... жойылып, жаңаларының құрыла қоймауымен байланыстырған-ды.
Уақытша үкіметтің 5 ... ... ... басқа өңірлерде ескі билік
орындары тез жойылып, оның орнына қоғамдық ұйымдардың атсалысуымен құрылған
өкімет органдарына ... ... ... жатса Түркістан өлкесінде ескі
лауазым иелері, соның ішінде генерал-губернатор да өз қызметін сәуір айының
басына дейін ... ... ... 8 ... ... ... нұскау түскенге дейін облыстық, уездік деңгейдегі лауазым
иелеріне өз қызметтерін жалғастыра беру ... және ... ... ... жіті. көңіл бөлуді тапсырды.
Өлкедегі мұндай жағдайға қарамастан патша өкіметінің кұлатылуы туралы хабар
жергілікті халық тарапынан зор ... ... ... ... ... ... жеделхаттары жолданып жатты. Мәселен, 1917 жылдың 7 ... ... 12 ... атынан, ал 11 ... Қара ... ... ... ... ... ... құттықтау жеделхаттары
жолданып, онда қазақтардың жаңа үкіметке толық қолдау көрсететіндігі және
жаңа биліктің қазақтар ... ... ... ... ... құлатылғаны туралы хабарды С. Лапин Термезде жүріп ... ... зор ... ... куәсі болды. Наурыз айының 9
күні Термез тұрғындарының бейбіт шеруі өтіп, онда қала ... ... ... ... ... ... "Орыс халды өзіне ғана
емес, Ресейде тұратын барлық халықтарға да бостандық алып берді. ... ... ... ең ... ... болып табылатын Термездің
бұратаналары және осында борышын атқарып жатқан ... ... ... ... етуді және оған барынша қолдау көрсетуді өзіне міндет санайды,
Ескі билік орындарыньң тез арада ... ... ... ... және бұратана емес деп бөлмейтін, халық мүддесін мемекет
мүддесімен ұштастыратын ... ... бой ... ... ... ... жолданған болатын.
Уақытша үкіметтің ұлттық мәселе бойынша қабылдаған алғашқы актілерінің ... жылы 20 ... ... ... ... діни наным-
сенімдеріне, ... ... ... алып ... ... ... ... рет діни нанымдық, нәсілдік кемсітушілікті жойылды деп,
ұлттар тендігін қағаз жүзінде болсі да жария еткен бұл акт бүрыңғы ... ... ... ... ... тең сезінуіне жол ашты.
Осы қаулы кабылданған күні Ә. Бөкейханов, М. Дулатов және М. ... ... атты ... ... ... таратты: "Азаттық таңы атты. Тілекке
құдай жеткізді. күні кеше құл едік, енді бұл күн ... Қам ... ... ... жоқ. ... ... теңдік әперіп отырған орыс
халқының ақ жүрек адал ниетті көсемдері, орыс халқының ... ... ... ... қан төгіп, жеңіп алды. Олардың бұл жақсылығы калай
қайтарамыз? Біз ... әділ ... азат ... ... бір ... жаны бір. ... ... жаны ашымайтын еді, қабырғамыз
қайыспайтын еді, енді орыс ... ... ... тең ... ... сүйінеміз, жамандығына қүйінеміз. Жұрттың бәрі осылай ... ... ... ... ғана азат ... бола ... ... үшін жаңа
үкіметке қолдай келген көмегімізді аямауымыз керек. ... ... ... қызмет қылалық, кешікпей ашылатын Учредительное собрание
һәм Мемлекеттік думада ... ... ... алып, халқьмыздың бақ-
берекесіне жол ашалық".
1917 жылдың ... ... ... ... тұрған Петроградтағы
жұмысшы және солдат депутаттары ... ... ... ... де мұндай ұйымдар бой көтере бастады. Ташкент қаласында 3 наурызда
жұмысшы депутаттар Кеңесі, 4 наурызда ... ... ... ... олар бірлесіп, жұмысшы және солдат депутаттарының Ташкент кеңесі деп
аталды. Оның жетекшілігімен Түркістан ... ... мен ірі ... ... ... және солдат депутаттарының кеңестері құрылып,
наурыз айының соңына дейін олардың өлкедегі саны 75-ке ... ... ... ... ... нәсілдегі ұлттардың өкілдерінен
тұрды.
Жұмысшы және солдат депуаттары кеңестерінің құрылуымен бір ... ... ... ... ... ... орындауға талпынған 1
қоғамдық ұйымдардың атқару комитеттеріне сайлау ... ... ... ... ... бір ұйым ... ғана өкілдер енгізілетін.
Бұл өз кезегінде атқару комитеттеріне өлкеде тез ... ... ... ... Кеңестеріне көп мүмкіндік беретін. Ал, ешқандай ұйымдары
жоқ жергілікті халық өкілдерін енгізе ... ... ... ... қорғаудан құр алақан қалу жағдайының алдында тұрды. ұлттық
қоғамдық ұйымдарды құруға сол ... ... ... ... азаматтардың;
аздығы да сезілген болатын. Мұны "Бірлік туы" ;газетінде жазылған мына бір
жолдардың мазмұнынан да аңғаруға болады: "Ең ... ... ... ... қазақтары бұл таныс болмаған жаңа бір жота басшы ... ... ... ... ... ... ... Шоқайды, Термезден
Сералы Лапинді, Самарқаннан Хұсан Ибрагимовты, мұғалім Табанбаевты,
Қазаннан. ... ... ... ... ... Қармақшыдан
мұғалім Ибраһим Қасымовты шақырды".
Перовск уезі қазақтарының жеделхатын алған С.Лапин 14 наурызда Ташкентке
келді онда Мүнауар Қари ... I. ... Т. ... ... ... зиялы қауым өкілдерінің ұйымдастыруымен ... ... ... ... ... ... ... қатысты. бұл
жиналысқа қатысушылар Уақытша үкіметке және оның жүргізіп ... ... ... танытатындығын білдіріп, атқару
комитеттеріне өз өкілдерін енгізу үшін бір ұйым құру ... ... ... Ол ұйым жиналыстың ұйғарымымен "Шуро-и-ислам" ... деп ... ... Осы ... ұйымның 15 мүшеден тұратын
басқармасы құрылып, оның құрамына Әбдуахит Кари, Мүнауар Қари, Қ. ... М. ... I. ... ... т.б. ... ... ... да сайланды"- Жиналыста "Шуро-и-ислам" ұйымының ... оны ... ... деп ... ... ұйымның мақсаты
Түркістан өлкесі мұсылмандары арасында заман талабына сай ... ... ... ... ... ... ... жету жолында мұсылмандарды бір бағдарлама төңірегінде
топтастыру Уақытша үкіметінің алдағы ... өлке ... ... ... ... әзірлеу екендігі аталып
көрсетілді.
"Шуро-и-ислам" ұйымының төрағасы Мүнауар Қари, оның ... ... ... ... мүшесі Әбдуахит Қари сайланды.
Жиналыстың шешімімен "Шуро-и-ислам" ұйымына ... ... ... ... өткізуді ұйымдастыру жүктелді.
Құрамына өзбек, қазақ, татар және т.б. мұсылман халықтарының өкілдері
кірген ... ... ... атты баспасөз органын сәуір
айынан ... ... ... ... ... ... қалаларда, соның
ішінде Черняевта, Түркістанда, Қазалыда, Әулиеатада бөлімшелері ашылды. Бұл
бөлімшелердің ашылуына С. Лапин да белгілі ... ... ... ... 21 күні С. ... ... ... ұйымының бөлімшесін
құруға қатысып, қала тұрғындарын осы ұйымға кіруге үндеді [216].
"Шуро-и-ислам" ұйымының құрылуы Түркістан өлкесінің ... ... ... болды. Ол өлкенің орталығы Ташкенттегі саяси ... ... ... ... ... өзгерістер әкелді. "Шуро-
и-ислам" ұйымының нығая түсуімен ... ... ... ... ... тосқауыл қойылды Саяси аренада үш өкіметтіліктің
болуына, яғни Уақытша үкіметтің жергілікті ... ... және ... ... және ... ... мүддесін қорғауды
көздеген "Шуро-и-ислам" ұйымының қатар өмір сүруіне алып келді.
Ресейлік ... ... ... ... шет ... ұйымдар саяси өмірге белсене араласып, бірден маңызды мекемелерге
айналды деген пікір білдіреді. бұл ... ... ... ... ... 19 наурызда Сырдария облыстық әскери
губернаторына берген нұсқауында: "Сіздің ... ... және ... ... ... ... — деуі ... түссе керек.
С.Лапин наурыз айының соңына қарай Перовскіге келіп, онда ... ұйым ... ... ... ... ... Алайда, бұл кезде Перовскіде ұлттық
ұйым құру ісі қиын жағдайда ... ... ... туы" ... бұл ... деп ... жұрттар өз көргендерге" үлгі боларлық өз бетімен
күн көрудің халіне ... ... ... ... казақ тым болмаса,
жаңа хүкіметтің көрсетіп берген жолына ... кете ... ... ... ... ... ... шығарып, былығып жатыр. Сол қалыпа
бағып, жұрттың шырқын бұзарлық партия жиятын жолына ... ... Жай, ... ... надандығы бұлардың осы бұзақылықтарына жол беріп әуреде
жүр". Ақмешіт өңірінде қалыптасқан мұндай ахуал ондағы казақтардың бір ... ... ... бермеді. 26 наурыз күні Ақмешітте өткен
қазақтар ... бір ... ... қазақтар екіге жарылды Сөйтіп,
Ерәлі Қасымов төрағалық еткен Ақмешіт ұлттық кеңесі) мен С.Лапин жетекшілік
еткен Ақмешіт ... ... ... ... ... бұл ... М. Шоқай өз естелігінде былай деп жазады: "Төңкеріс хабары жеткен
төңірегіндегі халық Ерәліні ұлттық комитеттің төрағасы етіп ... ... ... ... төңкерістен, жалпы саясаттан өзін аулақ ұстаған
еді. Ол кезде ... ... ... ... іздеген күннің
өзінде лайықты. біреуді ... ... еді. ... да, ... ... қарсы бірікті. Бұл табиғи бір жайт-тұғын. Өйткені олар
ескі "көкелерінен", солар арқылы оңай олжалап үйренген ... ... ... жаңа ... өзге шарттарға оңай көндіге алмады. Сол
себепті, олар, халықты өзін жаншыған бұрынғы Ресей үстемдігі ... ... ... көксегенін жерден тауып беретін бір күшті іздеуге
кірісті. Ресей жергілікті жұмысшы-солдат өкілдерінің ... ... бола ... ... ... ... мен тілмаш атаулы сол кездегі
Ақмешіт пен оның төңірегіндегі билікті қолына алған осы кеңестерге ... Ал ... ... әлгі ... ... ... сүйелмен бірдей
еді. Сондықтан да оны жою қамына кірісті. Ұлттық Кеңес ... аз ... елін ... ... бар екендігін айтып, қарсы шықты. Міне, осынысы үшін
Ерәлі жұмысшы-солдат кеңесінің дұшпаны ретінде көрсетілді. Ақмешіттің ... ... ... ... сүрқия әрекеттерінде өздерінен шені биік
әлдекімдерден қолдау көрді. ... ... ... ... ... Сол ... Сералы халық өкілдері кеңесі дегенді шығарды. Уәдені
үйіп төккен бағдарламасы бар бұл ... ... ... аз ... Сералы
аты аталып өткен Құсайын Ибраһимді де әлгі ұйымға тартты. ... ... ... ... ... ... Екі жақтың да іздегені
табылып, ауыз жаласты да қалды. Міне, ... ... ... ... ... бері ... түркістандықтарға өздерінің жиеркенішті
бейнесімен танылды".
Шын мәнісінде С.Лапиннің жетекшілігімен құрылған Ақмешіт ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғауды бірінші кезекке
қойған-ды. Өңірге ашаршылық ... ... ... ... ... ету ... ... ұйым бұл істе жұмысшы және солдат
депутаттары ... ... ... ету ... деп ... ... жұмысшы
және солдат депутаттары Кеңесі мүшелерінің басым көпшілігі өңірге азық-
түлік, тасымалданатын теміржол жұмысшыларынан тұратын.
М.Шоқай сол ... ... ... ... ... одан ... ... депутаттары Кеңесімен жақындасуының, бұл істе ... ... ... ... ... астарын сұраған. Сонда
алған жауабы жайлы М.Шоқай былай деп еске алады: ... ... ... ол кісі мені ... ... жақсы көретін еді деуіме ... ... ... біз ... жолай алмадық. Бір оңаша кездескенімізде
мен одан "ел ... ... ... ... ... соншалық
араласуыңыздың жөні қайсы?" - деп ... ... бұл ... ... ... ... ... жексұрын дуаналар сізге неге керек?" -
деген сұраққа: "Жарық болған кеменің тесігіне ... ... ... да
жарайды", деп жауап бергенін айтты. Демек, "жаман ... ... ... Ленин марксизм мен революциядан алыста, марксизмнің
нағыз дұшпаны біздің Сералымен бір пікірде болып шыққаны ғой. ... ... ... ашық ... ... елдерінде жаман жалбаны да пайдалануға
болады деп ойлайды екен".
С.Лапин Перовскіде болған шағында жергілікті қазақтарды ... ... ... ... ... ұлттық кеңес, халық" өкілдерінің Кеңесі және
жұмысшы-солдат депутаттарының Кеңесі ымыраға келмей, ... ... ... Мұны ... ... ... жұмысты өлке орталығында
Ташкентте жүргізу керек деп шешіп, сонда кетті. Өзінің орнына ... ... ... ... ... ... ... болып шыға
келді.
Көп ұзамай осы үш ұйым өкілдерінің атсалысуымен құрылған уездік ... ... ... Х.Ибраһим сайланды. Оның бүған қол жеткізуіне
жұмысшы және солдат депутаттары Кеңесінің төрағасы Агапов ... ... ... ... ... ... мен ... бірлесе қызмет етуі
барысында халық мүддесі ескеріле ... ... ... ... "Ақмешіт уезінен" деген бас мақаласында ашық айтылған.
Агапов басқарған ... және ... ... Кеңесі Ташкенттегі
жұмысшы және солдат депутаттарының Кеңесіне арқа сүйеді, өз ... ... ... ... жылы 6 ... Уақытша патша үкіметтің ... ... ... ... Мұны ... ... ... революциясынан кейінгі
демократиялық өзгерістің жеңісі деп ... ... ... комитетінің
мүшелері келгенге дейін ескі билік органдарының чиновниктерін қызметтерінен
кетіру жөнінде шешім ... Бұл ... ... ... ... ... мәжілісі өткізілді, соның 9 сәуір күні ... ... да ... ... ... С.Лапиннің ұсынысымен
патша; өкіметіне тыңшылық қызмет еткендердің тізімі әзірленетін болды және
бұл тізімдегілерді ... ... ... Түркістан комитетіне өтініш
білдірілетін болды.
С.Лапин Түркістан ... ... ... ... ... ізгі
ниеттілік білдіріп, демократиялық процестердің өлкеге бойлай енуіне ... деп ... Оның ... ... ... ... ... төртеуі халық өкілдері, (Ә.Бөкейханов М.Тынышпаев, С.Н.Мақсұдов,
Ғ.Дәулетшін) болғаны әсер етсе керек. Түркістан комитетінің бұл мүшелерімен
С.Лапин ... ... еді. Оның ... III ... дума ... тығыз қарым-қатынаста болатын.
Түркістан комитетінің бұл мүшелерінен Ә.Бөкейханов Торғай облысы комиссары
болып тағайындалуына байланысты ол ... ... ... ... ... комитеті жайлы Ә-Бөкейханов былай деп жазған-ды: ескі
өкімет қойған ... ... ... ... Петроградқа
айдалып кетті. Жаңа уақытша .болған бостандық, ... ... ... ... ... ... ... бұл комитетке
үкімет өзгеше менің атымнан іс қылсын деп берді. ... ... ... ... шырағында не қылатын болса, Түркістан
комитетіне ерік. ... ... ... ... 4-ші Г.Дума члені
Н.Н.Щепкин: бұл кадет ... ... ... ұлтшыл Түркістан
комитетінің басы, председателі.
Қалған Түркістан ... ... 1-ші ... ... ... ... Г.Дума члені Мұхамеджан Тынышбай баласы, 3-ші Г.Дума члені ... ... ... ... ... ... Дәулетше баласы.
Преображенский, Липовский Түркістанда туып, ... ... ... ... ... ... ... Түркістан жайына қанық адамдар.
Түркістан комитеті билейтін облыстар: Самарқан, Сырдария, Ферғана, Жетісу,
Закаспий һәм ... Хиуа ... өз ... Түркістан комитетіне жергілікті ұлттық демократиялық
күштердің көзкарасы туралы: "Біз ... ... ... ... оған
қарсы күрес жүргізгіміз де келген жоқ. Өйткені, біз үшін аса ... ... ... ... және ... кеңесі үкімет комитетінің орнына көз
тігіп отыр еді. Сондықтан қызметімізде жағдайды ... ... ... ... комитетінің жұмысшы-солдат кеңесінен артықшылығы
(біз үшін) оның өкілдер жиналысын шақырмай ешбір мәселені ... ... еді" — деп ... ... ... мүшелері Ташкентке
келгеннің ертеңіне мемлекеттік құрылыс ... ... ... ... ... ... делегаттарының съезін шақырды. 9-
16 сәуір арасында жүрген бұл съезде Түркістан өлкесі облыстары мен ... Хиуа ... 171 ... ... ... Г.Бройдо,
Махмуд Бехбуди, У.Қожаев, С.Лапин сияқты ... ... бар ... көп ... ... ... өтуінің күрделі мәселелерін жан-
жақты қарастырды.
Съездің алғашқы ... ... ... ... ... ... алып делегаттарды комитеттің қызмет ету бағдарламасымен таныстыра
отырып, Түркістан комитетінің қызметі бостандыққа, ... ... ... ... ... ... негізделетінін мәлімдеді. Ол
комитеттің алдында мынадай екі ... ... ... ... ... ... дейінгі басқару аппараттарын құру,
олардың арасында үйлесімді қызмет етуді қалыпқа түсіру;
2) азық-түлік комитеттерін ұйымдастыру.
Уақытша үкіметтің өлкеде жіергілікгі ... ... ... Н.Н.Щепкин:
"Түркістан комитеті облыстық комиссарларды тағайындайды. Облыстық комиссар
өзіне қарасты территориядағы барлық билік ... ... ... ... ... ... ... береді. Түркістан комитеті қасынан,
сондай-ақ облыстық комиссарлар жанынан да кеңесіп ... ұйым ... ... ... ... ... ... кіретін болады", - деді.
Н.Н.Щепкиннің және Түркістан комитетінің өзге де мүшелерінің өлкені басқару
жөнінде сөйлеген сөздері жергілікті ... ... ... ... жүзеге асуына күдікпен қарауға итермелей бастаған-ды. Съезде
М.Бехбуди мен С.Лапин сөз алып, ... ... ... ... ... ... алға тартып, олардың өз
нұсқауларында ұлттық ұйымдардың ... ... ... ... ... бастамалар жай сөз ғана болып калатындығын ... ... ... ... ... ... қызу талқыланды. бұл
мәселе бойынша құрамында" С.Лапин бар ұлттық демократиялық күштер Ресейдің
федеративті республика болуын ... ... ... өзін-өзі басқаруға
мүмкіндік берілуі керектігін жақтап шықты. Делегаттар арасында федеративті
құрылыс еңбекшілер мүддесін қорғауды ... ете ... ... ... бөліктерге бөлудің қажетігі жоқ деушілер де болды.
Мұндай пікірді білдірушілер ... ... және ... ... ... еді. ... "Ресей федеративті кұрылыстың енгізілуі
мұсылмандарға пайдалы ... олар ... ... әзір ... ... ала қалса, прогреске карсы ... ... ... ... ... - деген пікірді де алға тартты.
Түркістанның жергілікгі халықтарының мүддесіне қайшы келетін мұнай пікірге
ұлттық демократиялық күштер ... ... ... өз ... ... өзін-өзі басқаруға даяр екендіктерін, олардың ... ... ... ... ... бар ... мәлімдеп, Түркістанға өзін-өзі
билеу құқығының берілуін талап етеді. Оның сөзін М.Бехбуди қолдай отырып,
Түркістан ... көне ... мен ... бар ... ... көне
замандағы жетістігі бүгінде адамзаттың асыл қазынасына ... ... ... ... ... алға ... ... өзін-өзі
билеуге даяр емес деушілердің пікірлері ешқандай сын көтермейді ... ... ... ... ... ... ... автономиялы басқаруды қамтамасыз ететін демократиялық республика
болсын" деген ... ... ... ... Түркістан
өлкесіндегі қалалардың өзін-өзі басқару ... ... ... ... қызу пікірталас туғызды. Н.Т.Маллицкийдің ұсынысы
бойынша қалалық өзін-өзі ... ... ... және ... ... ... ... екіге бөлінген еді. бұл өлкеде
азшылықтағы еуропалық тұрғындардың мүддесін қорғау мақсатында жасалған ... ... ... ... ... зиялылар тобы мұндай жобаға қарсы
шығып, қала тұрғындарын ... және ... деп бөлу ... ... алып келетіндігін айтты. С.Лапин калалық ... ... бір ... болу ... және оған ... ... ... пропорционалды болу керектігін білдірді. Мұндай пікір ... ... ... да ... ... ... ... және жергілікті деп бөлу ... ... ... ... Бұл мәселе бойынша сөйлеген М.Бехбуди біртұтас калалық өзін-өзі
басқару мекемесі өлкедегі түрлі ұлттардың бір-біріне жақындасуына, ... ... игі ... жасайды деп мәлімдеп, қалалык өзін-өзі
басқару мекемесіндегі, яғни ... ... ... ... ... еуропалық
нәсілдегі тұрғындарға беруді ұсынды;
С.Лапин осы съез жұмысы кезінде және одан кейін де Уақытша үкімет Түркістан
генерал-губернаторының ... ... ... қойғанымен өлкені
бұрынғысынша отаршылдық ... ... ... ... көз ... ... Түркістан автономиясы мәселесіне Уақытша үкімет ... ... ... ... елеулі дәрежеде әсер еткен-
ді. Түркістан комитетінің терағасы ... ... ... "Ол 2-3 ... шешіле салатын жай мәселе емес. Түркістан
автономиясы мәселесі алдын-ала ... мен ... ... көп уақытты
қажет етеді. Түркістанның бүгінгі жағдайы мұнда толық ... ... ... ...... ... ... Түркістанның ағылшындар
мен_ "француздардың отарлары секілді басқарылуын жақтаған еді. ... ... ... "Сіз ... ... қандай саясат
ұстанасыз, федеративті ме, әлде отарлық па?" деген сұраққа былайша ... ... ... біздің пікірімізше уақытша болса да орыс отары
бола тұруы ... ... ... ... және ... ... ... көз жеткізу қиын. Егер мұсылмандарға қазіргі жағдайда өзін-
өзі басқаруға мүмкіндік ... ... онда ... ... ... билік үшін күресі етек алып, оның соңы қанды қырғынға ұласады.
Ондай қырғынды ... ... ... ... өз ... ... 1917 жылы Ташкентте 16-21 сәуір аралығында "Шуро-и-ислам" ұйымының
ұйымдастыруымен өткен ... ... ... ... Оған ... облыстарынан 150 делегат жиналған еді. Съездің
төрағасы ... ... ... Мүнауар Қари, З.Валиди, С.Ақаев,
Ә.Оразаев секілді қайраткерлермен бірге С.Лапин де ... ... ... ... ... қатынас, Ресейдің болашақ мемлекеттік құрылысы,
Құрылтай жиналысына сайлауға әзірлік, жергілікті діни мекемелер, ... ... ... ісі, ... ... соғысқа көзқарас, өлкелік
мұсылмандар ұйымын құру, мамыр айында Москвада өтетін ... ... ... ... ... ... қойылды. Съезд
делегаттары Ресейдің мемлекеттік құрылысы мәселесін қызу талқылап, оның
барлық облыстарға, соның ... ... ... де автономиялық деңгейде
өзін-өзі билейтін құқық беруді қамтамасыз ететін демократиялық республика
болуын қалайтындарын білдірген ... ... ... ... қатынас;
мәселесін талқылау барысында С.Лапин сөз алып, оған мұсылмандардың өзін-өзі
билеу құққығын қамтамасыз ету тілегін теріске шығармайтын ... ғана ... ... деген ұсыныс білдірді. Делегаттар бұл мәселенің Құрылтай
жиналысында түпкілікті шешімін табатынын ескере отырып, ... ... ... ... танытты.
Дін мәселесі бойынша С.Лапиннің ұсынысымен Түркістан өлкесінде өз алдына
бөлек діни ... ... ... ... қабылданды. С.Лапин өз сөзінде
патша өкіметінің дін істерін жергілікті әкімшіліктің қолына ... ... деп ... ... өз ... бөлек мұсылмандық діни
басқарманың, яғни мүфтиліктің құрылуы жөнінде 1914 жылы ... ... ... ... өткен бүкілресейлік
мұсылман съезінде шешім қабылданып, ... ... ... жүзеге асуы
тиістігін атап көрсеткен-ді.
Мамыр айында өткелі тұрған бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысу үшін ... ... ... осы съезде бүкіл Ресей мұсылмандарының саяси
іс-әрекеттерін үйлестіріп отыру мақсатында бір ұйым ... ... құру ... ... ... ... ... мәжілісінде өлкедегі түрлі мұсылмандық ұйымдарды
топтастырып, олардың іс-әрекеттерін бір арнаға түсіріп отыратын ... ... ... құру ... ... қабылданды.
Түркістан өлкесі мұсылмандары кеңесінің төрағасы болып М.Шоқай, хатшылығына
З.Уәлиди, мүшелері ... ... ... ... ... ... және т.б. сайланды.
Қалыптасқан ахуал жағдайында Түркістан өлкесі мұсылман-дарының ... ... ... ... ... ... ... Бірақ та
жасалған мұндай қадамның онан әрі ... ... ... ... сайын
қүрделене түсті. Мамыр айынан бастап Түркістанның қалалары мен ірі елді
мекендерінде ... ... ... кеңесі, мұсылман
жұмысшыларының одағы ... ... мен ... ... ... ... өлке мұсылмандары арасында тар таптық ... ... ... ... бере ... ... ... ұйымдарға өз кезегінде
жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестері ықпал етуге тырысып бақты.
Түркістан өлкесі ... ... ... ... орта ... дейін
қызметіне кірісе алмауына бұл жағдай да әсер еткен-ді.
1917 жылдың мамырында Сырдария ... ... ... ... ... ... ... депутаттары кеңесінің біріккен съезі өтті. Онда
Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті билік ... ... ... ... депутаттары кеңесімен санаспауда деп ... ... ... комитетінің қызметіне қатаң бақылау орнату жөнінде
шешім қабылданды.
Мұнан соң жұмысшы-солдат ... ... ... комитеті
тағайындаған уездік комиссарларды ... ... ... ... сайлау ісін қолға алды. ... ... ... ... уезі комиссары Ивановты жұмысшы-солдат депутаттары
кеңесі мойындамайтынын білдіріп, оның ... өз ... ... етіп ... ... комитеті жұмысшы-солдат депутаттарының кеңесімен осындай теке
тіреске түскен шақта "Шуро-и-ислам" ұйымы да сырт ... ... ... ... қарсы әрекет етуге көшті. Осы мақсатта
С.Лапинді Черняевқа аттандырды. С.Лапиннің ұйымдастыруымен Черняев ... ... Ішкі ... ... ... ... депутаттары
кеңесінің Кудрявцевті комиссар етіп сайлауы заңға да, ... де ... ... ... оны тез ... ... алып ... жеделхат жолдады.
Бұл жеделхат мазмұны "Туркестанские ведомости" газетінде жариялануына орай
Черняевтағы большевиктер ұйымының арнайы жиналысы ... ... "1) ... ... ... ... ғана осы бұқаранаың атынан
сөйлеуге құқы бар; мұндай емес кез келген ұйымның дауысы тек ... ... ... ... 2) ... "Шуро-и-ислам" ұйымы қалалық ғана
ұйым, оның Черняев уезіне ... ... жоқ; 3) ... ... ... реакциялық пиғылдағы, қанауға дағдыланған бұрынғы "кұрметті"
адамдардан құралған", — ... ... ... "Шуро-и-исламның"
наразылығымен келіспей- тіндігін танытты.
Жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің мұндай ... ... ... ұйымдарымен санаспаушылық пиғылы көрініс берді. Тек ... ... ... ... ... ... ... тұста жергілікті халық өкілдерінен көптеген шағымдар түсіп жатты. Ол
шағымдарда жұмысшы-солдат депутаттары кеңестерінің ... ... ... ... мүліктерін тартып алып жатқандығы айтылатын. Мәселен,
Ташкент сот палатасының, прокуроры И.Д Барановский ... ... ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттарының
кеңесі жергілікті халық ... жиі ... ... ... ... ... ... халыққа қысымшылық көрсетуден
туындап жатқанын атап көрсеткен.
Түркістан жақсы таныс Г.Сафаров ... ... ... ... ... әрекеттерге бару себебін былайша дәл басып көрсеткен:
"Мұнда өкімет өз қолымен түрлі ерекше ... ... ... орыстық
азшылықтың санасында ондаған жылдар бойы оның жергілікті халықтан ... ... ... ... ... ... ол ... тонаушылық пен
зорлық-зомбылық жағдайында тәрбиеленді. ... ... ... ... ... ала ... болады деген сенім мұнда "қарапайым құқық"
дәрежесіне жетті... Түркістандағы орыс ... ... ... ... ... ... революциясы дәуірінен бастап, орыс ... ... ... мен ауылдарын өз қалтасындай ақтара бастады".
Жұмысшы-солдат депутаттары кеңестері тарапынан жасалған қысымшылықтан жәбір
көрген жергілікті халық өз шағымдарын Ташкенттегі ... ... ... ... ... 11 ... ... мәжілісінде мұндай
шағымдарды арнайы қарап, онда С.Лапиннің ұсынысымен бұл шағымдарды тексеру
үшін ... ... ... ... Бұл ... ... енген С.
Лапин Сырдария облысындағы казақтардың ... ... тез ... С.Лапин енген "Шуро-и-ислам" ұйымының комиссиясының қызметі
жайында ңақтылы мәлімет болмаса да, ол ... ... ... ... халық тарапынан түскен шағымдардың толастамауынан
аңғаруға болады. Сол ... ... ... жайында М.Шоқай өз
естелігінде. былай деп ... ... ... ... ... ... білдірген арыз-шағым жауып жатты. Осындай арыздардың
бірі Қазалы ауданының қазақтарынан келген-ді: "Біз ... ... ... деп үміттенгенбіз. Бірақ мұнымыз бекер ... ... бар ... қолына алған жұмысшылар мен солдаттар бізге бұрынғы
үкіметтен бетер жамандық жасап жатыр. Зорлық-зомбылық қүннен- ... ... ... ... мен ... ауылға келіп, бүкіл ауылды қоршап
үйлерді тінтіп, "революция мен оның құрбандарының" ... деп ... ... ... ... ... ат, ... кілем, тон, алтын - қүміс көрсе
алып кетеді. Әйелдерді зорлау оқиғалары аз емес. Біздің ұйымның ... ... ... ... ... депутаттарының кеңестері
мен оның кейбір мүшелерінің талаптарын орындауға біреу сәл ғана қарсылық
жасаса, ... ауыл ... ... ... зәресі калмады. Ауданда аштық
басталды. ... ... ... ... ... ... бидай, тары, арпа,
күріш — бәрі де ... ... ... жол ... мен қалаларда
сақталуда. Біз қазір аштан өлетін халге жеттік. Біз орыс ... ... ... жағдайын өзгерту мүмкін болмаса, Уақытша үкіметтің
Түркістан комитетінен бұрынғы ... ... ... сұраймыз.
Канша жамандық жасады десек те, олар ... ... ... жоқ, жазықсыз халықты ұстап, қамап, қинамады, ... ... ... жер-жерінен келіп жатты. Уақытша үкімет
комитеті бұл арыздарды жұмысшы-солдат ... ... ... ... Ал ... ... кеңесі болса,
жұмысшылар мен солдаттарды "революция заңдарына" назар аударуға ... ... ... ... орыс жұмысшысы, әсіресе ... ... ... ... ... шектелмеген құқығы бар екенін,
ойына келгенін ... ... ... ... ... бен ... ... бәрін Түркістан жұмысшы-солдат депутаттары кеңестері "революция
заңымен" ақтайтын" .
Өлкеде жұмысшы-солдат депутаттары ... ... өз ... ... талпынысынан сескенген Н.Н.Щепкин 13 мамырда Уақытша ... ... онда ... мүшелерінің ауызбірлесуге жұмыс істеу мүмкін ... ... ... ... ... ... ... орнына билік жүргізудің басқа түрін енгізуді ... Ол ... ... ... ... ... кезіндегідей генерал-
губернаторлықпен ... жөн ... ... ... билік
өлкеде қатаң бақылау орнатуға мүмкіндік беретінен де білдірген болатын.
Мұның өзін ... ... өз ... ... ... алмай
жатқандығының көрінісі ретінде бағалауға болатын. Осы тұста "Шуро-и-ислам"
ұйымы мүшелері ... ... ... ... ... ... алуды
комитеттен талап етуін күшейте түсті. С.Лапиннің қатысуымен өткен 21 мамыр
күнгі "Шуро-и-ислам" ұйымының ... ... ... 1-11 ... өткен бүкіл ресейлік мұсылман съезінің Уақытша ... ... ... ... қабылдаған қаулысын табыс ету керектігі
жайлы және оның ... ... ... ету ... ... жасалды.
Егер де бұл талап орындалмайтын болса, ... ... ... ... кандидатура ұсынылсын деген шешім қабылданды.
"Шуро-и-ислам" ұйымының Түркістан ... ... ... көздеген
бүкілресейлік мұсылман съезінің Уақытша үкіметтің жергілікті билік орындары
туралы қаулысында былай делінген еді:
1.Уақытша үкіметтің комиссарлары және ... ... ... елді
мекендеріне тағайындалғанда жергілікті мұсылман тұрғындарының сеніміне
кірген адамдардан, мұсылман ұйымдарының ... ... ... ... ... талап-тілектері басқа халықтың мүддесіне
залалсыз болса, бірден жүзеге асырылсын;
3.Шет аймақтарда мұсылман емес халықтардың ... ... ... ... зиян ... ғана ... асырылсын.".
Бұл талаптарды жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің ... ... ... ... ... отырған, сондай-ақ мұсылман халықтардың
мүддесін қорғауға аса құлшыныс ... ... ... ... ... түсінікті еді. Осыған орай- "Шуро-и-ислам" ұйымы Түркістан
комитеті төрағасының орнына өлке мұсылмандарының ... ие ... ... ... редакторы В.Чайкинді тағайындау жөнінде
шешім қабылдап, бұл шешімнің жүзеге ... ... ету үшін ... ... кеңесінің атқару комитетіне өтініш түсірді.
"Шуро-и-ислам" ұйымының осы өтініші Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі атқару
комитетінің 15 маусымдағы мәжілісінде арнайы ... бұл ... ... ... ... ... ... баяндамасы талқыланып, онда
В.Чайкиннің Түркістан комитетінің ... ... ... ... ... ету ... шешім қабылданды.
С.Лапин Уақытша үкімет жағдайында мұсылмандар арасын-дағы халық-ағарту ісін
дұрыс жолға қою бағытында бірқатар іс-шараларды жүзеге ... ... ... бұл ... мамыр айында Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылман
съезінің оқу ісі жөнінде қабылдаған ... ... ... ... ... және мәдени істер әр ұлттың өз қолында болсын, бастауыш
мектептерде оқыту ана тілінде жүрсін, жалпыға ... оқу ... ... ... діни және ... ... деп ... мектептерде
орыс тілі жеке пән ретінде оқытылсын, Ресейдегі барлық ұттардың оқушы
жастары тең ... ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару мекемелері тарапынан қаржыланды-рылсын, діни
оқу орындар діни басқарманың қарамағында болсын, ... ... ... ... ұлттық мектептерді бітіргендерге жоғары
оқу орындарына түсуге ... ... ... ... орыс ... ... ... теңестірілсін
деген түрлі талап-тілектер білдірілген-ді.
С.Лапиннің қатысуымен өткен "Шуро-и-ислам" ұйымының 21 ... ... ... орай бұл ... ... өлкелік оқу округінің
меңгеруі ісіне тапсырылып, ол ... ... ... асуын
ұйымның қадағалап отыратындығы білдірілді. Сондай-ақ С.Лапин "Шуро-и-ислам"
мүшелерімен бірге өлкеде орыстандыру ... ... ... ... орыс-түзем мектептерін ұлттық, мектептерге айналдыруды ... ... ... ... ... ... ... керектігін талап етті. Олар өздерінің бұл талаптары заман ... ... ... ... ... ... ... болу
себепті әбден орынды екендіктерін негіздеген талаптарын ... ... ... ... қоса олар өлкедегі мұсылмандық оку орындары
мұғалімдерінің съезін өткеру, онда бірегей оқу ... ... ... ... ескі ... кезінде тартылып алынған жер үлестерін жергілікті
халыққа қайтаруды талап етуде де С. Лапин белсенділік танытты. ... ... ... ... ... ... ескі өкімет чиновниктерінің тартып
алған жерлерін кері ... ... ... ... ... етек ... ... ол жерлерді өз беттерінше тартып
алатындығын мәлімдеді. Оның ... ... ... ... ... қарағанда Уақытша үкімет тарапынан қолдау тапқан.
Түркістан зиялы қауым өкілдерінің назарынан Ақпан революциясынан ... ... орын ... оқиғалар да тыс қалмаған-ды. С.Айни, ... ... ... жас ... ... ... әмірлікте
заманға сай реформалар жүргізуді талап ету мақсатында 8 сәуірде ... ... ... оған қатысушыларды Әмір Саид Әлімхан ... ... ... Жас ... ... ... ... қоғамдық ұйымдардан көмек сұрап, Бұқар әміріне ықпал
етулері жөнінде ... ... ... орай ... ... ... ... билік орындарынан, сондай-ақ қоғамдық ұйымдардан
өкілдер жіберіле бастады. Осындай өкілдердің бірі С.Лапин ... ... бас ... ... ... комитеті тарапынан жіберілген
С.Лапин Каган (Жаңа Бұқара қаласына келгеннен ... кері ... ... Бұл ... ... ұйымының мүшесі болған Абдусаттаровтың
естелігінде былай делініп көрсетіледі: "Маусым айында жасбұқарлықтар ... ... ... ... ... ... өтінішпен келді.
Ташкент атқару комитеті Лапинді, Манцифоровты және мені жіберді. Делегация
ретінде Каганға келген соң онда ... ... ... ... мен ... ... Түркістан комитетінен Преображенский
әрекет етіп жатқанын естіп Ташкентке қайта оралдық".
Осы жерде Уақытша үкіметтің С. Лапинді Бұхар ... ... ... ... етіп ... ... де ... айта кеткен
жөн. Бұл мәселеге орай орталықтан Уақытша үкіметтің Түркістан комитетіне 23
мамырда мынандай ... ... ... жолданған еді: "Жергілікті
жағдаймен, тұрғындардың тұрмысымен және діни көзқарастарымен ... ... ғана ... ... бола ... ... ... ісі дінмен
және діниелермен біте қайнасқандықтан ... ... ... ... ... арқылы оларға ыкпал етіп, шариатқа карсы
келмейтін жаңа оқу тәсіліне көшу ... ... үшін ... ... Бұл істі Ташкенттегі өлкелік мұсылмандардың орталық атқару
комитетінің мүшесі Сералы ... ғана ... ... ... ойдамыз".
Бірақ Уақытша үкімет кейіннен С.Лапинді Бұхар әмірінің кеңесшісі етіп
тағайындаудан бас тартып, бұл мәселені ... ... ... ... бұл кезде өлке мұсылмандарының саяси ... ... бір ... ... ниетінде Түркістан өлкесі мұсылмандарының
орталық кеңесі өз ... ... 12 ... күні ... ... ... кеңесінің құрамы қайта сайланып, ұйымның жарғысы
қабылданды. Жарғы бойынша ... ... ... ... ... ... ... жамияти" секілді
мұсылмандық ұйымдар Түркістан өлкесі мұсылмандар кеңесінің ... ... ... аталып көрсетілді. Ұйымның төрағалығына М.Шоқай
сайланып, мүшелері қатарына ... ... ... ... ... ... М.Пошшақожаев, Ф.Тохири, А.Авлони,
Ш.Рахими, Н.Асоми, А.3иебой; И.Янбаев, М.Афандизаде енді. Түркістан өлкесі
мұсылмандары ... ... ... ... ... ... бұл
бөлімнің мүшелері құрамында Мүнауар Қари, ... ... ... ... Р.Юсуфбек қызмет ететі болып бекітілді.
Осы ұйым жайлы М. Шоқай өз естелігінде: "Түркістан ... ... ... ... ұйым ... ... әр-облыстан өкілдер кірді.
Облыстық ... ... ... осы ... ... ... ... Ташкентте тұратын түрақгы атқару ... де ... ... ... кеңестің төрағалығына мен сайландым. Мықты ұлттық
орталықтың жетекшісі болу мерейлі көрінгенмен, орталық ... ... жас ... ең ... бола ... ... ... едәуір
ыңғайсыздандым. Өйткені бұл жағдай менің жеке басымның беделін емес, зиялы
азаматтарымыздың аздығын, ... ... ... Өз басым
Түркістан ұлттық қозғалысының құрылысына ең соңғы қарапайым қара жұмысшы-
мердігер болып қатыссам да, ... ... ... деп ... едім! Бірақ
тағдыр мені ұлттық қозғалысымыздың, ұлттық құрылысымыздың аса күрделі ... ... ... ұлттық ұйымның басына әкеліп қойды. Біздің ұлттық
кеңестеріміздің алдында аса ... ... ... ... ұйымдарымызды
едәуір тәртіпке салуымыз керек, Уақытша ... ... ... ... және ... ... ... мекемелерімен қатынас
жасау, құрылтай жиналысына әзірлік сияқты біраз мәселе жиналып қалған ... ... айта ... қол ... ... қауқарсыз болды".
Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесі құрамына С.Лапин енбеді.
бұл оның өзіндік саяси ұстанымдарына байланысты еді. ... орай ол ... орта ... ... ... құрамынан шығып, Түркістан
халықтарының өзін-өзі билеу құқығын қамтамасыз ... ... ... ... ұйым құру ... бет ... Бұл өз ... "Шуро-и-ислам"
ұйымының белсенді қызметімен көзге түскен мүшесінен ажыраудың ғана ... ... ... ... ... ... бірлесу жолындағы
талпынысына сызат түсе бастағанының көрінісі еді.
2.2 С. Лапин - "Шуро-и-уламо" ұйымының жетекшісі
С.Лапиннің "Шуро-и-ислам" ұйымы құрамынан шығуы Уақытша ... ... ... Н.Щепкиннің отставкаға кетуіне тұспа-тұс келді. Бұл
кезде М.Шоқай жетекшілік еткен Түркістан ... ... ... ... ... ... ... тағайындату
бағытындағы қызу іс-шараларды ұйымдастырып жатқан еді.
Түркістан өлкесінің ... ... ... етуімен Уақытша -
үкімет 8 шілде күні В.Чайкинді Түркістан ... ... ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің наразылық
танытуы себепті В.Чайкин төрағалық қызметтен бас тартты. Көп ұзамай, 12
шілде күні ... ... ... ... В.П.Наливкин тағайындалды.
Ұлттық-демократиялық күштер Түркістан комитетінің төрағалығына В.Чайкин
кандидатурасын өткізу бағытында күрес жүргізіп ... ... ... ... ... Ол бұл ... Ташкент қаласының дін иелерімен байланыс орнатып,
ислам діні негіздерін, шариғат қағидаларын ... ... ұйым ... алған еді.
Мұндай ұйымды құру шілде айының 10 күні ... ... ... ауласында 25 мыңға жуық адамның қатысуымен өткен митингі кезінде
жүзеге асты. Тек дін ... ғана ... ... мен ... және ... ... қатысуымен өткен митингі кезінде С.Лапин өзінің ... ... ... ... ... тұтатындығын алға тартып,
мұсылмандардың өзін-өзі билеудегі заңды құқығын ... ... бар ... ... ... ... осы ... болуға және бұл
бағытты таңдағандарды бір ұйымға бірігуге үндеді. ... ... ... құруды бірауыздан қолдап, оны "Шуро-и-улома" ("Дін ... ... ... ) деп атауды ұйғарды.
С.Лапин жетекшілік еткен "Шуро-и-уламо" ұйымының мүшелері құрамында ... - ... ... діни ... ... ... Ұйымның белсенді мүшелері болды:Пірмұхаммед Ачлам молда, Мұхаммед
Қожа, Тошпулат Қари молда, Әбдіқадір Қожа, Саидмазсудхон молда, ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Маралов, Ерназар
Мырзаев, Солиджон Мұхаммедов, Ахметжан Қожаев. Бұл мүшелердің біразы ... ... ... одан ... бірге шығып кеткендер еді.
Сондай-ақ жоғарыда аталған ұйым ... ... ... ... зор ... ... жәдидтік қозғалысқа (оку-ағарту саласындағы жаңа
оку тәсіліне) ашық қарсы ... яғни ескі оқу ... ... басымдылық танытты. Сондықтан; да "Шуро-и-уламо" ұйымы сол
тұста-ақ ... ... ал ... ... жәдидшілдер
(жаңашылдар) ұйымы деп аталына бастаған еді.
Дін иелерінің қолдауына ие болған "Шуро-и-уламо" ұйымының бөлімшелерін ашу
бағытында бірсыпыра жұмыстар ... ... ... ... ... ашу аса ... жүре қоймады. Шілде айының соңына қарай Қоқан
қаласында ғана ұйымның бөлімшесін ашуға қол жеткізілді. Самарқан ... ... ... да ... ... "Иттифақ" ("Одақ") ұйымы
"Шуро-и-уламоға" ізгі ниетте екенін ... ... ... ... ... ... ... Бірақ та онда да С.Лапиннің ұстанған
бағытына қолдаушылық білдірушілер ... ... ... жарғысы болды. Онда ұйымның мақсаты жайлы
былай делінді:
"1.ұлттық-діни ой-пікір мен ішкі саяси ... ... ... ... мұсылмандардың адамгершілік ... ... ... ... ... ... азаматтардың шағымдарын шешудің жолын қарастыру және олардың
діни негізде туындауы мүмкін келеңсіз жайттарға жол бермеу;|
4.Медреселерге, ондағы ... мен ... ... ... оларды
тәртіпке келтіру;
5.Мұғалімдерді ғылыми-ағартушылық жұмыста өздерін көрсете білген адамдар
арасынан сайлап, тағайындау".
Жарғыда, сонымен қатар, ұйым ... ... көзі ашық ... ... ... ... және құрметті мүшелер болып ... ... ... ... ... (дін ... ... жалпы
жиналыста құрметті мүше болып сайланатындығы, қарапайым мүшелердің жылына ... ... ... ... ... ... деп танылғандардың жиналыс
ұйғарымымен қатардан шығарылатындығы аталып көрсетілді.
"Шуро-и-уламо" ... ... ... құрамында Түркістан өлкесінің
территориялық автономияны иеленуін жақтай отырып, оның ... ... ... ... ... ... Бұл жайлы М.Шоқай өз
естелігінде былай деп жазды: "Ғұлама қоғамы" ("Шуро-и-уламо") ... ... ... ... яғни ... ... ... "Ғұлама қоғамы" сонау Әзіреті Осман заманынан бері
мұсылман ... ... ... көрмеген әл-хулафа әр-рашидун
мемлекеттік құрылысын қайталау кезеңі ... ... ... ... Сералы Лапин өз қоғамы атынан Уақытша үкіметтің Түркістан комитеті
жанынан Түркістанда "Маһками шариат" ... ... ... ... ... ... құрып, Бүкілресей құрылтай жиналысы мен
Бүкілресей парламенті ... ... ... ... ... осы ... мекемесіне бағынуын талап етті. Бұл мұсылмандық
кезқарас тұрғысынан алғанда өте жақсы ұсыныс еді. ... ол жас ... айды алып бер" ... ... ұқсайтын. Мұндай мықты
мұсылмандық идеяны жүзеге асыру үшін Түркістан ең ... ... ... ... керек еді. Алайда "Ғүлама қоғамы" ежелден
ұлттық ұйымдарымыз армандап келген ... ... ... ... ғана ... ... "Шуро-и-уламо" ұйымын М.Шоқай жетекшілік еткен Түркістан өлкесі
мұсылмандары орталық кеңесінің шешімдеріне бағынбайтындығын ... ... ... ... ... атақтылар" деп айыптады. Бұл өз
кезегінде "Шуро-и-уламо" мен Түркістан өлкесі ... ... ... ... алуды өз міндеті санаған "Шуро-и-ислам"
арасындіғы ... ... ... ... соқтырған-ды. Ондай
жағдай өз кезегінде жергілікті халықтың мүддесін қорғауда ... ... ... етуіне нұқсан тигізді. Осыған орай М.Шоқай өз еңбегінде:
"Ғүлама қоғамы" мен ... ... ... ... ... ... ұлттық
күресімізді қожыратып, жұмысымызды былықтырды. ... ... ... ... ұлттық қозғалысымыздың ашық дұшпандарының
қолына бізге қарсы жұмсайтын қару ... Осы ... ол ... ... ашық ... оны өз ... ... Уақытша
үкіметтің бізге деген ықыласынан айырды. ... ... еш ... ... "Ғұлама қоғамы" жобасының талабындай ... ... ... ... ... ... ... мекемесінің карауына
берумен келісе қоймас еді... Осы екі қоғам ... ... ... ... (дум ... ... ... ашық шайқасқ айналды.Бұл
тартыстарда бір тарап екіншісіне ... ... ... ... ... жоқ. ... "Ғүлама қоғамы" басым ... Ол ... ... ... ... ... шын ... сүйсінер едім.
Әттең бұлай болмады, сайлауда ... ... ... орыс ... Қала ... ... ... тарапынан ұсынылған кандидаттар
арасында 1916 жылы Жизақ каласын ... ... ... ... ... ... Личущин мен 1916 жылғы көтеріліске
қатысқаны үшін ... өлім ... ... ... ... ... генерал Куропаткинге ұсыныс жеделхат жолдаудан бас тарткан
және адамгершілікке жат қылығы үшін ... ... ... айырылған Арсеньев сияқтылардың болғанын ұяла еске аламын.
Қолы ... пәк ... ... ... ... ... Ташкент калалық кеңесін басқартып қоймақшы еді".
Шілде айының соңына карай өткен ... ... ... ... ... ... мен қоғамдық ұйымдар атынан 16 тізім ұсынылған ... ... ... ... ... және мұсылман жұмысшылары
одағы мен ескі шаһар тұрғындары тарапынан ұсынылған еді. Сайлау нәтижесінде
"Шуро-и-уламо" ... ... ... ... ... бұл ұйым ... 102 орынның 62 орнын иеленетін болды. Социал-демократтарға 5,
эсерлерге 24, "Шуро-и-исламға" 11 орын ... ... ... ... оның ... ірі ұйым ретінде бой
көрсете бастағанын, оның жетекшісі- С.Лапиннің ... ... ... ... бұл ... ... ... ұсынған
кандидаттары арасында бұрынғы патша өкіметінің жергілікті билік орындарында
қызмет еткендердің болуы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің
чиновниктерін қызмет орындарынан кууды ... ... ... қадамы
көпшілік қауымды "таң қалдырды". Қалалық дума ашылған ... ... ... ... губернатор Лыкошинді ұсынуы ұлттық
демократиялық күштердің ғана емес, өлкедегі еуропалық тұрғындар арасында
кең қанат жайған ... және ... ... да ... ... мен социал-демократтар осыған орай ... ... ... олар ... үстімізден реакциялық күштердің билік
жүргізуіне ұмтылуда деп мәлімдей бастады. Мәселен, Ташкент жұмысшы және
солдат ... ... ... ... ... ... түсті" деп мәлімдеді. Мұндай мәлімдемелер ... ... онан ... ... ... ұлттың оқшаулана түсуіне
итермелейтін. Еуропалық нәсілдегі тұрғындар арасында қалалық думаны ... ... бөлу ... алда келе ... ... ... сайлау кезінде мұсылмандармен бірлесіп ... ... ... ... ... калыптаса бастады.
Құрьытай жиналысына делегаттар ... ... ... ... ... ... "Шуро-и-ислам" мен "Шуро-и-уламо" ұйымын
ымыраға келуге үндеді. Осы ... ... ... мұсылмандарының
орталық кеңесі мүшелері "Шуро-и-уламоның" ... ... бас ... ... ... ... жиналысына қатысып, оны "Шуро-и-
ислам" ұйымымен татуластыруға әрекет жасады. ... ... ... ... бере ... бұл жағдай "Шуро-и-уламо" мен "Шуро-и-ислам" ... ... ... деген пікір тудырмаса керек. Бұл екі ұйым ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 15 ... Ташкент каласында
Жетісу қырғынына байланысты Түркістан өлкесі мұсылмандарының орталық кеңесі-
ұйымдастырған демонстрацияға "Шура-и-уламо" мен ... ... ... ... Осы демонстрация жайлы "Бірлік туы" газеті ... ... "15 ... ... мұсылмандар Жетісу оқиғалары тақырыпты
демонстрация (қыр көрсету) жасады. Демонстрация ... ... 1-2 ... ... 9 ... ... Демонстрацияшылар 3-4 ту көтеріп, өлең
айтып көшелерді аралады. Туларда ... ... ... жасасын
туысқандық" һәм "Бітсін Жетісу қырғыны", орысша "Долой насилие в Семиречке"
һәм "Долой ... ... деп ... Жиылған көпшілік шаһар
управасының, ... ... һәм ... ... ... ... барды. Түркістан комитетінің төрағасы Наливкин һәм ... ... ... ... ... Жетісу қығынын басуға үкіметтің
жақында қам ... ... ... ... сөзіне қарағанда жақын арада
Жетісуға әскер алып, Жетісу әскер бастығымен сот комитетін ертіп Түркістан
комитетінен бармақ ... тұр ... ... ... ... шешу, соның ішінде басқару формасын
айқындау Құрылтай жиналысының ... ... ... ұлттық-
демократиялық күштердің оған қызу ... ... ... ... ... жиналысына депутаттыққа кандидаттар ... ... ... ... ... жалпықазақ съезінде күн тәртібіне ... бұл ... 2-5 ... ... ... қаласында өткен Түркістан
аймағы қазақтарының съезінде де арнайы қаралған-ды. ... ... ... бұл ... ... қатыспаса да Құрылтай жиналысына
депутаттықка кандидат ретінде ұсынылды. Ұсынылған 15 ... ... ... ... ... ... ... Қ.Қожықов,
С.Өтегенов, Ә.Көтібаров, ... ... ... ... ... және ... болды.
Түркістан аймағы қазақтарының съезінде өлкелік қазақ кеңесін құру
керектігін ... ... ... ... ол ... ... қабылдады:
"1. Түркістан аймағында қазақ-қырғыздардың аймақтық, ... ... ашу ... ... ... кеңесіне уақытша ағзалыққа мына ... ... ... И.Қасымов, Т.Рысқұлов, С.Қоданов. бұл
адамдардың орнына кейін һәр уез комитетінен сайланғандар келсін.
Қазақ-қырғыз аймақ кеңесіне ... ... ... ... Әзірге
облыстық кеңес мүшелері аймақтық кеңес мүшелері ... ... ... ... ... кеңесіне ағзалыққа ... ... ... құрылған Түркістан аймағы қазақ-қырғыз кеңесімен және
Сырдария облысы Қазақ-қырғыз ... ... ... ... Оның ... Түркістан аймағы қазақтарының ... ... ... кандидат ретінде ұсынылуын да қабылдай қойған жоқ.
Мұны С.Лапиннің Сырдария облысы мұсылмандарының өз ... ... ... ... Құрылтай жиналысына жаңа тізімді ... ... Бұл съез 2 ... ... ... өткен еді. Онда Құрылтай
жиналысына ... ... ... 14 адам ... ... ... ... Лапин, Сейіт Махмұдқожа, Хасен Ибраһимов,
Садық қожа ишан, Тұрсынмахмұд Ғалым, Оспан Мерейов, Ғалым ... ... ... ... ... ... Сейіт Нармұхамедов, Серікқұл
Аллабергенов, Молда Мабирхан еді. бұл ... ... ... әзербайжан халқының белгілі қайраткері, Ресейдегі
түркі-мұсылман халықтарының азаттығы жолында күрескен көрнекті ... ... та ол бұл ... ... бас ... Оның артынша осы
тізімнен түркістандық Тұрсынмұхамед Ғалым да шықты. Сөйтіп, тізімде 12 адам
ғана қалып, Құрылтай ... ... ... ... ұйымдастыруымен өткен Сырдария облысы мұсылмандарының съезі мен
онда Құрылтай жиналысына ұсынылғандар ... сол ... ... туы" ... деп ... ... өткен нөмірінде Сырдария облысындағы
мұсылмандар съезі болып жатыр деп жазған едік һәм ол ... ... мей ... қожа ишан деп те ... ... ... Енді осы күні мағлүм
болды: ол съез шын облосной съез ... ... оған ... һәм ... ... ... де келмеген. Барғандардың көбі Ташкенттен ертіп
апарған Сералы мен Садық қожа ишанның өз адамдары ... ... ... ... ишан ... ел ... ... тұқымын шашып отыр. Енді бұған
қалың елдің қалай қарарын ... ... бұл ... өз пікіріміз мынау:
Учредительное собраниеге (Құрылтай ... ... ... ... ... ... ... адамдар болуы керек. Бұл списокте ондай адам
жоқ. ... ... ... ... ... көбі ... мен ... Петроградқа Николайдың жаназасын шығаруға бармаса, Учредительное
собрание секілді топқа тұсуге жарайтын адамдар.емес".
"Бірлік туы" газетіндегі бұл ... өзі ... ... ... ... Құрылтай жиналысына сайлауға жеке тізімнің
ұсынылуын қолдамағанын айғақтайды.
Құрылтай жиналысына Сырдария сайлау округі бойынша "Шуро-и-уламо" ұйымымен
қатар ... ... да жеке ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқай, Ыбырай Қасымов, Қоңырқожа Қожықов,
Ерғали Қасымов, ... ... ... ... Сыдық Бекетаев,
Сейтжан Байтанатов, Иса Тоқтыбаев, Бабай Тасболатов, Ескендір ... ... ... ... ... ... бар еді. ұлттық
демократиялық күштер халықты негізінен осы тізімдегілерге қолдау ... ... ... ... ... ... саяси-ахуал барынша
қүрделене ... Ол 12 ... ... ... ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің ұйымдастыруымен өткізілген
митингі кезінде айқын көрінді. Негізінен, большевиктер мен ... ... ... ... ... бұл ... ... билік жұмысшы-
солдат : депутаттары кеңестері мен олар құрған ... ... ... мәлімдеді. Осыған орай "Наша газета" 14 қыр қүйектегі
санында революциялық комитет пен ... ... ... ... ... ... ... халықты революциялық органға
сенім білдіруге шақырды.
Ташкентте 12 қырқүйек күні орын алған бұл оқиға жайлы "Бірлік туы" ... ... ... былай деп жазды: "Шаһарда азық-түліктің өте тапшылығы һәм
бұл туралы үкімет мекемелерінің аса екпінді қам қылмағандығын сылтау ... 12-сі күні 7-8 ... ... мен ... ... бір
митингі жасады. Онда үкіметке қарсы һәр ... ... ... ... ... ... қабыл қылынды:
Байлардың қолындағы астық, кездеме секілді нәрселер тоқтаусыз тартылып
алынсын;
Азық-түлік һәм оған ұқсаған халыққа бірінші зәру нәрселер ... ... ... ... ... ... сияқты бүкіл мемлекеттік мекемелер халық мұлкі болып жариялансын;
Байлардың артық жерлері егін салатын жалпыларға берілсін;
Байлардың ... ... ... ... ... һәм жұмыскерлер советі мен профессиональный союз (кәсіподақ) һәм
фабрика-завод жұмыскерлер комитеттерінің рұқсатынсыз ешбір завод, фабрика
жабылмасын;
бұйымдарды айырбастау ... ... ... ... ... берілсін;
Ташкентте уақытша өзгеріс (революциялық) комитеті жасалсын.
Сөйтіп осы бойынша сол күні Ташкентте 14 адамдық уақытша ... ... Бұл ... ... сол митингіні бастап жүрген офицерлер мен
солдаттар һәм жұмыскерлер".
Қалыптасқан ахуалға сай ... ... ... ... шұғыл мәжіліс
өткізіп, онда ресми билік орындарының басшылары ... ... ... ... ... қоймау жөнінде шешім қабылдады. Мәжіліс атынан
Уақытша үкіметке жеделхат жолданып, елкеге жазалау отрядын жіберу сұрады.
Көп ұзамай ... ... ... ... ... ... үшін Бас
комиссар П.А.Коровиченко Ташкентке жіберілді. Генерал П.А.Коровиченкоға
жергілікті билік орындарының ... ... ... және кеңестердің
революциялық комитетіне қарсы ... ... ... отрядына
басшылық ету міндеті жүктелді .
Жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің бар билікті қолына алу мақсатында
революциялық ... ... ... ... ... "Шуро-и-уламо"
ұйымы барынша қарсылық танытты. С.Лапин революциялық ... ... ... ... ... ... халықтарының
құқықтарын аяқ асты етушіліктің көрінісі деп бағалап, шұғыл түрде ... ... ... өткеруді қолға алды. Қырқүйек айының ... ... ... ... бұл ... өлкенің Жетісудан басқа
облыстарынан 500 ден астам өкіл катысты. ... ... ... Орал және ... ... өкілдері де болды. Съездің күн
тәртібіне өлкедегі саяси ... ... ... саяси құрылысы, жер
мен суды пайдалану ... ... сот, ... ісі, ... ... ... ... саяси партия құру, Құрылтай жиналысына
сайлау секілді мәселелер қойылды.
Съезге қатысушылар жұмысшы-солдат ... ... ... құрып, бар билікті қолға алуға ұмтылуы жергілікті халықтың ... ... ... деп айыптады. Болашақ Құрылтай
жиналысына мұсылмандардың зор үміт артып ... алға ... ... жергілікті билік жұмысшы-солдат депутаттары кеңесіне және оның
революциялық ... ... ... ... ... ... ... бұл
мәселе жайында кабылдаған қаулысында жергілікті халықтың ... ... емес ... нәсілдегі халықтардан тұратын жұмысшы-
солдат депутаттары кеңесі мен революциялық комитеттің жергілікті әкімшілік
органдарын қолына алуға талпынуы ... ... ... және ... ... ... орнаған Уақытша үкіметтің алдына қойып
отырған міндеттерін ... ... ... келтіретіндігі аталып
көрсетілді.
Съездің жұмысы ... ... мен ... уламо" ұйымы мүшелері
арасында қызу ... ... ... келіп, екі ұйым мүшелері
Ташкент қаласы думасына сайлау кезіндегідей ... ... ... ... ... ... ... Құрылтай жиналысына депутаттар
сайлауда бірлесе әрекет ету керек деген ... ... ... ... құрылысы жайында съезде кабылданған қаулыда:
"Сырдария, ... және ... ... ... ... құрамында
болып жеке территориялық автономия иеленсін. Халықтардың өзін-өзі билеу
құқығы ... ... бұл ... Түркістан федеративті республикасы
аталсын", — делінді. Съезде Жетісу ... ... ... ... ... федерациясы құрамында болуын қалайтындығы жайлы тілек
білдірілді. Орал және Торғай облыстарынан қатысқан өкілдер өз ... ... ... ... ... Түркістан
федеративті республикасының саяси құрылымы мәселесінде С.Лапиннің ұсынысы
қабыл алынып, қаулыда ол ... ... ... "Түркістан
федерациясындағы заң шығару билігі жалпыға бірдей, құпия дауыс беру арқылы
5 жылға ... ... ... ... болады. Оған Түркістан
өлкесінде түратын барлық халықтардан теңдей өкілдер сайланады. ... заң ... ... ... ... ... ... шариғат талаптарына сай үйлестірілуі тиіс. Ташкент каласында Түркістан
Федерация-сының "Маһками шариат" деп аталатын ... ... ... ... ... ... сот ... қызметін атқарумен
қатар, заңдарды жариялау мен түсіндіру құқығына иеленіп, олардың ... ... ... ... сондай-ақ барлық мемлекеттік
мекемелер мен оның ... ... және сот ... мен оның
қызметкерлерінің дұрыс қызмет етуін бақылайды. ... ... ... ... (бас ... деп аталып, Түркістан
федерациясында зандардың орындалуына жауап береді".
Қабылданған қаулыда сонымен ... ... ... ... ... ... болатындығы, көршілес мемлекеттермен сауда-экономикалық
келісімдер жасай ... және ... ... өз ... ... ... көрсетілді.
Съезде өлке тұрғындарына аштық апаты төніп келе жатқанына ерекше көңіл
бөлінді. Азық-түлік мәселесі ... ... ... ... ... ... ... жалпы жиылысы Уақытша үкіметтен Түркістан
аймағына кешіктірместен нан, ... ... ... ... ... халқы күнде нағыз ашаршылық алдында. Мұның аяғы ... ... ... зор. Соңғы жылы бүрьгағы мақта егетін жердің жартысына астық егіліп
еді Сонда да ... ... ... ... өзіне жетерлік астық ... Енді ... егін ... ... ... өте ... ... түрі бар.
Егін; болмаса, халықтың осы аштықтан аман кадғанын құгқару үшін ... ... ... ... екпей барлық жерге астық шашуға
демдемек. Егер ... ... ... ... ... ақталса, бұл
қаулыны бұзып, бұрынғыдай мақта егуге елді ... ... ... ... ... ... Түркістан аймағына
мынандай өте тежеусіз, істі көріп отыр: Азық-түліктің ... ... ... ғана ... былайғы сырттағы халықтарды құр алақан калдырып
жүр. Шаһарлардегі еуропалық нәсілдегі халықтар ... ... көп ... бұл ... ... ... ... көзбен
қарауына, олардың аралары бұзылуға сылтау болатын ... ... ... тұру орыстардың өздеріне пайдалы. Қайткенмен
бұл жөнсіздікті құрту керек".
"Шуро-и-уламр" ... ... ... ... ... съезі Түркістан өлкесінде өз алдына бөлек мұфтиліктің
құрылуы керектігі жөнінде, оқу-ағарту ісін дұрыс ... қою ... да ... сай келетін қаулылар қабылдады. ... ... съез ... ... ... земстволық өзін-өзі басқару мекемелерін
енгізуді доғара түру ... ... ... наразылық білдіріп, тез
арада Түркістанға да басқа өңірлердегі секілді земство енгізілуін ... ... ... ... ... ... мен ... мұсылмандарын
бір саяси ұйым төңірегіне топтастыратын партия құру мәселесі ... ... ... ... ... және "Туран"
ұйымдарының бірігуі нәтижесінде құрылатын бұл партия "Иттифоқ-ул-муслимин"
("Мұсылмандар одағы") деп аталатын ... ... ... ... ... өлкесі мұсылмандарының съезі
өлкедегі ұлт-азаттық қозғалыстың мақсаты мен міндеттерін айқындауға өзіндік
игі ықпалын тигізді. Мұны съезде өлке мұсылмандарының, мүддесін ... ... ... ... ... деген талпыныстан, яғни бір
саяси партия кұру жолында әрекет ... ... ... ... ... ... демократиялық күштердің саяси тұрғыдан жетіле түскендігін
аңғартатын. ... та ... ... ... құру ісі ... бола ... өз кезегінде "Шуро-и-уламо" мен "Шуро-и-ислам" ұйымының ымыраға
келмеуі, ауызбіршілік танытпауы ... ... ... ... ... сайлауына әр ұйымның кеке тізім ұсынуынан туындаған еді.
Құрылтай жиналысына сайлауда екі ... ... келе ... себепті
өлкедегі саяси күштерді топтастыратын мұнадй саяси партия құрылмай қалды.
"Шуро-и-уламо" ұйымының "Иттифоқ-и-муслимин" кұру ... ... бола ... Бұл ... "Шуро-и-ислам" ұйымы бөлек партия құруды
ұсынып, "Турк адами марказият фирқасин" ... ... ... ... алып жатқан еді. Мүнауар Қари, Махмұдқожа Бехбуди, Камаладдин
Рахманбердіұлы, Мырзахмет Құтубегиев, Мұхаммед Аминзода секілді "Шуро-и-
ислам" ... ... ... ... қыр қүйек айының соңына
қарай Ташкент қаласында бой ... ... ... марказият фирқаси"
бағдарламасында партияның мақсаты өлке мұсылмандарының ... ... ... Түркістанның Ресей федерациясы құрамында территориялық
автономия алуына қол жеткізу екенідігі ... ... ... ... ... ... кұрылымында шариаттың
басшылыққа алынуы тиістілігін жақт аумен шектеліп калмай болашақ Түркістан
автономиясында ұлттық ... мен ... ... керектігін қолдады. Осыған
орай С.Лапин қазан айының бас кезінде ... ... және ... ... ... ... ... бөлініп, мұсылман-жауынгерлер ротасын
құруына қолдаушылық танытты. ... бұл ... ... ... ... ... ... бүкілресейлік мұсылман съезінің шешімдеріне ... деп ... ... ... ... Түркістан автономиясы
жарияланғанға дейін жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... таратты.
Казан қаласында шілде айының 21-31 аралығында өткен екінші бүкілресейлік
мұсылман съезінде ұлттық әскер жайында ... ... ... ... ... ... ... түрақты әскер ... ... онда ол ... ... байланысты қайта құрылсын;
мұсылмандық әскери бөлімдерді құру ... ... ... ... ... ... кұру үшін ... арнайы делегация
жіберілсін; мұсылмандар тек ... ... ... ... ... әскерлерін басқару үшін бүкілресейлік мұсылмандық әскери кеңес
(шуро) ... ... ... ... әскери бөлімдердегі
офицерлер мен солдаттарды мұсылмандар ауыстырсын делінген-ді.
Дегенмен Түркістан өлкесінде мұсылмандық әскери бөлім кұру жолында жасалған
алғашқы ... ... ... кеңесі тарапынан жөнсіз сынға
алынып, бұл әрекет өлкеде ... ... ... ... деп ... "Шуро-и-уламо", "Шуро-и-ислам" және "Турон" ұйымдары
жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің мұндай пікірімен келіспейтіндігін,
керісінше ... ... ... ... ... жағдайымен таныс емес сырттан ... ... ... жағдай жергілікті халықты кемсітетіндігін, ұлттық намысқа ... ... ... ... ... ... олар ұлттық
әскери бөлімдерді құруда бар күш-жігерін. ... да ... ... ... наразылықтарына қарамастан Түркістан
өлкесінде мұсылмандық әскери бөлімдерді құру процесі жүріп жатты. Қазан
айының 18 күні ... ... ... әскери-мұсылмандар съезі өз
жұмысын бастады. Оған "Шуро-и-уламо", ... ... ... қоғамдық ұйымдардан өкілдер қатысты. Съезге өлкедегі әскери
қызметтегі мұсылмандардан қатысқан делегаттардың саны 25 ... ... ... ... күн тәртібіне 5 мәселе қойылды.
Олардың қатарында 12 қырқүйектегі Ташкент ... да ... ... ... ... ... және ... депутаттары кеңесінің
революциялық комитет ... ... ... өз ... алу ... теріс баға берді. Соңымен қатар өлке ... ... ... ... ... құруда нақтылы шаралар қолданбай
отырғандығы сынға алынды.
Өлкеде қалыптасып отырған саяси жағдайға байланысты съез ... ... және оның ... ... ... ... ... бейберекеттік әкелетін кезкелген әрекетке қарсы екенін
танытты.
Съезде ... ... ... ... ... құру ... шешім
қабылданды. Қабылданған қаулыда мұсылман әскерилері кеңесі өз ... ... ... оның ... ... ... ... қарым-қатынаста болатындығы аталып көрсетілді. Бірақ та съез ... ... ... ... ұйымы ұсынған тізімді
қолдайтындығын білдірді. Осы ... ... ... ... кеңесі
құрамына 9 адам сайланды. Жаңадан құрылған Түркістан өлкелік мұсылман
әскерилер кеңесінің ... ... ... кезінде "Шуро-и-ислам"
ұйымының ұсынған кандидаттарына дауыс беретіндігін мәлімдегеніне қарамастан
С.Лапин бұл кеңеске ... зор ... ... ... ... ... көмек көрсетуге даяр екендігін "Улуғ Туркистон" газеті арқылы
білдірді.
Құрылтай жиналысына сайлау қарсаңында Түркістан ... ... ... өздерінің тұғырнамасын айқындап, жергілікті халыққа ықпал ету
жолында өзара тартысқа түсіп жатқан ... ... ... мен
солдаттар бұкарасы арасында революциялық көңіл- қүй ... ... ... еді. Революциялық көңіл-күйдегі бұқара ... ... ... соңынан ерді. Кеңестер басында тұрған большевиктер
мен солшыл эсерлердің сол тұстағы ұрандары жұмысшылар мен солдатардың ... ... мен ... ... ... ... ... туындаған араздық пен дау-дамай Түркістан өлкесі мұсылмандары
орталық кеңесіне жергілікті халықгы топтастыруға, өз ... ... ... Бұл өз ... ... ... ... кеңесінің
бұқара халыққа ықпал етуіне кең жол аша түскен-ді. Генерал Коровиченконың
бұқара халықты жұмысшы-солдат ... ... ... ... ... ... еш ... шықпады. Оның жұмысшы-солдат
депутаттары кеңесінің арқа сүйеген әскери бөлімдерді тарату туралы шығарған
бұйрығына солдаттар ... бас ... ... ... орта тұсында қалада
жұмысшы-солдат депутаттары ... ... ... ... ... өтіп, оларда Коровиченконың іс-әрекеті революция жеңісі ... ... ... ... ... бағаланып, барлық биліктің
кеңестерге өту керектігі талап етіліп жатты. Жұмысшы-солдат ... осы ... ... онан әрі ... ... 1917 жылы 25
қазанда Петроградтағы большевиктер төңкерісі дем бере түсті.
Петроградта қазан ... ... ... ... ... ... партиясының келуімен түркістандық большевиктер өлкеде
жергілікгі ұйымдардың қарсылық көрсетуіне ... ... ... ұмтылды. "Шуро-и-уламо" ұйымы өзге де мұсылмандық ұйымдармен бірге
большевиктердің билікке келуіне барынша қарсылық танытып, ... ... және оның ... ... қолдау көрсетуге шақырды. ... 27 ... күні ... ... мұсылмандары орталық кеңесінің мәжілісі
бас комиссар П.А.Коровиченко мен оның ... ... ... ... мұсылмандар оларға көмек көрсетуде еш күшін ... ... ... алғашқы күні көрнекті қоғам қайраткері,
М.Шоқайдың сенімді ... бірі ... ... ... "Түркістанда большевиктік бүлік міндетті түрде жеңіліс
табады, ... ... ... ... шыдай алмайды, қажет болса бүлікті
күшпен басып тастайды", — деп жазды.
Большевиктер төңкерісіне өлкедегі "Шуро-и-уламо", "Шуро-и-ислам" секілді
т.б. ... ... ... ... емес ... кейбір
ұйымдары да қарсылық білдірді. Мәселен, казан айының 20-26 ... ... ... ... ... ... ... қолына,
әсіресе большевиктер партиясына өтуіне ... ... ... ... дейін орталықта ғана емес, ... да ... ... ... болу керектігін білдірді.
1917 жылы 27 қазан күні ... ... ... ... ... онда ... ... шығу туралы шешім қабылданып, қарулы
көтеріліске басшылық ететін революциялық комитет құрылды. Осы мәжілістің
шешіміне ... 28 ... күні ... ... мен жұмысшы-солдат
депутаттары кеңесі жағында өкімет әскерлері көтеріліске шықты. Төрт ... ... ... ұрыс ... ... ... бұл көтеріліс
жеңіске жетіп, бас ... ... мен ... комитетінің
бірқатар мүшелері тұтқындалды. 1 қараша күні Ташкентте кеңес өкіметі ... ... Сол күні ... ... депутаттары кеңесі мен
Әскери кеңес өлке тұрғындарына "демократия ... ... деп ... ... ... ... мәселесі толық шешімін тапқанға дейін
каладағы билік жұмысшы-солдат депутаттары кеңесі қолында болатындығын
мәлімдеді.
Түркістан ... ... ... жеңісінен кейін орталылықа
қарағанда ... ... ... ... ... ... мәселесі II
Бүкілресейлік кеңестер съезінде тез ... ... ... ... ... ... көшкен болса, ал Түркістанда билік үшін тартыс Ташкенттегі
қазан ... ... ... ... ... мен ... және т.б. ұйымдардың арасында біраз ... ... ... ... ұлттық демократиялық күштер жоғарыда айтылғандай, жұмысшы-
солдат депутаттары кеңесінің Ташкенттегі төңкерісіне, бірден қарсы шықты.
Мұсылмандық ұйымдардың ... мен ... ... ... ... ... билікті күшпен тартып алуына ашық ... ... ... ... комитетінің мүшелері — Шкапский, Тынышбаев,
Иванов және Шоқай қолында болуы ... деп ... жылы 2 ... ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңесі Түркістан
өлкелік аткару комитетін құру туралы шешім қабылдады. 9 адамнан түратын бұл
комитетке жергілікті ... ... ... ... ... өлкелік
қазақ депутаттары кеңесі мен өлке мұсылмандары орталық кеңесінен екі-ақ
өкіл ... ... ... Көп ... ... өлкелік атқару
комитеті 15 қарашада демократиялық ұйымдар мен қалалық думалардың бірлескен
өлкелік ... ... онда ... мәселесі қаралатынын жайында хабар
таратты.
Міне, осындай қүрделі, қайшылықты, ауыр ... ... ... ... әзірлік жұмысын жүргізу керектігін ескере отырып, өлкедегі барлық
мұсылмандық ұйымдардың бірлескен кеңесін өткізудің қажеттігі ... ... ... ... ... нәтижесінде бұл кеңес ... ... ... және ... ... ... тарта
өкілдің қатысуымен қараша айының 12-15 аралығында өтті. Оған ... ... ... ... төрағасы М.Шоқай да қатысты.
С.Лапиннің төрағалығымен өткен кеңеске ... ... ... ... ... ... өлкесі мұсылмандарының үшінші съезі деп атау женінде
шешім қабылдап, оның күн тәртібіне өлкедегі ... ... ... басты мәселе етіп қойды. Осылайша съез мәртебесін иемденген
Түркістан өлкесіндегі ... ... ... ... ... ... ... яғни жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің өлке
мұсылмандарының пікірімен санаспай ... ... ... алуы
талқыланды. бұл мәселе бойынша сөз алған М.Шоқай жұмысшы-солдат депутаттары
кеңесінің күшпен ... ... ... ... ... аяқ ... деп бағалап, мұсылмандарды большевиктермен ымыраға ... ... ... ... ... ... ... та "Шуро-и-уламо" мүшелері М.Шоқайдың мұндай ... ... ... ... билікке қол жеткізу үшін ... ... ... ... ... дәрежеде ымыраға
келуі керек, сондықтан алда өткізгелі жатқан жұмысшы-солдат депутаттары
кеңесінің өлкелікі III ... ... ... ... ... деген пікірін білдірді.
С.Лапиннің бұл пікірін ... ... ... бір тобы ... ... отыр, олардың билігін "Шуро-и-уламо" ... деп ... ... орай ... мен Ферғана облыстарынан
қатынасқан 100-ге жуық өкілдер ... ... ... ... ... қарамастан
съезде калған делегаттар жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінің өлкелік III
съезіне мұсылмандар атынан өкілдер жіберу жөнінде ұйғарым жасады.Бұл ... үшін 5 кісі ... ... қатарында С.Лапин, Сейітмұхтар Махдум,
Сабыржан Юсупов, Солдатбеков және ... ... ... Съез ... ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңесімен ... ... ... ... ... Бұл мәселе бойынша кабылданған қаулыда
өлкелік өкімет 12 адамнан тұратын "Түркістан өлкелік үкіметі" деп ... ... ... ... ... ... ... құрамына
жұмысшы-солдат депутаттары кеңесінен 3 өкіл, қалалық ... ... ... ... 3 ... жергілікті мұсылман халықтарынан 6
өкіл қірсін делінді. Сонымен қатар қаулыда "Түркістан өлкелік кеңесі" 15
мүшеден ... ол ... 10 ... ... ... депутаттары кеңесі мен қалалық думалардың өкілдері болу
керектігі аталып көрсетілді.
Осы қаулыдан "Шуро-и-улам" ... ... ... ... келу арқылы құрылатын "Түркістан ... ... ... ... ... орын ... ол ... еуропалық
нәсілдегі халықтардың өлкедегі үлес салмағының аздығына қарамастан көбірек
бөлінгенін аңғаруға болады. Бұл қаулы ... ... ... ... депутаттары кеңесіне жолдап, оған ... ... ... ... ... принциптеріне сүйене отырып, билікті
толығымен өз қолдарына ... ... ... болар еді, бірақ келімсек
элементтердің өкілдерінің билікке келуіне жол ... ... деп ... жылы 15 ... ... ... ... кеңесінің өлкелік
III сезі өз жұмысын бастады. Оған катысқан 114 делегаттың құрамыңда "Шуро-и-
уламо" ұйымынан С.Лапин бастаған 5 өкіл ... ... ... ... ... ... ... солшыл эсерлер және
меньшевиктер фракциясы болып жіктелді. 16 қараша күні ... ... ІІІ ... осы ... өтіп жатқан шаруалардың
өлкелік съезінің делегаттары қосылып, ... ... да ... ... ... ... ... съезде саны жағынан солшыл эсерлер мен
большевиктер фракциясы басымдылық танытты.
Съездің күн тәртібіне өлкелік ... ... ... ... құру және ... ... сайлау секілді мәселелер қойылды.
Өлкелік билікті құру мәселесінің Түркістан ... үшін ... ... ... ... ... ... партиясының мүшесі Зимин ... ... ... ... керектігін ұсынды. ... ... ... бұл ... ... ... мен ... эсерлер съезде өлкелік билікті құруда "Шуро-и-уламо"
ұйымының ұрынысын қуаттап, бар билікті өлкедегі демократиялық ұйымдардан
өкілдер кірген коалициялық ... ... ... ... ... ... өз ... өлкелік билік құрамынан мұсылмандардың
прогрессивті тобының өкілдері міндетті түрде кіруі тиістігін атап ... ... мен ... ... төңкерісіне катысқанына және
қатыспағанына ... ... ... партиялар мен ұйымдардың
өкілдерінен құралған коалициялық үкіметтің құрылуын ... ... ... талабына большевиктер мен солшыл эсерлер барынша қарсылық танытып,
өлкедегі ... ... ... ... ... құрылуы керектігін
алға тартты. "Революцияда срлдаттар, жұмысшылар және шаруалар жеңіске
жетті. Сондықтан ... ... ... болу керек", — деді большевик
Ф.И.Колесов.
Съезде Түркістандағы билік ... шешу ... ... тұратын партиялар мен ұйымдардың қолында болды. Съезге
"Шуро-и-уламо" ұйымы атынан қатысқан ... саны ... ... сондай-ақ орыс партияларының менмен көзқарасы олардың пікірлерін
аяқ асты қалдырды. Мұны СЛапиннің 18 қараша күні ... ... ... құлақ аспауынан, оның пікіріне барынша қарсылық танытуынан
аңғаруға болады.
С.Лапин өз ... ... ... ... III ... ... ұйымдастыру жайында қабылданған қаулы жариялай отырып, ... ... ... ... үш ... ... ... тию
керектігін талап етіп: "Мұсылмандар өзін-өзі билеу құқығына сүйене отырып,
бар билікті өз ... ... ... еді, ... ... мұсылман емес
тұрғындарына да билікте орын қалдыруға ұйғарды. Билік ... ... ... бар. Ол ... мен ... ережелеріне
негілделген жол болғандықтан мұсылмандар бірде бір орыс партиясына қосыла
алмайды. Бірақ ... ... ... сүйеніп, Құрылтай жиналысына
жеткеретін билікті қолдайды. Мұсылмандар орыс революциясының халықтардың
өзін-өзі билеуін қамтамасыз ... ... ... артады"- деп
мәлімдеп, өзінің талайтарының Ресей республикасы Халық комиссарлары кеңесі
1917 жылы 2 ... ... ... ... құқықтары туралы
декларациясына" еш қайшы келмейтіндігін, қайта сонымен толық үйлесетіндігін
алға тартып, ... ... ... қолдауға шақырған еді.
С.Лапиннің мұндай мәлімдемсі большевиктер мен солшыл ... ... ... бірден қарсылыққа ұшырады. Олар Түркістан өлкелері
мұсылмандарының қазан ... ... ... ... ... ... ... тілге тиек етіп, мұсылмандардың жаңа билікті ... ... ... ... ... ... жатты. Тіпті, өлкеде енді
ғана қалыптаса бастаған мұсылман жұмысшы депутаттары кеңесінің өкілдері де
большевиктер мен солшыл ... ... ... ... ... барлық
мұсылман-дардың пікірі болып табылмайды деген мәлімдеме жасады. Мәселен,
Ходженттегі мұсылман жұмысшылары депутаттары кеңесінің ... ... ... ұйымы мүшелері мұсылмандар арасындағы "кертартпа
күштердің" өкілдері-болып табылады, ... ... ... ... жоқ, ... пікірі 25 қарашаға белгіленген
Түркістан өлкесі ... ... ... ... пікірталастардан кейін съез өлкелік билік органдарын құрудың жолын
қарастыра бастады. Солшыл эсерлер ... ... ... ... 18 ... оның үшеуі мұсылман пролетариаты ... ... ... ... ... ... барлық халықтардан өкілдер енген
Өлкелік жұмысшы, солдат және шаруалар кеңесі Халық комиссарлары ... ... ... тиіс ... ... ... ... республикасын кұруды ұсынды. Олардың
жобасы бойынша өлкені басқаратын кеңес 34 адамнан, оның 10 ... ... ... кеңесінің өкілі болуы тиіс болды. ... бұл ... ... толықтырылып, біраз өзгерістерге түсуі ... ... ... нәтижесінде қабылданды. Онда жоғарғы билік
Түркістан ... ... ... ... деп ... және ... мен оңшыл эсерлердің, сондай-ақ жергілікті халықтың өкілдері
кіргізілмейтіндігі аталып көрсетілді. ... ... ... Түркістан өлкесі Халық комиссарлары кеңесіне ... ... ... ... ... ... уақытта
өлкедегі революциялық жоғары билікке тарту тиімсіз, өйткені түземдік
тұрғындардың ... және ... ... өкіметіне деген
көзқарасы айқындала қойған жоқ, оның ... ... ие ... ... ... пролетарлық таптық ұйымдар да жоқ".
Сөйтіп, съез Түркістан өлкесінде кеңес билігінің ... ... ... ... ... ... Бірақ 14 адамнан тұрған ... ... ... ... халықтарынан бірде бір өкіл жоқ
еді. Бұл іс ... ... ... ... ... құқығын
мойындамаудың және жаңа орнаған билік басшыларының ұлыдержавалық ... ... ... ... ... ... Шын ... сол
уақытқа дейін отарлық езгінің тақсыретін ... ... ... ... ... ... шешім қабылдай отырып, Ташкенттегі жаңа билікі
басшылары В.И.Ленин мен ... ... ... арнайы жолдаған
жеделхатында өздерінің негізгі міндеті орталықтың барлық нұсқауларын өмірге
енгізіп отыру екендігін ... ... ... ... ... ... таба аласыздар" деп сандірді.
Г.Сафаров бұл мәселеге байланысты ... ... III ... жаңа ... ... ... отаршылдық сипатын бекітіп берді, ол
отарлық езгідегі ұлттардың бұқарасының сеніміне ие болуға ұмтылудың орнына,
керісінше, жергілікті ... жаңа ... ... ... ... ... жазды.
Кеңестердің өлкелік ІІІ съезінде С.Лапиннің өлкелік билікті ұйымдастырудағы
ұсынысы ... ... бар ... ... ... ... ... жөнінде қаулы қабылдануы С.Лапин бастаған "Шуро-и-уламо"
ұйымы мүше-лерінің ... ... ... түрткі болды. С.Лапиннің бұл
әрекеті кеңестердің шешімімен ... ... еді ... ... ... мүддесін өлкенің өзге тұрғындарының
мүддесінен жоғары қою ... ... ... табы мен ... жоқ Түркістандағы нақтылы тарихи жағдайға мүлдем үйлеспейтін.
Өлкедегі билікті ұйымдастыруда ұлттық демократиялық ұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... артуын
пайдаланған большевиктер партиялық, таптық принципке сүйеніп, өлке халқының
тағдырын шешуді өз қолына алып, Түркістан өлкесінің көп ... ... ... ... ... ... бел ... кеңестердің III съезінің шешіміне сәйкес Түркістан ... ... ... ... тез ... қолға алына бастады. Бұл
процесте большевиктер мен оларды қолдаған солшыл эсерлер жетекшілік еткен,
өлке ... ... ғана ... ... орыс ... мен
солдаттары шешуші рөл атқарды.
Биліктің кеңестерге өтуіне орай құлатылған ... ... ... ... жойылып, олардың орнына кеңестік билік органдары құрыла
бастады. Әсіресе, кеңестік жазалау ... құру ... ... ... билігі зорлықтың күшінсіз өздерін қолдамайтын, басым
көпшіліктегі Мұсылман халықтары арасында баянды бола ... ... ... ... Түркістан Халкомы өлкеде Қызыл Армия отрядтарын құру
туралы қаулы қабылдады. ... ... ... бір ... ... мен төтенше комиссия (ЧК) ... құру ... ... ... ... бұл жазалау органдары демократия мен
еркіндікті ... ... ... өзгеше ойлаушылардың,
большевиктерге наразылардың үнін шығармай кеңестік биліктің кең қанат жаюын
қамтамасыз ететін.
Кеңестер мен оның ... ... ... ... ... мен ... қарсы ымырасыз күрес жүргізді. "Шуро-и-уламо" мен
"Шуро-и-ислам" ... ... ... ... ... Ташкент қалалық
думасы таратылып, ол ... ... ... ... ... ... жалпыресейлік буржуазиялық және ұсақ буржуазиялық
партиялардың өкілдері де тартты.
М.Шоқай ... ... ... ... мұсылман-дарының орталық кеңесі
өлкеде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... шектеулі болғандықтан Қоқан қаласына көшті.
Өлкелік жұмысшы-солдат депутаттары Кеңесі ... ... ... жергілікті
халықтың қоғамдык ұйымдарына, соның ішінде "Шуро-и-уламо" ұйымына да,
ұлттық интеллигенцияға да ой ... ... ... ... итермелегені
сөзсіз. Инициативаны өз қолына Түркістан өлкесі мұсылмандарының кеңесі
алды. Оның ... ... ... ... ... ал ... ... У.Қожаев сияқты көрнекті творчестволық интеллигенция
өкілдері ... ... ... ... комитеттер өздерінің жіберген
өкілдері, жеделхаттары арқылы Түркістанда қалыптасқан жағдайды талқылап,
нақты ... ... үшін ... комитетіне өлкелік мұсылман съезін
шақыруды ұсынды. Мұндай ұсыныс ... ... ... және ... ... комитеттері де (төрағалары Ералы Қасымов және ... бар еді. ... ... ... ... бір тобы, шаруа ұйымдарының делегаттары, жұмысшылардың
бір бөлігі, мекеме ... бәрі ... ... ... қолдады. "Шуро-и-уламо" ұйымы Мүшелері де Түркістан өлкесі
мұсылмандарының төтенше съезін;өткеруді куаттады. Онда өлкенің
жергілікті халықтарының талап-ітілегіне сай шешім ... ол ... ... ... ... ... танытып, нақгылы өрекеттерге көшетініңе С.Лапин
үлкен сенім артты.
2.3 С.Лапиннің "Түркістан ... ... мен ... ... ... ... мұсылмандары орталық кеңесінің ұйымдастыруымен 1917 ... ... ... ... IV. ... ... ... съезі жұмысын
бастады. Сол тұста Қоқан қаласында почта-телеграф қызметкерлерінің ереуі
болуы ... ... ... съезге дер кезінде жетіп үлгермеді. Осы
ереуілдің салдарынан съез қарашайың 25 күні ... 26-на ... ... ... 150, ... ... 22, Самарқан облысынан 21,
Закаспий облысынан 1, ... ... 4 адам ... ... саны 250 ... ... ... бөлек съезге "Шуро-и-уламо",
"Шуро-и-ислам" секілді мұсылмандық қоғамдық-саяси ... ... ... және ... ... ... ұйымының
өкілдері де қатысты.
Төралқасы құрамына М.Шоқай, У.Қожаев, Ю.Агаев, С.Ақаев, ... ... ... ... ... ... да ... күн тәртібіне Түркістанды басқару формасы, Түркістанның "Оңтүстік-
шығыс одаққа" қатысы, ... ... ... ... ... ... ... құру, қаржы және т.б. мәселелер қойылды.
Съезді кіріспе сөзбен М.Шоқай ашты. Ол өз сөзінде: "Орталықта ... ... шет ... ... өз ... ... және зор ұлттық
төңкеріс берген жемістерді қорғау үшін өз беттерінше әрекет ... ... Енді ... қан ... ... ... ... тұгелдей
және Түркістан өз келешегін өздері ойлауы керек. ... ауыр ... ... ықтимал азық-түлік тапшылығы тереңдете түсуде. Ал енді
осы жағдайдан қайтсек аман-есен шығамыз?" — деп ... ... одан ... өлкеде орнаған кеңес билігіне жеткізген жолдың күнәсіз ... ... оған ... ... ... өкілдері жоқ
үкіметтің құрылуы себепші болғандығына, ... ... де жаңа ... ... ... істеуге ықылас танытпай. отырғандығына тоқталды.
Түркістанды басқару формасы туралы мәселені талқылау ... ... ... ... ... ... ұстанған саясатын
сынға алып, олардың жергілікті ... ішкі ... ... ... көтермейді деп бағалады.
Съезге қатысушылар Түркістанның саяси құрылысы мәселесінде бір ... 27 ... күні ол ... ... қаулыда былай делінді: "Аса
арнаулы болып жасалған Түркістан ... ... ... ... Русиядағы ұлы өзгеріс салып берген жолмен һәр жұрт өзін өзі ... ... деп ... қалайтын Түркістан аймағындағы барлық
халықтардың калауы бойынша ... ... ... ... ... ... ... жасауға ерікті территориялық
автономиясы қылып жариялайды. Бұл автономияның қай ... ... ... ... ... ... аймағының өз Учредительный собраниесінің
ықтиярына беріледі Съез өз атынан Түркістан аймағында саны аз ... ... ... ... да қорғайды". |
Түркістан аймағын Ресей ... ... ... бір
территориялық автономия деп жарияланған қаулының қабылдануы кезінде С.Лапин
бастаған "Шуро-и-уламо" ұйымы ... ... ... ... ... оны орыс ... демократиясы өкілдерімен келісе отырып
жариялау керек деген пікір білдірген ... ... ... пікір білдіруі
съез делегаттрының наразылығын туғызды. Тіпті, делегаттардың, ... ... ... ... ... жіберілді. Бірақ бұл дау-дамай
келіссөз нәтижесінде шешіліп, С.Лапин бастаған "Шуро-и-уламо" ... ... ... ... ... ... ... қойған-ды:
"1. Өлкедегі билікті іс жүзінде қолына алған орыс ... ... ... іс-қимылдар жасалмасын.|
Түркістан автономиялы республикасының Уақытша үкіметі өз қызметін барлық
жағынан шариат қағидаларына үйлестіріп жүргізсін.
Автономияны жүзеге асыру бейбіт ... ... ... жол ... ... ... ... ертерек деп санағанымен оның
жариялануына еш қарсылығы жоқ екенін съезде мәлімдеді. Ол өзінің ... съез ... ... Түркістан автономиясы нағыз әділетті
мұсылмандық мемлекеттік құрылым болып, халықтың сеніміне ие болады ... ... бұл ... делегаттардың бір бөлігі қолдаушылық
танытып, Түркістан автономиясының халқының 98 пайызы ... ... ... ... ... автономияның ислам дінінің
қорғаушысы болуы керектігін алға ... ... ... Түркістан
автономиясының аяғынан тік тұруы С.Лапин ... ... өмір ... ... ... ... ... келіссөздер жүргізу
арқылы Түркістан автономиясын қантөгіссіз құру ... ... ... 28 ... ... мәжілісінде жаңадан құрылған мемлекеттік құрылымды
Түркістан ... деп атау ... ... ... ... билік өлкелік Құрылтай жиналысы ... ... ... кеңесі мен Түркістан халықтық ( ... ... мына ... ... И. ... М.Тынышбаев,
Ғ.Қожаев, Ә.Оразаев, С.Герцфельд, Қ,.Қожықов, Т.Нарботабеков, ... ... ... ... ... ... ... ҒАбдуллин, М.Мырзахметов, С.Саидов, Г.Қошбегиев,
Ғ.Махмұдов, О.Омаров, ... ... ... ... К.Рахманбердиев, Н.Төреев, Ә.Шәкірхантөреев ... ... ... ... ... ... ... (Уақытша
ұлттық кеңес) құрамына сайланғандардың бел ортасында С.Лапин да болды.
Уақытша ұлттық кеңеске сайланғандардың арасында негізгі тұрғындары ... және ... ... 11 өкіл бар ... ... ... мұсылмандар съезі сайлаған өкілдермен бірге, қаланың өзін өзі
басқару ұйымдарының 4 өкілі, түрлі ... ... 18 ... ... ... ... ... барлық орынның үштен бірі сол тұстағы
Түркістан халқының мардымсыз бөлігін ... ... ... ... үлесіне тиген.
Уақытша ұлттық кеңес 12 орыннан түрған Түркістан мұхтариатының Уақытша
үкіметін бекітті. Оның ... ... мына 8 ... сайланды:
М.Тынышбаев (Премьер-министр, ішкі істер министрі), И.Шагиахмедов ... ... ... ... ... министрі), У.Қожаев (Соғыс
министрі), Ю.Агаев (Жер шаруашылығы және су ... ... ... ... ... ... істер министрінің
орынбасары), С.Герцфельд (Қаржы министрі). қалған төрт орын ... ... ... ... ... ... ... мұхтариаты үкіметі атынан халыққа жолданатын
үндеудің мәтіні әзірлеу Уақытша ұлттық кеңеске жүктелді. Үндеуді әзірлентін
топтың ... ... ... ... ... ... С.Юсуфов секілді т.б. мүшелерімен бірге С.Лапин да енді.
Олардың әзірлеген үндеу мәтініне ... ... ... ... ... ... ... Түркістан мұхтариаты атынан жолданған
үндеуде былай делінді: "Революциялық демократия ала келген ... ... ... ... ... ... ... мақсатында, көп
миллионды Түркістан халқының еркімен санаса отырып, өлкелік төтенше ... съез ... ... ... де мократиялық
республикасының құрамындағы автономиялық бөлігі деп жариялады
Түркістанда ұйымдасқан барлық күштердің ... ... ... ... ... маңызды, әрі жауапкершілікті екенін өлкелік съез
толық ескеріп, жан-жақты тәртіпті ... ... ... ... ... ... және ... дамуын қамтамасыз ету
үшін Уақытша Түркістан ... ... ... Ол өз кезегінде тез арада
Түркістан құрылтай жиналысын шақыру, ... ... ... ... тауарлармен қамтамасыз ету, қаржы істерін ретке
түсіру, халық милициясын ... және ... ... мен ұлттардың
құқығын қорғау міндеті жүктелген Түркістан мұхтариятының Уақытша үкіметін
құрды.
Ресей революциясының ... ... және ... ұрандарының шынайы
екендігін негіздей отырып, Түркістанның барлық азаматтарын, өлкеде ... ... мен ... қалалық, земстволық өзін-өзі басқару
мекемелерін, саяси, ... және ... ... ... ... жеке меншік мекемелерді съез Түркістандағы халық өкіметі төңірегінде
топтасуға, оның алдына қойылған ауыр міндеттерді жүзеге ... ... ... ... өртше шарпыған соғыстың бұрын-сонды болмаған дүрсілі астында барлық
халықтар өз тағдырын өздері шешуге ұмтылуда. Жерді қанмен бояған ... ... ... ... ... ... танытатын күн де таяп
қалды. Жер бетінде. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... жандандыратынына кәміл сенеміз. Өзінің
тарихи тағдырына сәйкес ... ... ... ... тыс ... ... түркістандықтардың өз жерінің толық қожайындары ретіңде өз
тарихын өздері жасайтын сәт туды. Біз алдымызда түрған ... ... ... ... ... сезініп, Алланың рахымшылығымен өз
жұмысымызға кірістік" . 1917 жылы 2 ... Дон ... ... билігіне қарсы күресуі мақсатында Владикавказда құрылып, Қырым
мен Әзірбайжан үкіметімен және Украинаның Орталық Радасымен айланыс ... ... ... ... ... кавказдықтар мен
ерікті дала халықтарының ... ... ... мұсылмандарының
қатынасы мәселесі съезде қызу талқыланды. бұл одаққа қосылуға делегаттардың
басым көпшілігі наразылық танытты. Ол ... ... ... құрылтайшысы болып табылатын казактар патша өкіметінің сойылын
соғушылар ретінде танылғанын алға тарта отырып "Дон ... ... ... ... ... ... ... етеді... Олар
бізді өздеріне шақырғанда бізді өз мүдделеріне пайдаланбақшы. Сондықтан біз
олармен бірге бола алмаймыз," — деп ... ... ... өрбіген пікірталас барысында С.Лапин "Оңтүстік-шығыс
одағына" қосылу, не қосылмау мәселесін шешуге асығыстық танытпауды ... біз, ... ... жағдайдан шығатын болсақ жөнсіз зардапқа
ұшырап қалуымыз мүмкін. Қажетсіз ... ... үшін ... ... ... ... ... толығымен халықтың қолына ... ... соң ғана ... ... ... ... ...
деген пікірін білдірді.
С.Лапиннің және өзге де бірқатар делегаттардың ұсынысын ескере отырып, съез
"Оңтүстік-шығыс ... ... ... қатынасы жайында
мынандай мазмұндағы қаулы қабылдады: "1. Іс жүргізіп тұратын бір ... ... ... ... ... ... Түркістан
арасында ынтымақ қандай шарттармен болатынын ... білу үшін ... ... сол ... тапсырылсын.
2. Ол союзға кіру, не ... ... ... үшін Түркістан
халықтарының Учредительное собраниесін тез жию міндеті сол іс жүргізетін
комитетке ... Жұрт ... ... ... ... шара ... қосылу ғана болып
қалған болса іс жүргізетін комитеттің Учредительное собрание ашылғанша"
уақытша шарт ... ... ... тұруға ықтияры бар.".
Қабылданған бұл қаулы мәтні телеграф арқылы "Оңтүстік-шығыс одағының"
төрағасы атамарн ... ... ... Көп ... ... ... казак әскері бөлімдеріне Түркістан өлкесіне қару-жарақ ... ... және ... ... мұхтариятына қолдау көрсететіні
жөнінде жеделхат келіп түсті. ... ... ... ... ... ... төрағасы Потанинге "Сібір автономиясын құттықтай
отырып, Түркістан өз ... ... ... ... Уақытша үкіметі Сібір мен ... ... ... Ресей
Федеративті республикасының тең құқықтағы мүшелері ретінде тығыз қарым-
қатынаста ... ... ... ... ... ... ... қаласында жүріп жатқан почта-телеграф қызметкерлерінің ереуілін
тоқтату мақсатында съез ... ... ... ... ... ... "Өлкелік жалпымұсылман съезі Түркістан Құрылтай жиналысын
тез арада ... ... ... Соған орай почта-телеграф ... ... ... Почта-телеграф одағы ереуілді доғарудың тәсілін табуы
тиіс," — делініп, еруілге шыққан почта-телеграф ... ... ... ... ... ... ... қолдау танытуға
шақырды.
Съезде Ташкент большевиктерінің халыққа жасап жатқан ... ... ... мәселесі де көтерілді. Бұл мәселе бойынша сөз алған
С.Лапин большевиктердің Ташкентте тінту жүргізулері, негізсіз тұтқындаулары
қалыпты ... ... ... ... ... ... жеке
адамдардың құқығына қол сұғуға болмайды деген принциптің бұзылып отырғанын
алға ... Ол ... ... ... ... тез арада
босатуы керектігін, азаматтардың жеке бастарының және ... ... ... ... ... ... ... және баспасөз бостандығына тосқауыл қоймауды талап ... ... ... Оның бұл ұсынысы съезге қатысушылар тарапынан қолдау
тапты.
Осылайша ... ... ... комиссарлары кеңесіне балама Қоқанда
Түркістай мұхтариятының Уақытша үкіметі ... өз ... ... ... өлкесінде қос биліктің орнауы болатын. Осы ... ... ... жөн: ... ... терең із қалдырған 1917 жылдың ... ... ... аса ... рөл ... Олар IV ... ... даярлап өткізуге белсенді түрде атсалысып қана ... ... ... осы съез ... ... ... ... еніп,
жетекшілік орындарды иемденді.
Кеңестік тарих ғылымында Түркістандағы кеңестер билігін жергілікті ... ... ... ... ал ... Халық комиссарлары кеңесіне балама
ретінде өмірге келген Түркістан мұхтариятының уақытша үкіметі ешқандай да
жергілікті халықтан ... ... жоқ, ... Түркістан мұхтарияты тез
құлап қалды деген тұжырымдар жасалған. Дегенмен бұл ... ... ... ... ... ... жанаспайтыңдығын
аңғартады.
Түркістан өлкесі мұсылмандарының төтенше IV съезінің Түркістан мұхтариятын
жариялауын және мемлекеттік құрылымды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... бағалай отырып, "тіпті большевиктер
үкіметінің көсемі Ленин ... ... ... ... ... ... ішінде қазақтар мен Түркістан мұсылмандарына да ... ... ... ... ... ... ... сәйкес съездің Түркістан мұхтариятын жариялауы ... және ... ... ... еш ... ... — деп жазды.
1917 жылдың 30 қараша күні ... ... ... ... ... ... ... Мыңнан астам адамның қатысуымең
өткен бұл манифестацияда халық ... ... ... ... ... және Түркістан мұхтариятына барынша ... ... ... Олар ... жері ... тәніміз, суы-қанымыз. Кімде-кім
тиетін болса, ол біздің ... ... ... — деп мәлімдеді.
Мұның артынша 1 ... күні ... ... ... мұхтариаты
үкіметін куаттап-қолдауға арналған митингі өтті. Бұл ... 100 ... адам ... ... ... лық толған адамдар "Жасасын
Түркістан мұхтариаты мен оның үкіметі!" деген ... алып ... ... ... мен ... ... ... Түркістан
мұхтариатына қолдау көрсету мақсатында 6 желтоқсан күні митингі өтті. 60
мыңнан ... ... ... ... Жұма ... жанына жиналған
халықтың алдына шығып сөйлегендердің ... ... да ... ... ... ... ... қорғауды Түркістан мұхтарияты қамтамасыз ете
алатындығын, ... оған ... сену ... алға ... отырып,
митингі атынан мынандай ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандары Түркістанның автономия болып
жариялануың қуаттаймыз және Қоқандағы төтенше съез ұсынған Түркістан ... кұру ... ... ... қосыламыз. Ресейдің ұлы революциясы
(Ақпан революциясы) паш еткен халықтық ... ... ... ... ресейлік демократия Түркістан өлкесінің барлық мұсылман
халықтарының еркін үніне бірауыздан ... ... және ... ... ... ... басқару жолына түсулеріне көмектеседі деп берік
сенеміз. Осындай ... ... ... ... ... ... ... топтасуға және азамат соғысының, сондай-ақ,
қазіргі азат Түркістанның туысқан ... ... ... ... алу үшін ... ... ... әдістермен өлкені автономияландыруды
нақты әрі жедел жүзеге асыруға шақырамыз".
Осы митингіде сөйлеушілер Халық комиссарлар ... ... ... оның ... жұмысшы-солдат депутаттары кеңестері өкілдерінің
енгізуіне халықтық қарсылық таныту керек деушілер де болды. ... ... ... ... осы күні өтіп ... ... думаның мәжілісіне
мұсылмандық ұйымдар атынан ... ... онда олар ... жұмысшы-солдат депуттары кеңестерінің назарын ... ... ... ұсыныс жасады. Митингіге қатысушылар мұндай ұсынысты орынды
деп тауып, қалалық ... ... ... ... ... ... ... секілді бірнеше мүшелерінің ... ... ... ... ... Ташкент қалалық думасының
мәжілісінде социал-революционерлер (эсерлер) мен ... ... ... ... қатысты қызу пікірталас
жүрді. Эсерлер Түркістан ... ... ... егер ... ... ... қол ұштарын созуға әзір екендіктерін ... ... ... ... ... мойындамайтындықтарын білдірді.
Мәжілістің барысында "Шуро-и-уламо" ... ... ... пікірлері
орынды екендіктерін айтып, оларға ризашылық танытты. Сөйтіп, осы мәжілісте
С.Лапин жетекшілік еткен ... ... ... ... ... оң көзқараста екендігіне көз жеткізді.
1917 жылдың соңына карай ... ... ... ... ... ... Түркістан мұхтариятын қолдайтынын, оның үкіметімен
бірлесіп жұмыс істеуге дайын ... ... ... ... ... ... пен ... "Вайнер" қоғамы
кұттықтап, нақты ... ... ... ... ... ... өлкелік жиынында Түркістан мұхтариятымен байланыс
орнатуға шешім қабылдады.
Түркістан мұхтариятының құрылуы өлкедегі мұсылман жұртының көңілінен ... ... ... ... ... газеті көрсеткеніндей, Самарқанд,
Закаспий облысы ... ... ... ... ... ... Шымкент татарларының жиылысы Түркістан автономиясын
қызу қуаттады. С.Лапин осы ... ... ... ... Түркістан
мұхтариятына қолдау көрсетуге шақырып, Перовск жөне ... ... ... жеделхаттардан кейін Перовск және Қазалы уезі казақтары Түркістан
мұхтариятына кіретіндігін танытты. Сондай-ақ мұндай пікір ... ... ... уезі қазақтары тарапынан да білдірілді. 1917 жылы
желтоқсанда Ж.Мыңбаев Түркістан мұхтариятына кіруге Адай елінің ризашылығын
білдіруге ... ... 1917 жылы 13 ... ... ... ... солдаттары мен
диқандарының Қоқандағы өлкелік съезіне қатысып А.Авлони, С.Аспандияров
секідді қайраткерлермен ... оның ... ... ... Съезде
өрбіген пікірталастар нәтижесінде өлкелік жалпымұсылман ... ... ... ... Уақытша үкіметін қолдау жөнінде қаулы
қабылданып, оның кұрамына мұсылман жұмысшылары, солдаттары және ... ... ... ... тиіс ... ... жасалды.
Съезге қатысқан большевиктер өкілі П.Г.Полтарацкий алдағы уақытта
кеңестердің өлкелік ... ... ... сонда Түркістан автономиясы
туралы мәселе арнайы қаралатындығын ... ... деп ... ... ... қарсы емеспіз, біз байлардың автономиясына қарсымыз.
Біз автономия үшін күресіп, өкіметті өзіміз үшін ... ... ... ... Оны жұмысшылар мен кедейлер үшін істедік. Билікті біз
жұмысшы және солдат депутаттары үшін ... Біз ... ... өз
жағымызға тарту бағытындағы жұмысымызды жалғастыра бермекпіз".
П.Г.Полтарацкийдің сөзінен кейін съезде арнайы қаулы қабылданды. ... ... ... мұсылмандық съезде Түркістан мұхтарияты жарияланғаннан кейін
өлкеде калыптасқан ахуалды талқылай келе ... ... ... ... деп ... ... ... ұйлеспейді. Өйткені ол съез
жалпымұсылмандық деңгейде өтіп, оған өлке тұрғындарының барлық ... ... ... ... ... ... және ... съезі
Түркістан мұхтарияты үкіметіне толық сенім артады. Осы съезге ... ... мен ... ... ... ... және біздің діни тәрбиешілеріміз болып табылатын молдаларымыз ... ... ... ендігі жерде өз істерімен Халық Комиссарлары
кеңесінің Шығыс халыктарына жолдаған ... адал ...... ... ... жағдайдың қантөгісті қақтығысқа ұласып
кетпеуіне С.Лапин қатты аландаушылық ... ... орай ол ... ... үкіметінен қарқынды, нәтижелі жұмысты талап етті.
Халықты азық-түлікпен қамтамасыз етуді жолға ... өлке ... ... ... ... ... құтқару жолында шұғыл іс-шараларды
ұйымдастыру қажеттігін ... Тез ... ... ... ... онда ... қосөкіметтілікті, екі ... ... ... ... ... бастайтын билік органын құру жөнінде
дабыл қаға бастады. Сонымен қатар ол Түркістан ... ... ... ... негіздерін басшылыққа алу керектігі жайында, сонда
ғана ... ... ... ... ... ... ... мәімдеме де жолдады.
С.Лапиннің бұл талаптары сол тұста орынды болып табылғанымен ... ... ... бұл бағыттарда бірқатар іс-шараларды жүзеге
асыру жолында нәтижелі жұмыстар ... ... еді. ... ... ... ... қаласына Орынбор өңірінен бірнеше вагон астық
жеткізілді [346]. ... ... ... ... ... ... текетіресті доғарту үшін орталыққа ұсыныстар түсірді
және оны шешу ... ... ... ... ... ... байланыс орнатты. Түркістан мұхтарияты ... ... келе ... ... халықтың мемлекеттік
кұрылысын тануды талап ... өз ... ... ... ... ... 1918 жылы ... ұлт істері, жөніндегі Халық
комиссариятына мәлімдеме тапсырды. Онда "Бүкілресейлік ... ... ... ... ... ... ... ұйым
екендігін мәлімдей отырып, халыктың өзін-өзі билеу құқығык қамтамасыз ету
мақсатында Түркістан ... ... ... ... ... ... комиссарлары кеңесінің бассыздық әрекеттерін доғару жолында
нақтылы іс-шаралар қолдануды талап етті.
Түркістан мұхтариятының Уақытша үкіметі 1918 жылдың ... ... ... ... орнатуға талпынып, оған бірлескен съез ... ... та ... ... мұндай ұсынысты кеңестер ескерусіз
қалдырды. Себебі, ... бұл ... ... ... жатқан процестер
дұшпандық әрекеттердің көрінісі деген ... ... еді. 1917 ... бас ... ... кеңес өкіметіне Түркістандағы жағдай
жайында Москва әскери округынан мынандай мәлімдеме ... ... ... мұсылмандар буржуазиясы мен қараңғы түнектегі
мұсылман бұқарасына арқа сүйеуге талпынуда. ... ... ... ... ... Қоқандағы съезінде
Түркістан автономиясын жариялап, казактардың "Оңтүстік-шығыс ... ... ... ... Ресейдің еуропалық бөлігіндегі жағдайға байланысты
олардың ұлттық негіздегі басқа да ұйымдарға кіруі ықтимал".
Осындай ахуал жағдайында Түркістан мұхтарияты Уақытша ... ... ... ... ... ... отыр деп ... өзі тым
артық көрінетін. Бірақ та С.Лапин Түркістан мұхтариятының Уақытша үкіметін
ешқандай да жұмыс атқарып жатқан жоқ деп ... ... ... түсті. 1918
жылдың қаңтарынан бастап "Шуро-и-уламо" ұйымы Түркістан ... бас ... ... ... ... бастады. Бұрын Түркістан
мұхтариятына адал қызмет етуге халықты ... ... ... мұндай
әрекетіне зиялы қауым өкілдері алғашында таң калды. Ол Уақытша ... ... деп ... 5 ... күні ... жетекшілігімен
Ташкенттегі Жұма мешітінде "Шуро-и-уламо" ұйымының жиналысы ... ... ... ... ... ... пайдасы жоқ, бұны
біз танымаймыз уа һәм Уақытша үкіметтің дегеніне жүріп, айтқанын андып,
артына ... ... ... ... байланысты "Бірлік туы" газеті
былай деп ... "бұл ... ... ... ... ... таралуымен
халық арасында түрлі сөздер шығып, бір бөлігі автономияны жария ... ... ... еруге ант берген осы ғүламалар еді, енді бүтін ... ... ... істер де ғұламаларға келісе ме екен деп көңілі
қайтқан Дүйсенбі күні ... ... ... ... ... ... жамиятының" істеген істерін шариғат жолына һәм дұрыс
ақылы түзу ойға лайық іс емес екендігін айтты".
С.Лапин ... ... ... 6 ... ... ... өтуі тиіс
Сырдария облысы қазақтарының съезіне қатысудан бас тартты. Түркістан өлкесі
қазақтарының Алаш автономиясына қосылу ... күн ... ... ... 82 өкіл қатйсты. Алашорда үкіметі атынан Б.Құлманов, М.Дулатов,
Т.Кұнанбаев қатысты. Онда ... ... ... ... ... ... Сырдария облысы осы күні тегіс Түркістан автономиясында болғандықтан
әзірге Түркістан автономиясында ... Алаш ... ... ... ... одақ болса, Сырдария
қазақ-қырғызы сол күннен бастап, Алаш автономиясына кіреді.
Сырдария қазақ-қырғызы қосылғанда Алаш астанасы Түркістан шаһары болады.
Сырдария ... ... ... ... ... ... ... жобаларына тура келсе, Алаш құрылтайына да өкіл болып
сайланады.
5. Осы съезде болған қаулылар Түркістан ... ... ... болады".
Сырдария облысы қазақтарыңың сол тарихи кезендегі саяси өмірінде ... ... ... өзіндік терең із қалдырған ... ... бұл ... ... ... Ырғыз уезі қазақтарының өкілдері де
қатысқанды Онда Ырғыз уезінің ... ... Алаш ... ... ... ... якй ... қылынып Түркістанмен одақ болмаса,
Ырғыз уезі Түркістанға қосылады" деп мәлімдеді. Олардың мұндай ұсыныстарына
Сырдария қазақтары ... ... ... 1918 жылы 10 ... ... ... ... Өлкелік халық комиссарлары кеңесі мен Түркістан мұхтарияты
арасындағы текетірес қантөгіске әкеліп соқтырады, одан тек ... ... ... ... деп ... ... екі ... арасындағы
текетіреске наразылық білдіруге шақырды. Осыған орай ол Ташкентте Түркістан
мұхтарияты мен Өлкелік халық қомиссарлары кеңесі ... ... ... ... ... ... мұндай ұсынысы жергілікті саяси күштер тарапынан қолдаушылық таппады.
Керісінше, жергілікті саяси күштер С.Лапиннің бұл әрекетін ... ... ... деп ... 1918 жылы 11 ... Ташкент каласынан 2
шақырым қашықтықта орналасқан Қойлық деген жерде өткен ... ... ... С.Лапиннің ұсынысына қарсылық білдіріп, Түркістан
мұхтариятына Ташкент уезіндегі қазақтар мен өзбектер ... ... ... қаулы қабылдады. Сондай-ақ съезде Түркістан мұхтариятына
көмек көрсету мақсатында уез халқынан ақша жинау жөнінде ұйғарым жасалды.
С.Лапиннің ... ... ... ... 1918 жылы 17 қаңтарда Өлкелік
халық комиссарлары ... ... ... Ол бұл ... ... социализмнің арасында өзара үйлесімділік барына" тоқтала отырып,
Кеңестер өкіметін ... ... ... ... ... ... ... өкімет құруға" ынталық танытуға шақырған-ды. С.Лапин
мұндай мәлімдеме жолдау арқылы өзінің исламдық ... ... ... ... еді. Ол Ислам діні мен социалистік ілім: еңбекші
бұқараның мүддесін көздейтінін, ... қас жауы ... ... ... ... яғни бір ... ... ұлтқа үстемдік етуіне
қарсы тұратынын, социализм "Барлық жер еңбекшілердікі" ... ... ... жараткан, оны кім өндеп, тер төксе ол ... ... алға ... ... одан әрі ... деп ... "Ресейдегі саяси-
әлеуметтік революцияның қысымы ... ... ... ... душар болуы мені социалистерге қалыптсқан ахуалдан
шығудың, өзара түсініспеушіліктерді шешудің жолдарын көрсетуге ... Ең ... ... ... бүгінгі танда бастан кешіп отырған
жағдайымызды христиандық Батыс пен ... ... көп ... ... күреснің нәтижесі деп ұғынуларыңыз керек. Егер бұл күрестің
жүру тарихына көз ... ... оның ... ... ... ... әлемінің өзара бәсекелестігінен туындағанын аңғарамыз. Бұған
әйгілі крест ... атап ... өзі ... ... ... ... ... дәуірінде христиандық өркениет ұранын
бүркемеленді, Мұсылмандық Шығысқа ... ... ... ... ... полициялық-миссионерлік әрекетімен орасан зардап әкелді.
Халықтардың ... ... және ... ... ... ... ... Шығыс жиеркенішті сезіммен қарап, онымен күресуге
өзінің әлсіз екендігін ... одан ... ... ... Дүниежүзілік
соғыс басталғанда әлем мұсылмандарының барлығы да одақтас ... ... ... пен халықтар бостандығы үшін күресіп жатқандығы
жөнінде таратқан ... ... ... ... ... ... Өйткені соғысушы одақтас мемлекеттердің барлығы мұсылман халықтарын
қанаушылар болатын. Ресей Орта Азия, Англия Үндістан, Франция Алжир, ... ... ... ... ... соғыстан туындаған Ресейдің ішіндегі
оқиғалар мұсылмандар ... ... арам ... ... жайлы
сенім уялатты. Еуропалық арам пиғыл революциялық демократияның "Анексиясыз,
контрибуциясыз ... және ... ... ... ... ... ұран бойынша қүйреуі тиіс. Мұсылмандар сіздердің бұл
ұрандарыңызды зор қуанышпен, ... ... ... 1336 ... ... құлдық, адамды адам қанау болмасын, жер ... Алла ... ... деп ... ... туын ... ... алды. Сіздер,
большевиктер мұсылмандарға, соның ішінде Түркістанның ... ... ... ... ... Ол үшін сіздерге Исламның
шынтуайтына, оның принциптерінің ... көз ... ... ... жай
ғана дін емес, оның қалыптасқан әлеуметтік-саяси жүйе ... ... — өмір сүру ... Оның ... ... табиғаты,
адамдардың өзара қарым-катынасы туралы ғылыми таным жатыр. Еуропаға Испания
арқылы енген ... ... ... ... ... Батыста
философия, құқық, әлеуметтану салаларының дамуы Ислам идеяларының нәтижесі.
Түркістан мұхтариятын ... өлке ... ... өзі ... ... басқарсақ деп үміттенді. Осы уақытқа дейін Орыс
қоғамының буржуазиялық пиғылдағы ... ... ... ... бола ... ... ... болмады мұсылмандар өздерің өзі
басқаруға, қабілетсіз деп ... ... ... ... ... Олар ... ниеттес болғанымен шариаттан
бұлтармайды, Ислам ілімінің дұрыстығына ... ... ... ... шығарыңыздар. Сіздердің идеяларыңыз мұсылман елдерінде шариат
қағидаларымен үйлесімділік таппасса жүзеге аспайды. ... ... ... ... ... ... жолға түсулеріңіз ықтимал. Егер
бұл жолды тандасаңыздар ондаған ... ... ... мың ... да, ... ... айырмен,! түк болмағанда жүдырықпен куып
шығады. Өлкеде Исламның салтанат құратындығы немесе оған жол бермейтіндігі
жөнінде ... ... ... ... бұлайша қойылуы
мұсылмандардың қасиетті соғыс ғазауатты ... ... ... мүмкін.
Өлкені патша өкіметі кезінде де болып көрмеген жағдайға душар етпейік
десеңіздер ... ... ... ... ... жол жоқ. ... ... жеңісін сақтап қалу үшін де істеулеріңіз керек. Ондай
қадамға барсаңыздар мұсылмандар сіздердің ... ... ... ... жол бермеу үшін өлкеде таза мұсылмандық автономия құру
қажет. бұл автономия үкіметімен қатар өлкеде Ресей ... ... ... ... ... оған ... мұсылман емес тұрғындарды
басқару жүктелсін. Мұсылмандық автономияның басқармасы ... ... ... ... ... сауда мен өнеркәсіпті бақыласын,
еңбекші бұқараны өсімқорлардан, мүлікті таптан қорғасын".
С. Лапин бұл мәлімдемесінде ... ... ... ... ... ... бьшайша 14 тармаққа жіктеп көрсеткен болатын:
"1. Түркістандағы басқару формасын ... ... ... ... ... шақырылсын.
2. Түркістан Құрылтай ... ... ... ... және ... ... ... комиссарлар кеңесі мен болашақ Түркістан мұсылман
федерациясының Уақытша ... ... ... мәжілісінде шешісін.
3. Түркістан құрылтай жиналысында басқару ... ... ... ... Самарқан және Закаспий облыстары Ресей ... ... ... ... бұл ... ... мұсылмандардың ішкі
өмірі, дәлірек айтқанда әкімшілік, жер, қаржы, өнеркәсіп, азық-түлік, сот,
оқу, рухани, ағарту істері шариаттың ... ... мен ... ... ... ... Түркістан мұсылман федерациясы
басқарсын.
Түркістанның жоғарыда аталған облыстарында қоныстанған еуропалықтарға және
орыс қалаларынан тыс ... ... ... ... ... ... ... шығарған заңдар мен жарлықтар бойынша, жергілікті Халық
комиссарлар кеңесі немесе Ресей) ... ... да ... ... ... қазына есебінен мемлекеттік шекараны қорғау және оны
қажетті ... ... ету ... республикасы үкіметінің міндеті
болсын, ал ішкі тәртіпті, тыныштықты сақтау және осы ... ... ... ету ... мұсылман федерациясының Уақытша халықгық
үкіметі мен жергілікті Халық ... ... ... ... ... Түркістан мұсылман федерациясы Уақытша үкіметінің талабы бойынша
және осы ... ... ... ... мен ... басуға Халық комиссарлар кеңесі міндетті болсын.
Түркістандағы жалпымемлекеттік маңызға ие істер (почта, телеграф, теміржол,
баж бекеттеріні түрғызу, ... ... т.б.) және оған ... ... мен ... арға немесе мұсылмандық, еуропалық ұйымдар мен
мекемелердің істері Түркістан мұсылман федерациясы уақытша ... ... ... ... ... ... бұл ... мен маңызына қарай ерекше комиссияларда, бітімгершілік камераларда
және аралас соттарда қаралып, шешімін табады.
Ресей республикасының ... ... ... ... ... ... жер, ормандық дачалар және басқадай аталатын ... 1918 ... 1 ... ... ... федерациясының иелігі
болып саналып, оның Уақытша үкіметі қарауына өтеді.
Патша өкіметінің жергілікті қалықтан саяси әрекеттері үшін күшпен тәркілеп
алған жерлерден ... орыс ... мен ... ... ... орыс ... жер үлестері орыс азаматтарының иігілігі болып
табылып, Ресей республикасы үкіметінің қарауына ... Орыс ... мен ... ... орналасқан, жергілікті
земство қаржысына алынған немесе салынған барлық жылжымайтын мүліктер мен
ғимараттар Түркістан мұсылман федерациясының ... ... ... Мұсылмандардан жиналатын барлық салықтар және оның 1918 жылы қазынаға
түскендері, сондай-ақ өткен жылдары жиналмай ... 1918 ... ... ... ... ... ... үкіметі қарауында
болады.
Түркістан құрылтай жиналысында түпкілікті шешімін тапқанға дейін почта-
телеграф мекемелерінен, теміржолдан, сот орындарынан және т.б. ... ... ... ... ... комиссарлар кеңесінің
қарауында бола тұрсын.
Түркістан мұсылман федерациясының Уақытша үкіметі Түркістанға ... ... және ... республикасының федерацияларымен сауда-
экономикалық келісімдер мен шарттар жасауға құқылы болып табылады.
Түркістан мұсылман федерациясының ... ... ... ... ... ... байланысты өткізілетін халықаралық конференцияларға
өз делегаттарын жіберуге құқылы".
М.Шоқай өз естелігінде С.Лапиннің бұл мәлімдемесіне орай оның ... ... пен ... ... ... ... ... жұмыс істеуге ризалық білдіргені бар" деп ... еді. ... ... ... ... ... мұхтарияты мен Өлкелік Халық
комиссарлар кеңесі арасындағы ... ... ... ... және большевиктер өкіметі мұсылмандық ... ... діні мен ... ... ... ... ... иеленсек деген армандарына түсінушілікпен қарар деген үміт
жатқан болатын.
Алайда Өлкелік ... ... ... ... ... ... ... кеңестік биліктің ғана салтанат құруы тиістігін жақтап шықты.
1918 жылы 20-26 қаңтар ... ... ... ... IV ... сөз ... большевик И.О.Тоболин өлкеде ұлттық автономияға жол
берілуді революцияға сокқы берумен пара-пар деп ... Оның ... ... ... ... ... өлкеден орыс әскерлері
әкетіліп, контрреволюциялық күштер салтанат құратын. Басқаша ... ... ... ... және оны қолдаған өзге ... ... орыс ... ... ... ... орыс
жұмысшылары мен солдаттары мүддесін қорғайтын ... ... ... сөз ... ... ... ... екені айқын
аңғарылды. Ол жергілікті ... ... ... ... ... ... ... революцияшыл демократтарды "қараңғы мұсылман
бұқарасын артына ертуге талпынған ұлттық буржуазияның құрған ... қару ... ... ... ... ... кеңестердің IV
съезі "Қоқан автономиясы үкіметі мен оның ... ... тыс ... ... ... ... ... мұхтариятын тарату жөнінде шешім
қабылдады.
Кеңестердің осындай шешім қабылдауына сәйкес Түркістан ... ... ... мақсатында шұғыл шараларды қолға алуға кірісті.
Уақытша үкіметтің жаңа ... ... бұл ... ... ... Түркістан мұхтарияты әскерінің саны 2000-ға ... ... іске ... ... ... ... ... орыс офицерлері
жұмылдырылды. Зерттеуші; П.Алексеенковтың көрсетуінше сол ... ... ... ... қол ... 4 ... жуық ... жасақ болды.
Қоқан қаласындағы жұмысшы-солдат депутаттары кеңесі 1918 жылы 28 ... ... ... ... әскери ұйымдарын
тарату керек деген шешім ... оны ... ... арнайы топ құрды.
Бірақ Түркістан мұхтарияты шапшаңдық танытып 29 қаңтар күні ... ... ... ... ... ... ... орналасқан Қоқан
қамалына шабуыл жасады. Бірақ қамалды алу жүзеге аспай ... Сол ... ... ... ... ... төтенше өкімет органын —
революциялық ... ... ... оның төрағасы етіп Е.А.Бабушкинді
тағайындады.
Қоқан революциялық комитеті 30 қаңтар күні Түркістан ... ... 3 ... ішінде тұтқындарды босатып, шабуылды ұйымдастырушыларды
беруді ... ... ... ... ... ... ... сұраған жеделхат жолдауымен 31 қаңтар күні ... ... ... ... ... ... ... отряд келді. Ол
отрядта 4 зеңбірек, 4 пулеметпен қаруланған 120 адам болды.
Жаңадан көмек алысымен ... ... ... тағы да ... ... ... ... қаруды тез арада тапсыруды талап ету
мақсатында ... ... ... ... Бұл ... ... революциялық комитет қаланы зеңбірекпен атқылауды бұйырды.
Қоқанда қантөгісті ахуалдың шарықтау шегіне жеткенінен С.Лапин Ташкентте
жүріп толық ... ... ... орай 1918 жылы 2 ... ... ... ... Қоқандағы жағдайды қантөгіске жеткізбей доғаруды талап
еткен ... ... ... бұл ... ... ... биліктің халық алдында еш қадірі болмайтынын, керісінше мұндай
жағдай халықтың ашу ызасын қоздыра түсетінін айтып, ... ... ... ... ... ... қаны ... болса кеңестер билігі
ешқашан да өлке ... ... ... ... ... ... ... кұлатуды мұрат тұтқан кеңестер ... ... ... ... 5 ... күні Қоқан қаласын қоршауға
алған австровенгрлік соғыс ... ... ... бөлімдер мен
дашнак (армян) ... ... ... ... ... ... ... 11 әскери эшелон жіберді.
6 ақпан күні Түркістан мұхтариятындағы бар билікті қолына ... ... ... оның ... көзі ... Перфильев қаланы
12 зеңбірекпен атқылауға бұйрық берді. Артиллериялық атқылау күндізгі сағат
бірден ... ... ... ... созылды. Қала үш күн бойы от
күшағына оранды. Қала тұрғындарына онсыз да ... ... ... ... ... ... оранған қалаға Қызыл әскерлер ... ... ... ... ... ... ... кірге бетте үйлерді
тонауға кірісті, оларға ... ... ... ... Жаппай қырып-жою
басталды. Қаладағы барлық дүкендер, банкілер, ... ... бәрі ... Осы күндері жаппай тұтқындау орын ... ... ... ... 54 ... 30-ы тұтқындалып, М.Мырзахметов,
Х.Ю.Агаевтар атылды. Аласапыран уақытта есі ... ... ... ... ... өкіметінің Қоқан қаласындағы осы қырғыны ... ... туы" ... ... ... қан ... ... былай деп жазды: "13 январьдан 10 февральға дейінгі күндер
Түркістан халқының ... ... ... Ол ... ... өзінің
бет-аузын Түркістан халқына ашық көрсетті. Ол күндер — Түркістан ... ... ... ... ... Адам пішінді жыртқыштардың ол
күндерде Қоқан көшелерінде істеген сұмдықтарын ... ... ... мұздайды. Жүгені сыпырылып, мейірімі кеткен, ауызы көпіріп, көзі
қарайған адам-хайуан Қоқан ... ... ... ... ... қырған күндер — ол күндер. ... ... ... ... ғана ... неше ... ... бейбіт халықты
қамыстай жапырып, бүкіл Қоқан шаһарінің қүлін көкке ұшырған күндер — ... ... ... жоқ ... мұсылман халқының қаны судай ... ғана ... өсіп келе ... ... ... адам ... ... тапталған күндер — ол күндер. Осы сықылды үлкен
масқара, зор ... ... де ... ... бір ... ұмыта ма екен?
Жоқ, мың қабат сүйегіне құлдық сіңіп, тамырына ірің толса да бұл ... ... Тым ... неше мындаған сәбилердің кәнәсіз ыстық қандары
мен кірсіз рухтары ... Тым ... ... ... ... жан ... ... әйелдерінің сүттен аппақ намыстары бұл күндерді
ұмыттырмас.. Сорлы Түркістан! Сен кеше "Бостандық болды, ... күні ... деп ... ... ... ... ... варварлық әрекеттер нәтижесінде Қоқан каласының төрттен үш ... ... ... 10 ... ... адам ... тірі ... азық-түліксіз қалды. "Қокан каласы ... ... ... — деп ... сол ... "Улуғ Туркистон" газеті. Мұны 1918 жылы
Түркістанға ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер де растай түседі. ... ... ... ... ... да ... жоқ. ... 14000-нан астам
адам өлтірілді. Мешіттер мен медреселер қиратылды. Тамаша ... ... ... өртелді", — деп көрсетті.
Түркістан мұхтариятын кару күшімен құлатқан кеңестер 1918 ... ... ... ... ... V съезін шақырды. Онда "Түркістан
Кеңес Республикасы туралы ... ... ... ... ... ... ... бұл ережеге сәйкес ... ... ... ... социалистік республикасы
жарияланды. Осылайша ұлттық демократиялық күштердің қатысуынсыз өткен ... ... ... ... соң большевиктер шұғыл түрде өлкеде
тәркілеу саясатын қолға ... ... ... ... бұл тәркілеу науқаны
негізінен Түркістан мұхтариятына қолдау танытқандар мен оған ... ... ... ... ... ... мен "Шуро-и-улама"
ұйымдарының өлке аумағында қызмет етулеріне тиым салынып, оларға тиесілі
барлық ... ... бұл ... ... мен ... ... мақсатында оларды тұтқындау ісі жүргізілді.
Өлкеде қалыптасқан мұндай жағдайда С.Лапин Бұхар әмірлігіне өтіп ... ... ... сонда жалғастыруды ұйғарды. Бірақ ол Бұхар әмірлігінде
жүріп саяси әрекетпен шұғылданудың нәтиже бере ... ... ... ... ... тығыз байланыс орнатқан
кеңес өкіметі 1918 жылы 2 наурызда Бұхар әмірлігіне ... ... еді. ... ... ... ... әмірі 25 наурызда Қызылтепе келісіміне қол
қоюға мәжбүр ... ... ... ... ... жүріп-тұруына рүқсат
беріп, әмірлікте жасырынған контрреволюциялық элементтерді кеңес ... ... ... ... С.Лапин Ташкент қаласына жасырын
түрде кайта оралып, онда соғыс тұтқындарын кері ... ... ... Германия комиссиясымен байланыс орнатып одан өзін Германияға өткеріп
жіберуге көмектесуді өтінді. бұл ... ... ... ... ... ... ... Москвада неміс консулдығының
көмегімен Түркия азаматтығын қабылдап, Петроградқа аттанды. ... ... ... ... 1918 жылы 20 ... ... ... С.Лапинге мұндай ізгіниеттілік танытуының астарында Антанта
елдерінің, яғни Ресейдің, Англияның және Францияның мұсылмандық ... ... қүй ... ... мұсылмандарды өздеріне тарту
жатқан еді. Германия үкіметі соғыс жылдарында Ресейдегі ... ... ... ... ... ... бірден-бір жолы ондағы ұлттық
қатынастарды ... ... көз ... ... ... арасында үгіт ... ... ... ... қолға алып оларды өз жағына тартуға тырысып ... ... ... ... ... ... билік орындарына тыңшылардан
мынандай мазмұндағы мәлім-демелер жиі түсетін: ... ... ... ... ... ... ... күшті
үгіт жүргізіп, өздерін мұсылмандардың бұрынғы күш-куатын ... ... ... ... ... таныстыруда. Немістердің үгіті
Ресейге терең бойлап енгендігі Еділ ... ... және ... ... ... ... олар ... саяси тәрбиелеуді мықтап
қолға алған десе де болады".
Антанта елдері жағында соғысып, қолға түскен ... ... ... ... қамқорлыққа" алды. Арнайы мұсылман тұтқындар лагерін ашып,
оларды өз жағына тарту бағытында жұмыстар жүргізді. ... ... ... 1918 жылы Германиядағы мұсылман тұтқындардың саны 15 мыңнан
астам болды. Олардың денін ресейлік татар-башқұрттар құрады. ... ... "Яна ... ... ... атты ... ... да Германия С.Лапинге "қамқорлық" танытқанда оны өз ... ... ... деуге негіз бар. Бірақ та С.Лапин Германияның
көмегімен Түркістанды азат етуді өзінің ... ... ... етіп ... ... ... соң 1918 жылы 25 қырқүйек күні ... ... ... ... ... ... оны қазан төңкерісінен кейін
Түркістанда қалыптасқан саяси ахуалмен, Түркістан мұхтарияты үкіметінің
атқарған қызметімен таныстырды.
Мұнан соң ... ... ... ... ... ... ... келу
себебін түсіндірген хат жолдады. бұл хатта ол өзін Орта Азиядағы ең ... бірі — ... ... ... ... мұхтарияты
парламентінің мүшесі ретінде ... ... ... ... ... келіссөз жүргізу үшін 6 миллион болатын Түркістан
мұсылмандарының атынан өкіл болып ... ... ... ... ... ... әсер ... көздеген
С.Лапиннің жоспары бойынша ... ... ... ... арқылы
Закаспий облысына әскер түсірілуі тиіс болды. бұл істе ... ... ... ... ... ... орнатканын пайдаланып қалуға ерекше
мән ... ... ... ... ... ... және ақ ... күресуге көмектесеміз ... Орта ... өз ... ... алып, онда ақгвардияшылармен емес,
"большевиктер үстемдігін" жоюға кірісуі тиіс ... ... бұл ... мен ... мұсылмандарын және Түркияны тарту көзделді.
Әскери экспедицияны іске ... ... ... ... теңізінен
өткен өскер екіге жарылып, бірі Ашхабад, Чарджоу, Бұхара арқылы, екіншісі
Перовск пен ... ... ... ол ... өз ... жергілікті халық
өкілдерімен толыға түсуі тиіс болды. Жоспарға сәйкес бұл екі топ ... ... ... маңында тоғысатын болып белгіленді. бұл экспедицияны
жабдықтау мен басқару ... ... ... өз ... ... Австро-Венгриядағы мұсылман тұтқындарды пайдалануды да назардан тыс
қалдырмады. Ол бұл ... ... ... тиіс түркістандықтар
армиясында әскери нұсқаушылар ретінде пайдалану қажет деп ... ... ... ... Германиямен байланыста қарады.
Алайда Германияның көмегімен Түркістанды азат ету ... ... ... ... ... ... ... қоймады. Зерттеуші В.А.Германов неміс
үкіметінің бұл ұсынысқа салқын ... ... ... ... орнатқан соң қайтарамын деп үкіметтен 200 мың марка көлемінде
несие ... ... яғни оның ... ... ... ... тез жауап беруге кері әсер еткен ... ... ... ... ... ... ... соғыс майданындағыі жеңілістері
мен ел ішінде революциялық ... ... әсер ... Сол ... ... ... ұсынысына көңіл бөлу үшін алдымен елдің ішкі
және сыртқы позициясын нығайтып алу қажет еді.
Бірақ та бұл ... ... ... үкіметі мүлде көңіл бөлмеді дегенді
білдірмесе керек. 1918 жылы 22 қарашада Сыртқы істер ведомствосының өкілі
Харальд ... ... ... ... ... бұл жөнінде осы ведомство
басшысы фон ... ... ... ... ... ... ол Германия үшін пайдалы болып табылатындығын хабарлады. Алайда
Германия үшін 1918 жылдың соңына қарай ... ... ... ... С.Лапин ұсынысына назар аударуына мұршасы болмады. Оның ... осы ... 17 ... ... ... ... институты
ауруханасына жатқызылды. Оған психикалық ауыткушылыққа ұшыраған ... ... бұл ... неміс үкіметінің С.Лапинге деген көзқарасын
өзгертуге әсер етті. ... ... ... ... ... ... шығынды өтету үшін оның ... ... ... ... ... ... С.Лапин 1919 жылдың бас кезінде Самарқанға
оралып, көп ... ... ... көз ... ... ... туған қарындасы Гүләндамнан естіген мәліметтеріне қарағанда ол
Самарқандағы Шаһи-Зинда мавзолейінде жерленген.
Міне, осы келтірілген ... ... ...... азат
етуді басты мақсат еткенін аңғарамыз. Сондықтан оның өмір жолын азаттық
үшін күрескен қайраткердің жолы деп ... ... ... ... ... В.В. О преподовании туземных наречии в Самарканде —
Сочинение. т.2.ч.2. — М.,і 1964. с.305; ... ... г-ну ... //
Сонда. с.306-309; Еще о слове "сарт" // Сонда. с.310-314.
Вяткин В.Л. Еще о книжке г.Лапина // Туркестанский вестник. 1896. ... ... В.И.| ... заметка //
Записки восточного ... ... ... ... 1896. N9. ... Ә. Таңдамалы. — Алм)аты: Қазақ энциклопедиясы, 1995.
- 478 ... ... М. ... 2 т. - Длматы, "Қайнар", 1999 - 520 б. / 247 - 319
б. / 280, 288-289-6;
5. ... 3. ... ... нар олов ... и других
восточных мусульман-тюрков| за ... ... ... культуры. Кн.1. — Уфа: Китап, — 1994. — 410 с.
6. ... Г. ... ... ... ...... 1921 - 147 с. ... Е. ... ... ... ... движения в Средней Азии.
— Ташкент, Госиздат, 1925. — 90 с; Симонов А. ... ... ... Азии // ... ... Кн.З. — ... 1Й7. — 120 ... П. Кокандская автономия (револнЬция в Туркестане). — ... 1931 — 79 ... Д ... И.К. Победа октярьской революции в Туркестане. — М.,
Госиздат, 1957. — 104 с; ... М.У. ... за ... ... в ... // ... Самаркандского
университета. Вып. 19. - Самарканд, 1967. ... ... ... ... ... ... в Узбекистане. — М.,
Госполитиздат, 1957. — 104 с; Иноятов X. Октярьская революция
{ в ... - М. ... 1958. — 319 ... ... в ... Азии и ... / Отв. ... - Ташкент: Фан,; 1967. — 770 с; Турсунов X.
Национальная по питика Коммуйистической партии в Туркестане
(1917-19200 гг.). — Ташкент, Узбекистон, 1971. — 367 с; ... ... ... ... в Туркестане. М., Мысль, 1978. —
364 с. |
9. ... С.З. ... и ... ... ...... Наука, 1970. — 303 с.
10.д Зиманов С.З., Идрисов К.З. Общественно-политические взгляды
Мухамеджана Сералина. Алма-А|га, Наз ка, 1989. — 105 с. 11. ... ... ... в ... ... ... ... Казахстана (вторая половина XIX — начало XX вв.). Дисс...
канд. ... ...... 1985. - 199 с. ... ... энциклопедиясы. 7 т, 183 б.
Бендриков К.Е. Очерки по истории нар олного образования в
Туркестане (1865-1924). - М., Ңзд. АПН, 1960. - 500 с; ... ... и ... ... ...... 1981 - 220 с. / ... Б. Жазықсыз яЫпа шеккендер. — ... 1990. - 68 б. /13-19 ... ... ... М. Алаш ...... Санат, 1995. — 368 б;
V Нүрпейісов К. Алаш һәм ...... ... 1995 —
256 6.
Аманжолова Д. Казахский автоңомизм и Россия. — М.; Россия
мол олая, 1994. - 216 с. /с.21/.
Ахмедов Ғ. Алаш ... б ... ... мен тарихи
V ...... ... 1996. — 224 ... ... А.Ш. ... комитеттері: құрылуы мен ... ... 1917 — ... 1918 жж.). ... ғыл. канд. ...
авторефераты. — Алматы, 1995. 25 б.
20. Мекебаев Т.Қ. ... ... ... ... ... Тарих. ғыл. канд. ... авторефераты. -
Алматы, 1996. - 26 б.
21. Раджапов Ө.А. ... ... 1917 ... қос ... тұсында. Тарих ғыл. канд. ... авторефераты. — Алматы, 1998. — ... ... К. ... ... ... ... шешімдері және олардың
орындалуы (1917-1919 жж.). Тарихи ... ... ... ... ...... 1999. — 26 ... И.Е. Политические партии и ... ... в ... и пери ол ... ... собрание (исторический аспект). Автореферат
дисс. канд. ист. наук. — Алматы, 2001 — 29 ... Е.Қ. ... ... ... ... және оның ... қорғау кезеңінде (1917 ж. наурыз
— 1918 ж. қараша). Тарих ғыл. канд. ... авторефераты. — ... - 28 6. ... ... Х.М. ... ... ... қалыптасу және
V құйреу тарихы (1917-1918 жж.). Тарих ғыл. канд. ... авторефераты.
- ... 2001. - 27 б. ... ... С.К. XX ... ... ... ... мұсылмандық қрзғалыс. Тарих ғыл. канд. ...
авторефераты. — ... 1994. — 24 б. 26. ... С.Қ. XX ... I
жартысындағы Қазақстанның ұлтазаттық қозғалысындағы түрікшілдіьсгің
орны мен ... ... ... ... ғыл. канд. ... авторефераты. —
Алматы, 2001. — 29 б.; Бисенова Г-А. ... орыс ... ... ... ... ... жж.). Тарих ғыл. канд. ... авторефераты.
Алматы, |2002. - 29 б.
27. Ауанасова А.М. ... ... ... ... ... XX ...... "Қазақ университеті", 2001.
- 262 с. |
Қазақстан тарихы. 3 т. - Алмат п: ... 2002. - 768 б. ... б./. ... С. ... ... ... // Түркістан.
Халықаралық энциклопедия. — ІАлматы: Қазақ энциклопедиясы,
2000. - 656 б. /459 ... Т. ... ... ... ізі // ... 2002.
13 маусым.
Дулатова Д.И., Нуртазина Н.Д. "Докладная записка" Серали
Лапина // Вестник КазГУ. Серия ... 1997. N5. с. ... ... Х.Д. ... ... ... в Туркестане и
борьба за ... ... в, ... XX ... дисс. докт. ист. ңаук. — Ташкент, 1994. — 49 с; Ташкулов Д.
Основные направления политико-правовой ... нар олов ... во ... XIX — первой четверти XX вв. Автореферат дисс. доісг. юрид. наук.
— Ташкент, 1995 — 48 с; ... Р. ... ... ... ... // ... ... 1992. N5. 44-55 с; Худайкулов А.М.
Просветительская деятельность іркадидов Туркестана (конец ... ... XX вв.). ... ... ... ист. ... — Ташкент,
1995. — 24 с; Прилуцкий С.А. Национально-государственное в
Советском Туркестане. 19918-1920 г. Автореферат дисс. канд. ист.
наук. — ... 1992. — 26 с; ... X. ... в ... ... // ... ... 1990. N5. с. 210-217.
ЗЗ. Хасанов М. "Кокандская автономия" и некоторые ее уроки // ... в ... 1990. N2. ... ... Д.А., ... ... в ... г олы: противоборство идей и идеологии. — Ташкент,
Институт истории АН РУ, 2002. — 80. с; ... Б.В. ... ... и ... ... и 1917 — ... 50-х г
олов. - Ташкент: Академия МВД РУ, 2000. - 202 с; ... Н., ... ... ... ... в Туркестане во второй половин XIX — I
четверти XX вв. — ... ... ... АН ҒУ, 1999. — 148 ... С. Туркистон мухтарияти. — Ташкент; Маънавият, 2000. - 168 б.
Германов В.А. ... ... в ... ... 20-30-х г ... — Ташкент "Узбекистон", 2000. — 40 с.
Исхаков С.М. Российские мусулы пане и ... ... 1917 ... лето 1918 г.). — М.: ... ... РАН, 2003. — 476 ... п В. Т ... Веуіе пегіпіп МШі ІМ псаееіеіегі Тагіһі. - Апкага: ... ... ... 1995. - з. ... ... .
Сапарғалиев Г. Карательная п олитика царизма в Казахстане
(1905-1917, гг.). - ... ... 1996. - 375 с. ... М. ... ... ... — Алматы: Атамұра ... 1994. - 80 б /68-69 ... ... 31-т., ... ... ... 92-п.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. — Алматы: Санат, 1995. — 66 б.
Тухтаметов Ф.Т. Правовые полозіение Туркестана в Российской
империи ... ... XIX ... — Уфа. ... государственныый университет, 1999. — 215 с. /с.91/.
Қойшыбаев Б. ... жапа ...... 1990. - 18 ... 19 б.
ӨРОММ. 47-қ., 1-т., 11-іс, 2-3-п.
Цаликов А. Кавказ и ... ... инор ... ... культурно-хозяйственного быта. — М.; Изд. М.Мухтарова, 1913.
- 184 с. ... Э.Қ. ... ... ... (XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың
басы. Сырдария облысы қазақ уездерінің мәліметтері бойынша:
Тарихи аспект). Тарих ғыл. ... ... ...... - 29 б. /23 б/.
З.С.Қожанованың естелігінен. 4-п.
Қоңыратбаев Ә. ІСдзан төңкерісінен бұрынғы мектептер хақында
// Қазақ ... 1994. N4, ... ... ... ... за 25 лет ... (30 ... 1879 г 30 ... 1909 г.). Составил
Н.П.Остроумов — Ташкент, 1904. Ь.131.
Бендриков К.Е. Очерик по истории нар олного образования в
Туркестане (1865-1924 гг.). - М.; Ңзд. АПН ... 1960. - ... ... ... Н.П. ... ли ... нар олы Азии к усвоению христианской
веры и христианскбйкультуры. — М., 1886. 21 ... ... ... ... ... за 25 лет ... (30 августа 1879 — 30 августа 1909 г.). Составил
Н.П.Остроумов — Ташкент, 1904. с. ... 47-қ., 1-т., ... ... ... 1879. 29 ... К.Е. ... по истіории нар олного образования в
Туркестане (1865-1924 гг.). - М.; Изд. АПН РСФСР., 1960. - 500
с. /с.154/.
Сонда.
ӨРОММ. И-1-қ., 31-т., ... ... ... И. Из ... ... Таврида, 1991. —
64 с. /с.22/. ... ... Л. На ... ...... ... ... и ее издателе И.Гаспринском) // Звезда
Востока. 1987. N9. с.17.
67. ... X. ... ... — М.: КСРО ... баспасы, 1924. — 72 б. /24-6/.
68. Садыков Х.Д. Колониальная политика царизма в Туркестане и
борьба за ... ... в ... XX ... ... ... ист. ...... 1994. — 37 с. /с.24/.
69. ӨРОММ. 47-қ., 1-т., ... ... ... Туркестанской учительской семинарии за 25 лет ... (30 ... 1879 — 30 ... 1909 г.). ...... 1904. ... 47-қ., 1-т., 2769-іс, 15-п.
Сонда. 297-іс, 43-п.
Сонда. 2769-іс, 15-п.
74. Бендриков К.Е. Очерик по ... нар ... ... в
Туркестане (1865-1924 гг.). - М.; Изд. АПН РСФСР., 1960. - 500
с. /с.153/.
ӨРОММ. 47-қ., 1-т., 2769-іс, 4-п.
Сонда. 17-п.
Сонда. 20-22-п.
Сонда. 24-п.
Сонда. ... ... ... ... Б. ... жапа ... — Алматы,
"Қазақстан", 1990. - 68 б. /13-15 б/.
83. ӨРОММ. 47-қ., 1-т., ... ... ... С.М. Российские мусульмане и революция (весна 1917 г.
— лето 1918 г.). — М.: Институт истории РАН, 2003. — ... С.У. ... ... в истории
политической и правовой мыслй Казахстана (вторая половина
XIX — ... XX вв.). ... ... юрид. наук. — 132 с.
Қазақ сов т энциклопедиясы. 7-т. Алматы, 1975. 183-6.
"Түркістан". Халықаралық энциклогіедия. ... 2000. ... М. Алаш ... 4- ... Санат, 1995. — 86-6.
Мавр олин В.В. Ленинградский угіиверситет ... гг.). — ... ЛГУ, 1945. - 215 с. ... ... Ғ. Алаш "Алаш" ... ... мен ... - Алматы: Жалын, 1996.] - 224 6. /123-133-6/.
Өзбе құлы С. Барлыбек Сыртанов.і— Алматы: Жеті ... 1996. ... ... .
\92. Каспий. 1898. 28 июня.
Қойшыбаев Б. ... жапа ...... 1990 - 68 6. /16-6/. |
Нұрпейісов К. Алаш һәм ... - ... ... 1995 ... ... 12-т., ... ... А.М. Национальная интеллигенция Туркестана ... ... XX ... ... ... 12-т., 182-іс, 3-гі.
Королева Н.Г. Первая российская революция и царизм. — М.,
Наука, 1982. - 228 с. ... ... М. Алаш ...... ... 1995. — 94-6. ... Ә. ... — Алматы: "Қазақ нциклопедиясы",
1995. -478 6./75-6/.
ЮІ.ӨРОММ. И-1-қ., 31-т., 182-іс, 77- п. 102.Сонда. 183-іс, 14-п. ЮЗ.Фе
олоров Е. Очерки национального ... ... ... ... ... — Ташкент, Госйздат, 1925. — с.43.
Русский Туркестан. 1905. 6 марта.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. г Алматы: Санат, 1995. — ... ...... ... ... 1998. — 560
6. /224-6/. ;
Ю7.Фе олоров Е. Очерки национальнЬго освоб олительного движения
в ... ...... ... 1925. — с.44. ... ... орыс еволюциясы тұсындағы қазақ
азаттық қозғалысы (1905-1907 жж.). Тарих ғыл. ... ... ... 2002. - 143 6. /62-6/. ) 109. ... ... ... N1-2. с.86. ПО. ... ССР тарихы. 3 т. - Алматыі, Ғылым, 1982. - 560
6. /688-6/. 111. Ауанасова А.М. ... і ... ... четверти XX века. — Алматы, "Қазақ университеті", 2001.
-с.57.
Қойгелдиев М. Алаш ... - - ... ... 1995. — ... ... России в партиях и лицах. Составитель
В.В.Шелохаев. - М.; ... 19931 - 364 ... ... ... и октябристы. Составители
Д.Б.Павлов, В.В.Шелохаев. - М.| "РОССПЭН", 1993. - 304 ... В.В. ... м ... ... ...... 1996. - 280 с. /с.56/. ... 1202-қ., 1-т., 14-іс, 30-й.
П7.Жұтенбаева Г.С. ... ... ... мей ... - Алматы, ҚазККА, 2000. - 227 б. /205-6/. Ш.Махаева ... ... | ... ... ... ... // Ақиқат. 19 8. N9. 81-84-6.
Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. -+ ... ... 1995. — ... С.М. ... и ... первой
Государственной думы. — М., Щд. ... ... - 381 с. ... ... русских ] мусульман до ...... ... исследования Средней Азии,
1985. - 119 с/с.59/.
122. Котюкова Т. Из истории борьбы за ... ... в ... думе ... империи //
Узбекистан тарихи. 2002. N3. с.36.
Ш.Сонда. с.36-37.
124.Туркестанская туземная газета. 1906. 19 ... 1908. 13 ... ... ... ... думы ... 1906-
1917 гг. Сб. документов и материалов / Сост. Л.А.Ямаева. — Уфа:
Китап, 1998. - 384 с. /с.93/. ... А.Я. ... и ... ... ... 1968. — 520 ... 128.3иманов С.З., Идрисов К.З. Общественно-политические взгляды
Мухамеджана Сералина. Алма-Ата> Наука КазССР, 1989. — 165 с.
/с.62/.
129.Атабаев Қ. ... ... ... ... ... ... - Алматы; Қазақ университеті, 2000. - 358 6. ... ... ... ... ... 102-қ.,
240-т., 74(1)-іс, 82-п.
Вакыт. 1908, 24 сәуір.
Сонда.
ІЗЗ.Мусульманские депутаты Государственной думы России. 1906-
1917 гг. Сб. документов и ... / ... ... — Уфа:
. Китап, 1998. - 384 с. /с.128/.
Ш.Вакыт. 1908. 3 шілде.
135."Айқап". — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. — 366 б. ... ... А.А. ... ... ... ... половины
XIX - начала XX века. - Алма-Ата, Наука, 1979. - 161 с. /с.135/. 137.Қазақ.
1914. 14 қараша. 138.Бөкейхан Ә. Тандамалы. — ... ... 1995.- 478 б. /288-289 ... депутаты Государственной думы России. 1906-
1917 гг. Сб. документов и матерйалов / Сост. ...... 1998. - 384 с. ... ... ... 1-т., ... І2-п.
141.РФММ. 102-қ., 241-т., 74(79б.)-іс, 10-п.
142. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.— Алматы: Санат, 1995. — ... ... - ... "Қазақ энциклопедиясы", 1998. - 560
б. /164-6/.
144.ӨРОММ. И-1-қ., 12-т., 1645-іс, 2-6-п.
145.Сонда. ... Д.И., ... Н.Д ... ... ... // ... КазГУ. Серия историческая. 1997. N5. с.12.
147.ӨРОММ. И-1-қ., 12-т., 1645-іс, 54-п.
Ш.Сонда. 71-п.
149. Сонда. 72-п.
150.Сонда. 74-п.
151." ... ...... "Қазақ энциклопедиясы", 1998. — 560
б. /224-225-6/.
152.ӨРОММ. И-1-қ., 12-т., 1645-іс, 76-п. 153.Сонда. 2282-қ., 1-т., 1887-іс,
13-п. 154.Шоқай М. ... 1 т. - ... ... 1999 - 520 ... Б. ... жапа ...... 1990. - 68 6. /17-6/. ... 102-қ., 243-т., 74-іс, ... 244-қ., ... 1-п. ... 74-іс, 19-п. ... Ә. ... — Алматы, "Қазақстан", 1994. - 384
6./176-6/.
160.РФММ. 102-қ., 244-т., 74-іс, 22-п. ібі.Өзбе құлы С. ... ... ... Жеті ... 1996. —
112 6./36-6/. .
162. "Айқап". — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. — 366 6. ... ... М. Алаш ... и ... ... 1995. — ... 102-қ., 244-т., ... 67-п. 165.ҚРОММ. 64-қ., Ігт., 2764-
іс, 4-6-п.
66.РФММ. 102-қ., 244-т., 74-іс, 50-п|.
167.ҚРОММ. 64-қ., 1-т., 2764-іс, 4-п.; Колокол. 1914. 21 июня.
168.Каспий. 1914. 1 ... С.М. ... ... консерватизм в
России в начале XX века // ... ... ... ... - М.; ... 2001 - 384 с. ... 170. ... 102-
қ., 244-т., 74-іс, 59-60-п.
Ш.Шілдебай С. Мұнауар Қари // Жас ... 2001. N2. 17-6. ... ... 246-т., 74-іс, 61-пі ... 461-қ., Ьт., ... 195-п. ... П.Г. ... — колония (Очерки истории колониальной
политики русского царизма в Средней Азии). Ташкент, Изд.
САГУ, 1926. - 90 с. /с.19/.
175.ӨРОММ. 461-қ., 1-т., ... ... ... туы. 1917. 6 ... М. Таңцамалы. 2 т. - Алматы, "Қайнар", 1999 - 520 б.
/264-6/. 178.Ахмедов Ғ. Алаш ... ... ... ...... ... 1996. — 224 6. ... русско-узбекский словарь. С приложением краткой
грамматики узбекского языка. Составитель С.Лапин. Самарканд,
1895. с.1.
Сравнительный словарь турецко-татарских нарсчий. Составитель
Л.З.Будагов! т.1., - СПБ., 1869. ... Б. ... жапа ...... 1990. - 68 б. /15-6/. 182.Туркестанские ведомости. 1895. 21
мая. ... ... 1894. 10 ... ... В.В. О преп ... ... в ... Сочинение. т.2.ч.2. - М., 1964. е.ЗОЗ; 186.Лапин С. О ... ... ... ... //
Туркестанские ведомости. 1895. 22 мая. 187.Сонда.
188.Бартольд В.В. Вместо ответа г-ну Лапину — Соч. т.2. ч.2., с.308.
189.Алимова Д., ... Д. ... олжа ... и ... ...... Маънавият, 1998. — 40 с.
/с.12-15/.
190.Туркестанские ведомости. 1895. 29 мая. Ш.Лапин С. Перев ол ... ... ... ... // ... ... Самаркандской области.
Самарканд. 1896. с.1-22; Туркестанский сборник. т.532. с.89-95. 192.
Туркестанские ведомости. 1896. 26 марта.
193.Лапин С. ... и его ... ... //
Туркестанский сборник. т. 532. с.89-95.
194.Туркестанский сборник. т.532. с.91-93.
195.Сонда. с.89. ... ... 1896. 1 ... 197. Бартольд В.В. Соч. т.8.,
с.157. і 198.Қойшыбаев Б. ... жапа ... ... 1990. - 68 б. /16-6/. ... 47-қ., 1-т., ... ... С. ... о Туркестане // Слово. 1908. 9 октября.
201.Сонда.
202.ӨРОММ. 1009-қ., 1-т., 83-іс, 91-п. 2ОЗ.Туркестанский курьер. 1908.
(N161). 11 ноября. 204. Туркестанский ... 1917. 4 ... ... ... 31-т„ 77-іс, ... Великая Октябрьская социалистическая революция в Казахстане.
Материалы летописы. — Отв. р ед. Т.Елеуов. — Алма-Ата: Изд.
Наука ... 1967. - 457 с. /сл ... ... туы. 1917. 29 ... 1799-қ., 1-т., 544-іс, 19-п.
2О9.Вестник Временного правительства. 1917. N15. 21 марта.
210. Қойгелдиев М. Алаш ...... ... 1995. — ... ... в ... XX века... с.20. 212.Бірлік туы. 1917. N6. 20 тамыз.
213.Улуғ Туркистон. 1917. 25 с. ... 214. ... ... ... ... мұрағаты (РМӘСТМ).
71-қ., 34-т., 1475-іс, 5-8-п. 215.Абдусаттаров А. "Шураи ... ... ... N1-2. с.54-55. 216.ӨРОММ. И-1-қ., 31-т., 92-іс, 1117-п. 217.
Герасименко Г.А. К выв олу о ... в ... // ... Нар ол ее ... или ... М., ... 1992. —
428 с. (с.73). 218.ӨРМММ. И-1-қ., 31-т., ... ... туы. 1917. 20 ... ... ... облыстық мұрағаты
(ӨРТОМ). 2-қ., 1-т., 8-іс, 128-п.
221.Шоқай М. ... 2 т. - ... ... 1999 - 520 ... т. — ... ... - 520 б.
222.ӨРТОМ. 2-қ., 1-т., 8-іс 223.Шоқай М. Таңдамалы.
/266-6/. 224.ӨРТОМ. 2-қ., 1-т., 8-іс, 147-п.
] ... туы. 1917. 20 ... 2-қ., 1-т., 8-іс, ... ... 71-қ., 34-т., 1601-іс, 9+п.
228. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алдіаты; Қазақстан, 1994. — 384 ... ... М. ... ... Т пгк ... Ага§ ... Уакй,
: ч 1997. - 272 б. /38-39 б./
\ 230. ... К. Алаш һәм ... ... 90 б. І ... ... 1-т., 1-іс, 232-п. |
232. Протоколы съезда ... і ... ... ... ... 9-16 агфеля 1917 г ола. Стенограмма.
і ... ... ... ... 1917 — 32 ... 233. ... с. 29.
1 234. Аъзамхуджаев С. Туркистон мухтарияти. — Ташкент; Маънавият,
;. 2000. - 64 ... ... К. ... ... // Туркестанский курьер. 1917.
15 апреля.
, 236.РМӘСТМ..71-Қ., 34-т., 1632-іс, 3-п. 237. Улуғ Туркистон. 1917. 25
сәуір. ; ... N2. 29 ... ... Б.В. ... ... и исторические процессы 1917 — начала 50-х г
олов ... с. 32.
240. ... в ... XX века ... с. ... 1044-қ., 1-т., 25-іс, 17- п.
242. Сонда. 27-іс, 77-п. ;
243.Победа Великой ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1916 жылғы ұлт азаттық көтеріліс44 бет
1916 жылғы ұлт – азаттық көтерілістің шығу себептері18 бет
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы26 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь