Ғ.Мүсірепов туралы

КІРІСПЕ
І ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІНІҢ ҚОҒАМ ӨМІРІНДЕГІ, ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ РӨЛІ МЕН ОРНЫ
1.1 Көркем мәтіндегі «қазақ әйелі» концептісі.
ІІ ҒАБИТ МҮСІРЕПОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ «ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІНІҢ» БЕЙНЕСІ
2.1 «Ұлпан» романындағы қазақ әйелі
ІІІ ДРАМАТУРГИЯДАҒЫ ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ ОБРАЗЫ
ҚОРЫТЫНДЫ
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Мәңгілік тақырыптардың бірі - әйел ... ... ... ... негізінен, қазақ әдебиеттануында көркем шығармалардағы әйел бейнесіне қатысты зерттеулерде кездеседі. Мысалы, Ғабит Мүсірепов өз ... ... де ... сұлу да ... ... да қайсар, өршіл де күрескер, белгілі бір ... ... өз ... пида ... бар, өр ... да ер ... мәрт те нәзік, бір сөзбен айтқанда суреткер мұраты болып келетін - қаһарман әйелдер туралы үзбей жазған суреткер. Шын ... ... ... мен ... ... сан ... ... күресте елдігін ерен еңбегімен, асқан парасатымен, шексіз шыдамдылығымен және сүйіспеншілігімен сақтай білген, ұлттық рухты ұрпағының ... ақ сүті ... ... жыры мен ... тілі ... ... білген әйел-аналар аз емес. Осымен байланысты ұлттың болмыс-бітімі, дүниеге көзқарасы мен рухани-мәдени құндылықтарына ... ... ... табиғатын, қоғамдағы, отбасындағы әлеуметтік қызметімен сабақтас анықтау мәселесін ұлттық таным қорында тіл арқылы жинақталған әйел бейнесі арқылы дәлелдеудің мәні ... Оның ... ... ... ... ... қоғамындағы бейнесінің даму динамикасын, жаңару үрдісін анықтау зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... әрі оның ... де ... ... ... Мүсірепов шығармаларындағы қазақ әйелі образының жасалуы, сонымен қатар оның қоғамдағы орны мен рөлі туралы деректерді зерделеу. Ғ.Мүсіреповтің әңгіме, пьеса, роман ... ... ... ... жасаудағы шеберлігін нақты мысалдар арқылы көрсету.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Қазақ ... ... ... ... ... рөлі мен ... оны ... ерекшеліктерді айқындау және оны Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы әйел ... ... ... ... ... ... орындауда алға қойылатын міндеттер:
* ұлттық болмысымызда қалыптасқан әйел-кие, ... ... ... ... әйел-дана сияқты ұғымдарымызды әйел-ер ана, әйел-еңбеккер, қуатты ана бейнелерімен нақтылап дәлелдеу;
* осы көркем образдар арқылы ... ... ... ... жағымды істерін халыққа терең таныту;
* зерттеу мазмұнында талданған ассоциациялар мен бағалау - қазақ әйелінің сезімдік, әлеуметтік, ... ... ... ... ... кілтін ашатын тілдік құралдары арқылы айқындау.
Жұмыстың дереккөздері. Ғ.Мүсіреповтің қаламынан туған ... ... ... ... ... ... ... деректер.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Зерттеудің негізгі жаңалығы - образының көркем шығармаларда суреттелуін, соның негізінде анықталған мына жайларды зерттеудің ... және ... деп ... ... ... ... ... көркем мәтіндер, мақал-мәтелдердің мағыналары айқындалып, олардың этномазмұндық мәнін ашу арқылы ... ... ... көрсетілді;
- ассоциативтік тәжірибе әдісін қолдану арқылы қазіргі ұрпақ санасындағы ... ... ... ... стереотиптер анықталды.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Зерттеудің нәтижелері мен пайымдаулары қазақ тіл біліміндегі "қазақ әйелі" образының көркем шығармада қолданылуына ... ... ... ... нақтылай түсуге белгілі бір дәрежеде өз үлесін қосады. Зерттеу барысында талдау жасалынған Ғ.Мүсірепов туындыларын қазақ ... ... ... орны мен ... ... үшін пайдалануға болады.
Зерттеудің нәтижелерін қазақ әдебиетінің тарихындағы талдауға қатысты арнайы курстарды жүргізуде, пәнін ... ... ... ... ... тұжырымдар:
- қазақ әйелінің ойлау қабілеті, зейін - ... ... ... ... - ... деңгейінің, мінезінің, еңбекқорлық, төзімділік, махаббат, сұлулық т.б. қасиеттерінің тілдік көрінісі;
- бейнесі - ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... таным ақпаратының санада қалыптасқан мән - -мазмұны, қызметі;
- тілде, жадта бұрыннан сақталған ақпаратты қабылдау, тану, өңдеу арқылы жаңа сапада ... ... ... қазақ қоғамындағы мәнін таным мен мәдениет сабақтастығын дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Сипаттама, тарихи-салыстырмалы, сараптама әдістері пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диплом ... ... үш ... ... тараушадан, қорытынды мен әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІНІҢ ҚОҒАМ ӨМІРІНДЕГІ, ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ РӨЛІ МЕН ОРНЫ
Қазақтың еншісіне тиген ... ... қай ... алсақ та, әйел-анаға арнап тұрғызылған ғажайып кесене, әсем мұнара, өшпес ... ... ... ... атын ... ... ... Ғалым А.Сейдімбек: деп жазады [1,402 б.].
Біздіңше, әйелден әлдеқайда күш-қуаты, қайраты мол еркектің ойына ... ... ... ... іске заты нәзік болғанымен, намысы күшті әйелдің ... ... ... ел-жұртты ерекше таңқалдырғаны анық. Сол себепті кез-келген қиын-қыстау кезеңде жол таба білетін әйелдерге деген айрықша құрметін халық осылайша білдірген ... ... ... ел ... ерлерге лайықты өмірлік серік бола білген ақылы мен сұлулығы асқан әйелдерді деп атағаны белгілі, оған көне түркі жазба ... ... ... байланысты топонимдерге қатысты аңыздар арқылы бүкіл қазақ дәстүрлі қоғамындағы гендерлік қатынастар туралы ой түюге, қоғамдағы әйел ... ... ... ... ... әйел ... ... мінез тектілігінің қаншалықты бағаланғанын байқауға болады.
А.Сейдімбектің пікірінше: [1,400 б.].
Тілімізде ... ... яғни ... ... ... аруақтарын кие тұту белгісі ретіндегі ұрандар сақталу себебі, ел басына күн туған, қиын-қыстау кезеңде, ел ... жер үшін ... ... ... сол ... шыққан батырлардың, билердің, жыраулардың атын ұран етіп шақырып, солардан медет сұраған. Солардың ішінде ру, ... ... ... елдікке бастап, желеп - жебейтін әйел есімдері аз кездеспейді.
Түріктер айдаһар немесе қасқырдың (түп ана) суретін салған ту көтеріп, аруақты, ... ... ... шақырады екен. Ежелгі заманда оның әйел-ана болғандығы туралы ғылыми еңбектерде айтылады. Одан ... ... де көп ... ... ... аты ... ... шығады. Осындай әйел атымен аталатын ұрандардың түп негізіне назар аударып көрейік:
Сонау Абылай хан ... үш жүз ру ... ... бас ... бір ... әр ру өзі ... ұранын айқайлап жеткізіп, мына жиынға тік көтеріліп келген ... ... ... ... ... Абақ! Абақ! Абақ! - деп Үйсіндер дуылдады.
* Ақжол! Ақжол! - деп Арғын қосылды.
* ... ... ене! - ... ... ... ... С.Қондыбай: - дей келе, орыстардың , немістердің сөзі де осы ... ... ал ... ... өзі ... ... ішінде пен сөздерінің бірігуі болып табылатыны, яғни - екпінмен ... ... ... ... ... айтады [2, 3 б.].
...Олай болса, Жалпы Керейдің он екі болыс болып отырған үлкен бір ... ... деп ... Абақ ол - әйел аты. ... руларды бастаған әйелдің аты.
Жиырма болысқа жақындаған Қаракесек ... ... - ... ... ... сал ... ... сол Қарқабатқа сыйынады ғой. Бәріңіздің құлағыңызда бар сөз - ... ме? Сол ... ... ... ... Қызбике, Бике, Күңгөне деп әйел атымен аталатын ... ... бар. Бәрі де кемі бір руды ... әйел аты. Осы бес ... ... ... руы осы әйелдердің аттарымен аталмай ма? [2,182 б.].
Сонымен бірге қазақ әйелдерінің арасында елі үшін жауға да ... тұра ... қиын ... ... ... ... аруларымыз да аз емес. Сондай аруларымыздың бірі атақты Төле бидің келіні Данагүл туралы халық арасында ... ... ... аударсақ.
Төле би жесір дауын шешіп, ұзақ жолдан ауылына қайтып келе жатып, Бөген өзененінен өте бергенде бір топ қыз-келіншекті байқап ... ... ... ... ... ... Төле би мен қасындағы кісілерге ізет қылып, тұрып қалады. Төле бт бұларға:
− Аттарыңнан түсіп, бізді ... ... ... ... бар еді? - деп ... Ешқандай шаруамыз жоқ, анамыз айтатын еді, үлкеннің алдын кесіп өтпе, оларға ізетпен сәлем бер деп. Сіздерді байқап ... та, ... ... ... ... ... - деп, ... арасынан бір қыз ізетпен сыпайы жауап береді.
Төле би қыздың жауабына қатты риза болып, аты-жөнін біледі. Алакөз дегеннің қызы, аты - ... ... Төле би ... депе ... бойда ілгері жүріп кетеді.
Аттың басын қыздың ауылына бұрып, Төле би қасындағы серіктерімен тура Алакөздің үйіне келіп түседі.
Қараша үйдің иесі ... - ... ... ... ... ... бір ... қарызға алып сойып, барын дастарқанға жайып салып, есі кете құрмет көрсетеді.
Осы мезетте ... ... бай биге ... ... деп, қараша үйге кіріп келеді.
− Сегіз қанат ақ үйім тұрғанда, жылқышының қара лашығына келіп ... ... Мен ... өз ... алып ... ... ... Тай соямын, қымыз сапырамын, - дейді бай. ... Төле ... ... ... үйіне түсіп жүрміз ғой. Бір жолы Алакөз ... ... үйін ... жөн ... - деп, ... ... ... береді.
Ет пісіп, тамақ тартылады. Төле би еттің құйқасын қасқалап кеседі де, бір құлағын, тілін таңдайымен Данагүлге беріп, тілек ... ... ... ... ... тәтті балам бол дегенім. Тіл мен таңдай бергенім іштегі құпиямды тауып отыратын шешен бол дегенім, - ... ... ата, ... ... болсын, - деп, сабырлы тіл қатады.
Бата беріліп, дастархан жиналады. Төле би мен ... ... ... той ырымдарын жасап, Данагүл Төле биге келін болып түседі. ... ... ... ... ... ... Атасы билікпен ел аралап кеткенде, Данагүл ел ішінде жұртқа бас-көз болып ... Төле би ... келе ... бір топ қарақшының қолына түсіп, тоналады. Бұған би саспай тұрып:
− Сіздерге біздің ... ... пе, жоқ әлде ... керек пе? Егер жан керек болса, бізді көп қинамай-ақ өлтіріңдер, егер маламыз керек болса, мәмлеге келейік. Бізде мал бар, алдарыңа әкеп ... ... ... ... хат ... ... - дейді.
Қарақшыға мал керек. Үйге ... ... Төле би: ... ... ... ... Данагүл жұмбақтың шешімін айтады:
− Атам қарақшының қолына түскен екен. 40 құнан атаны - 40 ... ... 20 бура ... - 20 ... 8 ақ бас ... - 8 ақсақал кісіні балам мен келінім ертіп ... ... - ... ... - баласы, күмісі - келіні мен, - деп атасын құтқарудың қамын ойлайды.
Сөйтіп жолға ... ... ... жақындай бергенде, Данагүл қасындағы екі қарақшыға:
− Сіздер озып барып, хабар ... біз ... жаяу ... ... қарай жетеміз, - дейді.
Екі қарақшы шауып барып, деп хабарлайды, дегендей қарақшылар ... қоя ... ... ... жата ... ... шамада 40 жігіт, 20 палуанымен сау етіп, қарақшыларды сойылдап, ... ... ... ... Төле би ... ... кезек, өмір - біреу, кезек - екеу деген осы. Кеше мені тұтқындап едіңдер, бүгін сендер қолға ... ... ... ... ... ... ... бермесін тартып аласыңдар, адал еңбек етпейсіңдер. Шөл далада қаңғып, қатын-бала жоқ, ит қорлықта күн өткізіп жүрсіңдер. ... түбі - ... Мен ... өмір ... Мен Төле би ... билеріңмін. Тілімді алсаңдар, тәубәға келіңдер. Мына мағынасыз тірлікті ... ... ... ... ... егіс ... күн көреміз десеңдер, мен көмектесемін, - дейді.
Осылай кешірім жасап ... ... ... рет көрген қарақшылар таң-тамаша болып, үнсіз қалады. Түндей түнеріп ... ... ... Төле ... ... ... тізесін бүгіп, бас иеді.
Сөйтіп, келіні Данагүлдің ақылдылығы мен ... ... Төле би ... ... босанып шығады [3,4 б.].
Осындай дана аруларымыздың бірі, Шыңғыс ... ... ... ханның жұбайы Сүзге ханша да өз халқын жау ... аман алып ... ... ... ... ... ... хан орыстардың Сібірді және Солтүстік Қазақстан аймағын жаулауына жол бермей, тойтарыс жасауы нәтижесінде жүз жылға дейін шегіндірген. ... ... ... ХҮІІ ... ... ғана ... өзенінің бойымен Зайсанға жете алған. Алғаш 1582 жылы атаман ... ... ... ... ... ... төтеп бере алмай, басы Көшім хан болып, ел-жерді тастап кетпек болады. Түпкі ойы - қайтып оралу. ... бұл ... жета ... казактан қашамын деп, өз елінің жалтақ ағайындары қолынан қаза табады. Көшім ханның орыс отаршылдарына қарсы 15-20 жылға ... ... ... бір ... ханның сүйікті жұбайы Сүзге ханшаға қатысты. Сүзге ханша ақылдылығына қоса, көрікті ... де ... ... болып, құрметке бөленгені анық.
Елінің басына қайғылы қара тұман орнап, жау шапқан тұста Сүзге қаланы бекініске айналдыруды қызу қолға ... Қала ... неше ... ор ... оны ... суық ... толтырады. Бірнеше күнге жетерлік азық-түлікпен қамтамасыз етудің де жайы алдын-ала жасалады. Алайда, мұның бәрі ұзаққа жетпесі де айқын еді. Қоршауда ... да ... ... ... ... сезген Сүзге ханша айла жасамаққа кіріседі. Ендігі ... ... бір өзі үшін қан ... жол ... үшін, халықты аман сақтау үшін ұрысты бастаушы атаман Иван Грозаның ... ... ... ... қала ... мен аздаған жауынгерлерді қырмасын деп өтінеді. Жау жағы оған келіседі. Бірақ Сүзге ханшаны қалада қалуын талап етеді. Сүзге ... мұны ... ... қиын да ... ... ...
Сүзге ханша өзін қолдайтындардың қарсылығына қарамастан, олардың ... ... ... талап етіп, бұйрық береді. Сөйтіп халқының тұп-тұтас кемеге мініп, Ертіс бойымен ... ... ... тұрып, елімен ақырғы рет қоштасып тұрғанын өзі де сезбей қалады...
Енді отряд тобы ханшаның ізіне түседі. Сүзге ханша халқының ... ... ... риза ... өзі жау ... тірі ... бекінеді. Сүзгенің өлігін тапқанда казактар да бей-жай қалмаған. ... өзі ... ... ... арулап қоюға бұйрық береді. Ханшаны Ертістің биік шоқысы басында 100 жылдық қарағай түбіне жерлейді. ... соң ... ... ... ... ... кетеді... [4,13 б.].
Әйел - ана. Әйел - ақылгөй. Әйел - қайраткер. Әйел − ... ... ... адал ... ... әйел ... ... құрмет бағзы замандардан бері жалғасын тауып келеді.
Еріне адал жар, баласына ... ана ... ... ... ... ... ... жаһанға жар салмай - ақ өзінің шынайы болмысын, нәзік те төзімді жаратылысын сақтай отырып, бір ұрпақтан келесі ұрпаққа ана ... төл ... ... табыстап отырды. Қазақ әйелі перзентіне уыз сүтімен туған тілінің қадірін ... тал ... ... ... ... бесік жырымен халқының бойындағы асыл қасиетін дарытып отырғаны белгілі. Ал халықтық қасиетті ұрпақ бойына ... ... ... ... ... ... де, ханның жарлығы да, батырдың найзасы да өрелесе алмайды [1,401 б.].
1.1 Көркем мәтіндегі концептісі.
Жер ... бар ... ... ... ... мен ... Ана. Дана ... "Алып анадан туады" дегендей, халықтың көсемі мен шебер тілді ... қол ... ... мен ... ойлы ... дара туған ғалымы мен данасы барлығы да ананың перзенті.
Әйел сұлулықтың, нәзік сезімнің, даналықтың, киеліліктің, ақылдылықтың символы.
Жаңа ... ... ... ... ... ... жағымды, игі әсерлерімен қатар жағымсыз ықпалы жөніндегі пікірталас толастамай отырғаны мәлім. Әсіресе ұлттық болмысты ... ... ... ... ... пен ұмтылысты бәсеңдетуде ізін қалдырмай кетпейтін аталған үдерістің кейбір кері әсерлерін ... өзге ... ... ... ... ұлттық-мәдени ерекшеліктерге айрықша назар аудартатын антропоөзектік бағыт қарсы тұруда.
Қай ... қай елде ... әйел адам әр ... өз ... ... ... ерлерден бір шама жоғары тұрады деп айтамыз. Өйткені, ер адам өзінің күш-қуатымен ерекшеленсе, әйел сұлулығымен, жанымен, рухымен құдіретті. Ғасырлар толқынымен ... ... ... көзқарас та өзгермелі екені заңдылық. Мәңгілік қойнауынан бізге жеткен ... ... көз ... ... сұлулық тәңіріндей салтанатты Египет патшайымы Нефертити, мәрмәр тәнді Венера Милосская, өзіміздің ... ... ... ... Қыз ... ... Баян ... келбеті кесе - көлденең тұра қалары сөзсіз. Әлемде қанша ұлт, мемлекет болса, сұлулық туралы ... оның өлші де ... ... ... ... ... ... піскілеп бояп, маймылдың тістерінен алқа тағып, шашына, мұрнына, құлағына ... ... ... ... көп іліп ... әйел ... деп саналады. Натчи тайпасында бас сүйегі қолдан әдейі сопайтылмаған әйелді ұсқынсызға жатқызады. ... ... ... әйелдері тістерін тегістеп егеп, қара бояумен бояп алады. Сенегалда волоф әйелдері шаштарын бірнеше бұрым етіп өріп, мүйіз секілді тікірейтіп ... ... ... ... ... ... үшін алқа орнына бұрама құрсау киіп жүреді. Ежелгі махаббат құдайы Афродита (Венера) сыршыл ... ... ... Зевстің сүйіктісі Гера асқақтықты, билікті әйелдің қасиеті деп таныған. Ал Афина Паллада әйелдердің ақыл-парасатын бірінші орынға қойған [ 5,135 ... ... ... ... ... от ... ... елдің ұйытқысы, береке-бірліктің бастаушыысы деп санаған. Көне түркілерде Ұмай ананы шаңырақтың желеп-жебеп жүрер киесі, қасиетті қорғаушысы деп ... Сан ... ... ... жан ... ... әлемі, нәзіктігі мен сұлулығы, даналығы, ерлігі, адамгершілік сапалары ерекше тақрып ретінде ... ... ауыз ... ... ғашықтық, батырлық аңыз-ертегілерде Күнекей, Айсұлу, Зылиқа, Кенжекей, Құртқа, Шолпан, Жібек бейнелері аса шеберлікпен сомдалған.
"Алма мойын, аршын төс", "он ... ... ... сұлу, мінсіз арулар" қиын қыстау кезеңдерде сасып жүріп жөн тауып, ... ой ... ... ... ... ... сенімді серіктері. Ауыз әдебиетінде тамаша сомдаған асыл ару, сұлу әйел образдары- адал махаббатың, пәк сезімнің иелері. Бойынан қазақ қызына тән ... ... ... ... халық нанымындағы ерекше бейнелерді сомдау дәстүрі жазба әдебиетінде өз ... ... [6,7 б.]. ... ... ... қилы ... ... батырлығымен, шешендігімен халыққа танымал болып, ел есінде күні ... ... ... ... ... Бәтей,Ұлдай сынды әйел есімімен аталатын рулар қазақ әйелінің қасиеті мен қадірін көрсетсе керек.
Қазақ әдебиетіндегі өте ертеден келе ... ... ... бірі ... бейнесі. XVIII-XIX ғасырлардағы әдебиетте де әйелдер бейнесі нанымды, көркем образдар қатарына жатады. Жазба әдебиетінің негізін салушы ұлы Абай ... сұлу ... ... ... ... ... ... суреттелген. Сыртқы сұлулығымен, сиқырлы қылығымен ақын Абайды ынтықтыра білген арулар бейнелері ... ... ... ... ... ... ... ана мен бал арасындағы ауыз жеткізіп айтып бере алмас нәзік ... ... ... ... ... ... да Қамар, Апақай сынды үлгілі, оқыған қазақ қыздарының бейнесі жасалынды. Кеңес ... ... ... ... әр ... ... ... Б.Майлин, С.Мұқанов жасаған "азат әйел", "тең әйел", "күрескер ... ... ал ... Жамалы, М.Жұмабаевтың Шолпаны, Ж.Аймауытовтың Ақбілегі, Шәрбануы; бірі ескіліктің бұғауына түсіп, ... ... ... ал ... өз ... жолында күресе білген қайсар, қайратты образдар. Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы "Ер ана", "Қайратты ана", "Батыр ана" бейнелері, Ұлпан образы аса ... ... [6,9 ... ... ... Ғ. ... туындыларының ең басты көркемдік сипаты әр дәуірдің, ... ... ... ... қайталамайтын, дараланған типтік бейнелердің жасалуында. Бұған қоса тағы бір ерекшелігі ұлттық топырақта туған, ұлттық характер болып сомдалуында болса керек. Сонымен ... ... ... әйелдер бейнесін интернационалдық қадір-қасиеті де айқын. Оның шығармаларының кейіпкерлері тек ... қана ... әр ... да ... ... келетінін білеміз (Мария, Наталья, Елизаветта, Жапон қызы, т.б.). Әйелдер ... ... ... ... ... ... тағылым ұлттық шеңберден кеңірек, биікке көтерілген. Бүкіл адам баласының жүрегін тербеп, санасына әсер ететін барша қауымға ортақ мәңгілік идеал ... ... ... ... келеді.
Жазушы шығармаларында бірен-саран ғана болмаса, әйелдердің ұнамсыз тұлғасы тым сирек ұшырайды. Барлық шығармаларында дерлік ол әйел қауымының әр қилы ... ... ... ... тебірене жыр етуді негізгі көркемдік мақсат еткен.
Сұлу арудың, адал жардың, қамқор ананың бейнесі тек қазақ әдебиетінде ғана ... ... ... ... ... Әйелдің сұлулығын, ананың құдіретін, киелілігін қай тілде суреттесе де, олар ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында әйел көркін сипаттайтын, қазақ прозасының тілдік ерекшеліктері төмендегіше көрініс тапқан: Әйел ... ... ... ... ... теңеулер әр жазушы танымында ұлттық дүние суретіне сай, алайда алуан түрлі сөз ... ... ... М. Әуезов сұлулық үлгісі ретінде таныса, ал Ғ. ... ... ... эпитеттер жақын.
Сонымен бірге, әйелдің жібектей, ұзын, қара шашы да әр кезеңде де сұлулықтың ең жоғарғы бір белгісі ретінде ... - ... ... шаш, сүмбіледей қара шаш, қолаң жібек шаш, толқынды қою қара шаш, білектей-білектей қос бұрым, тізесіне төгілген ... ... ... ... жуан бұрым, көмірдей шаш, т.б.
Көркем шығармада кездесетін мысалдардағы тілдік тұлғаның қазақ әйелінің сұлулығына ... ... ... да ... ... ... ... сәйкес келетінін байқатады.
Менің шашым, адыра қалғыр, айғырдың ту құйрығындай қалың, жуғанда болмаса құрғақ күйінде тарай ... [7,187 ... ... сөз ... ... ... сұлулығын беруде оның бет-жүзін суреттеу арқылы да жеткізе білген.
− бүйрек бет, алма бет, ... ... ... ... шырайлы, торғылт, қара сұр, үлбіреген қызыл бет, бәйшешек бетті, толған айдай, піскен алмадай, ашаң да ашық ... ... ... келе ... ... жаз ... иман жүзді, бүр ашқан қызыл қызғалдақтай, наурыздың ақша ... ... ... ... зерен жүзді, т.б. Сонымен бірге, авторлық қолданыста образына қатысты оның бет-жүзін суреттеуде төмендегідей мысалдарды кездестірдік: Есенейдің табақтай жалпақ қара ... беті ... ... ... ... ... ... берді [7,191 б.].
Сұлулықтың бір шарты - әдемі жүріс-тұрысы. Көріктіге ... әйел ... - ... етсе, қойқаң-қойқаң ойқастаса, оны сұлулардың қатарына қосу қиын. Ақылына көркі сай, ... ... ... ... ... ... әйел кімді де болса, табындырады.
Қимыл-қозғалысы, жүрісі>> − салалы қою кірпігін ... ... көз ... ... көз ... ... тастау, балдай шұбатылып, жібектей ширатылған, күлтеленіп жүреді, аяңшыл бедеудей аяғын кербездене басу, селт еткен ... ... ... ... аңдыған елік лағындай, аяғын тықырсыз басып, елең қағып, ауыз ... ... ... Тас ... ... ... елік баласындай, бар денесінде сергек те ширақ сұлулық бар екен [8,129 б.]. ... ... ... ... тек қана ... ... ... ғана емес, оның ішкі жан дүниесінде де көрініс тапқан.
− ерке мінезді, сәби сезімді, уыздай таза, балға ашытқан қымыздай ... ... ... бұлтсыз күндей ашық, жаздай жайдары, нәзік жүректі, асқан парасатты, сөзге өткір, мінезге бай, жайдары, жарқын, т.б.
... ... ... ... ... оның эталоны әр халықта әр түрлі. Еуропада, әлемдік деңгейде өткізілетін ... ... ... арулардың сыртқы келбеті мен сыр-сымбатына мән беріледі. Ал қызға, әйелге ең алдымен дүниеге ... ... ... ана ... ... ... қыздардың бойынан парасатты ана болуға лайықты ғажайып мінез-құлық сұлулығын іздейді, сондай ізгі қасиеттерді дәріптейді. Осы көзқарасқа қатысты мысалдарды түрлі ... ... ... ... ... жеңсе сұлулығы да арта түседі. Сұлулығы жеңсе естілігі де, сұлулығы да солғындай түседі [9,33 б.].
Қазақ әйелінің бағасы мен ... ... дәл ... оны ... ... ... ... арқылы өрнектеп, ұрпақтарына мирас етуші халқымыздың бітім-болмысы, тұрмыс-тіршілігі, асылы мен жасығы туралы көзқарасы аталған теңдессіз мұраларында ... ... ... ... , , , , дейді халық даналығы.
Байқап отырғанымыздай,қазақ әйелінің ... ... ... ... сөз ... теңеулерге тірек сөз ретінде халқымыз үшін, оның күнделікті тұрмыс-тіршілігіне, кәсібіне, таным-талғамы мен пайым-парасатына қатысты, тілді тұтынушылар үшін түсінікті, ортақ мағыналар ... ... бойы ... ... ... мал ... боп танылған ата-бабаларымыз төрт түлік малды ерекше қастерлеп алғашқы орынға қойған. Сонымен ... ... ... құсбегілік өнерді қасиетті санаған.Табиғатпен астас өмір сүрген көшпенді ата-бабаларымыз сұлулық пен әсемдікке тән белгі-сипаттарды ... төл ... мен оның ... ... ... мен ... ... т.б.) ерекше сезімталдықпен көре білген. Өзге тіл, мәдениет өкілдері үшін күлкілі, миға сыймайтын, бастапқыда қисынсыз көрінетін тіркестері қазақ үшін ... ... аса ... ... ассоциация тудырып, әрі сұлулық, әдемі-әсемдікті сипаттаудағы дәл, анық және баршаға түсінікті бейнелер болып ... ... ... ... ... жылдардың орта шенінде жазушыны М.Горькийдің ана тақырыбына жазған романтикалық әңгімелері қызықтырады. Ғ.Мүсірепов ана туралы ... ... аса ... ... ... ... биік ... жасады. Ананың махаббатын, балаға деген аналық сезімін асқақтата муреттейді. Гуманист жазушы М.Горькийдің адам деген ... атты ... ... ... рух ... тіршілік иесі аналардың қоғамдағы рөлі Ғ. Мүсіреповке үлкен ой салды. Ол ... және атты екі ... ... өзі де , , [10,64 ... ... ... жылы осы ... өтіп келеді. Ол дала үнсіздігі. Астындағы атыңа ғана, қасындағы итіне ғана, тілдесер ... ... ... үнсіздігіне Айгүл бала жасынан үйренген. Ол етең-жеңді түре соғатын, қойын-қолтықты қуалай күздік пен көктемнің азынау ... ... Ат ... көк ... тұрып қалатын шаңытқан суық сары аяздарға да көндіккен. ... бар да, жеңу бар. ... ... ... ... ...... сипаттаманың ауылдағы еңбек адамының өміріндегі шексіз төзімділікті, қажыр-қайратты, ... ... ... сөзсіз.
Жазушы айтқан сөз рас, меңіреу даланың ындыныңды кептіріп күйдіріп жіберетін аптап ыстығымен, аңыхақ жел, аязымен, алай-дүлей, сұрапыл боранмен арпалыста ... жеңе ... өз ... жеткен еңбек адамы - малшылардың күнделікті өмірінде ерлік те бар, асқан романтика да бар. Халқына, ... ... ... етіп ... Айгүл, Айжандардың ішкі дүниесі, мінезі, моральдық тұлға бітімі, адамгершілік қасиеттері асыл, таза, мөлдір, ... ... да, ... ... да ... ... тек қана ер ана, ... әйел образын ғана жасап қоймай, сонымен бірге елдегі өнер жолына түсіп, өзінің әсем дауысымен халықты тәнті еткен өнерпаз әйелдер образын да ... ... ... бірі - қазақтың халық композиторы, әнші Шамсутдинова Уәлиқызы Майраның өмірі жайлы жазылған атты ... ... ... ... ... өнер адамдарының бейнелерін салу дәстүрін жазушы осы әңгімесі арқылы толықтыра, тереңдете түсті. Әсерлі суреттеулер арқылы Майраның ішкі, сыртқы ... жан ... ... ... ... ... бейнеледі. Жазушы Майраның өмірі, әншілік қасиеті арқылы ана, әйел тақырыбында жазылған шығармаларды молықтыра тағы да бір ... ана, ару әнші ... ... [12,103 б.].
2.1 романындағы қазақ әйелі
Жазушының ... ... ... ... 1974 жылы ... дүниеге келді. -- бүкіл ... ... ... ... ... ... ... әйел-ана бейнесінің ішінде өзінің көркемдік бітімімен ерекшеленетін дара, кесек, қайталанбайтын ... - ... ... ХІХ ... ІІ ... ... халқының әлеуметтік-тарихи өмірін терең зерттей келе, қоғамдық өзгерістерді, шынайы оқиғаларды, адамдарды ... ... етіп ... ... ... Ұлпан өмірімен байланыстыра, ұштастыра суреттейді.
Жазушы өзінің күнделігінде ... ... ... ... [13,9 ... - ... бейне. Сол дәуірдегі қазақ әйелінің ең жарқын бейнесін, асыл қасиеттерін жинақтаған шынайы образ.
Шығармада Ұлпанның сезімі, адамгершілігі, ... ... ... мен ... ... ... ... Ұлпанды өзге йәел-ана образдарынан даралап, оқшаулайтын қасиеттер бар.
Ол - ... ... ... ... ... мұңдаушы, қамқор ана. Өз қара басының бақытын ғана емес, бүкіл жұрттың, елдің қамын ойлап, соған қызмет ... жан. ... ... ... ... ... аты шулы әділ би атанған Есенейдің жары, ... ... ... - ... ... биік ... ... жан.
Есенейдің өзі деп Ұлпанды айырықша пір тұтты. Өзінің өжеттігімен, зерделілігімен, адалдығымен, ибалылығымен, ... ... ... ... ете ... ... жазушы нанымды детальдар арқылы көркем шеберлікпен суреттеген [14,145 ... ... ... ... ... ... өткен Ұлпанның өмірі арқылы дәуірдің әлеуметтік шындығын суреттейді. Жазушы айтқандай, өмірі басқаша аяқталуы мүмкін емес еді, деп жауыздар тобымен ... ... ... ... трагедиямен аяқталады.
Ұлпан көне ескілікке, феодалдық әдет-ғұрыпқа қарсы батыл күресе білген, жанашылдыққа, жаңалыққа ұмтылып, халқына ... ... ... жан. Оның бұл ... оны ... ... түскен.
Жасынан ерке, ығыспай сөйлейтін зейінді, зерделі Ұлпан бойында өткірлік, қаһармандық та бар. Оның ел ... ... үшін ... ... ... ... ... тұсында ел анасы болумен қатар, елді бірлікке, батырлыққа, ерлікке шақырады.
Оның адамгершілік, ізгі қасиеттерін, биік тұлғасын халық аса ... ... Өмір бойы ел ... ... ... ... кейін де ұмытпай оны әулие тұтып, аруағына сыйынған [14,147 б.].
- ... ел ... ... ... роман. Романда қазақ ауылының жүз жылдық тұрмысы, ... ... ... ... қыз ... бай мен ... ... ел арасындағы жер дауы, жесір дауы кең көлемде сөз болады. Романдағы бас кейіпкер ... - ... ... ... қолына мықтап ұстаған аузы дуалы биі, атақты байы. Ол Шыңғыспен партиялық сайлауда таласса, тең түсетін өткір сөзді, алып денелі, қара нар ... ... ... ... ... ... да ... Кенесарының қалың қолымен кескілескен ұрыста ерлік көрсеткен, екі жүз сарбазын ... ... ... ... ... ... ... көмегімен ажалдан аман қалған. Ол қалың жылқысын өзінің жауынгер досы, ... аяқ қолы топ ... ... Артықбай батырдың жайылымына байқамай қаптата жайып келе жатқанда оның алдынан ерекше киінген кесек ... ... қызы ... ... шығып, Есенейді еселі сөзбен жеңіп, айып төлетеді. Ол бұдан он үш жыл ... ... ... ... ... Есеней намаз оқып отырғанда еркелеп мойнына асылғыш, деп маза ... қара қыз. ... ... ... ... болып ат құлағында ойнап өскен батыр қыз.
Екі баласы бір күнде шешектен өлген, бүгінде елуден асып, ел ... ... ... ... ... бір ... зар болып жүріп, өзінен қырық жас кіші қара торы ... қыз ... ... ... ... ... Ұлпанды қолға түсіруіне екінші себеп - айттырған күйеуі Түлен ... таз ... ... құтыла алмай отырған кезіне тап болады. Мыңғырған малы бар, бір уез елді ашса - ... ... - ... ... ... ... ... айттырып қойған жерінен арашалап алып, айғыр үйір жылқы беріп, Ұлпанды екінші әйелдікке алады. Бес болыс ... - ... ... Ұлпан қалың малын өзі айтып, − ... ... ... ... бұлы ... да мал-жанды аямауға бел байлаған Есеней: [7,138 б.], - деп ... ... ... [7,139 б.], - деп ... ... ... он-он бес жылда Ұлпан дүйім елді билейтін ақылды ана болады. Бүкіл Торғай уезіне Есенейдің аты Ұлпанның атымен қатар ... ... ... ... бес жыл ... ... ... Сырым батырға әнші, күйші, домбырашы, палуан, атбегі адамдарын ... Сыр ... ... үйір ... ... ... аза ... асын бергізеді.
Осы астан кейін жиырма бес жыл өткенде (1906 ж. ... ... - ... темір жолы салынған кезде, жағасынан өткен темір жол стансасының атын ... ... ... станса).
Ұлпанның шалы Есеней тоғыз жыл топ болып жатып қайтыс болады. Одан қалған жалғыз қызы Біжікенді Ұлпан Торсан деген ... ... ... ... ... ... етіп енгізіп алады. Ол Есенейден қалған мал-мүлікті ... ... ... ... ... ... шыдай алмаған ер мінезді Ұлпан: , - деп ... бір ... у ішіп ... Ел анасы болған Ұлпанның қарғысына ұшыраған Торсанның үлкен ұлы Шоқан болыс әкесінің ... ... ... ... ... ... өледі. 1920 жылы кеңес үкіметі кезінде Торсан өліп, балалары қаңғып кете барады да, Торсанның ... ... ... ... уез елді ... ... ... дүйім елдің үлкен-кішісіне басшы, ақылгөй болу - Ұлпан сияқты дана әйелдерге ғана тән ... ... ... ... ... ... Мәселен, Төле бидің келіні Данагүлді, Шыңғыстың анасы ... ... ... елі пір тұтқан. Осындай ерлікпен, ақылды-даналықпен, билікпен, әділдікпен атын шығарған Ұлпан қазақ әйелдерінің жиынтық образы деуге болады. Жазушы ... ... - ... ... ел ... ... сөз ... шешен, аузы дуалы, сөзі куәлы қоғам қайраткері [14,80-87 бб.].
Енді жазушының шығармаларындағы әйел бейнесін суреттеудегі көркемдік ерекшеліктеріне тоқталсақ. Көркем сөз ... Ғ. ... ... қазақ әйелінің сыртқы сыр-сымбаты мен ішкі рухани әлемінің сан қатпарлы, мол иірімді ерекшеліктерін, ... ... ... ... жиі кездеседі. Біздіңше, бұл ұғымдарды шартты түрде мынадай көркемдік ерекшеліктер арқылы көрсетуге болады:
1) :
Шешесі ... көзі бір ... өте ... ... адам ... ... сұлу да ... кісі еді, соған тартқан ғой... Уысың толар бұрымның ... ... ... қара көз, ақ маңдай... Сұлулығы жеңсе, есінен айрылып қалатын, естілігі жеңсе, сұлулығынан айрылып ... ... аз ... Естілігі толыққан сайын сұлулығы да толыға беретін қыздар болатын... Әр әйел ... сұлу болу ... қара ат сұлу ма, торы ат сұлу ма ... ғой? ... сұлу ... ажарлы дейміз, сүйкімді дейміз, сымбатты дейміз, бәденді дейміз... [7,195 б.]. Қамыс басының ... ... елік ... ... ... ... елең қағып, ауыз қораның қақпасына жақындады. Тас бедерін шымшып басқан елік ... бар ... ... те ... ... бар екен [8,130 ... ... бәлденіп-баптанып болуына қарамай, Шынар Ұлпан тобына барып қысылып қалды. Құшақтаса кетердей үзіле қарап келеді, Ұлпан да сондай күйде екен.
− Сенбісің, ей, ... - ... Мен ... ... ... бауырмал едің? - деп Несібелі Шынардың бетінен сүйді [7,183 б.].
3) :
Жас әйел Ұлпан асқан ақылды адам еді. Өз ... ... ... ... алып жүр. ... де деп ... атын шығара сөйлейді [7,180 б.]. Итаршысы көп, татымы жоқ, тұяқ санаған бос өмірден көңілі суынған, қызығары ... ... ... сән ... алыс-жақынға бірдей қарайтын. Жұманды жұрт ұната алмайтын да, Көпейді қия алмайтын [8,129 б.].
4) Қазақ әйелі өз ... ... ... ... ... Көсем болып алған соң бұл әйел не істей ... О, ... ... ... барлық жерін еліне бөліп берді. Бөліп бергенде біздердей біреуге ана жақтан, ... мына ... ... ... жоқ, ... қыстауды да, егінді шабындық жерді де тұтас берді... Бұл араның қазағына егін салдырды, шөп шаптырды, ... ... [7,198 ... ... ... ... ... жолды, одан соң үш ат жеккен пәуескені Ұлпан көңіліне бір түйіп алды... Ұлпанның ойына деген тағы бір түйін ... ... ... ... тағы бір ... ... ... алды...
6) Қазақ әйелі - салт-дәстүрді сақтаушы:
Ұлпан үлкендерге ... бір ... ... ... Шынар да соны істеді, ұяла, ұяла, бетін жаулығымен бүркемелеп сәлем етті [7,202 ... ... ... ... ... және ... мәдениетін, салт-дәстүрін, төл тарихын, дүниеге көзқарасын, ұлттық болмысын таныту, ұлттық рухты ... ... ... ... ... ... ... алтын арқау етіп өреді. Жазушының әйел туралы туындылары біріктірілген циклі оқырмандарға Нағима, Ақлима, Күләш, Майра, Ұлпан т.б.әйел-аналар бейнесі ... ... ... тән ... ... ескі мен жаңа заманнның тартысын қарым қатынасы арқылы ұлттық болмысқа сай етіп шебер бейнелейді:
Жұман ұзын қара бурыл ... түсе ... да, ... ақ үйін тіктіре бастады. Қаңтарулы аты қасында, қамшы мен шылбыр белінде. Көпей бәйбішенің қай жерден қапы кетерін аңдып, ... ... әзір ... Бұл ... он бесінен үйреніскен бәйбішесі баяу қозғалса да, бабын тауып, мін тақтырар емес [8,130 б.].
Ерінің бір ... ... ... ... ... ... Айғанша қысыр жыландай жүйткіп жүр. Кілем-көрпе төсеулі, күмістеткен сары ала тегене сапырулы, керектінің бәрі бар, артық еш ... жоқ. ... ... ... он екі ... ... (Игілік) биден бір хабар алмаса да, дәл бүгін осы арадан кездесетінін білгендей, Айғанша бәрін бапты ұстапты [8, 143 ... ... ... ... ... ... ... болады:
Шешесіне тартқан үлкен қара көзді, қара торының әдемісі аталып келе жатқан, бар мінезі әдептен жаралғандай, ұялшақ Назыкеш үйге ... де, қою ... ... да бата ... үнін де ... ... Айғаншаға қарап тұрып қалды. Көп үстіне амалсыз кіргендігінен ұялып, қызарып ... ... ... ... тұрған жас қыздың енді ғана жұмырлануға бет алған тіп-тік денесі де түгел көзге ... ... ... ... ... ... бір ауыз сөз айта алар ... Жаратылысында аз ғана күлімдеп тұратын тұнық қара көздерінің жанары ... ... ... ... жарқырайды [8,128 б.].
Ал мына мысал қазақ халқының әйел мен ... ... ... ... ... әдеп ... тілдік дәйегі болып табылады:
- Ие, жай келген жоқсың ғой. Апаңның дені сау ма? ... боп, бой ... ... ғой ... - деген Айғаншаның ақырын сыбыры еміс-еміс қана естіледі де, Назыкештің ... ... ... ... тағылған бір шоқ үкінің дірілінен ғана байқалады [8,128 б.].
Әйел бойындағы сезімталдық, алдағыны болжар көрегенділік пен сұңғылалық бүгінгі тілмен ... ... ... ... ... ... созылатын даулар Көпеймен бір-ақ кездескенде бітіп қалатыны да болушы еді. Жұман дауласып дау ала ... ... ... ... ... сол ... ... көп нәрселерді ептеп жіберетін [8,132 б.].
Ғ.Мүсірепов танымындағы бейнесінің ... :
деп, ... ... қыса ... ... әйел ... ... Бар бейнеті ұмытылған. Жадыраған жүзіне ана сұлулығы, ана ... шыға ... ... ... сұлулық ана жүзіне ғана шыға алса керек... Жүзіне осындай мейірім шыға ... ғана ана ... ... керек... [10,38 б.].
2. :
[10,49 б.].
[10,50 б.].
3. :
[10,65 ... :
[10,71 ... ... әрі ... сөз ... Мария ана да мана білген. Сондықтан әрі азамат, әр ана, ананың айнымас кесімін айтты:
Өлім ... - ... - ... қара ... ... ... ... да, жарқылдаған қанжарды қара жүрекке қадап жіберді. Баласының жүрегі қай ... ... ... білетін ана қолы қателескен жоқ: қанішер тырп ... ... ... [10,27 б.].
6. :
[9,11 б.]. [10,14 б.].
7. :
[10,76 ... :
[10,82 ... ... ... ... ... - балаларға ана тілінің байлығын, айтылуын, мән-мағынасын үйрететін, сөз құдіретін ... ... ... ... ... ... Мысалы, - деді Айжидек>> [10,51б.].
Қазақ халқының салт-дәстүрінде әйелдер өзі келін боп түскен әулеттің үлкендерінің атын атамай, ... ... ат ... ... ... ... О баста табумен байланыстырылған дәстүрі бейнеленетін дүние суретінің ұлттық сипатын, ұлттық ... ... ... ... ... ... сипаттайтын тілдік амал-тәсілдерге де жатады. Мысалы,
- Жеңешеке-ау, айта ғойшы, Жігітжан қайда? Манадан бері іздеп таба алмай жүрміз... Қыз қайда, ... [10,44 ... ... ... ... ... ... дегенді айтады. Жоғарыда келтірілген мысалда қайынсіңлісіне ат қоярда жеңгелерінің не ... ... ... ... ... төмендегі мысалдан көруге болады:
...қалың қасіреттің ойнағы етіп, Шәйзаны ауыр тұрмыс илегендей... Бірақ, бұлардан Шәйза мұқалмаған: қайғыға қарсы тұрған тұла бойы ... ... Әйел ... деп үйде ... ... алып ... ақ ... қопаратын да Шәйза, қамыс қопаратын да Шәйза. Екі сиырдың астын тазалап, шөбін салатын да Шәйза. Шәйза мұның ... де ... ... ... ... ... ... жарық дүниеге шыға келіп, сояу қамысты қос қолдап суырғанда, шері тарқағандай болады. Алқымына тығылып ... ... ... ... ... кеудесі босағандай болады...Екі қолдың қаруы талай суырманы тұмсықсыз, талай күректі сапсыз қалдырды. ... ... ... ... [8,192 ... нәзік қыз болса да, бас көтерер әкесі болмағандықтан, кедейліктен ауыр тұрмыстың тауқыметі басына түскен соң оған ... ... өзін ... ... тән қайсарлықпен әйел төтеп бере алмайтын ауыр жүкті қабақ шытпай ... ... ... дөп танып, дәл басқан қазақ әйелдерінің тапқырлығына таң қалмасқа ... ... ... ... мен ... ... ерекшелігін танытады. Осыған қатысты мысалдарды өз туындыларында қазақ халқының шынайы болмысын, ... ... ... менталитетін дөп басып, шебер таныта білген Ғ.Мүсіреповтің шығармаларынан көптеп кездестіруге болады. Мысалы,
- Ойбай, қайнағаның үйіндегі ... ... ... не ... деп ... ... бәрі ... үйінің баласы да, шалдың қатыны да, үлкен баласы да, үйінің келіні де, үйіндегі солбыр да, ... күн ... да ... [15,82 б.]. ... соң әйелдердің бір қасиеті, жұрт алдында шалабы шайқала бастаған адамды жүндей түтеді. ... ... ... , , , , , ... деп, атын ... жүрсе, оның мысы шыққан минутта-ақ атын атап, атына атақ қосып жібереді. Сиыры құрысын, өлмесе өрем қапсын, ... ... ... өзі ... ... енді ол ... маңына барма деп, үйден шығармай қойдым... [15,102-103 бб.].
Күйеуінің туыстарына ат қоюға шебер қазақтың ... ... ... ... ... да, олардың өз аттарын тікелей атамай, өзге ... ... ... ... ... жол тауып отырғаны аталған мысалдардан айқын көрінеді. Мысалы, - ... - ... - ... - Сейсенбай, - Балта, - ... ... ... ... ... қазаққа тән тұрмыс-тіршілік, әдет-ғұрып, салт-дәстүрінен хабары бар әрбір адам оңай шеше ... ... ... ... тұрған әйел, асығыс болса да, аз кідіріп, қарай қалған Байшегірге алыстан айқайлап:
- Үлкен кісі, жүзден жиырмасы кем ауылының ... ... ... ... ... жөн сілтеп жіберіңізші, - деді.
Әйелдің сұрап тұрғаны Сексен ауылының жігіттері екенін аңғармай қалған Байшегір:
- ... ... ... шорқақ едім... Пайғамбардың ауылы болса да, атын аташы! - ... ... ... ... па екен ... ... бір ... алды да:
- Тәңірі деген, жүзге жиырмасы жетпесе сексен болмайтын ба еді!... Сексен ауылының жігіттерін ... - деді енді ... ... Е, Сексен ауылының жігіттері ме? Ана баракта, арғы ... - деп ... ... ... еді [8,169 б.].
Үлкен адамның атын атау келін үшін анайылық, көргенсіздік деген халқымыздың салтын ізеттілік, әдеп-иба, көргенділік пен ... биік ... ... ... ... Ғ. Мүсіреповтің бейнесін суреттейтен әңгімелерінде халық өмірінің тарихи асулы, қилы ... ер ... ... ... ... ісімен көріне білген аналар өз ұрпақтарын, Отанын, елін-жерін азаматтармен қатар тең дәрежеде қорғай білетін ер ана, данышпан әйел, өз баласы үшін ... да ... ... қарсы тұрып, нақты кесімін айта алатын жігерлі халық қамқоршысы, Отанына абыройлы ... ... ... ... ... ... ... өнерпаз әйелдер образдарын көре аламыз.
Жазушы шығармаларында әйел-ананың құдіретімен, қасиетімен, жігерлілігімен қатар, әйел өмірінің, мінез-қырларының тың сипаттарын көрсетуге ... ... ... жаңа ... құрал, ғажайып бояулар арқылы сомдаған.
ІІІ ДРАМАТУРГИЯДАҒЫ ҚАЗАҚ ӘЙЕЛІ ОБРАЗЫ
Қазақ әдебиетінде асыл мұра - ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық драматургиямыздың қалыптасу, өсу жолының үлкен өрісін танытатыны рас. Қазақ әдебиетінде халықтық жыр, аңыз ... ... ... драмалық шығарма - . Ең алғаш 1917 жылы жазылып, қазақ сахнасында енді орнар үлкен бір жаңалықтың - ... ... ... ұшып ... қарлығашындай болып, бірінші рет кең жайлауда, киіз үйде ойналған осы пьесаға жалғаса, тақырып жағынан үндесе, кейіннен ... ... ... ... ... , , , , ... Шанин , Сағыр Қамалов , Әбділда Тәжібаев , , ... ... , ... ... , ... ... , ... Ақынжанов секілді пьесалар жазды.
Ғ.Мүсірепов - қазан ... ... ... ... жаңа ... ... ... драматургтерінің бірі. Ол қазақ драма жанры жаңа ... ... келе ... отызыншы жылдардың басынан осы жанрмен белсене айналысқан. ... ... ... (1934) музыкалық драмасы (кейін осы аттас операның либреттосын жазды), (1939), (1941) ... ... ... койылып, 50-60 жыл бойы театр репертуарынан тұрақты орын алып келеді [16,28-29 бб.].
Жазушының бұл пьесалары тартысты оқиғаларға, ... ... ... дара ... ... ... сарынына құрылған аса құнды шығармалар. , пьесалары халықтың ауыз әдебиетіндегі ғашықтық жырлар сюжетіне құрылған. Жазушының ерекшелігі сол - ... ... ... ... ... ... Қарабай образдары мен Жібек, Төлеген, Бекежан, Сансызбай, Базарбай образдарын театрлық өнерге бейімдеп, көрермен ... ... ... орын ... ... етіп ... ... Жазушы суреттеген драмалық бейнелер бір-біріне ұқсамайтын өзіндік адамгершілік қадір-қасиеттерімен, мінез-құлық, іс-әрекеттерімен дараланып көрінген. ... ел ... ... ... ... ... заңымен байланыстыра сомдап шығарған.
Ғабиттің драматургиядағы еңбегі өз алдына бір ... Оның ... бұл ... келуінің өзі айырықша көңіл аударарлық еді. Прозада қаламы төселіп, ерекше көзге түскен жазушы драматургия жанрында едәуір әзірлікпен келді. Сондықтан да ... ... ... алды туындысы - пьесасы сәтті шығып, бірден көз тартты. Ол ... ... ... ... ... ... Қазақтың бай халық мелодиясына бөленген шығармасының әсем, сұлу образдары 1936 жылы Москва сахнасына шығып, астана жұршылығынаң ... ... ... ... ...
Әуелі музыкалы драма деген атпен туып, кейін операның либреттосына айналған бұл пьеса - ... ... ... ... ... ... аса бір ... - дастанының негізінде жазылған. Жазушы жырдың халыққа ең әйгілі вариантын таңдап, бұдан әмеңгерлік ... алып ... асыл ... ... ... арттырып, махаббат бостандығы идеясын тереңдете түседі.
Халық эпосының сюжеті мен сарынын ... ... ... ... ... ... роль атқарды. Ол шәкірт есебінде белгілі жайларды қалай болса солай көшіріп алмай, оларға дербес творчестволық жолмен барды; поэманың негізгі ... ... ... ... ... таза халықтық маңызды дәнін алып пайдаланды [17,20 б.].
Бұл шығарма адамгершілік сұлу сезімді - кіршіксіз таза махаббатты ... Ал ... ... - ... жас, оның ... лебі ... да суымайды. Сондықтан да біз сонау ежелгі грек мәдениетінің даналары жырлаған асыл махаббат иелерінің жан ... де ... ... адал ... ... Луизаның, қапаланған Татьянаның таза жүректен мөлдіреп шыққан сөздеріне де елжірейміз; бағы заман арулары - ... ... ... ... ... де ... ... салады. Ендеше, сонау көне заман тәртібін көз ... ... сол ... ... ... құрбаны болған Жібек, Төлеген сынды ғашықтардың мәңгі өлмес махаббат сезімін бүгінгі жұрттың ... ... ... ... ... еңбегі - баға жетпес асыл мұра [17,21 ... - алты ... ... ... ... үлде мен бүлдеге оранып ержеткен байдың қызы. Байлықты белшесінен кешіп жүрген сән-салтанат құрамын десе, әкесінің дәулеті оған ... ... ... азаттығын аңсаған Жібектің көңілін байлық-дәулет алдарқата алмайды. Жібек еркіндікті аңсайды, арманға ... ... ... қайтсе жетеді сол арманға? Жібектің алды күңгірт, келешегі мәлімсіз. Келер күн қыз басына қуаныш ... ... ... жүре ... Заманның, шариғаттың қатал заңы, қара түнектей боп, Жібектің үстінен төніп тұр. Жібек заман сиқын, қыз ... ... ... ... Ол өз қасыретін ойлап қамыққанда, барша құрбы-достарының да жүрегіндегі шерді есіне алып мұңаяды. Бірақ сол теңсіздік, әділетсіздік, зорлық-зомбылық атаулы ... туып ... ... көзі ... ... жаны ... жүрегі кіршіксіз. Жазықсыз жүрек жапа шекпесе екен деп тілейді-ақ. Жас ғашық сүйгеніне ... ... деп, ... адал ... ... айтады. Жібек тордағы бұлбұлдай; әуені әсем, бірақ ... ... күй бар. ... үзіп ... онда ... жоқ. Ол - адал ... асыл сезімді әлсіз жан. Қуаныштың жылт еткен сәулесі көрініп кетсе, соның өзіне де ... ... ... ... ... ... ұйқыда жатқан Жібектің түсі көрсетілуі - ... ... ... емес. Мұның мәнісі тереңірек жайды аңғартады. Бұрынғы қатал қоғам уысында тұншыққан, адал жүректі, әлсіз арулардың өксік өмірін, бастан ... ауыр ... ... үшін ... еді. ... сағынып, алабұртып жүрген Жібек түс көріп, түсінде Төлегенге қосылады; ояна салып, ол осы түсін дос-құрбыларына қуанышпен хабарлайды; түсінде көрген Төлегеннің әр ... ... ... ... ... ... ... табады. Сөйтіп, Жібек түсінде көрген қуанышқа мәре-сәре болады. Бұл масайрау - ... ... [17, 20 ... - ... ... ... ... иесі; оның жалғыз ғана аңсағаны - бас ... ... ... Ол осы аңсағанына жетемін деп, дәмеленіп талпынған еді, бірақ оның жақсы арманын зұлымдық қиып ... Ал, ... қара ... ... кеп ... ... ... жоқ. Сондықтан оның қолынан бар келгені қарғыс ... [18,22 б.], - ... ... ... ол ... ... ару ... ғана зұлымдықтан өш алған болады.
Жібек арманы қиылып, үміті үзілген соң, ендігі тіршілігінде еш рахат болмайтынын ұғады да, ... ... ... ... құз ... суға құлайды.
пьесасы − ұлт ... ... ... орын ... ... ... даналығы ретінде бағаланатын рухы биік опера өткен ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қалаған еді.
Евгений Брусиловский мен Ғабит Мүсіреповтің бұл классикалық туындысы 1934 жылы сахна төріне шығып, 1936 жылы Мәскеудің атақты ... ... ... ... ... сол уақыттан бері 1500 рет көрсетілген қойылым халықтың сүйіспеншілігіне бөленді. құдіреттік құпиясы неде жатыр десек, ол бірнеше ... ... ... Оның ішінде ең біріншісі - операның негізіне эпостың мазмұнының алынуы дер едік. "Қыз Жібек" эпосы ... ... ... ... Біз бүгін осы музыкалық туындының кейбір көркемдік сипаттарына тоқталуды мақсат еттік. Тұңғыш ұлттық операның либреттосын жазған Мұхтар ... ... ... ... дәл және ... ... игерген, сөздің нәрі мен күшін көркемділігінен іздеген" Ғабит Мүсірепов екені жұртшылыққа белгілі десек, көрнекті суреткер ... ... ... ... жазу ... да ... көрсете алды. Мұнда Ғабеңнің туған халқының фольклорын, дәстүрлі мәдениетін, оның әртүрлі ... мен ... өте бай ... ... өнерін жан-жақты білетіндігі айқын байқалады. Кезінде опера ... ... ... ... Ғабит Мүсірепов оған кіріспе сөз жазған еді. Бұл кіріспеде кемеңгер жазушы шығарманың көптеген құндылықтарын ... ... ... Ол ... ... мәні бар ... ... жатқызып, оны қазақ халқының көркемдік даналығының ескерткіші деп ерекше бағалаған болатын. Өзінің алғашқы опералық туындысы - Ғ. ... өте ... ... ... ... рет ... редакциялап, шеберлікпен өңдеп, мінсіз мәтін жасады, жаңа музыкалық-сахналық және орындаушылық интерпретацияларды жібермей, театрға ұдайы барып тұрды [16,20-21 бб.].
... ... де, ... де ... ... бұл ... мансұқ етіп, поэма мен пьесаның арасындағы кейбір қиғаштықты мақұлдамай келгенін білеміз. ... бұл ... осы ... ... күйінде қазақ оқушыларын былай қойғанда, бүкіл одақ оқушыларының жүрегінен орын теуіп, ширек ғасыр бойы ... да, алыс ... ... да ... ... келеді. жазба түрінде де Ғ.Мүсіреповтің жинақатрына еніп, жұртшылықтың сүйіп оқитын шығармасына айналды.
сықылды поэмасының сүрлеуімен жазылған Ғ. ... ... ... да ... ... ... асыл сезім, әсем образдарды тірілтіп, оларға драмалық жан беріп, енді театр сахнасында өте қызық өмір сүргізді. Бұл ... ... Ал енді осы ... ... ... - халық жасаған ауыз әдебиет мұрасын бүгінгі ұлт мәдениетінің ... ... ... ... Ғ. ... ... ... М. Әуезоапен қатар алғаш дұрыс шешкен жазушы екенін көрсету еді. Бұл свалада Ғабит өзінің жемісті творчестволық тәжірибесімен үш нәрсені анық ... ... ... Горький айтқандай халық творчествосында жасалған; екінші, халық творчествосы туғызған образдар ... ... жат ... ... ... ... ... көзінің бірі; үшінші, халық творчествосын дұрыс пайдалану еліктеуішінің емес, тек шынайы ... ғана ...
... ... ... Баян, Күнікей, Мақпал, Жарқын сияқты жалынды кейіпкерлер мен Қарабай, Қодар, Жантық сияқты жағымсыз кейіпкерлер арасындағы тартыспен өрбіген. Пьесаның бас кейіпкерлері Қозы мен Баян - өз ... ... ... сол жолдағы қандай да болмасын кездескен кедергілерді жеңуге бел буған тәуекелшіл жастар. Пьесада кесек ... ... - ... ... ... де, орыс әдебиетінде де небір сараңдардың типтік образы жасалған. Мәселен, орыс ... ... ... аңыз ... ... сараңдардың типтік тұлғасы. Осындай әлденеше ғасыр өтсе де, халық жадында ... ... ... мұра ... келе ... образ - Қарабай. Ол мал үшін жалғыз қызы Баянды да ... ... ... қолында малы жоқ жалқы жігіт Қозыға қосуға қарсы болып, қалыңмал берем деген Қодармен қол ұстасуы да сол ... ... , ... малдың пайдасын, қызығын көрмеген Қарабай мал үшін өз жанын беруге де даяр. Араны ашылған осы ... ... ... дерт, психологиялық ауру. Айналасындағы жұрттың бәрі оның малына көз тігіп, қызығып ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кемеңгер қаламның құдіреті ( Ғ. Мүсіреповтің туғанына 105 жыл толуына арналған )10 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы өмірі4 бет
Ғ. Мүсірепов61 бет
Ғ. Мүсірепов шығармаларының көркемдік ерекшеліктері.12 бет
Ғ. Мүсіреповтің пьесалары3 бет
Ғ.Мүсірепов шығармаларындағы «Ана» тақырыбы24 бет
Ғабит Мүсірепов6 бет
Ғабит Мүсірепов (1902-1985)7 бет
Ғабит Мүсірепов – очерк шебері45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь