Азаматтық құқықтағы міндеттеме ұғымы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Міндеттеме туралы жалпы ережелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
Міндеттемелер ұғымы, элементтері және оның басқа құқық қатынастарынан айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
Талап ету құқығын беру және қарызды аудару. Міндеттеменің тоқтатылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

2. Міндеттеменің орындалуын құқықтық қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ..30
Міндеттемелерді орындау. Орындау пәні бойынша міндеттемелердің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ету әдістері ... ... ... ... ... ... 39
Азаматтық.құқықтық міндеттемелердегі жауапкершіліктің ұғымы мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1. ... ... ... ... ... элементтері және оның ... ... ... ету ... беру және ... ... Міндеттеменің
тоқтатылуы..........................................................
...................................15
2. Міндеттеменің орындалуын құқықтық қамтамасыз ету......................30
. Міндеттемелерді орындау. Орындау пәні бойынша міндеттемелердің
түрлері.............................................................
.........30
. ... ... ... ... ... міндеттемелердегі жауапкершіліктің ұғымы мен
мәні................................................................
...................................55
Қорытынды.................................................................
....................................64
Қолданылған ... ... – бұл ... ... салаларының ішіндегі қоғам
өмірінде мейлінше маңызды роль атқаратын салалардың ... Біз ... ... ... ... түсіретін болсақ, бұндай оқиғалардың
ішінен азаматтық-құқықтық тәртіптегі құбылыстардың белгілі бір маңызды орын
алатынын байқауымыз ... ... Біз оқу ... не ... ... ... ... жолақысын төлей отырып, ... ... ... ... ... ... соң сырт киімімізді киім
ілгішке тапсыра отырып, сақтау шартын жасасамыз. Киімдерімізді ... ... үшін біз ... ... ... керек.
Мейрамханадан немесе асханадан тамақтана отырып, біз сатып алу-сату шарты
бойынша қатынастарға түсеміз.
Жоғарыда аталған жағдайлардың ... ... үшін ... бір
міндеттемелерді туындатады. Негізінен, міндеттемелер қоғам ... ... ... ... болады. Әрине, белгілі бір кемшіліктер немесе
құқық бұзушылықтар орын ... ... ... әдетте өзіміз түсіп отырған
қатынастардың заңдық табиғаты туралы ойланбайды ... ... ... ... ... ... ... бұл қатынастардың
құқықтық сипаты туралы мәселе туындайды: олардың ... ... ... қоя ... ... ... ... талап етеді,
құзырлы мемлекеттік органдардан көмек сұрап жүгінеді, осылайша өздерінің
құқықтарын қорғауды талап ... ... ... ... ретінде азаматтық құқықтағы
міндеттеме ұғымы мен оның азаматтық-құқықтық сипаттамасын ... ... да ... ... ... ... экономикалық өмірді
басқарудың бұйрықтық-әкімшілік әдістерінен бас тартты. ... ... ... ... ... ... ... Қатысушылардың
теңдігі бұл аталған нарықтық қатынастардың өзегі болып ... ... ... ... ... инвестицияларды тартуы, сыртқы
экономикалық қызмет, жерге, сондай-ақ оның қойнауына құқықтар ... ... нақ осы ... қайта құрылумен байланысты. Олардың
нәтижелілігі нарықтың басты ... ... яғни ... ... ... болады.
Азаматтық-құқықтық қатынастардың көпшілігі міндеттемелерге сүйене
отырып өрбиді. Аталған нарықтық қатынастарға түскен ... осы ... ... жасасқан шарт негізінде белгілі бір міндеттемелерді
атқаруы тиіс болады. Жалпы алғанда, шарттарды жасасу ... оның ... ... мен ... ғана ... ... ... сол міндеттеменің
орындалуын қамтамасыз ететін ережелерді де қарастырады. Осылайша, азаматтық
құқықтың маңызды бір ... ... ... ... ... ... ... ету мәселелері табылады.
Дипломдық жұмысты жаза отырып, мен азаматтық құқықтағы ... бірі ... ... ... ұғымын ашуды, олардың
азаматтық құқықтық қатынастардағы алатын орнын анықтауды және ... ... ... ... ... ... етіп ... Осы
мақсатқа сәйкес мынадай міндеттерді қойдым:
- Міндеттемелер ұғымын беру;
- Міндеттемелердің элементтерін ашып көрсету;
- Міндеттемелерді орындау мәселесінің өзекті жақтарын көрсету,
- ... ету ... беру ... қарастыру;
- Қарызды аудару бойынша қатынастарға талдау жасау;
- Міндеттемені бұзғандық үшін жауапкершіліктің ерекшеліктеріне тоқталу;
- Аталған мәселелер бойынша ... ... ... ... ... ұсыну.
Қойылған міндеттерге байланысты менің жұмысым кіріспеден, екі тараудан
және қорытынды бөлімнен тұрады. Бірінші ... ... ... ... деп аталады және ол үш бөлімнен тұрады. Ол екі ... Онда ... ... ... оны орындау ұғымына және
элементтеріне тоқталады. Сондай-ақ, міндеттемелік қатынастардың басқа ... ... ... сөз болып, ондағы субъектілік
құрамдарының ауысуы ... ... ... ... ... үшін ... ... деп
аталатын екінші тарау да үш бөлімнен тұрады. Онда мен азаматтық-құқықтық
міндеттемелердегі жауапкершіліктің ұғымы мен ... ... мен ... ... бұзылғандығы үшін жауапкершіліктің
талабы ретіндегі кінәнің мазмұнын ашып көрсеттім.
Міндеттеме институтының қоғам өміріндегі маңыздылығына ... ... ... ... ... зерттелген. Мысалы, О.С.Иоффе
«Обязательственное право» атты еңбегінде міндеттемеге ... ... ... бірге Т.Боднардың «Об исполнении договорных обязательств»
атты еңбегі де аталған тақырыптың мәнін аша ... ... ... көптеген
ғалымдар азаматтық құқық оқулықтарында және дәрістер ... ... ... ... мән ... ... ... кодексінде міндеттеменің жекелеген
түрлерін құқықтық реттеуге заң шығарушы үлкен мән берген. Сондай-ақ,
міндттемелер ... ... ... кейбір нармативтік-құқықтық
актілер де бар. Мысалы, ҚР ... ... ... пен ... ... мемлекеттік тіркеу туралы», «Жылжымайтын мүлік
ипотекасы туралы» Жарлықтары, ... ... ... ... ҚР ... ... мен ... туралы халықаралық конвенцияда т.б. бекімін тапқан.
Дипломдық жұмысты жазу барысында мен осы аталған нормативтік-құқықтық
актілерге сүйене отырып, қазақстандық және ... ... ... Атап ... ... М.К.Сүлейменовтың, Т.Боднардың,
А.Г.Диденконың, М.М.Агарковтың, Ф.О.Богатыревтың, ... т.б. ... ... ... ... жұмысымды жазуыма
арқау болды.
1. Міндеттеме туралы жалпы ... ... ... және оның ... құқық қатынастарынан
айырмашылығы
Түрлі азаматтық-құқықтық қатынастар міндеттемелерге жатады. ... ... ... ... құрайды: комиссия, сақтау,
сатып алу-сату, экспедиция, мердігерлік, тапсырма, тасымалдау, сақтандыру
т.б. Әкімшілік ... ... тыс ... ... мүмкін.
Мысалы, ғимараттар мен құрылыстарды мемлекеттік органдардың бірінен
екіншісіне беру ... ... ... органдарының шешімінен туындайды.
Негізсіз алынған немесе сақталған мүлікті қайтару ... және ... ... ... ... мән ... туралы нормалармен реттелетін қоғамдық қатынастардың
сипаты да әртүрлі. Өнімді таратумен, жұмысты жүргізумен, қызмет ... ... ... ... субъектілерінің арасындағы туындайтын
қалыпты қатынастар да, сонымен бірге мүлікті негізсіз иелену мен ... ... ... жол ... ... емес ... ... қатынастар да міндеттеме кейпіне ие болады. Міндеттемелік құқық
қатынастарына қатысушылардың шеңбері де сондай кең. ... ... мен ... ... ... ... ... арасында, сондай-
ақ азаматтардың өздерінің арасында да туындауы мүмкін.
Сонда да, міндеттемелердің сипаты ... ... мен ... ... ... қарамастан, олар белгілі бір ... ... ... ие болады. Бұл оларды міндеттеме деген жалпы
түсінікке енетін құқық қатынастарының біртұтас түрі ... ... ... міндеттемелердің сан алуан түлері бағынатын ... және ... ... ... ... ... қолданылатын
арнайы заң нормаларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Міндеттеменің экономикалық ... ... ... ... мүлік
пен еңбектің өзге де нәтижелері өндіріс саласынан айналым саласына ... ...... ... (өндірістік немесе жеке) өткізіледі.
Мысалы, өндіруші өзі дайындаған өнімді айналым саласында ... ... ... сол ... ... өндірістік немесе жеке тұтыну қажеттіліктері
үшін керекті заттарды алатын ... ... ... ... бойынша
міндеттемелер осындай сипатқа ие болады.
Міндеттемелік қатынастар саласында тек заттай нысандағы ... ... ... ... еңбектің мүліктік сипатта болатын басқа да
нәтижелерінің де ... ... ... асуы ... ... ... ... тапсырма шарты бойынша сенім білдіруші үшін құқықтар
мен міндеттерді алуы ... ... ... ... да бір ... ... ... бірақ сенім білдірілген тұлғаның жүзеге асырған
әрекеттерінің нәтижесі ретінде сенім білдіруші үшін ... ... ... туындатады.
Осылайша, өзінің экономикалық мазмұны бойынша ... ... ... ... тәсілі ретінде көрінеді. Бұл орын ауыстырудың
мақсаты болып алынғанды тарату қызмет ете ... ... ... меншік
құқығын жүзеге асыру нәтижесі ретінде ... ... оның ... жаңа ... үшін алғышарттарды қалыптастыруда болуы мүмкін, бұл
жағдайда міндеттеме меншік құқығының пайда болу ... ... ... ... екі ... қол ... ... бір актімен қамтамасыз
етіледі. Мысалы, иеліктен шығарушы үшін сатып ... ... ... ... ... ... үшін – оны ... алғышарты болады.
Сатып алу-сатудың екіжақты ... ... ... ... мен міндеттемелік құқықтар бір-бірінен ерекшеленіп қана ... ... ... тығыз байланысты. Бұл бір жағынан меншік құқығы, екінші
жағынан міндеттемелік ... ... ... ... ... алдын ала айқындалған. Азаматтық-құқықтық қатынастардың
арнайы түрі ретіндегі міндеттемелердің ... ... де осы ... ... міндеттемелер мүліктің немесе еңбектің басқа да ... ... орын ... ... ... етеді. Сондықтан
олар әрдайым мүліктік азаматтық құқық қатынастары ретінде көрінеді. Аталған
белгі ... жеке ... ... ... ол
міндеттемелердің басқа азаматтық-құқықтық мүліктік ... ... ... ... тек ... ... тұлғаларға ғана
берілуі мүмкін мүліктің орын ... ... ... ... ... ... да бір ... субъектімен белгіленеді, сәйкесінше,
салыстырмалы сипатқа ие болады. Осылайша міндеттемелер азаматтық ... ... ... ... ... құқығы қатынастарынан
ерекшеленеді. Бірақ бұндай шектеу сол ... ... ... да,
объектілерінің де ерекшеліктерін қозғамастан, тек субъектілік құрамына ғана
сүйенеді.
Үшіншіден, меншік құқығының заңды объектісі болып ... ... ... ... мүліктің орын аустыруын қамтитын міндеттемелерде
олар ... бір ... оң ... ... Тек кей ... міндеттеменің қатысушысына бәсең функцияларды ... ... ... берілген мүліктің меншік иесі оны ... ... үшін ... ... ... Алайда меншік құқығы қатынастарына
қарағанда бәсең функция ешқашан да ... ... ... жоққа
шығармайды, әдетте субъектілерінің оң әрекеттерінің нәтижесі немесе
толықтырушысы ... ... ... ... берушінің жалға алушыға
мүлікті пайдалануда кедергі келтірмеу міндеті оның мүлікті пайдалануға ... ... ... асырған оң әрекетінің салдары болып ... ... ... ... ... ... ... осында.
Төртіншіден, меншік құқығы қатынастарының заңдық мазмұнында ... ... бір ... ... иесінің өзінің жүзеге асыру
мүмкіндігі ... ... ... ... үшін ... иеленушінің
міндетті тұлғалардан белгілі бір әрекеттерді талап ету мүмкіндігі шешуші
мәнге ие болады. Сондықтан да ... ... ... құқық
талап ету құқығы деп, міндеттер – қарыз, ... ...... ... – борышқор деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... олар
сондай-ақ міндеттеменің жалпы түсінігін қалыптастыру кезінде де ескерілуі
қажет.
Міндеттеме – бұл мүліктің ... ... ... да ... ... орын ... ... азаматтық заңнамамен бекітілген
қоғамдық қатынас. Міндеттеме ... бір ... ... ... екінші
тұлғадан (борышқордан) белгілі бір әрееттерді жүзеге асыруын және ... ... бір ... ... жүзеге асырудан тартынуын талап етуге
құқылы [1:492].
Келтірілген теориялық ... ... ... формулаға сүйенеді:
«Мiндеттемеге сәйкес бiр адам (борышқор) басқа адамның (несие берушiнiң)
пайдасына ... ... ... ... ақша ... және т.б. ... ... әрекеттер жасауға, не белгiлi бiр әрекет жасаудан тартынуға мiндеттi,
ал несие берушi борышқордан өз ... ... ... ... құқылы.
Несие берушi борышқордан атқарылғанды қабылдауға мiндеттi» [2:268].
Міндеттеменің ұғымын анықтай отырып, ... ... ... ... ... шектелу мүмкін деп есептейді. ... ... ... көп ... ... ... ... Мысалы,
1922ж. Азаматтық кодекстің 107-бабы міндеттеменің түсінігін бере ... ... тек ... ... ... ғана ... ал ... туралы тікелей ереже онда болған жоқ. Ең алғаш бұл ... ... ... ... ... болды және барлық одақтас
республикалардың азаматтық заңнамаларынан орын алды. Егер де сол ... заң ... ... ... шектелген болса, ол заңнаманы
жетілдірудегі өзінің маңызды ролін атқара алмас еді.
Кейбір жекелеген авторларда ... заң ... ... ғана мән ... ... ... жоғарыда аталғандай, «несие
беруші» және «борышқор» ұғымдары міндеттеме мәнінің өзіне тән, ... ... ... ... ... және бүгінде әрекет ететін
азаматтық кодекстерде тиісті анықтамаға негізді түрде ... ... ... ... ... ... мен ... беруші туралы
емес, жалпы құқық қатынастардың тұлғалары немесе субъектілері туралы
болады. ... ... ... ... ... ажыратуға мүмкіндік беретін елеулі белгісі жоғалады.
Ғылыми түсініктерді қалыптастыру кезінде заңды ... ... ... ... ... ... Соның ішінде, заң мәтінінің
жалпыға түсініктілігін қамтамасыз ету үшін АК 268-бабында несие берушінің
борышқордан талап ете алатын ... ... ... жұмысты орындау,
ақша төлеу) үлгі тізімі келтірілген. ... ... ... ... ... ... ... көрсетуі тиіс болғандықтан, ... өзі үлгі ... , ... ... ... ... ... Сонымен бірге, заңда несие ... ... не ... не оны ... ... ... етуге құқылы деуге болатын
болса, ғылыми түсінікте іске ... ... ... ... ... шегер еді. Шындық өмірде борышқордың тек бәсең әрекетіне ғана
негізделген міндеттемелер жоқ. ... ... да не тек ... не ... ... ... бір ... тартынуға
міндеттенеді. Бұл жерде бәсең әрекеттер борышқордың ... ... тек ... ... ... ... ... заңдық, сондай-ақ материалдық мазмұнға
ие. Оның заңдық мазмұнын сипаттайтын белгілері заңнамада бекітіледі. Теория
заңдық белгілерімен қатар осы ... ... және оның ... ... ... оның ... құрылымына объективтік негіз ретінде
қызмет ететін материалдық факторларды да ... ... ... қатынастары үшін бұндай негіз болып мүліктің немесе еңбектің басқа ... ... ... орын ... ... ... ... себептер бойынша істің бұл жағы заңнамада ... және ... таба ... ... оны міндеттеменің ғылыми түсінігі
жоққа шығармауы тиіс [3:69].
Осы себептер бойынша міндеттеме ... ... ... және іс ... ... ... қатынастардың
өздеріне тән заңдық және материалдық белгілерін ... ... түсе ... оның ... ... ... ... мақсаттарды қояды – жалпы және тікелей. Міндеттеменің жалпы мақсаттары
меншік құқығы ... ... ... ... ... құқық
қатынастарының жалпы мақсаттарынан ешқандай ерекшеленбейді.
Алайда, сонымен бір мезгілде, азаматтық құқық қатынастарының жекелеген
түрлері, соның ішінде ... ... ... белгілі бір
тікелей мақсаттарға қол жеткізу үшін белгіленеді.
Аталған мақсаттар, әрине, бір-бірінен оқшауланбаған.
Міндеттеменің элементтері. Кез-келген азаматтық құқық ... ... ... де тән. ... олар міндеттемелердің өзіндік
спецификасын көрсететін нақты ерекшеліктерге ие болады.
Басқа кез-келген азаматтық ... ... ... ... ... азаматтар, заңды тұлғалар және мемлекет бола алады.
Бірақ басқа ... ... ... міндеттеменің құқық
иеленуші қатысушысы несие беруші деп, ал міндетті қатысушысы – борышқор ... ... ... ... ... бұл ... ... құқық қатынастары субъектілері ретіндегі белгілі бір заңдық
позициясын көрсетеді.
Кейбір міндеттемелерде ... бірі тек ... ... ...... ... ... залалды өтеу бойынша ... ... ... ... ал борышқордың қызметін зиян
келтірген тұлға атқарады.
Алайда ... ... ... көпшілігінде қатысушылардың
әрқайсысы бір мезгілде несие беруші ретінде де, борышқор ... ... ... тапсырмасыз бөтеннің ісін жүргізуден туындайтын
міндеттемені алайық. Басқаның ісін ... ... ... ... толтыруға құқылы, бірақ барлық пайданы мүдделі тұлғаға беруге
міндеттенеді. Ал ... ... өз ... ... алуға құқылы, бірақ
өзінің мүддесі үшін жұмсалған шығындардың орнын толтыруға ... ... ... ... ... ... ... туындайтын
міндеттемелер де осындай сипатта болады. Бұндай міндеттемелерде тұлғаны
несие беруші немесе борышқор деп ... ... ... ... ... ... маңызды. Бұл заңда борышқорға ... ... ... ... ... тобы ... ... Оларды қолдануда
шатаспау үшін, міндеттемеге қатысушының ... ... ... алдын ала анықтау керек. Мысалы, АК ... ... ... ... ... ... АК ... несие берушінің
мерзімді өткізіп алуының салдарын қарастырады. ... ... ... ... ... ... ... олардың қайсысы және нақты
қай объектіге қатысты мерзімді өткізіп алғанына байланысты жеткізушіге де,
сатып алушыға да ... ... ... ... ... міндеттеменің заңдық
объектісі болып міндетті тұлғаның ... бір ... ... ... ... ... салыстырғанда, мұнда бірінші орынға оң
әрекеттер қойылады, ал негативті ... ... да бір ... ... тек ... ... ... әрекеттерінің
толықтырушысы немесе салдары болуы ... ... ... ... екі ... да бір мезгілде несие беруші және ... ... екі ... ... ... ...... функциясын
атқарған кездегі әрбір қатысушының әрекеттері.
Материалдық объектіге ... ... ... ... ол ... ... жұмысты орындау мен қызмет көрсету бойынша кейбір шарттық
міндеттемелерде ... ... жоқ. ... екі заңдық объект болған
кезд, міндеттемеде тек бір ғана материалдық объект болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... тапсырылған мүліктен
көрінеді, бірақ клиент сақтаушының мүлікті сақтауына, ал соңғысы клиенттің
мүлікті уақытында ... ... ... ... екі ... ... ... осындай саны сәйкес келетін міндеттемелер де
кездеседі [4:244]. Мысалы, сатып алу-сату шартында ... ... ... әрекеттері мен сатып алушының ақшаны ... ... ... ... ... ал мүліктің өзі мен төленетін ақша –
материалдық объектісі болады.
Міндеттеменің ... ... ... ... құқық
қатынастарындай, оның субъектілерінің ... мен ... ... ... ... ... қарағанда, құқық иелену бұнда талап ету
құқығы нысанында, ал ...... ... ... ... ... қарағанда міндеттеме ... ... ... ... емес ... ... ... қатынастарын
белгілеу мүмкіндігін дәлелдеу әрекеттері қолға алынып көрді. Мысал ретінде
өзіне қабылдаған ... ... ... одан не ... өндіріп алу туралы, не сол арқылы келтірілген зиянның орнын
толтыру ... ... сот ... ... ... ... адвокатпен
келісім жасасу келтірілді. Бірақ, бұндай құқықтық ... өмір ... өзі ... ... ... ... күші ... мүліктік
қамтамасыз етумен (айып төлеу немесе келтірілген зиянның орнын толтыру
нысанында) байланысты. Гер ... ... ету ... мүліктік
қатынас орын алмас еді, сондықтан міндеттеме де туындамас еді.
Міндеттеме элементтерінің арасынан санкция ... орын ... ... көп ... ... норманың құрылымдық бөлігі ретінде
санкция норманы біреу бұзған жағдайда орын алуы ... ... ... ... элементі ретінде ол заңдық ... ... және ... ... ... нақты шараға айнала отырып,
соған сай болуы керек. Кез-келген міндеттемені қорғайтын шаралар ... егер ... өз ... адал ... ... ... оның
орындалуын мәжбүрлеу тәртібімен талап ете алады. Міндеттемені қорғау басқа
да ... ... ... ... ... ... оны ... мәжбүрлеу шаралары
міндеттемедегі санкциялар деп аталады.
Белгілі бір мәжбүрлеу шаралары кез-келген ... ... ... ... бұзушылықтардан қорғағанымен, айрықша элемент ... тек ... ... ... ғана бөліп қарастырылады.
Бұл түсінікті де. ... тек ... ... ... сақтау
міндетімен ғана емес, белсенді, оң ... ... ... де тікелей байланысты. Міндетті тұлға бұл ... ... ... жағдайда бұндай әрекеттерді орындауға жетелеу үшін,
қажет ... ... орын ... ... ... жойып қана қоймай,
сонымен бір мезгілде міндеттеменің өзін орындауға итермелейтін шараларды
қолға алу мүмкіндігін иелену ... [5:94]. ... ... қатунастарын
қорғайтын мәжбүрлеу шараларының ерекшелігі міндеттемедегі санкциялар ... ... ... табады. Міндеттеме оны қамтамасыз етенін санкциясынан
айрылған жағдайда өзінің күшін жояды, міндеттеме болуын тоқтатады.
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз ететін санкцияны жүзеге ... ... ... ... ... ... Бірақ ескіру мерзімінің
өтуіне байланысты талапқа құқық жойылады, сәйкесінше, нақ сол ... ... тән ... ... Санкциясыз міндеттеме өмір сүре
алмайтындықтан, ол талап мерзімінің өтуі фактісіне байланысты тоқтатылады
деген ... ... ... ... іс ... тек міндеттеменің
тоқтатылуымен ғана шектеліп қоймайды. Бірақ ескіру мерзімінің өтуі фактісі
қандай жаңа ... ... әкеп ... да, ол орын алған соң бұрынғы
заңдық салдардың ... ... да, ... ... ... соң, ... ... жоғалтады, ал санкцияның ... ... ... ... ... мынадан көруге болады: мүлік
пен еңбектің өзге де ... ... ... ... ... ... арқылы – тұтыну саласына (өндірістік немесе жеке) өткізіледі.
Мысалы, өндіруші өзі дайындаған өнімді ... ... ... ... ... сол ... өзіне өндірістік немесе жеке тұтыну қажеттіліктері
үшін керекті заттарды ... ... ... ... алу-сату бойынша
міндеттемелер осындай сипатқа ие ... ... ... тек ... ... мүліктердің
ғана емес, сонымен қатар еңбектің мүліктік ... ... ... ... де ... ... ... асуы мүмкін. Мысалы, сенім
білдірілген тұлғаның тапсырма шарты бойынша сенім ... үшін ... ... алуы ... ... соңғысына қандай да бір заттарды
беруін туындата бермейді, бірақ сенім білдірілген тұлғаның жүзеге асырған
әрекеттерінің ... ... ... ... үшін ... құқықтар мен
міндеттерді туындатады.
Осылайша, өзінің экономикалық ... ... ... алынған
мүліктің орнын ауыстыру тәсілі ретінде көрінеді. Бұл орын ауыстырудың
мақсаты болып ... ... ... ете ... бұндайда міндеттеме меншік
құқығын жүзеге асыру нәтижесі ретінде туындайды. Бірақ оның ... жаңа ... үшін ... қалыптастыруда болуы мүмкін, бұл
жағдайда міндеттеме меншік құқығының пайда болу негізі ретінде ... ... екі ... қол ... ... бір актімен қамтамасыз
етіледі. Мысалы, иеліктен шығарушы үшін сатып алу-сату ... ... ... ... алушы үшін – оны иемденудің алғышарты болады.
Сатып алу-сатудың екіжақты әрекеті былайша ... ... мен ... ... ... ерекшеленіп қана қоймайды,
сонымен бірге ... ... ... Бұл бір ... ... құқығы, екінші
жағынан міндеттемелік құқық қызмет көрсететін экономикалық қатынастардың
табиғатымен алдын ала айқындалған. ... ... түрі ... ... ... ... де осы қайнар
көздерден туындайды.
Міндеттеменің пайда болуы оның орындалу қажеттілігін туындатады.
Міндеттеменің орындалуы ... ... ... мәні бар ... ... яғни ... құқығын белгілеуге, қарызды өтеуге, әдеби ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір әрекеттерді жүзеге асыруы түсініледі [1:21].
Борышқордың ... ... ... ... өте кең және
туындаған міндеттеменің мазмұнына байланысты болады. Мысалы, ... ... ... сатушы сатып алушыға тауарды беруге, ал соңғысы – оны
қабылдауға және ... ... алу ... ... ... ... 683-
бабына сәйкес, өтелмелі қызмет көрсету шартын орындау тапсырыс берушінің
тапсырмасымен және ақысына ... ... іске ... ... ... беру, медициналық тексеру, экскурсиялық қызмет көрсету,
жүктерді экспедициялау т.б.) жүзеге асыруды білдіреді.
Кепіл шарт ... ... ... заң ... ... ... ... қандай мүлiк және қандай ... ... ету үшiн ... ... деп ... ... оларды
көрсетiлген мiндеттемелердiң пайда болуы кезiнде де ... ... ... ... ... кепiл туралы ережелерi, егер заң
құжаттарында өзгеше көзделмесе, тиiсiнше заң ... ... ... ... сәйкес қолданылады.
Шарт кепіл құқықтық қатынастарының пайда болуының басты негізі болып
табылады.
Заң актілерінде сондай-ақ ... да бір ... ... ... пәні ретінде борышқордың мүлкінен өндіріп алуды қарастыруы мүмкін.
Азаматтық кодекс бұл жағдайда заң ... ... ... ... ... міндеттеме бойынша өндірілетіндігін нақты белгіленуін талап
етеді.
Реквизициялау ... ... ... ... ... ... ... берілген мүлік кепіл пәніне айналады
[4:324]. Рентаны ұстаушы рента төлеушіге берілген жер ... ... ... ... мүлік үшін сол мүлікке кепіл құқығын иеленеді [4:521]. Кепіл
шартына ... мен ... ... ... ... ... мәмілелер
түрлері мен жарамсыздықтың салдары туралы, шарт жасасу т.б. ... ... ... ... ... ... оның меншік иесі немесе, егер заң
актілерімен өзгеше белгіленбесе, ... ... ... ... ... ... иеленетін тұлға бола алады. Егер кепіл ұстаушы
ретінде тек негізгі міндеттеме бойынша ... ... ғана ... ... ретінде тек негізгі міндеттеме бойынша борышқор ғана ... ... да ... ... Кепіл беруші ретінде үшінші тұлғаның қатысуымен орын
алатын қатынастар заттай кепіл болушылық деп, ал кепіл беруші үшінші ... ... ... ... деп ... ... беруші ретінде үшінші тұлға
көрінген реттерде кепілге салынған ... ... ... ерекшеліктері
бар.
Ғылыми түсініктерді қалыптастыру кезінде заңды анықтамалар үшін
қолданылатын жекелеген тәсілдер тіптен орынсыз. Соның ... заң ... ... ... ету үшін АК ... ... берушінің
борышқордан талап ете алатын әрекеттерінің (мүлікті беру, жұмысты орындау,
ақша төлеу) үлгі тізімі ... ... ... ... ... ... ... белгілерінде көрсетуі тиіс болғандықтан, оның
табиғатының өзі үлгі тізмді , сондай-ақ түпкілікті тізімді қолдануға ... ... ... ... ... ... ... не әрекетті
орындауын, не оны орындаудан тартынуын ... ... ... ... ... ... ... іске асқан бұндай альтернатива белгілі дәлсіздіктен
зардап шегер еді. Шындық өмірде борышқордың тек ... ... ... ... жоқ. ... ... да не тек белсенді
әрееттерге, не сонымен ... ... бір ... ... Бұл жерде бәсең әрекеттер борышқордың ... ... тек ... ... ... ... құбылыстар заңдық, сондай-ақ материалдық мазмұнға
ие. Оның заңдық мазмұнын сипаттайтын белгілері заңнамада бекітіледі. Теория
заңдық ... ... осы ... ... және оның ... арқау болатын, оның құқықтық құрылымына объективтік негіз ... ... ... ... да анықтауы керек. Міндеттемелік
құқық қатынастары үшін ... ... ... ... ... ... ... да
мүліктік сипаттағы нәтижелерінің орын ауыстыруының экономкалық үрдісі
танылады. ... ... ... істің бұл жағы заңнамада көрініс
таппайда және көрініс таба алмайды. Бірақ оны ... ... ... ... тиіс.
Осы себептер бойынша міндеттеме ұғымын ... ... және іс ... ... ... қатынастардың
өздеріне тән заңдық және материалдық белгілерін көрсету қажет.
Міндеттемеге түсе ... оның ... ... ... ... ... қояды – жалпы және тікелей. Міндеттеменің жалпы мақсаттары
меншік құқығы қатынастарының немесе ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленбейді.
Алайда, сонымен бір мезгілде, азаматтық құқық қатынастарының жекелеген
түрлері, ... ... ... ... ... ... бір
тікелей мақсаттарға қол жеткізу үшін белгіленеді.
Міндеттеме – бұл ... ... ... ... да мүліктік
сипаттағы нәтижелерінің орын ауыстыруы бойынша азаматтық ... ... ... ... ... бір тұлға (несие ... ... ... белгілі бір әрееттерді жүзеге асыруын және
осыған сәйкес белгілі бір ... ... ... ... ... ... құқылы [1:492].
Келтірілген теориялық анықтама ... ... ... сүйенеді:
«Мiндеттемеге сәйкес бiр адам (борышқор) басқа адамның (несие берушiнiң)
пайдасына мүлiк беру, жұмыс ... ақша ... және т.б. ... белгiлi
бiр әрекеттер жасауға, не белгiлi бiр әрекет жасаудан тартынуға мiндеттi,
ал несие берушi борышқордан өз ... ... ... етуге құқылы.
Несие берушi борышқордан атқарылғанды қабылдауға мiндеттi» [2:268].
Міндеттеменің ұғымын ... ... ... ... ... өзінде
келтірілген құрылыммен шектелу мүмкін деп есептейді. ... ... ... көп ... жетілдіруді қажет етеді. Мысалы,
1922ж. Азаматтық кодекстің 107-бабы міндеттеменің түсінігін бере ... ... тек ... ... ... ғана ... ал борышқордың
міндеттері туралы тікелей ереже онда болған жоқ. Ең ... бұл ... ... ... ... ... болды және барлық одақтас
республикалардың азаматтық заңнамаларынан орын алды. Егер де сол ... заң ... ... ... шектелген болса, ол заңнаманы
жетілдірудегі өзінің маңызды ролін атқара алмас еді [4:349].
Талап ету құқығын беру және ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттемедегі
тұлғалардың өзгеруін ажыратады. Бірінші жағдайда ... ... түрі ... және ... пайда болады, ал
екіншісінде міндеттеменің сол бұрынғы түрі ... ол тек ... ... ... ... ... ауыстырылуы, өз кезегінде, несие берушіні
ауыстыру және борышқорды ... деп ... ... ... ... беру ... және қарызды аудару деп аталады.
Талап ету құқығын беру немесе цессия несие берушінің мәміле ... заң ... ... ... тиесілі құқықты басқа тұлғаға ... ... ... ... ... несие беруші) цедент, ал құқық
берілетін тұлға ... деп ...... рим ... ... ... өте ... институт, оның
жекелеген аспектілерінің жаңалығы негізінен бұрынғы қоғамға белгісіз болған
қатынастардың сипатынан шығады. Сондықтан жаңа ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
Бірақ, сонымен берге, құқықтық ... ... ... ... ... құқықтық құрылымдардағы өзгерістерден, мысалы,
заңнамалық техника әдістері сияқты салалардан көрінеді.
Посткеңестік ... ... ... цессия мәселесін
өзектілендірді және оның азаматтық-құқықтық ғылым мәселелерінің арасындағы
орнын ... шарт ... ... ... және ... ... жүйесінің бұзылуымен байланысты цессияны қолдану
диапазонының кеңеюі; талап ету ... ... ... қатынастарды
арнайы реттеу саласының кеңеюі; шарттардың цессияның жалпы ережелерімен
толық сәйкестігі жоқ жаңа ... ... ... ... ... ... ... ететін жаңа құқықтық институттардың пайда болуы; талап
етуді беруді теріс пайдаланудың жаңа ... ... ... ... ... ... азаматтық құқықтың жаңа
институты – факторинг қарастырылған. Оның мәні қарапайым сөзбен ... ... ... ... ... сатып алуында. Көбінесе бұндай
жол беру несие берушінің қарызды ала алмауынан, ал үшінші ... ... ... және ... ... бір ақы үшін ... ... алады. Осындай кең тараған ... ... ... ... ... ... ие болатын цессия танылады, ал факторинг туралы
нормалар арнайы сипатта болады. Сондықтан ... ... ... цессия туралы жалпы ережелер факторинг туралы ережелермен өзгеше
көзделмеген жағдайларда ғана ... ... ... ... мәні экономикалық айналымдағы шарт
ролінің түбегейлі өзгеруінің арқасында арта түсті. Шарт өзінің ... – жеке ... ... ... ... ... бере ... мүдде өзінің негізі бойынша ... және ... ... жол
бермейді. Ол терең негізделген болуы мүмкін, алайда барынша субъективті ... ... ... ол ... ... да, оның ... осы мүдденің шарт
мәтінінде көрініс табуын талап ... ... шарт үшін ... ... ... Ешкім де бұнымен санаспауға құқылы емес. Шаруашылық ... ... ... ... орын ... еді. ... ... түрде жасалуы керек болды, барлық шарт алдындағы қайшылықтар
мемлекеттік арбитражда шешілген болатын. ... ... ... ... деп ... ... қарастырмады және тараптарды белгіленген
жағдайларда шарт жасасуға міндеттеді [9:167].
Біраз шектерде ... ... ... ... де ... ... бб.), ... тауар-ақша айналымындағы ауа-райын жасамайды. Шарт
еркіндігі нарық қатысушыларының арақатынастарындағы үстем қағидаға айналды.
Құқық қолдану кейде бұл қағиданы ... ... ... Соты тәжірибесінен мысал.
Жауапкер – «Солтүстік Қазақстан астық комитеті» МКК ҚР Жоғарғы Сотына
облыстық сот шешіміне шағыммен ... ... ... ... бойынша «АК
Голден Трейд» ЖШС-нің пайдасына жауапкерден 138 млн. теңге сомасында қарыз
өндірілуі ... ... ... ... ... ету ... Павлодар мұнай
өңдеу зауытынан алғандықтан, жауапкер талап арызды тиісті емес ... деп ... ... ... ... ... комитеті» МКК-мен
жасалған шарт бойынша зауыт өзінің талап ету құқықтарын МКК-нің ... ғана бере ... еді, ал ... ... ... берген жоқ.
ҚР Жоғарғы Соты облыстық ... ... ... ... ... ... ... Соттың дәлелдемелерінің бірі ретінде
жауапкердің «талапкер оның келісімінсіз ... ... ... ... ... ... ... сұраққа нақты жауап бере алмауы болды. Бұл
себеп негізсіз. Жауапкердің ... ... өзі ... деп ... ... нұқсан келтірілді, ол ... ... ... ... есеп ... міндетті емес (әрине, егер әңгіме құқықты
теріс пайдалану т.б. туралы болмаса).
Міндеттемедегі адамдардың ... ... ... ... Оның 10 ... 9-ы ... ету ... беру туралы айтады.
Несие берушінің құқықтарын басқа тұлғаға аудару үшін борышқордың
келісімі ... ...... ... ... ... дейді [2:339].
АК-тің 346-бабында талап етуді беру нысанына қойылатын талаптар
аталады. Оған сәйкес, ... (жай ... ... ... ... негiзделген талап етудi беру тиiстi жазбаша түрде жасалуға тиiс.
Мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... беру осы
мәмiленi тiркеу үшiн белгiленген тәртiп бойынша тiркелуге тиiс. ... ... ... ... үшін ... ету ... берудің ерекше
тәртібі бар. Ордерлi бағалы қағаз ... ... ... беру осы ... ... ... жасалады.
Мiндеттеме жөнiндегi несие берушiнiң құқықтары заң құжаттары және
соларда көрсетiлген мынадай жағдайлардың болуы негiзiнде: 
      1) ... ... ... ... ... ... ... құқық мирасқорлық несие берушінің барлық
құқықтары мен міндеттерінің басқа тұлғаға ауысуын білдіреді.
Әмбебап құқық мирасқорлық ... ... ... заңды
тұлғаның қайта құрылуы кезінде орын алады; 
2) заң ... ... ... ... ... ... берушi
құқықтарының басқа адамға ауысуы туралы сот шешiмi бойынша. Сот
шешімі бойынша несие беруші құқықтарының ... ... ... ... ... үлестік меншік қатысушысының үлесті сатып алуға
басым құқығын ескерместен алған ортақ мүліктегі үлеске құқықтың сот
шешімімен ортақ үлестік ... ... ... бола ... мiндеттеменi оның кепiл болушысы, тапсырушысы немесе осы мiндеттеме
бойынша борышқор болып табылмайтын кепiлге зат берушiнiң ... ... ... ... ... ... беруші, кепіл болушы немесе кепіл беруші-заттай кепілдік
беруші  орындалған бөлігінде ... ... ... ... алады;
2) сақтандырушы сақтандыратын жағдайдың басталуына жауапты борышқорға
несие ... ... алып ... кезде. Құқықтарды алып беру
сақтандыру төлемін жүзеге асырған сақтандырушыға сақтандыру
жағдайының орын ... ... ... ... ... ... ... талап ету құқығының ауысуын білдіреді.
3) заң құжаттарында көзделген өзге жағдайларда басқа адамға ауысады.
Бастапқы несие беруші жаңа несие берушіге ... ... сол ... ... сондай-ақ құқықты ... ... ... ... ... Шарттан туындайтын құқықтардың цессиясы
кезінде контрагент (борышқор), өз кезегінде, жаңа ... ... ... өтуі ... ... ... етуін талап ете алады
[2:342]. Осындай мәліметтер табыс етілгенше борышқор ... ... ... ... міндеттемені орындамауға құқылы.
Бүгінгі күні бірқатар ... ... ... шарт ... енді ... оған дербес шарттық мән бермейді [10:24-26].
Ресейлік авторлардың цессия шартының дербестігін жоққа ... ... ... ие ... мейлінше салмақты дәлел мынадай: егер цессия
шарты – дербес, соның ішінде сыйға тарту ... ... шарт ... ... ... ... ... өтеусіз беруге салынған тыйымды
айналып өтуге ... ... ол үшін ... ... ... шартты
«цессия» деп атаса жеткілікті [11:466]. Алайда бұл ... ... ... сыйға тартуға тыйым салынбаған заң жүйелерінде жұмыс
жасамайды. ... ... ... ... ... ... ... РФ АК-нің 575-бабы коммерциялық ұйымдар арасында
сыйға тартуға ... ... ҚР ... ... ... ... салу
қарастырылмаған. Сондықтан Ресейдің құқық қолдану тәжірибесінде талап ету
құқығын беру жүзеге асатын шарттың ақылылығы немесе ақысыздығы ... ... ... ал қазақстандық үшін бұл жағдай онша маңызды емес.
Талапты беру құқығы субъективтік ... ... ... ... ... табылады. Құқықтық қатынасқа түсе отырып
және субъективтік құқықтар мен міндеттердің ... ... ... ... субъектілері өздерінің құқық қабілеттілігін жаңа элементтермен
толықтыра ... ... ... жол ... ... ... ... шартқа қайшы
келмейтіндіктен, несие берушінің талап ету құқығын ... жол ... ... ... ... ... жағдайларды атап өтейік.
Азаматтық кодекстің 340-бабы несие берушінің жеке басымен ажырамас
байланыста болатын ... ... ... алимент жөнiндегi және
азаматтың өмiрiне немесе денсаулығына келтiрiлген зиянның ... ... ... басқа адамға ауысуына тыйым салады. ... ... ... ... ... сатып алудың басым құқығын басқа бiреуге
беруге рұқсат етiлмейдi. 523-б. 1-т. ... ... ... ... ... ... берілуі мүмкін тұлғалар шеңберін шектейді. Тек ... мен ... емес ... егер бұл ... ... ... ... тұрақты рентаны алушылар бола алады. 573-б. 2-
тармағына сәйкес, ... ... ... қызметпен айналысуға берiлген
лицензия негізінде ... ... егер заң ... ... ... алушыға берiлмеуге тиiс. Шарт бойынша берiлетiн
кәсiпорынның құрамына ... ... ... ... ... ... ... орындауы мүмкiн болмайтын мiндеттемелердi енгiзу
жалға берушiнi кредит ... ... ... ... ... ... бойынша жалға алушының өз құқықтарын беруіне жол
берілмейді [2:600]. ... ... ... егер ақшалай талапты берiп
қаржыландыру шартында өзгеше көзделмесе, ... ... ... талапты
кейiн беруiне жол берiлмейдi.
Құқықтарды беру мүмкіндігін шектеудің заңда тікелей аталмаған, бірақ
норманың мазмұнынан шығатын тағы бір түрі ... ... ... ... ... ... жол ... туралы болып отыр, себебі АК
егер заң құжаттарында немесе ... ... ... ... несие
берушiнiң құқығы жаңа несие берушiге құқықтың ауысуы кезiнде болған көлемде
және сондай жағдайларда ауысатндығын қарастырады.
Цессияға тыйым салу ... ... ... ... ... айтылады.
Негізгі және акцессорлық міндеттеме бойынша құқықтарды беру. Азаматтық
Кодекстің 341-бабына сәйкес, жаңа несие берушіге ... ... ... құқықтар көшеді. Осылайша, егер шартта құқықтарды ... ... ... ғана беру ... ... ... жаңа ... акцессорлық міндеттемелер бойынша құқықтарға ие болады: айыпақыны
алуға, кепілпұлды алуға ... ғана ... ... ... айыпақыны өндіру туралы
міндеттеменің цессиясын жүзеге асыруға жол берілмейді. ... ... ... құқықтарды беруді (айталық, айыпақыны өндіру құқығы) сот
шешімі бойынша өндірілген, бірақ цедент әлі алмаған айыпақыны алу құқығын
берумен ... ... ... жағдайда қарызды алу құқығын беру жүзеге
асады. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерге ие. Кепіл
кезіндегі талап ету ... ... ... қарастырайық.
Кепiл туралы шарт бойынша кепiл ұстаушының өз құқықтарын басқа адамға
беруi, егер кепiлмен ... ... ... мiндеттеме бойынша
борышқорға талап ету құқықтары нақ сол адамға берiлсе, заңды болады.
Кепіл ... ... ... міндеттеме бойынша құқықтарды берумен
де, кепіл пәніне құқықтардың бір тұлғадан екіншісіне өтуімен де ... ... ... ... ... несие берушіні
ауыстыру, егер ... ... ... ... ... ... бойынша барлық құқықтардың жаңа ... ... ... ал ... ... бойынша құқықтарды беру негізгі
міндеттемедегі несие берушінің ауысуына әкеп ... ... ... құқықтардың басқа тұлғаға ауысуы соңғысы үшін кепіл қатынастарын
тоқтатпайды.
Кепіл шарты бойынша құқықтарды беру ... ... ... жалпы
ережелер бойынша жүргізіледі, яғни борышқорды құқықтардың берілетіндігі
туралы жазбаша ескерту, ... жаңа ... ... ... ... ... ... себептермен қарсылық білдіру мүмкіндігі
т.б.
Жекелеген кепілдік міндеттемелерде құқықтарды беру ... ... ... ... ... бағалы қағаздар бойынша құқықтарды басқа ... ... ... ... ұстаушы келесі әрекеттерді жүзеге асырады:
1) бағалы қағаздар ипотеасы кезінде – кепіл берушінің ... ... ... ... ... ... туралы
жазба жасайды, сондай-ақ осы тұлғаның дербес шотының нөмірін,
немесе ол туралы ... ... ... қағаздар кепілі кезінде – оларды басқа тұлғаның дербес
шотына ... ... ... ... ... ... ... жазбаларының нөмірін көрсете отырып, кепіл
берушінің дербес шотының нөмірін енгізеді.
Қарызды аудару. Талап ету ... ... ... ... тек ... ... ... ғана жол беріледі. Аталған
ереженің императивтілігі несие ... үшін ... жеке ... елеулілігімен түсіндіріледі. Несие берушінің келісімі азаматтық-
құқықтық ғылымда біржақты мәміле ретінде ... ... ... ... ... үшін беріледі. Егер ... ... өз ... ... кейін берсе, осы ... ол ... және ... ... ... ... ... көрсетеді, осылайша ол
заңдық күшке ие болады.
Бірқатар жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Егер бір тұлға ... бір ақша ... ... ... ... өзі осы ... үшінші тұлғаға
қатысты несие беруші болса, ол ... ... ... ... ... үшінші тұлғаға бере алады. Есептесу бұндай жағдайларда біршама
жеңілдей түседі [13:142].
Қарызды аудару бұрынғы және жаңа ... ... ... ... оған қол жеткізген құқықтық қатынастан ажырату керек. Бұндай
құқықтық қатынас ретінде ... ... зиян ... ... ... т.б. бола ... ... аудару туралы келісім
негізгі құқық қатынасы элементтерінің басқаларына әсер етпестен, біреуін
ғана қозғайды, несие ... ... ... ... ... басқа
құқықтары мен міндеттерін қозғамастан, осы элементке қатысты келісімге ғана
жатады. Сондықтан ... ... ... бір ... ... ал міндеттеме бұрынғысынша қала береді.
Кейбір міндеттемелерде қарызды аударуға жол берілмейді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... осы ... жоқ тұлғаға беруге болмайды.
Қарызды аудару нысаны талап ету құқығын беру ... ... ... ... берушi жаңа борышқор үшiн жауап беруге несие берушiге
келiсiм бермесе, ... ... ... ... ... ... басқа адамға аудару арқылы тоқтатылады.
Жаңа борышқор ... ... ... борышқордың арасындағы
қатынастарға негiзделген қарсылықтарын несие берушiнiң талабына қарсы ... ... ... шарттарда борышты аудару кезінде жаңа
борышқорлардың қарыз сомасының дұрыс есептелмеуі, несие ... ... ... ... құқық белгілейтін қандай да бір құжаттарының
болмауы т.б. сияқты бұрынғы борышқорлардан көшкен ... ... ... тек ... ... мен ... үшін ғана ... қатар басқа тұлғалар үшін де белгілі бір ... ... ... АК ... ... кепiлдiк және кепiл болушылық, егер
кепiлдiк берушi немесе кепiл ... ... ... жаңа ... үшiн ... келiсiм бермесе, кепiлдiкпен немесе кепiл болушылықпен қамтамасыз
етiлген мiндеттеме жөнiндегi борышты басқа жаққа ауыстырумен тоқтатылады.
Осындай ... ... ... етілген міндеттеме үшін ... егер ... ... жаңа ... үшiн ... ... несие
берушiге келiсiм бермесе, кепiлмен қамтамасыз етiлген мiндеттеме бойынша
кепiл борышты басқа адамға ... ... ... ... ауыстырылуы, өз кезегінде, несие берушіні
ауыстыру және ... ... деп ... ... ... ету
құқығын беру (цессия) және қарызды аудару деп аталады. Талап ету ... ... ... ... берушінің мәміле бойынша немесе заң актісінің
күшімен өзіне тиесілі құқықты басқа ... ... ... ... ... ... несие беруші) цедент, ал құқық берілетін тұлға
цессионарий деп аталады.
Заманауи жағдайлардағы цессияның мәні ... ... ... ... өзгеруінің арқасында арта түсті. Шарт ... ... – жеке ... ... ... болуға жауап бере бастады.
Жеке мүдде өзінің ... ... ... және ... араласуға жол
бермейді. Ол терең негізделген болуы мүмкін, алайда барынша ... ... ... ... ол ... ... да, оның иеленуші осы мүдденің шарт
мәтінінде көрініс табуын талап еткен жағдайда шарт үшін ... ... ... ... де бұнымен санаспауға құқылы емес. Шаруашылық ... ... ... ... орын алған еді. Шаруашылық шарттар
міндетті түрде жасалуы керек болды, барлық шарт ... ... ... ... ... ... арбитраж тараптардың
өзі елеусіз деп тапқан талаптарын қарастырмады және тараптарды белгіленген
жағдайларда шарт жасасуға міндеттеді.
Талапты беру ... ... ... ... ... элементі болып табылады. Құқықтық қатынасқа түсе ... ... ... мен ... иесіне айнала отырып, азаматтық
құқық субъектілері ... ... ... жаңа ... ... ... ... шартының тарабы белгіленген тәртіппен оған сәйкесінше өзінің
құқықтары мен міндеттерін жүктей отырып, өзін ... ... ... ... талапқа жол беру арқылы несие берушінің құқықтарын беру
туралы ережелерді сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... құқылы.
Кепiл туралы шарт бойынша кепiл ұстаушының өз құқықтарын басқа адамға
беруi, егер кепiлмен ... ... ... ... ... талап ету құқықтары нақ сол адамға берiлсе, ... ... ... ... ... ... бойынша құқықтарды берумен
де, кепіл пәнінен құқықтардың бір тұлғадан ... ... ... ... жөн. Егер ... ... ... белгіленбеген болса,
негізгі міндеттемедегі несие берушінің ауысуы акцессорлық ... ... ... жаңа ... ... ... ... Ал
акцессорлық міндеттеме бойынша құқықтарды беру негізгі міндеттемедегі ... ... әкеп ... Кепілге салынған мүлікке құқықтардың
басқа тұлғаға ауысуы соңғысы үшін кепіл қатынастарын тоқтатпайды [14:45].
Кепіл шарты бойынша құқықтарды беру ... ... ... ... ... бойынша жүзеге асырылады, яғни борышқорды құқықтардың
берілетіндігі ... ... ... ... жаңа ... ... ... несие берушінің талаптарына қарсылық білдірген негіздер
бойынша қарсылық білдіру ... жаңа ... ... ... несие
беруші құқықтарының көлемінің сақталуы т.б.
Кепіл құқықтарын беру ерекшелігі ... мына ... ... ... басқа тұлғаға, егер кепілмен қамтамасыз етілген ... ... да осы ... ... ... алмайды.
Жылжымайтын мүлік ипотекасы бойынша ... беру ... ... ... тек ... ... ... ипотекалық куәлікпен
рәсімделгеніне байланысты ... Бұл ... ... бе, әлде ... ба ... жоқ. ... жағдайда талап ету құқықтарын беру процедурасы цессия
туралы жалпы ережелерге ... (АК ... ... жағдайда –
«Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» ... ... ... ... құқықтарды беру онда басқа тұлғаның пайдасына беру туралы жазбаны
жазу арқылы және оны сол ... беру ... ... ... ... ... бойынша құқықтарды басқа тұлғаға беру негізгі міндеттеме
бойынша құқықтардың да сол тұлғаға ... ... ... ... ... ... ... бойынша кепіл ұстаушынң
құқықтары мен ... ... ... қоса ... оның мазмұнынан
шығатын барлық құқықтар тиесілі болады.
Міндеттеменің тоқтатылуы несие беруші мен ... ... ... өмір ... ... құқықтық қатынас пен
оны құрайтын субъективтік құқықтар мен міндеттердің ... бұл ... ... ... тоқтататындығы анық. Мысалы,
тараптар жеке-дараланған затты сату туралы келісті, ал ол зат ... ... шарт ... ... ... ... ... Азаматтық кодекстің 21 тарауы ... ... ... ... ... 10 негізі аталған:
мiндеттеме орындалуы, талаптан бас ... ... ... ... ... ... борышты кешiру, борышқор мен несие берушiнің бiр тұлға
болуы, орындауға мүмкiндiктің болмауы, мемлекеттiк ... ... ... ... болуы, заңды тұлғаның таратылуы.
Заңмен немесе шартпен міндеттеменің тоқтатылуының өзге де ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде
көзделген басқа негіздерінің мынадай көріністері бар.
АК-тің 496-бабы бойынша борышты аударуға өз ... беру ... ... ... ... берушi кәсiпорынның сатылатындығы
туралы хабар алған күннен бастап үш ай ... ... ... ... ... орындауды және сатушының осыдан келген ... не ... сату ... ... ... оның ... ... жарамсыз
деп тануды талап етуге құқылы.
АК-тің 529-бабына сәйкес, тұрақты ... ... ... ... ... мүлiк кездейсоқ жойылған немесе кездейсоқ бүлiнген кезде ... ... ... ... ... ... немесе оны төлеу
талаптарын өзгертудi талап етуге құқылы.
АК-тің 560-бабы бойынша егер мүлiк жалдау шартында өзгеше көзделмесе,
мүлiк жалдау ... ... ... тоқтату соған сәйкес жасалған қосымша
жалдау шартын тоқтатуға әкеп ... ... 628 ... ... аталған мән-жайлар туралы
мердiгер тарапынан уақытылы және негiзделген Ескерту ... ... ... ... және ... материалды ауыстырмаса, жұмысты
орындау әдiсi ... ... ... ... ... жарамдылығына
немесе берiктiгiне қауiп төндiретiн мән-жайларды жою үшiн ... да ... ... мердiгер шарттан бас тартуға және оның тоқтатылуынан
келтiрiлген ... ... ... ... құқылы [2:628].
АК-тің 699-бабы жүк жөнелтушінің немесе жүкке билік ету құжаты иесінің
тасымалдаушыдан тасымалдауды тоқтату немесе жүкті қайтару құқығын бекітеді.
Бұл ... ... ... тасымалға ақы төлеуді, ... ... ... ... ... ... ... етуге құқылы.
Жүк берушi шарт бойынша сақтаудың өзге мерзiмi көзделгенде де ... ... ... ... ... ... құқылы. Алайда бұл жағдайда
жүк берушi, егер ... ... ... ... ... бұрын тоқтатылуынан туған залалдарды өтеуге мiндеттi [2:773].
АК-тің 815-бабының 8-тармағына сәйкес, сақтанушы болып ... ... ... ... ... жеке басты сақтандыру шарты
жасалған сақтандырылған адам қайтыс болған жағдайда, егер заң ... ... ... ... ... көзделмесе, бұл шарт
тоқтатылуға жатады.
Тапсырма шарты ... ... ... ... ... ... бiлдiрушiнiң тапсырманы ауыстыруы;
2) сенiм бiлдiрiлген өкiлдiң бас тартуы;
3) сенiм бiлдiрушiнiң немесе сенiм бiлдiрiлген өкiлдiң қайтыс болуы,
олардың бiреуiн ... ... ... қабiлетi шектеулi
немесе хабарсыз кеттi деп танудың салдарынан тоқтатылады. 
Егер сенiм бiлдiрiлген өкiл тапсырма ... ... ... және бiлуге тиiс болмаса, онда сенiм бiлдiрушiнiң нұсқауы бойынша
жасалған оның ... ... ... ... құқықтық мирасқорын)
үшiншi тұлғаға және сенiм бiлдiрiлген өкiлге қатысты мiндеттейдi. Сенiм
бiлдiрiлген өкiлмен жасалған ... бас ... ... ... ... ... тарап, егер шартта бұдан да ұзақ мерзiм көзделмесе, ... ... ... ... бiр ай ... ... ... мерзiмi көрсетiлмей жасалған комиссия шартынан, ... ... ... да ұзақ ... көзделмесе, бас тарту туралы
комиссионерге бiр айдан кешiктiрмей ... кез ... ... ... ... бар.
Бұл жағдайда комитент комиссионерге шарт ... ... ... мәмiлелер үшiн сыйақы төлеуге, сондай-ақ комиссионерге ... ... ол ... шығындардың орнын толтыруға мiндеттi [2:880].
АК-тің 890-бабы ... ... ... ... ... ... пайда алушы сотқа сенiмгерлiкпен басқаруды тоқтату және
залалдарды өтеу ... ... қоя ... Бұл ... мiндеттердi тиiсiнше
орындау үшiн өзiне қатысты барлық шараларды қолданғанын дәлелдей алмаса,
сенiмгер басқарушы ... ... ... үшiн, кiнәлi деп
саналады.
АК-тің 908-бабы негізінде мерзiмi ... ... ... ... шарты Азаматтық кодекстiң ережелерiне сәйкес бұзылуы
мүмкiн.
Шартта тараптар мерзiмсiз кешендi кәсiпкерлiк лицензия шартынан, егер
шартта ... ... ұзақ ... ... ол туралы басқа
тарапты алты ай ... ... ете ... бас ... ... ... салдарлары заңмен немесе шартпен айқындалады.
Міндеттеменің тоқтатылу ... ... ... тәсілдерін үш топқа бөліп қарастыруға болады:
1. тоқтатылу ... екі ... ерік ... ... жүзеге
асырылса. Бұған міндеттеменің орындалуы, талаптан бас ... ... мен ... жатады;
2. міндеттеменің тоқтатылуы бір тараптың ерік білдіруі ... Бұл ... ... ... ... мен ... ... жатады;
3. міндеттеменің тоқтатылуы тараптардың ерік білдіруіне байланысты
болмаса. Бұл топқа борышқор мен несие берушiнің бiр тұлға ... ... ... ... ... ... азаматтың қайтыс болуы, заңды тұлғаның таратылуы сияқты
тәсілдер жатады.
Екі тараптың еркі бойынша міндеттеменің тоқтатылуы.
Міндеттемені ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл жерде міндеттеме тек тиісінше жүзеге асырылған
орындау ғана тоқтататындығын ... ... ... егер ... ... сатып алушыға құрылғыларды жеткізіп, бірақ шартпен талап етілетін
техникалық құжаттаманы ... не ... ... ... жасырып
қалған кемшіліктерді уақытылы реттемесе т.с.с., онда тараптар арасындағы
міндеттеме тоқтатылмайды.
Талаптан бас ... АК ... ... ... келiсiмi
бойынша мiндеттеме орындалудың орнына бас тарту төлемiн беру ... ... беру және т.б.) ... ... ... Бас ... төлемiнiң
мөлшерiн, мерзiмдерiн және тәртiбiн тараптар белгiлейдi».
Бас тарту ... ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Оны альтернативтік міндеттеме ретінде
қарастыру ... ... ... ... кейін мүмкін болды,
себебі міндеттемені нақты орындау қағидасы әрекетінің бұрынғы қатаңдығы осы
принципке қандай да бр ... ... ... жол ... ... ... заңнама да міндеттемені заттайорындау қағидасынан бас
тартпайды. ... ... ... талап ету мүмкіндігі туралы ереже
сақталды, сондай-ақ міндеттеме тиісінше орындалмаған жағдайда айыпақы ... ... өтеу ... ... ... ... ... сипатқа ие және тараптарға ... ... ... ... ... әрекет етуін тоқтатуға мүмкіндік береді.
Жаңғыртылу (новация) бойынша міндеттеменң ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
«Novatio» термині латынша «жаңғыртылу», «өзгерту» деген ұғымды ... ... ... ... ... ... новация болып
есептеле бермейді. Азаматтық кодекстің 372-бабы новацияның заңды болуы үшін
мынадай талаптардың болуын атайды: ... ... ... ... ... тәсілін өзгерту. Сондықтан, шарт бағасын арттыру
немесе ... шарт ... ... ... не ... өзгеруіне, не
орындау тәсілінің өзгеруіне әкеп ... шарт ... ... ... ... және жаңа ... ... түрде жарамды болуы керек,
болмаса новация заңдық күшке ие болмайды. Міндеттеменің кейбір түрлері үшін
заң ... тыйм ... ... ... өмірге немесе денсаулыққа
келтірілген зиянның орнын толтыру бойынша және алименттерді төлеу ... ... ... жол ... тараптың ерік білдіруі бойынша міндеттеменің тоқтатылуы.
Қарызды кешіру. ... ... ... ... ... оның ... босатуы арқылы міндеттемені тоқтатуға жол
береді. Бұндай босату несие берушінің мүлкіне ... ... ... ... тиіс, сондықтан егер несие беруші бір бір тұлғаның
қарызын кешіре отырып, сол ... ... ... ... ... ... алу мүмкіндігінен айырса, бұндай қарызды кешірулер жарамсыз болып
саналады.
Қарызды кешіру сырттай қарағанда пәні талап ету құқығы ... ... ... [1:149]. ... бұл ... құқықтық құбылыстар болып
табылады. Қарызды ...... ... онда ... алу ... бір
тұлғаның еркі бойынша жойылады, сәйкесінше борышқордың қарсы міндеті де
жойылады. Борышқордың өз ... ... үшін ... ... ... ... ие болмайды. Талап ету ... беру шарт ... оған ... ... мен міндеттер тек тараптардың келісіміне қол
жеткізілген жағдайда ғана жойылуы мүмкін.
Өзара ... ... ... ... ... ... аталған негіздерінің бірі болып есепке жатқызу танылады.
Есепке алу экономикалық айналымда ақша массасының көлемін қысқартуға,
есептесуді ... ... ... ... құрал ретінде
көрінеді.
Азаматтық кодекстің 370-бабы есепке жатқызуды қолдану мүмкін болатын
және оған жол ... ... ... талаптарды атайды. АК-тің
бірқатар баптары жекелеген жағдайларда есепке ... ... ... ... (АК 88-б.3-т., 289-б., 313-б.6-т., 357-б.3-т.).
Өзара талаптарды есепке жатқызу ... ... ... ... саяды.
Өзара талаптар мен міндеттемелерді есепке ... ... ... ... мен ... ... ... өзара талаптары
мен міндеттемелері тең сомаларда өтелетін және осы ... ... ... ... айырмашылыққа ғана төлем жүзеге
асырылатын қолма-қол емес есептесулар түсініледі.
Өзара талаптарды ... алу ... ... кәсіпорындардың
өтініші бойынша банктер іс жүзінде ... ... ... ... ... мен ... қызметі бойынша көрсетілген қызметтері
үшін жүргізеді.
Есепке алудың неғұрлым қарапайым нұсқасы тараптардың әрқайсысы ... ... ... ... және ... борышқор ретінде
көрінетін екіжақты шартта орын алады. Алайда, түрлі шарттардан ... бір ... ... және ... ... жағында қарсы және
біртектес шарттық емес міндеттемелерден туындайтын қарсы ... ... үшін де ... ... жоқ ... алу талаптары:
1) талаптардың өзара қарсы келуі;
2) талаптардың біржақтылығы;
3) орындау мерзімінің орын алуы;
4) тараптардың бірінің өтініші;
5) есепке алуды жүргізуге ... ... ... болмауы.
Есепке алу үшін бір тараптың өтініші болса ... ... ... ... қарсы талаптарды тараптар, ал дау ... ...... ... ... ... емес ... бойынша міндеттеменің
тоқтатылуы.
Орындаудың мүмкін болмауы. Міндеттемені орындаудың мүмкін еместігінің
негізінде жатқан себептер бір немесе екі ... ... ... ... байланысты емес сипатта болуы мүмкін. Бірақ, сонда да, бір не ... еркі ... ... ... құқықтар мен міндеттерді
жүзеге асыруының ... ... ... ... ... орындаудың мүмкін болмауымен міндеттеменің тоқтатылуы туралы ... қана ... ... ... ... ... жол ... орын
алған мүмкін еместік үшін тараптардың ... ... ... ... борышқор жауап бермейтiн жағдайлардан туындаса,
орындауға мүмкiндiк болмағандықтан мiндеттеме тоқтатылады. Бұл ... ... ... ... өзi де, ... ... та мiндеттеменi орындауға ... ... ... ... орындай алмайтын ретте, егер заңда
немесе ... ... ... бiр ... ... тараптан мiндеттеменi
орындауды талап етуге құқығы жоқ. Бұл орайда мiндеттеменi орындаған әрбiр
тарап орындалғанды қайтаруды ... ... ... ... ... әрекеттерi кiнәсiнен мiндеттеменi орындауға
мүмкiндiк болмаған жағдайда несие берушiнiң одан ... ... ... ... ... құқығы жоқ.
Мемлекеттік органның актісі негізнде тоқтатылуы. Егер ... және ... ... қоса ... ... ... құжат
(жария құжат) шығаруы салдарынан мiндеттеменi толық немесе iшiнара ... ... ... ... ... ... бөлiгiнде тоқтатылады.
Осының салдарынан залал шеккен тараптар осы Кодекске ... ... ... талап етуге құқылы. 
Мiндеттеменiң тоқтатылуына негiз болған жария құжат ... ... ... деп ... ... егер ... келiсiмiнен немесе
мiндеттеменiң мәнiнен өзгеше жағдай туындамайтын болса және мiндеттеменiң
орындалуына ... ... ... жоғалмаса, мiндеттеме ... ... ... ... ... ... тоқтатылуы. Егер
мiндеттеменi орындау борышқордың жеке өзiнiң қатысуынсыз жүргiзiлмейтiн
болса не мiндеттеме ... ... ... жеке ... ... болса, борышқордың қайтыс болуымен мiндеттеме тоқтатылады. Егер
мiндеттеменi орындау несие ... жеке ... ... не ... ... ... жеке басымен ажырамастай байланысты болса, несие
берушiнiң қайтыс болуымен мiндеттеме тоқтатылады.
Заңды тұлғаның таратылуы. Таратылған ... ... ... ... ... заңды тұлғаға (азаматтың өмiрi мен денсаулығына
зиян келуi салдарынан ... ... ... ... басқа реттерде, мiндеттеме заңды тұлға (борышқор ... ... ... ... ... өкiлдi және ... қоса ... ... ... қызметiн тоқтату немесе
оларды қайта құру осы органда борышқор болған мiндеттемелердi тоқтатуға
әкелiп соқтырмайды. Егер ... ... ... тоқтату немесе оларды
қайта құру туралы шешiмде өзгеше көзделмесе, көрсетiлген ... ... ... ... бар ... ... мен несие берушінің бір тұлғада ... ... ... мен ... берушi бiр тұлға ... ... ... ... тәсілі ретінде борышқор мен несие берушінің бір
тұлғада сәйкес келуі ... ... ... оның несие берушісінің
құқықтары ауысқан жағдайда мүмкін болады. Бұндай ... ... ... ... ... ... оның ... мұрагерлік бойынша борышқорға
ауысқанда немесе бірі несие беруші, ал екіншісі борышқор болған екі ... ... ... орын алуы мүмкін.
Міндеттеменің тоқтатылуы несие беруші мен ... ... ... өмір ... ... ... қатынас пен
оны құрайтын субъективтік құқықтар мен ... ... бұл ... ... ... тоқтататындығы анық. Мысалы,
тараптар жеке-дараланған затты сату туралы келісті, ал ол зат ... ... шарт ... ... ... ... ... міндеттеменің тоқтатылуының мейлінше табиғи
тәсілі ... ... Бұл ... ... тек ... жүзеге асырылған
орындау ғана тоқтататындығын ескеру ... ... егер ... ... сатып алушыға құрылғыларды жеткізіп, бірақ шартпен талап етілетін
техникалық құжаттаманы бермесе, не ... ... ... ... ... уақытылы реттемесе т.с.с., онда тараптар арасындағы
міндеттеме тоқтатылмайды.
Талаптан бас тарту. АК ... ... ... ... мiндеттеме орындалудың орнына бас тарту төлемiн беру (ақша төлеу,
мүлiк беру және т.б.) ... ... ... Бас ... төлемiнiң
мөлшерiн, мерзiмдерiн және тәртiбiн тараптар белгiлейдi».
Бас тарту борышқор жағында таңдау құқығы болатын ... ... ... Оны ... міндеттеме ретінде
қарастыру ... ... ... көшуінен кейін мүмкін болды,
себебі міндеттемені нақты орындау қағидасы әрекетінің бұрынғы қатаңдығы осы
принципке қандай да бр ... ... ... жол ... ... ... заңнама да міндеттемені заттайорындау қағидасынан бас
тартпайды. Міндеттеменің ... ... ... ету ... ... ... сондай-ақ міндеттеме тиісінше орындалмаған жағдайда айыпақы төлеу
мен залалдарды өтеу қарастырылған. ... ... ... ... сипатқа ие және тараптарға ... ... ... ... ... ... етуін тоқтатуға мүмкіндік береді.
2. Міндеттеменің орындалуын құқықтық ... ... ... ... пәні ... міндеттемелердің түрлері
Міндеттеменің туындауы оны ... ... ... орындау ретінде борышқордың заңдық маңызы бар ... ... ...... меншік құқығын белгілеуге,
қарызды өтеуге, әдеби шығарманы жасауға, зиянның орнын толтыруға т.б. ... ... ... бір ... ... асыруы түсініледі
[3:85].
Борышқордың мүмкін ... ... ... ерекше кең және
туындаған міндеттеменің ... ... ... ... ... ... сатушы сатып алушыға тауарды беруге, ал сатып алушы оны қабылдауға
және сатушыға ... ... ... міндетті [2: 406/1]. Азаматтық
кодекстің 683-бабына сәйкес өтелмелі қызмет ... ... ... ... ... ... ... және ақысы үшін
материалдық нысаны болмайтын ... ... ... беру,
медициналық тексерулер, экскурсиялық қызмет ... ... т.б.) ... ... ... Міндеттемелерді орындау
мысалдары, осы институтпен тығыз байланысты құбылыстар сияқты, шексіз.
Азаматтық кодекстің 268-бабында тек орындаудың типтік жағдайларының
ғана ... ... ... ... ... орындау, ақшаны төлеу.
Міндеттемелерді орындау институтының ерекшеліктері оның ... ... ... ... шарт ... ... ... немесе заңнамада бекітілген тәртіп бойынша кезектілікпен
жүзеге асырылады. Егер де міндеттемені ... ... ... ... мен заңнама талаптары болмаса, оның қатысушыларының ... ... ... ... ... ... ... қойылатын өзге де әдеттегі талаптарға сәйкес реттеледі.
Екіншіден, міндеттемені орындау тараптардың белсенді, ... ... ... және ... кұш ... іс ... ... Әрекеттер бір реттік (кеңестер ... ... ... ... вагондарды тиеу т.б.) немесе мерзімді (затты
пайдалану мерзімінде аренданы ... ... ... үрдісті үздіксіз
техникалық қамтамасыз ету, кешенді экспедициялық қызмет ... ... бас ... ... ... ... тек борышқордың
келісімімен немесе заңда ... ... ... (АК 273-б.) ... болады, себебі мұнда ... ... ... ... ... ... құқық бұл ережені антикалық цивилистикадан
мүлдем өзгертпестен қабылдады. Рим жеке құқығының «pacta sunt servanda»,
яғни шартты орындау ... ... ... – оның ... ... ... негізгі қағидалары ретінде дәстүрлі түрде
тиісінше және іс ... ... ... Алғашқы қағиданы тиісінше
орындаудың бірнеше критерийлерін бекітетін ережелер (АК ... ... ... орны, мерзімі және тәсілі ... ... ... ... мәні ... заттай орындалу қажеттілігінде (АК 354-
б.), яғни міндеттеменің талаптарында ... ... ... ... ... ... ... сатушы сатып алушыға шартта көзделген
тауарды беруге ... сот зиян ... ... ... қалпына
келтіру немесе оның орнынан сондай сападағы және сондай түрдегі затты беру
міндетін жүктеуі мүмкін т.б.
Тиісінше ... ... ... ... орындалуы
институтының іргетасын қалптастырады.
Міндеттемелік құқықтың аталған қағидаларының тізімі түпкілікті емес.
Белгіленген бастапқы қайнар көздерге ... ... ... ... ... да ... ережелері туралы сөз ... ... ... ақылға қонымдылық, шын ниеттілік [1:500].
Егер қажетті әрекеттер тиісті тұлғалардың, тиісті ... ... және ... ... ... ... асырылған болса, жүзеге
асырылған болса, міндеттеме тиісінше орындалған болып ... ... ... ... ... болып табылады және «міндеттеменің
шарттарына, заң талаптарына, ... ... ... ... ... да ... сәйкес келетін» мағынада түсініледі.
Азаматтық кодекстің 17 тарауында «міндеттеме талаптары» термині тар
мағынада қолданылады. Атап айтсақ, ... мен ... ... ... ... ... ережелері міндеттеме талаптары ретінде
көрсетілген. Кең талдау ... ... ... заң ... ... ... т.б. ... тиісті субъектілері. Міндеттеме субъектілерінің құқықтық
мәртебесі ... ... ... ... бекітіледі (мысалы,
Азаматтық кодекстің 269, 270бабы, 339-348 бб. қараңыз).
Міндеттеме тиісті ... және ... ... қатысты орындалуға
тиіс.
а) Міндеттемені тиісті тұлғаға орындау. Несие ... ... ... ... тұлға (мысалы, өкіл) борышқордың тиісінше орындаудың ... ... ... ... қол ... нәтижесін қабылдауы қарызды
өтеудің негізі болып табылатындықтан, борышқор орындалған ... ... ... ... болуы керек. Оның талабы ... ... ... беруші арнайы куәландыруы тиіс. Куәландыру тәсілдері ҚР АК-
нің 290 бабында бекітілген:
- борышқорға ... ... ... ... ... ... ... екіжақты құжаттар: қабылдап алу-өткізу актісі,
жұмыстың не қызметтің толық (ішінара) аяқталуы ... акт, ... ... ... ... ... т.б. жиі ... ереже бойынша, белгілі бір міндеттердің ... және осы ... ... ... өзара шағымдардың
жоқ екендігі туралы келісім бекітіледі. Егер мәміле бір бөлігінде ғана
орындалса, бұл ... ... ... ... аспаған талап ету
құқықтары (қалған қарыз) нақтыланады;
- несие ... ... ... ... ... ... ... құжатын
борышқорға қайтаруы. Мысалы, ақшалай заем алған кезде борышқор ... ... ... қолхат береді. Қарыз өтелгеннен кейін ол дереу
қайтарылуға жатады, бірақ жойылуға емес! Борышқорда борыш құжатының
болуы міндеттеменің ... ... Бұл ... ... ... ... әрекет етеді. Яғни, борыш құжаты
борышқордың қолында болған жағдайда ... ... ... ... ... орындалмағандығын дәлелдеуі тиіс
[4:78].
б) ... ... ... ... ... ережеге сәйкес,
міндеттемені борышқордың өзі орындауы тиіс. Борышқордың өзі емес, үшінші
тұлға, егер де бұл ... ... үш ... ... бірінде
қарастырылған болса ғана, міндеттемені толықтай немесе ішінара орындауға
құқылы:
- заңнамада (мысалы, мемлекеттік ... алу ... ... ... ... берушіні қызықтыратын жұмыстың жалпы көлемінің үштен
екісінен аспайтын бөлігін ғана ... ... ... ... ... мен ... ... арасында жасалған шартта (мысалы,
тәжірибеде тараптар көп жағдайларда қарызды ... ... ... берушіге аудару жолымен өтеу туралы келіседі),
- үшінші тұлға мен ... ...... беруші мен
борышқордың бірінің арасында жасалған ... ... ... ... бойынша тауарды келісілген жерде алуға міндетті
сатып алушы бұл әрекетті жүзеге асыруды басқа ... ... ... ... ... ... ... бойынша үшінші тұлғаға жүктеу
орындауды қайта тапсыру деп аталады.
Орындаудың тиісті пәні. Міндеттемені ... пәні ... ... ... ... өткізуге тиіс болатын нақты мүліктік нәтиже – зат,
ақша, үшінші тұлғадан талап ету құқығы, әдеби ... т.б. ... ... ... ... «мүлік» түсінігімен сәйкес келеді ... ... ... ... ... ... белгілі бір физикалық нысаны бар нақты заттар, ... ... ... қажеттіліктері қанағаттандырылады(мүліктік
игіліктер);
б) мүліктік игіліктерге субъективтік азаматтық құқықтар. Мысалы, иелену,
пайдалану және ... ету ... ... ... және ... да
мүліктік құқықтар.
«Орындау пәні» мен «міндеттеме пәні» - синонимдер, олар ... ... ... ... міндеттеменің өз орындау пәні бар – бұл елеулі ... ... ... ... ... ... да. ... тараптар
шарттың пәні туралы келісімге қол ... шарт ... ... [4:393]. ... да, егер бір ... ... ... алатынын, ал
екіншісі нені сататынын білмесе, сатып алу-сату шартын ... ... ... оның ... туралы да сөз болмайды. Шарттық міндеттеменің
пәніне ... ... ... ... ... ... ... пәні
туралы АК-нің 566-бабында айтылады, сатып алу-сату шартының пәні ... ... ... ... ... табылады т.с.с.
Міндеттеменің пәні мен объектісі - әртүрлі түсініктер. Егер алғашқы
терминмен белгілі бір мүліктік нәтиже ... ... ... ... ... және несие берушінің мүдделеріне
жауап беретін белсенді жүріс-тұрысы ... ... ... және ... ... болып бір әрекеттер танылады [8:590].
Міндеттеме пәні оған қойылатын талаптарға сәйкес болуы қажет. ... көзі ... ... қатынастың тараптармен келісілген ережелері, заң
актілері, іскерлік айналым әдеттері және басқа да әдетте ... ... ... ... ... ... тиісті мөлшер және
сапа.
Орындаудың ... орны ... ... ... ... учаске (орын) түсініледі. Бұл ... мәні ... ... ... шешу ... ... Мысалы, жүкті жеткізу
пункті туралы нақты мәліметтер тасымалдаудың тиімді маршрутын жоспарлауға,
жеткізу ... ... ... ... ... болатын уақытын
белгілеуге мүмкіндік береді. Экономикалық тиімділікпен ... ... ... орны ... ... ... ... орындау
орны көрсетілген шарттар бойынша даулардан туындайтын талаптар сол жерде
берілуі тиіс [9:32]. Шарттың ... орны ... ... құқық –
мемлекеттің заңы таңдалынады. Халықаралық жеке құқықтағы ... ... ... ... орны ... (lex loci ... деп аталады.
Несие берушіге мүлікті іс жүзінде беру орны мен төлемді жүзеге ... ... ... ... ... сәйкес келе бермейді. Мысалы,
тараптар былайша ... ... ... жеткізілімі міндеттемесі басқа
талаптар сақталған жағдайда тауарды бірінші тасымалдаушыға өткізген кезде
орындалған ... ... ... ... ... орны – ... (темір жол бекеті, автобаза, порт, пристань, әуежай, т.б.), ал
мүлік, егер ... ... ... ... ... ... ... өткізіледі. Тағы да мысал. Қолма-қол емес төлем
төлеушінің ... ... ... бірақ ақша алушының есебіне түскен
кезде аяқталған деп есептеледі ... ... ең ... ... немесе міндеттеме шарттарымен
айқындалады. Нормативтік-құқықтық актілердің орындау орны ... ... ... бұл мәселені шешуіне кедергі келтіреді.
Мысалы, ақшалай міндеттеменің орындалу орны «Төлемдер мен ақша аударымдары
туралы» Заңның 24-бабымен айқындалады. ... ... ... ... ... ... ... орындау орны міндеттеменің мәніне не
іскерлік айналым дағдыларына сәйкес ... Бұл ... ... АК ... ... олардың қарастырылатын мәселе
бойынша заңдық күшін ... ... ... ... заң ... ие
болады. Егер олар диспозитивтік болса не ... ашық ... ... және ... ... ... ... мүмкін болмаған жағдайда
талаптарды таңдау ... ... ... ... ... орындау орны
туралы келісім міндеттемеде жоқ болуы мүмкін. ... ... ... тыс, ... зиян ... негізінде туындайды.
Мысалы, С.деген азамат мас күйінде автокөлікті жүргізе отырып, нәтижесінде
жеке тұрғын үй-жайдың қақпасы мен оның ... бір ... ... жол-
көлік оқиғасына жол берді. Алматы қ. ... ... соты ... зиянның орнын заттай нысанда – қақпаны қалпына келтіруге және
үйді күрделі жөндеуден өткізуге міндеттеді.
Бұл жағдайда ... ... орны ... ... анықталады: жөндеу-құрылыс жұмыстары жартылай қираған объектінің
нақ өзінде жүргізілуі тиіс.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... дәл ... мүмкіндік бермейтін жағдайларда, АК 281-бабында мүлік
айналымының негізгі ... ... ... ... ... ... ... беру міндеттемелері бойынша тиісті жылжымайтын мүлік
объектісі ... жер ... орны ... ... ... ... ... беру бойынша міндеттеменің орындалу ... сол ... ... ... ... пункті танылады;
б) мүлікті беру бойынша кәсіпкерлік ... ... орны ... ... ... ... ... белгілі болған мүлікті дайындау
немесе сақтау орны танылады.
в) жоғарыда императивтік норма қарастырылған еді: ақшалай міндеттеме несие
берушінің ... ... ... Бұл ... ... ... ... пайда болған кездегі тұрған географиялық пунк ... ... ... ... ... ... ... орындау борышқордың тұрғылықты
жерінде немесе орналасқан жерінде жүзеге асырылады.
Тиісті орындау мерзімі. Орындау мерзімі ... ... ... ... айқындалады: міндеттеме шарттары, заң талаптары, іскерлік айналым
дағдылары, әдетте қойылатын басқа да ... сот ... ... ... ... ... 6-тарауында реттелген. Егер
міндеттеме мәніне қайшы келмесе, орындау ... ... ... ... ережелер АК-тің 277-бабына қосымша ретінде қолданылады.
Заң төмендегідей орындау мерзімдерін белгілейді:
а) белгілі бір ...... ... ... ... ... мерзім – белгіленген уақыт кезеңі шеңберіндегі ... ... ... ... – бұл ... белгісіз және орын алған жағдайда
дәл математикалық есептеуге жатпайтын уақыт кезеңі.
Тиісті ... ... ... міндеттеме нәтижесіне қол жеткізуі
үшін жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... ... экспедитор алынған жүкпен жұмыстануға
кіріспейді; ресімдеуге несие беруші жауапты болатын есеп-фактура болмаған
кезде борышқор ... емес ақша ... ... ... ... жоқ; ... ... тапсырма алмай тұрып сенім білдірілген тұлға оның
тапсырмасын ... ... ... ... ... мүлікті немесе оның бір бөлігін беру не ... екі ... бір ... немесе белгілі бір кезектілікпен беруі –
бұлардың барлығы міндеттемені орындау ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық нормалардың көпшілігі тиісті
тәсілдерге жатады. ... ... ... қарастырылды. Үлестік,
субсидиялық регрестік және ортақтасқан міндеттемелер үшін арнайы ... ... ... ... категорияны – міндеттеменің ... ету ... ... білу ... міндеттеменің орындалуын
қамтамасыз ету әдісі міндетті тарапты дұрыс жүріс-тұрыс ... ... ... ... ... ... шараларға айып төлеу, кепіл,
кепілдік, кепіл болушылық, кепілпұл, борышқордың мүлкін ... ... не ... ... өзге де ... ету шаралары жатады.
Тиісінше тәсілдің бастапқы ережесі: ... ... ... пәнін бөлшектеп емес, тұтастай қабылдайды. АК-тің 274-бабының
мәнінен шығатын бұл ... ... ... тұрақтылығын бекітеді
және тараптардың мүдделерімен келісіледі. Сондықтан, костюмді, үстел
сервизін немесе заттардың ... да ... ... ... ... тауарды
бөлшектеп сата алмайды.
АК 274-бабы диспозитивтік болып табылады. Егер ... ... ... ... ... мәнінен не іскерлік
айналым дағдыларынан туындаса, несие ... ... ... ... ... ... ... бөлігі сатылар бойынша
орындалады. Осылайша, тараптар белгілі бір мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... негізделген актілер деңгейінде, түрлі құрылыс ... ... ... ... жұмыс нәтижелерін бөлшектеп қабылдау
қарастырылады.
АК-тің 284-бабына сәйкес, егер заңдардан, iскерлiк ... ... ... ... ... ... оның мәнiнен өзгеше
туындамайтын болса, тараптар өзара мiндеттердi бiр мезгiлде орындауға
тиiс. 
      ... ... ... ... ... тиiсiнше
орындамауы өзара мiндеттердi орындау және қарсы талаптарды қанағаттандыру
кезiнде, егер заң ... ... ... шарттарында өзгеше
белгiленбесе, екiншi тарапты өз мiндеттерiн орындаудан босатады. Бұл ...... не ... ... ... ... мүмкін.
Орындамау немесе тиісінше орындамау «міндеттеменің бұзылуы» санатына
жатады. Контрагенттің құқыққа ... ... ... ... ... орындамау) қарамастан, осындай бұзушылық орын ... ... ... ... қарсы міндеттерін орындаудан автоматты түрде
босатылады.
284-баптың 2-тармағында көпше түрде ... ... ... заң шығарушының жәбірленуші тарапты ... ... ... ... да бір ... әрекеттерден толықтай
босату ниетін білдіреді. Осылайша, егер тауар жеткізілімі шарты ... ... ... алушыға алдын ала төлем талаптарымен затты дайындауға
және беруге ... ал ... ... етілетін төлемді мерзімінде
өткізбеді, мұндайда төлем мерзімі орын алған кезден бастап тауар ... ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар оны дайындау
бойынша жұмыстарды тоқтата тұруға (бастамауға) құқылы. Жәбірленуші ... ... ... салдарлары төлем мерзімін өткізіп алған
борышқорға жүктеледі.
Азаматтық кодекстің 291-бабының ... ... ... ... арқылы орындалуы мүмкін[4: 265].
Орындау пәні бойынша міндеттеменің ... ... пәні ... ... ... және ... байланысты бірнеше түрлерге
бөлінеді.
Заттардың саны бойынша топтастыру кезінде бір затты және көп ... ... ... борышқор несие берушіге бір затты (бір затты құрайтын
заттардың ... ... ... бір мүліктік құқықты (талапты)
бередінемесе нақты міндетті (қарызды) үшінші тұлғаға аударады.
Заттардың көпшілігі альтернативті және ... ... ... ... топтастыруда міндеттемелерді ақшалай және
заттай деп бөлу ... ... ... ... ие, ерекше әлеуметтік-
экономикалық және саяси мәні бар. АК ... ... ... ... арналған. Ақшалай міндеттемелердің пәні туралы сондай-ақ АК 127-
бабында және ... заң ...... мен ақша ... ... айтылады.
Заттай міндеттемелерге ақшалай міндеттемелерден басқа барлық
міндеттемелер жатады. Олардың ... ... ... немесе, басқа
сөзбен айтқанда, «заттай» түрде – заттарды иеліктен шығару, ... ... ... ... ... ... объектілеріне
қатысты мүліктік құқықтарды (талаптарды) беру және міндеттерді (қарызды)
аудару (АК 115-б. 2-т.) ... ... ... ... орындалатын
міндеттемелердің классикалық мысалдары – айырбас және ... ... ... ... ... ... орын ... әрекет етуші борышқордың таңдауы бойынша мүмкін болатын екі
немесе бірнеше ... ... ... ... келісімге келуге құқылы.
Осылайша, борышқордың алдын ала келісілген нұсқалардан бір затты ... ... Бұл ... ... деп ... Оның жалпы
анықтамасы борышқордың Азаматтық кодекстің «екі ... ... ... ... ... ... айтылатын 285-бабында қалыптасқан.
Альтернативті міндеттемені орындаудың бастауы болып тиісті пәнді
таңдау танылады. ... ... заң ... әдетте тиісінше орындаған
жағдайда борышқорға тиесілі болады. Міндеттеме ... ... ... бұл ... ... ... көшеді. Мысалы, егер кепіл беруші
кепіл мәмілесін бұза отырып, кепілге салынған мүліктің сақталуын ... ... ... (шаралар әртүрлі болуы мүмкін – заңдық ... ... ...... ... қолданбаса, несие беруші сақтау
талаптарын сақтауды талап етуге немесе борышқорға қарызды мерзімінен бұрын
өтеу туралы талап ... ... ... ... ... бойынша алтернативті міндеттеменің екі түрін қарастыруға
болады:
4) борышқордың таңдау құқығымен – бұл құқық ... ... ... және ... ... ... ... жағдайда
әрекет етеді;
5) несие берушінің таңдау құқығымен – ... ... ... ... ол ... ... ... таңдау мүмкіндігін
қолданбаған жағдайда туындайды.
Егер таңдау борышқорға тиесілі болса, ол міндеттемені қалған ... ... Бұл ... ... ... ... ... Егер таңдау құқығы несие берушіге берілсе және
міндеттеменің бір ғана пәні бар ... ... ... ... ... пән мен ... бас тарту арасында таңдау жасайды.
Факультативті міндеттемені орындау. Белгіленгендей, міндеттеме қатаң
айқындалған пәнмен ... ... ... ереже бойынша, борышқорда басқа
нұсқалар болмайды. Алайда, шарт еркіндігі қағидасын басшылыққа ала отырып,
тараптар бір ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, тылсым күш мән-жайлары орын алған ... ... ... ала, яғни жаңа ... жол беру ... ... талаптары
өзгерген кезде емес, шарт жасасқан кезде жасалуы керек. Тараптар орнына
берілетін ... ... ... туралы емес, ауыстыру фактісінің
өзі туралы келіседі. Факультативті міндеттеменің атауы да оның ... ... ... және ... ... ... ... міндеттеменің басты ерекшелігі: міндеттеме борышқордың
қалауы бойынша ауыстырылуы мүмкін басқа бір ... ... ... ... ... заң ... ... талаптарына, құқықтық
қатынастың мәніне, іскерлік айналым дағдыларына және ... ... ... болуы тиіс.
Мысалы, ауыл шаруашылық өнімдерін жеткізіп беруші және әскери бөлім
тауық етін жеткізу туралы келісімге келді. Мәмілені ... ... ... орналасқан аймақта құс тұмауы жағдайлары тіркелді. Тараптар ... ... ала ... егер ... ... ... жариялап,
тауық етін таратуға тыйым салса, ... ... ... асханасына
нарықтық конъюктураға сәйкес сол сатып алу ... ... ... ... ... ... ... жарияланғаннан кейін тауардың
жеткізілмеген бөлігі сияр және қой ... ... ... міндеттемені орындау. Ақшалай міндеттемені орындау пәні болып
«Төлемдер мен ақша ... ... ... ... ақшалай белгілер
нысанында белгіленген ақша танылады. Төлемдер қағаз негізіндегі банкноталар
немесе металл тиындар (қолма-қол ақша), ... ... ... ... нысанында жүргізіледі [5:5]. Соңғылары мүліктік құқықтарға жатады.
Қазақстанда жүзеге асырылатын ақшалай міндеттемелер теңгемен орындалуы
және көрінуі тиіс [2:282]. Заң ... бұл ... алып ... ... ... және валюталық бақылау туралы» ҚР Заңында
ақшалай міндеттемелерде шетелдік валютаны қолдану жағдайларының кең ... [6:13]. ... ... бірі ҚР ... ... ... ... министрлігі болатын мәмілелерде, банкке ... ... ... түрлерін жүзеге асыратын ұйымдарға (микронесиелік ... ... ... ... негізіндегі банктік операцияларда
мәмілені шетелдік валютамен төлеуге жол беріледі.
Төлемдер мен есеп айырысулардың тәртібі мен ... ... ... ... ... мен есеп айырысулардың ... ... кең ... тәсілдерінің тізімі «Төлемдер мен ақша
аударымдары туралы» Заңның 7-бабында келтірілген: ... ... ... мен вексельдерді беру,төлем карточкаларын қолдану т.б.
Ақшалай міндеттемені орындаудың тараптар ... ... ... ... ... ... және ... көрсетілуге жатады.
Төлемдер тәртібі жалпы белгілері бойынша Азаматтық ... ... ... ... ... ... орындау үшiн
жеткiлiксiз төленген төлемнiң сомасы тараптардың өзге ... ... ең ... ... ... ... ... шығындарын, сонан соң
айыпақы мен сыйақыны (мүдденi), ал ... ... - ... ... ... Бұл ... банктердің қатысуымен жасалатын мәмілелердің
мәтініне дәстүрлі түрде ... Оның ...... ... ... ... сеніп тапсырылған активтерімен тәуекел
ететін несие берушініңқұқықтары мен ... ... ... (бір ... астам мерзімге жасалатын) мiндеттемелерде
тараптар келiскен шарттарда төлемдi индекстеу ... ... яғни ... ... ... деңгейіне, валюта бағамының өзгеруіне т.б.
пропорционалды болады.
Келісілген жерде ... ... ... оның бір ... беру не ұсыну
жолымен екі тараптың бір мезгілде немесе белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі көріністері.
Міндеттемені орындау туралы азаматтық-құқықтық нормалардың көпшілігі тиісті
тәсілдерге жатады. Кейбір ережелер ... ... ... регрестік және ортақтасқан міндеттемелер үшін ... ... ... ... ... ... ету ... құқықта міндеттемелердің көптеген түрлері бар. Несие ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін құқықтық шараларды пайдалануға ... өз ... ... ... қамтамасыз ету шараларын қолдану
қажеттілігі туындамайтындай дәрежеде шарттың негізгі талаптарымен кепілдік
ете ... ... егер ... ... ... ... ала ... көзделген
болса, бұл жағдайда уақытылы төлемегендігі үшін айрықша ... ... де ... ... көп ... міндеттеме
тараптары өздерінің мүдделерін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету шаралары шарттық
міндеттемелерде де, сонымен ... ... тыс ... ... мүмкін, сонда да олардан туындайтын ... ... ... ... ... міндеттемелерді бұзушыларға әсер етудің түрлі
тәсілдері үшін түрлік категориясы ретінде Азаматтық ... ... ... ... ... ... түсінігі көрінеді. Бұл норма
құқықты қорғау түсінігін жекелеген ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың негізгі шаралары азаматтық
кодекстің нақ осы ... ... және ... ... ... аталған құқық қорғаушы шаралардың ішінен
арнайы қамтамасыз ету шаралары ... ... ... ... ... шарттық қатынастарға түсе отырып,
өздерінің ... ... ... көздейтін мүдделерін қамтамасыз етуге
ұмтылады. Осы мақсатпен олар ... үшін ... ... ... ... және ең ... талаптардың көмекші міндеттемелермен қамтамасыз
етілетіндей жағдайда осы шарттарды белгілі бір жүйеге енгізеді. Аталған
маңызды ... ... ... екі ... бөлінеді:
1) басқа талаптарды орындаудың алғышарттарын қалыптастыру мен бекітуге
бағытталатын талаптар (мысалы, шарттың бір талабы тараптың ... ... ... ... ... оны ... ... лицензияны алуға,
кедендік тазалауды жүзеге асыруға міндеттейді; бір шарттық талап мүлікті
кепілге беру ... ... ... ... – осы мүлікті сақтандыру міндеті
туралы, т.б.);
2) басқа талаптарды орындамаған жағдайда ... ... ... ... ... ... ережелер.
Бірінші топқа жататын қамтамасыз ету шараларын жанама қамтамасыз етуші
шаралар деп, ал екіншілерін – тікелей ... ... ... ... ... ... ... ету тәсілдеріне борышқорды
оған жүктелген міндеттерді орындауға жетелеуге және ... ... ... ... сол ... ... ету ... арнайы бағытталған екінші топтағы шаралар жатады.
Міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... орындау, заңдарда немесе
шартта көзделген айып төлету, кепiл, борышқордың мүлкiн алып қалу, ... ... және ... да ... ... ... етiлуi мүмкiн».
Аталған тәсілдер заңда арнайы реттеуге ұшырайды, сонымен ... ... ... ... ... ... ... азаматтық кодексте
тек бір рет қана аталып өтуден (ұстап қалу) ... ... ... ... төлеу, кепілпұл) бастап азаматтық кодекстегі көптеген
баптармен және ... ... ... ... ... ... ... реттеледі.
Міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету ... ... ... ие ... ... ... шартпен басқа да тәсілдер
қарастырылуы мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кодекстің 30 жылдан астам уақыт
бойы ... ... ... ... ... ... ... Шарттық тәжірибе өте икемді және әртүрлі, ... ... ... ерекшеліктерін ескере отырып, көп жағдайларда
дәстүрлі әдістерге қарағанда ... ... ... ... ... ... жаңа ... тауып отырады.
Қамтамасыз етуші міндеттемелер акцессорлық сипатта болады. Акцессорлық
міндеттемелерге бірнеше белгілер тән. Ең ... олар ... ... ... тәуелді және дербес өмір сүре алмайды. Сол
шаралармен қамтамасыз етілген міндеттеме ... ... айып ... және ... да ... ... ету шаралары туралы шарттың да
болуы мүмкін емес. Азаматтық кодексте сонымен қатар ... ... ... ... ... де жарамсыздығына әкеп
соғатындығы туралы айтылады.
Райхман «Вита» ЖШС-нен 4 991 350 теңгені өндіру ... ... ... ... ... ... Комарцовтың міндеттемесінің
орындалуының кеплдігі болып табылатындығына арқа сүйеді. Комарцов ... ... ... ... ... яғни ... ... міндеттемесі бойынша ортақ жауапкершілікте болуы тиіс дейді. Талаптың
негізі ретінде тараптардың арасындағы ... ... ол ... ... ЖШС-гі Райхманның алдында Комарцовтың Райхманға қарызын ... ... ... ... ... ... ... заемді ресімдеген кезде заңды тұлғаның басқарушы
органы ... ... ... ... Ал ... күші ... Комарцовтың өзі болатын міндеттемелер үшін ғана болады. Сәйкесінше,
Комарцов тарап ретінде көрінетін негізгі ... ... ... ... ... ... ... мәнге ие болмайды.
Алайда, тек бір ғана негізгі міндеттемеге тәуелділік белгісі бойынша
акцессорлық міндеттемелерді оларға ұқсас тәуелді міндеттемелерден ... ... ... ... ... да ... шарт болмаған
ретте өз мәнінен айрылады. Үйді сырлауға арналған қосымша ... осы үйді салу ... ... ... ... мәні болмайды; егер
негізгі бұйымды дайындаушы сол ... сату ... ... ... ... бөлшектерін сатып алу шартының мәні болмайды. ... ... ... тәуелділік басқа сипатта болады. Болашақ
негізгі шартты жасасу ұсынысында қосымша шарт жасасуды мәміледегі ... ... ... бұл ... ... аспауы мәміленің
жарамдылығына әсер ... ... ... өзі мен ... шарт ... ... ... бірінің жарамдылығы екіншісінің жарамдылығынан
тәуелді болмайды.
Тікелей қамтамасыз етуші және жанама қамтамасыз етуші шаралардың
арасындағы ... ... ... ... ... шараларда арнайы
бағыт бар – орындауды қамтамасыз ету және жағымсыз ... ... ... ... – орындауды қамтамасыз ету әдетте жанама
құқықтық ... ... ... ал ... ... ... ... міндеттемеде әрқашанда негізгі міндеттемеге сілтеме болуы
керек. Қамтамасыз етуші белгілері бар басқа міндеттемелер үшін бұл ... ... ... ... ... де, ... жиынтықта да
қолданылуы мүмкін. Мысалы, ауылшаруашылық өндірушілерінен ... ... алу ... банктер алдымен себу кампаниясын жүргізуге,
содан соң астықты жинауға заем береді. Заем берушілер әдетте ауылшаруашылық
өндірушілері берген ... ... және ... ... ... ... талап етеді. Қондырғыларды сатып алуға несие беру
көп жағдайларда алдымен ... ... ... ... ... ... қарай олардың кепілімен бірге жүреді. Сыртқа сауда
қатынастарында ... ... ... ... ... ... Казкоммерцбанк қатысатын кепіл шарттарында кепіл беруші-заттай
кепіл ... ... ... ... табылатын сілтемелерді
кездестіруге болады [2:536]. Кепіл ұстаушы осындай жолмен кепілге салынған
мүлік құынның ... ... ... ... ... өткізуге
байланысты қиындықтардан құтылуға, егер кепілдік беруші ... ... ... ... ... жоқ болса, қарызды тезірек өндіріп алуғы
ұмтылады.
Бірнеше шаралар бір шартты ... етуі ... ... ... ... шартты қамтамасыз ететін басқа шараны қамтамасыз етуі мүмкін.
Бұл ретте тек кейбір ... ... ... ... жөн. ... бір ... кепілдікті және кепіл олушылықты
қолдануға болмайды, себебі бір ... бір ... ... ... ... ... ... Бірақ бір мезгілде кепілдік
пен негізгі борышқордың міндеттемесін орындамағаны үшін айып ... ... (бұл ... ... ... айып төлеу емес,
борышқордың міндеттемені орындамағаны үшін ... ... ... ... ... айып ... төлеу» («неустойка») термині өз бастауын «тұрақтай алмады» («не
устоял»), яғни бұзды сөздерінен алады, сондықтан айып ... ... да бір ... ... бұзу алдында тұра алмағандығы үшін ақы төлеуді
білдіреді. Заңды ... ... айып ... ... өсімақы) деп
борышқор мiндеттемесiн орындамаған немесе тиiсiнше ... ... ... ... ... өткiзiп алған ретте ... ... ... ... ... шартпен белгiленген ақша сомасы танылады
[4:293].
Айып төлеудің келтірілген анықтамасы 1964ж. ... ... ... ... ... және сөзбе-сөз сәйкес келеді.
Бұнда айып төлеуді ... ... ... алған кезде қолдану
жағдайына ... ... ... ... ... себебі мерзімді өткізіп
алудың басқа да шартты бұзу ... ... ... ... төлеудің заңды анықтамасы бойынша, ол заңмен (заңды айып ... ... ... айып ... айқындалады.
Тәжірибеде шарт бойынша бір тараптың екінші тарапқа төлейтін ... ... ... ... ... ... 353-бабына сәйкес, ақша мiндеттемесiн орындамау
салдарынан бiреудiң ақшасын заңсыз пайдаланғаны не оларды ... ... ... не ... ... ... ... басқа адамның есебiне
сақтағаны үшiн тұрақсыздық айыпақы төленуге тиiс. ... ... ... ... оның ... ... орындаған күнгi Қазақстан
Республикасының ... ... ... қайта қаржыландырудың ресми
ставкасы негiзiнде есептеледi.
АК-тің ... бұл ... ... ... «пайыздар»
терминін ауыстыратын «айыпақы» термині қолданылады. Осыған ... ... нені ... - айып ... бір түрі ме, ... ... ма ... тақырыптағы пікірталастар үшін формальды негіз
де жойылды. Бұл сұрақтың жауабына ... бір ... ... ... сома пайыздарын төмендету мүмкіндігі байланысты болды
(егер пайыздарды ... ... ... болсақ, олардың мөлшерін
төмендетуге жол берілмейді; егер айып төлеу ретінде түсінсек, ... ... ... ... ... ... ... пайдаланғаны үшін
жауапкершілікті жүктей отырып, несие ... ... жай ғана ... ... ... ... ақшаны іс жүзінде өз ... ... ... ... ... ... отыр.
Алматы қалалық соты Карибаеваның Кардеологиялық ҒЗИ-нан ... ... үшін 556 250 ... ... ... ... туралы талап-арызын
қарап, талапты қанағаттандырудан бас тарта отырып, төмендегідей қорытындыға
келді. Жауапкер өзіне ... үш ... ... үшін ... ... ... ... Себебі, Кардеологиялық ҒЗИ-ның мүлкіне оның
басқа міндеттемелері бойынша тыйым салынғандықтан, ... ... ... ... болмаған. Сәйкесінше, ақша шоттарына салынған тыйым
алынбайынша, ақшаны ... ... ... ... ... беру ... басқа да жолдармен пайда табу мүмкіндігінен іс жүзінде айрылған
болатын.
Айып төлеу мен оған жақын ұғымдарды ... ... мәні ... айтсақ, азаматтық заңнама бір мезгілде айып төлеу мөлшерін төмендету
мүмкіндігін қарастыра отырып, соттың ... ... ... жол ... бұзу ... ... ... пайда болуына әкеліп соққан-
соқпағанына қарамастан айып төлеудің өндірілуі оның ... ... ... ... үшін ... ... ... Сондықтан АК 293-бабына
сәйкес, айып төлеуді өндіру ... ... ... ... өзіне зиян
келтірілгендігін дәлелдеуге міндетті емес. Алайда, несие ... ... ... айып ... ... ... туралы
мәселені шешкен кезде есепке алынуы мүмкін.
Айып төлеу – бұл басқалай материалдық құндылықтар емес, ақша сомасы.
Сондықтан, егер ... ... да бір ... ... ... ... тәсіл, жоғарыда атап көрсеткендей, міндеттемені қамтамасыз етудің АК
тікелей атап көрсетпейтін, бірақ заңнамамен ... ... ... ... ... жатады (АК 292-б.,1-т.).
Атап өту керек, нолрмативтік актілерде сияқты, шарттарда да санкция
ретінде өндірілуге жататын ақша сомаларының ... ... ... ... ... ... көп мәнді. Ол туыстық түсінік ретінде де, ... ... ... де ... ... ... ... терминіне
мәндес қолданылады. Олар кейде синонимдер ретінде түсініледі.
Өсімақыға, айып төлеудің өзіне және ... ... ... ... ... ... ... анықтама беруге болады.
Өсімақы – бұл міндеттемені бұзған тарап төлейтін, ... ... ... ... міндеттемені орындауды кейінге қалдырудың
ұзақтығына тікелей байланысты болатын ақша сомасы.
Осылайша, ... ... ... ... жұмыс пен құрылыстағы
кемшіліктерді уақытылы жоймағаны үшін әрбір күн үшін 100 ... ... ... ... үшін ... ... ... жатады. Аталған
санкциялардың елеулі арнайы белгісі болып мөлшердің ... ... ... ... ... ... белгіленген ұзақтығына тәуелділік
танылады.
Айыппұл – бұл ... ... ... төлейтін, заңмен немесе
шартпен белгіленген, мөлшері міндеттемені орындау ... ... ... ... болмайтын және бұзылған ... ... емес ... ... ... ақша сомасы.
Айып төлеудің өзі – бұл міндеттемені бұзған тарап ... ... ... ... ... ... орындау мерзімін өткізіп
алу ұзақтығына байланысты емес, ... ... ... ... байланысты болатын ақша сомасы.
Атап өту керек, заң әртүрлі санкцияларды бірдей атай ... ... ... атай ... ... ... ... алмайды.
Айып төлеу туралы келісім үшін міндетті жазбаша нысан белгіленген. ҚР
АК 294-бабында ... ... ... ... ... келiсiм, негiзгi
мiндеттеменiң нысанына қарамастан, жазбаша түрде жасалуға тиiс. ... ... айып ... туралы келiсiмнiң жарамсыздығына әкелiп
соқтырады»[4:294]. Заңды айып төлеу үшін ... ... ... емес.
Залалдармен арақатынасы бойынша айып төлеудің ... ... ... негізгі нысаны болып зиянның орнын толтыру
танылады. Айып төлеу, жоғарыда көрсетілгендей, ... ... ... ... өндіріледі. Сондықтан, бұлар несие берушінің
мүддесін қорғауды қамтамасыз ететін дербес және бір-бірінен тәуелсіз екі
шара ... ... ... ... Егер ... ... ... бұзғандығы салдарынан залал пайда болса және осы бұзушылық үшін айып
төлеу көзделсе, онда ... ... ... ... да, айып ... ... алуға құқылы. Алайда, заңнама залалдар мен айып төлеудің арақатынасы
туралы мәселені шешуге ... ... Бұл ... ... ... айып
төлеудің залалдарға арақатынасы бойынша төрт түрін атап көрсетеді:
1) Залалдар айып төлеумен жабылмаған бөлігінде өтеледі. Бұл айып ... ... ... ... яғни ... ... ... айып төлеу мен
залалдың арақатынасы бойынша ешбір арнайы ... ... ... Бұл айып ... ... деп ... Айып
төлеудің басқа түрлері заңмен немесе шартпен қарастырылуы мүмкін;
2) Залалдар емес, тек тұрақсыздық айыпақысы ғана ... Бұл ... ... деп ... ... айып ... үстінен толық сомасында өндіріледі. Бұл айып
төлеу ... деп ... ... ... оның
«кумулятивтік айып төлеу» деп аталатын басқа атауы кездеседі);
4) Несие берушінің таңдауы бойынша не залалдар, не айып төлеу ... айып ... ... деп аталады.
Осылайша, егер міндеттеменің бұзылуы нәтижесінде несие берушіде 10 ... ... ... ... және осы ... үшін 8 мың теңге
көлемінде айып төлеу ... ... онда ... айып ... бойынша
несие беруші 8 мың теңге айып төлеу мен 2 мың ... ... ... төлеу мөлшерінен асып түсетін) залалдарды алады; айрықша айып ... 8 мың ... айып ... ... айып ... – 10 мың ... ... 8 мың теңге айып төлеуге; альтернативті айып ... – не 8 мың ... ... не 10 мың ... ... қол жеткізеді [2:541].
Бұрын қолданылған заңнама бойынша несие беруші залалдардың орнын ... айып ... ... ... ... ... соманы есептеу сонымен
қатар залалдарды өтеу ... ... ... ... ... ... ал айып ... өндіру талаптарына – қысқартылған алты айлық
мерзімнің қолданылуымен күрделенген болатын. Ал қазіргі ... ... ... жалпы үш жылдық мерзімі залалдарды өндіру туралы ... ... айып ... ... ... да ... ... – ең ежелгі құқықтық институттардың бірі. Кепіл туралы Құранда
айтылады. Осыдан, 2 ... ... ... ... ... бар:
«Егер де сіз жол жүрген болсаңыз және жазатын адамды таппасаңыз, онда кепіл
алыңыз». Сондай-ақ ол ... ... да ... ... ... ... кітапта былай делінген: «Егер өз жақыныңның киімін кепілге алған
болсаң, оны күн батқанша ... ... ... ... ... ... бір ... қарызға берген болсаң, одан кепіл алу үшін
үйіне барма; сыртта күте тұр, ал қарыз берген ... ... ... ... ... ... ... 299-бабында кепілге мынадай анықтама берілген:
мiндеттемеге сәйкес несие берушiнiң (кепiл ұстаушының) ... ... ... ... ... ... кепiлге салынған мүлiк
құнынан осы Кодексте белгiленген алып тасталатындарды қоспай, осы ... ... ... берушiнiң) басқа несие берушiлердiң алдында
артықшылықпен қанағаттандырылуға құқығы бар мiндеттеменi атқаруының ... ... деп ... ... ... ... ... және кепіл ұстаушы деп
аталады.
«Кепіл» сөзі ... ... ... ... ол ұғым ... жүргізу заңнамасында сезіктінің немесе айыпталушының алдын ала тергеу,
тергеу не сот ... ... ... ... ... ... сезіктінің,
айыпталушының не басқа да жеке немесе заңды тұлғалардың сот ... ... ... да ... ... ... белгілеу үшін
қолданылады [8; 148]. Күнделікті өмірде кепіл деп әдетте несие берушінің
борышқордан алған ... ... ... ... т.б. ... ... ... моделі жария құқықта
қолданылады. Осыдан, айрықша ... ... ... ... бар. ... ... ... бұндай кепілге қатысты
қолданыла алмайды, себебі ҚР АК-нің 1-бабының ... ... ... ... ... ... бiр ... екiншiсiне
әкiмшiлiк немесе өзге де билiк жағынан бағынуына негiзделген мүлiктiк
қатынастарға, соның ... ... ... және ... ... ... ... қолданылмайды.
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз етуші басқа тәсілдермен
салыстырғанда кепіл ... бір ... ие. ... оның ... ... несие беруші-кепіл ұстаушының талаптарын борышқордың
қаржылық ... ... ... ... ал ... ... ... ету шаралары – айып төлеу мен кепіл болушылық борышқорда
қаржы құралдары ... ... ғана ... асырылуы мүмкін.
Кепіл азаматтық заңнамада белгілі міндеттемелердің ... ... ... алады. Алайда кепілді ... ... ... ... ... ... соның ішінде заем, сатып алу-сату және
т.б. қамтамасыз етуге бағытталады.
Кепіл акцессорлық міндеттеме болып ... ... ... ... ... ... ... міндеттемесінің акцессорлығы туралы ереже бір алып ... Егер ... ... ... құқықтарды басқа тұлғаға берсе, ... ... ... ... ... ... негізгі
міндеттеме бойынша құқықтардың да берілуін білдіреді. Бұнда ... ... ... тағдырын бөліске салып отыр, керісінше
емес. Аталған жағдайда заң ... ... ... алып ... ... ... айналым қабілеттілігін арттыру үшін
құқықтық жағдайларды қалыптастыру мақсатын көздейді.
РҚ ... ... ... ... ... мәні кепіл ұстаушы үшін
оған берілген мүлікті ... жеке ... ... ... ... ... берушілерге қарағанда кепілге салынған ... ... ... алу ... ... нәтижесінде кепіл ұстаушы өз ... ... ... ... ... ... бір мезгілде
әдеттегі несие берушінің мүмкіндіктерін жоғалтпайды. Бұл мүмкіндіктердің
арасында таңдау жасау құқығы кепіл ... ... ... Сондықтан,
даулардың біріндегі кепіл ұстаушының кепіл пәнінен өндіріп алу туралы талап-
арызын, кепіл берушінің пікірінше, кепіл ... ... ... үшін ... ұстап қалу, аккредитивтен ақшаны даусыз алып қою сияқты
мейлінше жеңілірек ... ... ... ... берушінің талабын негізсіз деп тану керек.
Кепіл ұстаушы ... ... ... ... ... ... ... бұрын алады. Бірақ бұл артықшылық тек ... ... ... ... қолданылады. Борышқордың басқа ... ... ... және ... іс ... заңнамаларымен
айқындалатын жалпы кезектілігі бойынша өндіру пәні болып табылады.
Кепіл ... ... ... ... ... ... ... тек Азаматтық кодекс қана қарастыра алады. Алайда кепіл
ұстаушының өз ... ... ... ... оның ... тыс қанағаттандырылуын білдірмейді. Әдетте кепіл ұстаушылар несие
берушілердің үшінші кезегіне жатады. Басқа кезектілік те ... ... АК ...... ... жеке кәсіпкердің талаптарын
қанағаттандыру үшін кепілдік несие берушілер екінші кезекке жатқызылады; АК
1080-бабы бойынша мұра ... ... ... ... ... ... ... орындаумен, өсиетті орындаушыға немесе мұраны
сенімгерлікпен басқарушыға сыйақы төлеумен ... ... ... ... ... талаптардан, соның ішінде кепілмен қамтамасыз етілген
талаптардан бұрын басымдықпен ... ... ... банктер
және банктік қызмет туралы» Заңның мәжбүрлі ... ... ... ... ... ... ... арналған 74-2
бабында несие берушілердің 10 кезектілігін қарастырылған. Бұнда ... ... ... ... етілген міндеттемелер бойынша несие
берушілердің талаптары алтыншы кезекке жатқызылады [9; 74-2].
Кепіл түрлері. ... ... ... кодекстің 303-бабы арналған.
Бұл бап кепілдің түрлері ретінде ипотеканы, кепілзат пен құқықтарды кепілге
салуды атайды. Осы түрлермен қатар, заңнама ... ... ... ... ... де қарастырады. Аталған бұл кепіл түрлері кепіл
пәніне ... ету ... және ... ... құқықтық мәртебесінің
ерекшеліктеріне байланысты кепілді ... ... ... тобын
құрайды.
Ипотека – кепiлге салынған мүлiк кепiл салушының немесе үшiншi ... ... және ... ... кепiл түрi [4;303].
Континентальдық жүйе құқығы елдері ипотеканы жылжымайтын мүлік кепілі
ретінде қарастырады. ҚР АК-нің ... ... ... дәстүрлі
түсінігін түбегейлі өзгертетін норманы енгізді. ... ... ... ... ... болып кепілге салынған мүлік қарамағында
болатын субъект табылады. Сондықтан бұл түсінікке кепіл ... ... ... ... жіне ... ... қозғалатын мүлік
кепілі де саяды.
Жылжымайтын мүліктің ... пәні ... ... ... ... бұл түрін құқықтық реттеуге «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы»
және «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және олармен жасалатын ... ... ... ҚР ... ... ... арналған.
Ипотека түсінігіне сондай-ақ кепіл берушіде қалатын құқықтардың кепілі
де жатады.
Кепілзаттың кепіл түрі ретіндегі негізгі ... ... ... ... кепіл ұстаушы иелігіне беруінде. Алайда, АК-тің 303-бабының ... ... ... ... ... ... ... зат кепiл
ұстаушының құлпы салынып, мөрi басылып, кепiл салушыда қалдырылуы ... мәнi ... ... ... ... салынып (анық кепiл),
кепiл берушiнiң иелiгiнде қалдырылуы мүмкiндігі ... ... ... ... пәні ... ... ... мүлік табылады. Мысалы, азаматтың меншігіндегі екі үйінің бірі
ипотека пәні, ал екіншісі кепіл ұстаушының иелігіне берілуі мүмкін.
Кепілзат пәні кепіл берушіде ... ... ... ... ... жекелеу мен шектеудің қандай тәсілін, яғни кепіл ұстаушының мөрі
мен құлпы салынатынын ... ... ... ... ... ... бұл ... көзделсе, кепіл ұстаушы өзіне берілген кепіл пәнін
пайдалануға құқылы.
Кепіл пәні ... ... ... ... ... ұстаушы
мүдделерінің қорғалуының азаматтық-құқықтық кепілдігі ретінде ... ... ... бойынша және оның іс жүзінде бар екендігін,
мөлшерін, жай-күйі мен ... ... ... ... ... ... ... бүлінуі нәтижесінде келтірілген залалдардың орнын
толтыруды ... ету т.б. ... ... ... көрінеді [18:64].
Мүліктік құқықтар кепіл пәні ретінде олар ажыратылуы мүмкін болатын
жағдайларда ғана бола алады. Азаматтық ... ... ... құқықтардың тізімін береді. кәсiпорындарды, құрылыстарды, ... ... беру ... ... серiктестiк мүлкiндегi үлеске
құқық, борыштық талап қою, авторлық, өнертапқыштық және өзге де ... ... мәнi ... ... ... ... сондай-ақ өзге табиғи ресурстарға ... ... жер және өзге ... ... ... ... ... ережелер бойынша жол берiледi.
Айналымдағы тауарлар кепілі. Айналымдағы ... ... ... ... берушіде қалатын кепіл танылады. Бұл жағдайда кепіл
берушіге ... ... ... ... ... ... материалдар,
жартылай фабрикаттар, дайын өнім т.б.) құрамы мен табиғи нысанын олардың
жалпы құны кепіл ... ... ... ... ... құқығы беріледі [4;327].
Ломбардта заттарды кепілге салу. Кепілдің бір түрі болып ломбардта
заттарды ... салу ... ... ... ... ... ету
үшін азаматтардан жеке пайдалануға арналған жылжымалы мүлікті кепілге
қабылдауды ломбардтар ... ... ... ... ... қызмет
ретінде жүзеге асыра алады.
2004ж. 16 ақпанда ҚР Қаржы нарығы мен қаржы операцияларын реттеу мен
қадалау бойынша агенттігі ... ... ... ... ... ... және тоқтату ережелеріне сәйкес, ломбард деп
банк болып табылмайтын, қаржы нарығы мен қаржы ... ... ... ... ... ... және Ұлттық Банкінің ... ... ... және бсқа ... ... асыруға құқылы
заңды тұлға [11;35] аталады.
Ломбардта заттарды кепілге салу шарты ломбардтың кепілге салу билетін
беруімен рәсімделеді.
Кейiнгi кепiл (кепiлдi ... ... Егер ... салынған мүлiк
басқа талаптарды қамтамасыз ететiн басқа бiр кепiлдiң ... ... ... ... ... ... ... талабы алдыңғы кепiл
ұстаушылардың талаптары қанағаттандырылғаннан кейiн ... ... ... ... туралы бұрынғы шарттарда тыйым салынбаса, қайтадан кепiл
салуға жол берiледi. Кепiл берушi келесi кепiл ұстаушысының ... ... ... бар барлық кепiлдерi жөнiндегi мәлiметтердi хабарлауға
мiндеттi және осы мiндеттiң ... ... ... ... ... үшiн жауап бередi. 
Кепiлге салынған мүлiктi сақтандыру. Кепiл ұстаушыға оның ... ... ... ... сақтандыру мiндетi шартпен немесе заң
құжаттарымен жүктелуi мүмкiн. 
Кепiл ... ... ... ... салынған мүлiктi
сақтандыру кепiл берушiге жүктеледi. 
Сақтандыру жағдайы туған кезде ... ... ... ... ... ... бойынша талап ету құқығы одан кепiл ұстаушы ... ... ғана ... ... ... төлемінің сомасы кепiлмен қамтамасыз ... ... асып ... ... ... оны алған кезден ... үш ... ... ... берушiге айырмасын аударуға мiндеттi.
Кепілдік пен кепіл болушылықтың мәні мынада: белгілі бір ... ... ... ... ... ... бұзғаны үшін жауапкершілікті
өз мойнына алады.
Гегельдің өзі қатынастардың бұл ... ... ... ... атап кеткен: «Кепілдік қамтамасыз етудің ерекше ... ... ... ... ... ... да бір ... менің
міндеттемелерімнің орындалуының кепілдігі ретінде өзінің уәдесін, өз
несиесін ұсынады. Кепіл ... ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.» [14:136]. Басқаша айтқанда, қамтамасыз
етудің бұл түрі несие берушінің ... ... ... мен ... жеке ... ... түрде бөлінбеген барлық мүліктің көмегімен
қорғайды. Ал кепіл осы мүдделерді кепілдік беруші мен кепіл ... ... ... ... ... белгілі бір мүлік арқылы қамтамасыз етеді.
Азаматтық кодекс кепілдік пен кепіл болушылыққа былайша анықтама
береді. ... ... ... берушi, заң актiлерiнде көзделген
жағдайларды қоспағанда, басқа жақтың (борышқордың) несие берушiсi алдында
осы ... ... ... ... ... борышқормен ортақтасып
iшiнара жауап беруге мiндеттенедi»[4:329]. «Кепiл болушылық ... ... ... ... ... ... ... алдында осы жақтың
мiндеттемесiнiң орындалуына толық немесе ... ... ... ... және ... ... ... кепілдік берушінің және кепіл
болушының борышқордың міндеттемесін орындағандығы үшін қарыздың ... ... тек ... ... беру ... ... алу ... кодекстің 329-бабының 1-тармағында аталған «заң актілерінде
көзделген жағдайларды қоспағанда» деген ... пен ... ... ... нақтылықты жоққа шығарады. Егер заң ... да бір ... ... ... қосымша (ортақтасқан емес)
жауапкершілігі көзделетін болса, онда бұл ... ... ету ... ... ... ауыстыруы тиіс. Кепілдік пен ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілігінің сипаты
танылады [20:164].
Қазақ КСР-ның Азаматтық кодексінде бұл екі тәсіл арасында субъектілік
құрамы бойынша айырмашылық ... ... тек ... ... ғана ... ... еді және бұл ... бірі басқасына қатысты
жоғары тұруы тиіс болды. Ал кепіл болушылық азаматтар ... да, ... ... ... ... емес ... арасында да
қолданылды. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі кепілдік пен ... ... ... олардың субъектілік құрамымен
байланыстырмайды.
Тәжірибеде кепілдіктің (кепіл болушылықтың) ... ... ... ... ... болушылық), кепілдік беруші үшін (кепіл болушы
үшін) кепілдік (кепіл болушылық), кері кепілдік (кепіл болушылық). Соңғысы
кепілдікпен ... ... ... өз ... ... берушінің (кепіл болушының) алдындағы міндеттемесі қамтамасыз
етілген жағдайда орын ... яғни ... ... ... ... болушы)
борышқор үшін қарызды төлеген жағдайда төленген соманы борышқордан, сондай-
ақ ... ... ... (кепіл болушыдан) алуы үшін борышқордан екінші
кепілдік берушіні ұсыну туралы міндеттеме алады.
«Кепілдік» термині ресейлік заңнамада бір ... ... ... ... ... сақтандыру ұйымы (кепілдік беруші) мен екінші жағынан –
принципал арасындағы принципалдың несие ... ... ... ... төлеу туралы ерекше қатынастарды белгілеу үшін ... ... ... ... ... пен ... құқықтық
режимін бөліп қарастырады.
Кепілдік пен кепіл болушлық шарттары үшін олардың ... ... ... ... ... ... ... болушылық
шарттары жазбаша нысанда жасалуға тиiс. Жазбаша нысанда жасалуын сақтамау
кепiлдiк немесе ... ... ... ... болуына әкелiп соқтырады»
[4:331]. Сот тәжірибесіне сәйкес, кепілдік ... мен ... ... ... ... жауапкершілігі туралы жазбаша шарт жасасып,
болашақта несие беруші кепілдік берушінің (кепіл болушының) қатысуынсыз осы
шартта ... ... ... ... ... ... жағдайда
шарттың жазбаша нысаны сақталған деп есептеледі.
Егер кепiлдiк ... ... ... болушы борышқордың мiндеттеменi
орындауын өз жауапкершiлiгiне алатынын несие ... ... ... ал ... ... кепiлдiк берушiнiң немесе ... ... бұл үшiн ... ... ... ... iшiнде бас
тартпаса, кепiлдiк ... ... ... ... ... ... деп есептеледi. Кеплдік және кепіл болушылық шарттары жеке ... ... үш жақ – ... ... ... және ... ... болушы) қол қоятын негізгі шарттың құрамдас бөлігі ретінде де болуы
мүмкін. Кепілдіктің (кепіл болушылықтың) жеке ... ... ... ... түсіндіріледі: бұндай шарт несие беруші мен кепіл болушының
(кепілдік берушінің) арасында тек ... ... және оған ... ... тіпті оның еркіне қарсы да жасалынуы мүмкін [3:394].
Кепілдік пен кепіл ... ... ... ... ... ... |
| 1 ... беруші борышқордың несие |Кепіл болушы борышқордың несие |
| |берушісі алдында борышқормен ... ... ... |
| ... ... ... ... болады. |
|2 |Заң ... ... ... ... ... |
| |ортақтасқан жауапкершіліктен басқа|жауапкершіліктен басқа |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... қарастырылмаған. |
|3 |Кепілдік шарт немесе заңнама ... ... ... ... |негізінде туындайды. |ғана ... ... |
|4 ... ... ... ... ... кепіл болушылық талаптарында|
| |кепілдік беруші ... ... ... ... кепіл болушы |
| |алдында айып төлеуді, сыйақыны, ... ... сома ... |
| ... өндіру бойынша сот ... ... |
| ... және ... да | |
| ... қоса ... борышқор | |
| ... ... ... | |
|5 ... ... кепілдік берушіге |Кепіл болушыға талап қойғанға |
| ... ... қоя ... ... несие беруші осы талаптарды|
| | ... ... үшін |
| | ... ... шараларды қолға |
| | ... ... |
|6 ... ... ... берушінің |Кепіл болушыда борышқорды іске |
| |талаптарын қанағаттандырғанға ... ... ... да бір |
| |дейін бұл туралы борышқорды ... ... |
| ... етуге, ал егер кепілдік | |
| ... ... ... | |
| ... борышқорды іске қатысуға | |
| ... ... | |
|7 ... ... болашақта |Кепіл болушылық шартын болашақта |
| |туындайтын ... ... ... |
| |ету үшін ... ... ... ету үшін жасау |
| | ... ...... ... ... ... ... кең тараған
әдістерінің бірі, алайда сот тәжірибесінде кепілпұлды өндіру бойынша даулар
азаматтық-құқықтық даулардың ішінде елеулі орынға ие болмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... оны ... тәртібінің түсініктілігімен түсіндіріледі. ... ... ... бұл ... ... етуші құралдың құқықтық
табиғатын түсінуде ... ... ... ... ... ... құрал ретінде тәжірибеде азаматтар
арасындағы өзара қатынастарда бұрынғысынша ... ... ең ... ... ... автокөліктерді сатып алу-сату ... ету ... ... ... ... жаңа ... ... Қазақ КСР-ның АК-не қарағанда, кепілпұл келісімге ... ... да, ... ... ... ... ... де шектемейді, сондықтан кепілпұл туралы келісімдердің ... ... да бола ... ... бiреуiнiң шарт бойынша өзiнен ... ... ... ... және шарт ... мен ... не өзге
мiндеттеменi орындауды қамтамасыз етуге берiлетiн ақшалай сома ... ... ... ... ... оның ... ... жазбаша нысанда
жасалуы тиіс.
Ресей Федерациясының АК-де кепілпұлға 380,381 баптар арналған. ... ... 337,338 ... ... ... қазақстандық азаматтық
заңнама бойынша кепілпұл туралы келісімнің жай жазбаша нысанын ... ... ... әкеп ... ал ... АК ... жазбаша
нысанның сақталмауының салдары ретінде берілген соманы ... ... ... ... ... ... ... яғни ресейлік АК төленген соманың
аванстық мәнін көрсетеді. ҚР АК-де ... ... жоқ, оның ... мәні
де жоқ, өйткені кепілпұлды жазбаша рәсімдеу оның жарамсыз болмауы ... ... ... ... ... ... туралы әңгіме болып
отырғандығы көрсетілуі тиіс. Сәйкесінше, контрагенттердің аванс туралы ... ... ... ... ... үшін де ... жойылады
[21:369].
Дәстүрлі түрде кепілпұлдың ... ... ... ... функциялары ажыратылады.
Ұстап қалу ретінде несие беруші өзінде заңды негіздер бойынша болатын
борышқордың мүлкін соңғысы ... ... оның ... ... ... ... ... қамтамасыз ету әдісі танылады
[23:246].
Ұстап қалуды қолдану негіздері субъектінің өз құқықтары ... өз ... ... ... ... ... (АК ... 3-тармағын қараңыз). Өзін-өзі қорғау тек заң актілерінде
қарастырылған ... ғана ... ал ... қалу тек ... ғана емес, сондай-ақ шартпен көзделгенде де қолданылады.
Ұстап қалуға Азаматтық кодекстің бірнеше арнайы нормалары арналған. АК-
тің 624-бабына сәйкес, ... ... ... ... ... ... не өзге ... төлеу мiндетiн тапсырысшы орындамаған
жағдайда мердiгердiң жұмыс нәтижесiн ұстап қалуға, сондай-ақ затты өңдеуге
берiлген ... ... ... қолданылмаған материалдардың
қалдықтарын және өзiнде тапсырысшының басқа да ... ... ... ... ... ... ұстап қалуға құқығы бар. 
Міндеттеменің орындалуын қамтамасыз етудің азаматтық кодекстің 292-
бабында айтылатын «басқа да әдістері» жалпылама ... пәні ... ... ... қарым-қатынастарда қалыптасуы мен қолданылу тәжірибесі
жекелеген ... ... ... ... ... ... тек
азғантай бөлігі ғана сот дауларында кездеседі, бұл шаралардың өздері
көбінесе ... ... ... ... ... көлеңкеленген.
Сондықтан, азаматтық-құқықтық ғылымның бүгінгі жағдайында бұл ... ... бір жаңа ... ету ... және оны ... ... ... шектелуге тура келеді. Қазақстандық тәжірибеге таныс қамтамасыз
етудің бұндай «басқа ... ... ... кепілдік жарналар,
депозит, баға жеңілдіктері және т.б. жатады.
Жедел ... ... ... қамтамасыз етудің «басқа
да әдістері» санатына жатқызылатын тікелей қамтамасыз етуші ... ... ... құрайды.
«Жедел санкциялар» термині құқықтық ... ... ... ... ... басқа атауларды қолданады: «делегирленген санкциялар»,
«жедел сипаттағы (әсер етуші) ... ... әсер ету ... ... туралы айтлады, олардың бірқатар ... ... бір ... – жедел санкциялар санатына жатқызуға мүмкіндік
береді. Оларға есептесу тәртібінің ... ... ... ... ... тоқтату; шығындарын мердігерге жүктей отырып
орындалған ... ... өз ... жою; ... ... ... бірақ тапсырыс беруші сатып алмаған бұйымды ... ... ... ... ... ... ... т.б.[24:323].
Жедел санкцияларда оларды басқа қамтамасыз ету шараларынан бөлу үшін
жеткілікті ... ... да бір ... ... жоқ. ... бұл
мақсатта жедел санкцияларды сипаттайтын белгілердің жиынтығы қолданылады:
бұзушының мүлкін азайтуға ... ... ... яғни әсер ... ... осы ... ... контрагенттің дербес
қолдануы немесе оның тапсырмасымен ... ... ... сөзсіз
қолдануы; жол берілген бұзушылық фактісінің өзі үшін санкцияларды қолдану.
Нақ осы белгілер арқылы жедел санкциялар құқытарды ... ... ... ... ... ... бірқатары міндеттеменің
орындалуын қамтамасыз ету шаралары жүйесі саласының түсінігі – «кепілдік
жарнаны» қолданады. ... ... ... ... сауда
басталардың алдында сот немесе сенiм бiлдiрiлген жақ (Азаматтық ... ... ... ... ... жарна төлеудi талап
етуге құқылы. Кепiлдiк жарналар сауда ... ... ... тиiс. Саудада ұтып шыққан қатысушының кепiлдiк жарнасы түпкiлiктi
бағаның ... ... ... ұтып ... ... түпкiлiктi бағаны
төлемеген қатысушының кепiлдiк жарнасы қайтарылмайды және соттың ... ... ... ... қалады. 
Кепілдік жарна ұғымы сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің
«Жекешелендіру туралы», «Жылжымайтын мүлік ипотекасы туралы» заң күші ... ... ... ... шара ... ... ... ол, міндеттемені
қамтамасыз етуші басқа да әдістер тәрізді, борышқор үшін ... орын алуы ... ... ... ... ... беру. Айып төлеудің заңды анықтамасы
мынаған саяды: айып төлеу – бұл ақшалай сома. Ал ... ... ... ... ... ... болса, бұл – орындауды қамтамасыз
етудің «басқа тәсілі».
Депозит. Депозит бойынша несие беруші міндеттеме орындалған ... ... ... ... ... ... шарт бұзылған жағдайда
ұстап қала алатын ақшаны алады. Борышқордың да мүддесін қамтамасыз ететін
кепілпұлмен ... ол ... ... етуші сипатта болады. Ол
АҚШ-та жай депозит емес, secured deposit – қамтамасыз етуші ... ... ... есебінен борышқордың мүлікке келтірген шығыны,
төленбеген төлем ... ... Ол ... кеңсе жайларды жалдау,
автокөліктер прокаты шарттарында кең ... ... ... кезінде
депозиттің мөлшері төлемнің айлық ставкасының бір есебінен бірнеше есебіне
дейін барады.
Баға жеңілдіктері. Тараптар шартты ... ... ... ... (мысалы, тауар жеткізілімінің кідіруі, құрылыстың аяқталу
мерзімінің ұзаруы т.б.) орын ... ... ... міндеттеме тиісінше
орындалған жағдайда екінші тарапқа тиесілі болатын бағаны төмендетуге
құқылы болатындығы туралы ... ... ... ... ... мен ... ... негізі ретінде, АК-тің 349-бабына
сәйкес, борышқордың несие ... ... ... ... ... Міндеттемені бұзу ретінде оны орындамау, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... тиіс болғанның
ешқайсысын мүлдем орындамайды: ақшалай қарызды қайтармайды, ... ... бас ... не ... жеткізбейді. Орындамау деп борышқор
орындау үшін бір нәрсені жасаса да, орындалған нәтижені ... ... ... ... ... бас ... да ... мүмкін.
Екінші жағдайда міндеттеме орындалады, бірақ тиісінше емес: мерзімінде
емес, ... ... мен ... ... ... ... өзге де ... бұзу арқылы.
Бұзушылықтың мынадай нысаны да орын алуы мүмкін: борышқор міндеттеме
талаптарымен тыйым салынған әрекеттерді жасайды. ... ... ... ... ... ... ... шығару үшін беруге міндетті және
оны басқа ешкімде шығаруға тиіс ... ... ... бұл ... ... мән-жайларға байланысты бұндай бұзушылық не орындалмаған, не тиісінше
орындалмаған ... деп ... ... ... бұзылуы – бұл борышқордың теріс әрекеттері не
әрекетсіздіктері, ... ... ... ... нақ борышқор бұзумен
келтірілген барлық шығындар мен залалдарды көтеруі тиіс. Азаматтық-құқықтық
міндеттемені бұзған ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұзушыны жауапкершілікке ... ... ... ... өзі міндеттілік
қасиетін жоғалтады және борышқорда орындауға салғырт ... ... ... ... ... ... ... құқық қатынасының субъектісіне қолданылатын және құқық
иеленушінің ... ... ... ... ... ... өндіріп алу немесе мүліктік ауыртпалық түсініледі. Жауапкершілік
сондай-ақ ... оған ... ... ... ... де ... тарту азаматтық-құқықтық бұзу жағдайы үшін белгіленген
құқықтық норманың санкциясын жүзеге асыруға қызмет етеді.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің негізгі қызметі – ... ... ... ... ... қалпына келтіру. Сонымен бірге
жауапкершілік борышқор үшін ... ... әкеп ... – ол міндеттемені
тиісінше орындаған жағдайда жоғалтпайтын қандай да бір мүлкінен айырылады.
Өзінің қосымша мүліктік өндіріп алу қасиетінсіз ... ... ... ... ... ... ... қызмет ете алмайды
және оның тиісті жүріс-тұрысын ынталандыра алмайды.
Мысалы, тракторды жалға алушы машинаны аренда мерзімі ... ... ... ... жағдайда жауапкершілік тек ... ... ғана ... ... ... «жауапкершілік» міндеттемені
бұзуды тек қолдаған болар еді және оны жауапсыздық деп атауға болар еді.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің қасиеттерін ... ... ... ... үшін жауапкершілік, біріншіден, борышқордың
міндеттемені бұзуымен несие берушіге ... ... ... ... ... ... міндеттемені тиісінше
орындауға ... ... ... ... ... ... үшін жазалайтындығын; төртіншіден, басқа тұлғалардың
алдында борышқордың тәртіпсіздігі фактісін бекітетіндігін атап өту керек
[26:211].
Жауапкершіліктің осы ... ... ... ... ... ... ... жалпы
тәрбилеушілік, ынталандырушылық және ақпараттық қызметтері ... ... бұзу үшін ... ... ... ... мүмкін
(мысалы, міндеттемені бұзумен келтірілген зиянның орнын ... ... ... ... немесе шарттарын айқындауына негіз болатын
тараптардың келісімен белгіленуі мүмкін. Жауапкершілік қосымша ... ... ... ... үшін ... ... туралы келісіммен
белгіленуі де мүмкін.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік мынадай жолдармен жүзеге асырыла
алады:
1) түзелмейтін жауапкердің жауапкершілік сомасын несие ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік сомасын өндіретін немесе сол
сомаларды борышқорға міндеттемені орындағаны үшін төленетін
төлемдерінен ұстап қалатын ... ... ... ... Бұл ... ... әрекеттерге қарсы екінші тараптың
қарсылықтары әдетте даудың сотта шешілуін талап етеді;
3) құзырлы органдардың (ең алдымен сот) ... ... не ... ... үшін ... ... ... орындау.
Кейбір әдебиеттерде жауапкершілікті тек міндеттемені бұзған тұлғаға
жүктелетін мәжбүрлі мүліктік өндіру деп ... ... ... ... Ал айыппұл сомасын ерікті түрде ... ... ... ... ... ... келісуге болмайды. Мысалы, борышқордың
несие беруші талабы бойынша төлеген ... ... ... ... ... сәйкес келеді және оның барлық функцияларын
жүзеге асырады.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік – ... ... үшін ... бір түрі ... ... қатар заңды жауапкершіліктің басқа
да түрлері қолданылады: қылмыстық, әкімшілік, тәртіптік, материалдық т.б.
азаматтық-құқықтық жауапкершілік жеке ... ... ... ал ... – қоғамдық қауіпті әрекетті жасағаны үшін, яғни,
бұқаралық мүдде үшін қолданылады.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің субъектілері болып азаматар, заңды
тұлғалар, мемлекет пен ... ... ... ... ... ... субъектісі тек азаматтар ғана бола алады.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік мүліктік сипатта болады және құқық
бұзушының жеке басына қатысты қолданылмайды.
Қылмыстық-құқықтық ... ... ... жеке басына да
қолданылады, кей елдерде – тіпті оның өміріне де қатысты қолданылуы мүмкін.
«Жауапкершілік» пен «санкция», ... ... ... құқықтарды қорғау» ұғымдары арасында нақты ... ... ... ... ... ... ... осы нормамен
белгіленген міндетті ережені бұзушыға қолданылуы мүмкін шараларды ... Ал ... тек ... ... ғана ... сондай-ақ
тараптардың келісімімен де көзделуі мүмкін.
Осыған ұқсас айырмашылық жауапкершілік пен құқықты қорғау арасында
жүргізіледі. Құқықтарды ... ... ... 9-бабы тек бұзушыға
бұзғаннан кейін қолданылатын шараларды ғана ... ... ... ... ... алатын, мысалы, «құқықты мойындау» шараларын да жатқызады.
Сондай-ақ, құқықты қорғау ... ... ... ... мүліктік
ауыртпалықты жүктей бермейді (мысалы, міндетті мәжбүрлі орындатумен
шектеледі).
Ал жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... әрқашан құқықтарды қорғау шарасы ретінде қазмет етеді,
бірақ керісінше емес.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің жалпы теориясында ... ... тыс ... ... ... Шарттық жауапкершілік деп
шарттық міндеттемені бұзғандығы үшін жауапкершілікті түсінеміз; ал ... ... ... ... өзге ... туындайтын азаматтық-
құқықтық міндеттемелерді бұзу үшін орын алады [12:680].
Жауапкершілікті қолдану. Борышқор міндеттемені ... үшін ... еркі мен ... бойынша жауапкершілікке тартылады.
Ондаған жылдар бойына біздің заңнама, орталықтандырылған жоспарлы
экономикаға ... ... ... ... ... бірі ... нақты орындау принципін бөліп көрсетті. Оған
сәйкес, борышқорды міндеттемені орындамағаны немесе тиісінше ... ... тару ... міндеттемені тоқтатпайды. Несие
берушінің шеккен шығындарын өтеген немесе айып төлеген борышқор мідеттемені
оның ... ... ... ... ... ... ... қағида түпкілікті өзгеріске ұшырады. Азаматтық кодекстің 354-бабы
салдарларды нақты айқындайды: а) міндеттемені тиісінше ... ... ... ... ... ... орындамау, кемшіліктермен орындау,
тиісті жерде орындамау т.с.с.) борышқорды жауапкершілікке тарту ... ... ... ... міндеттемені тоқтатпайды. Керісінше, борышқор
орындаудағы кемшіліктерді ... және ... ... ... ... орындамаған және сол үшін борышқорды несие берушінің
шеккен барлық шығындары толығымен өтелетіндей жауапкершіліке ... ... ... ... ... ... беруші борышқордан алған ақшамен
міндеттеме пәнін басқа тұлғадан алуды еркін нарықта қамтамасыз ете ... ... ... ... аталған екі нұсқа ... ... ... 354-б. 3-тармағына сәйкес, мерзiмi өтiп кеткендiктен өзi үшiн
ендi керегi болмай қалған мiндеттеменiң орындалуынан ... ... ... (осы Кодекстiң 365-бабы), сондай-ақ бас ... ... ... ... ... төлеу (осы Кодекстiң 369-бабы) борышқорды
мiндеттеменi заттай ... ... ... ... қажеттілікте
болатын тауарларды жеткізу.
Борышқор бас тарту деп аталатын ақшалай соманы төлеген жағдайда да
осындай салдарлар орын алады. ... ... ... ... ... туралы тараптардың келісімі борышқорға міндеттемені орындау
қажеттілігінен босататын бас ... ... ... ... беру ... ... ... да бір тәсілдермен қосымша жауап беру үшін міндеттемені
туындататын ... оның ... ... шартқа арнайы кірістіріледі.
Міндеттеменің бұзылғандығы үшін ... ... ... немесе регрестік сипатта болуы мүмкін. Оның бұл ... ... үшін ... тұлғалар түрлі көлемде және түрлі кезектілікпен
жауап беретін кезде көрінеді. Бұл ... ... ... және регрестік міндеттемелермен сәйкес келеді (АК 286-289бб.).
Үлестік жауапкершілік борышқор жағында бірнеше тұлға ... ... ... өз үлесіне ғана жауап беретін жағдайларда орын ... ... ... бар ... ... өздерінің қызметтесінен 20 мың
теңге қарызға алды, олардың әрқайсысының бұл ... өз ... ... мерзімде ақша толық қайтарылмады. Бұл ретте құрылымы бойынша ең
қарапайым үлестік жауапкершілік туындайды. өз үлесін толық қайтарған ... ... ... Қалғандары «әркім өзі үшін» қағидасы бойынша
жауап береді.
«Барлығы бірі үшін және бірі бәрі ... ... ... жауапкершілік бұдан гөрі күрделірек. Бұзылған бір міндеттеменің
бірнеше борышқорларының ... ... ... ... ... өз
қалауы бойынша борышқорлардың кез-келгенін толық жауапкершілікке тарта
алады. Егер ... ... ... қол ... ... беруші басқасын ... ... ... Осылайша
жауапкершіліктің толық сомасын алғанға дейін жалғаса береді. ... ... өзі үшін де, ... үшін де ... берген борышқор
(борышқорлар) басқаларынан өздерінің шығындарын тиісті мөлшерде ... ... ... ... бұл ... ... ... қолайлы
тәсілмен өндіріп алған несие берушіні мүлдем қызықтырмайтын ішкі істері
болып табылады.
Жауапкершіліктің бұндай нысаны несие беруші үшін ... ... ... ... мен кедейі, орналасқан жері белгілісі мен белгісізі,
адалы мен онша адал еместері де болатын ... ... ... ... өзі ... ... жауапкершіліктің бұл нысаны ... ... ... борышқор үшін мейлінше тиімсіз. Сондықтан бір
міндеттемеде бірнеше борышқор ... ... ... ... ... ... жауапкершілігі қарастырылатын ереже қолданылады.
Ал ортақтасқан жауапкершілік тек тікелей заңда немесе міндеттемеге
қатысушылардың келісімінде көзделгенде ғана ... ... ... ... ... ... ... бөлінбеген
кезінде, сондай-ақ міндеттеме кәсіпкерлік қызметпен байланысты ... ... ... борышқор да, борышқор несие берушіге ... ... ... да ... ... ... АК ... тікелей белгіленген. Оның 1-
тармағына сәйкес, заңдарға немесе ... ... ... ... болып табылатын (субсидиялық жауапкершiлiк) басқа адамның
жауапкершiлiгiне қосымша жауапты болатын ... ... ... ... кепiл
берушi талапты негiзгi борышқорға қоюға тиiс [27:428].
Егер негiзгi ... ... ... талабын қанағаттандырудан бас
тартса, не оны толық орындамаса немесе ... ... одан ... ... ... ... ... алмаса, бұл талаптың ... ... ... бар ... ... ... ... субсидиялық міндеттемеде негізгі борышқор мен
субсидиялық ... ... ... ... ... ... ... борышқордың міндеттемені бұзғандығы үшін оның бұзған
шегінде жауап ... ... ... ... ... оның досы ... ... алған ақша сомасын уақытында қайтаратындығы туралы кепіл
болды. Борышқордың ақшалай ... ... ... бұзғандығы үшін
кепіл болушының жауапкершілігі субсидиялық болады.
Осылайша, міндеттеме бұзылған кезде ... жою ... ... ... ... ... ... ал бұл талап орындалмаған жағдайда ғана
орындалмаған бөлігі субсидиялы борышқорға жүктеледі.
Субсидиялық борышқорға талаптарды қою үшін ... ... ... деп тану ... оның ... мәжбүрлеп өндіруге тырысу міндетті
емес. Негізгі борышқордың міндеттемені тиісінше және ... ... бас ... ... ... ... тұлға несие берушінің талаптарын
қанағаттандырғанға ... бұл ... ... ... хабардар етуі тиіс,
ал егер бұл тұлғаға ... ... ... ... ... іске
қатысуға тартуы керек.
Әйтпегенде негізгі борышқор субсидиялы ... ... ... ... қарсы өзінің несие берушіге қатысты болған қарсылықтарын
білдіруі мүмкін.
Алдымен негізгі борышқорға жолданған ... ... ... ... ... ол ... міндеттемесі бойынша
шеккен шығындарының орнын толтыру туралы регрестік ... қою ... ... басқа субсидиялық ... ... ... туралы АК-тің өзге де бірнеше баптарында ... Бұл ... ... ... ... АК ... негізгі
борышқордың міндеттемені орындау ... ... ... ... ... бір ғана негізінде субсидиялық талап қою
мүмкіндігі туралы айтылады. Ал ... ... ... ... қою ... ... ... оның мүлкінен өндіруге дейін кең талаптарды
қолдану қажет.
Байқаумызша, субсидиялық жауапкершілікке тарту үшін ... ... ... өндіру қажеттілігінсіз несие берушінің негізгі
борышқорға қойған талаптарын қанағаттандырмау ... ... ... ... ... Регрестік жауапкершіліктің пайда болуы үшін екі ... ... және ... ... ... қажет. Негізгі
міндеттеме бойынша борышқор регрестік міндеттеме ... ... ... ... жауапкершіліктің көлемі негізгі міндеттемеде борышқор
жіберген бұзушылықтардың сипатына емес, ... үшін одан ... ... ол ... ... қаншалықты тәуелді болған ... ... Егер ... ... ... ... тартылмаған болса, онда регрестік жауапкершілік ... ... ... ... ... әрекеттері үшін
жауаптылыққа тартылғаннан кейін, ... ... ... ... төлегеннен кейін, кепілдікпен не кепіл болушылықпен
қамтамасыз етілген міндеттеме бойынша борышқордың ... ... ... ... ... төлегеннен кейін қолданылады.
Тәжірибеде көп жағдайларда міндеттемені бұзған ... ... ... айналма әрекеттерді жасау арқылы жауапкершіліктен құтылып ... ... ... ... ... түрде беру не сату, ... ... ... ... ... ... ... қайта құру,
филиалдарды сенім серіктестігі ретінде қайта ... ... ... мен ... ... ... ... ізін кесу үшін азаматтық кодекстің 350-бабының 5-
тармағы бойынша егер мұның өзi мiндеттеменi бұзғаны үшiн ... ... ... ... ... ... борышқордың, сондай-
ақ оның мүлiк иесiнiң кез-келген iс-әрекетiн ... деп ... ... ... ... және шарттан тыс жауапкершіліктердің айырмашылығы
туралы айтқан едік. Бұл айырмашылық ... ... ... ... ... ... ие болады, себебі жауапкершіліктің негізі
де, шарттары да, оның ақшалай мөлшері де оның түріне қарай ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтың белгілері шарттық та,
шарттан тыс та жауапкершілікті қолданудың абстрактілі мүмкіндігін ... ... өтеу ... талаптарды қойған кезде ... ... ... алушы жалға алынған мүліктің бүлінуіне салғырттықпен жол
берді. Жалға беруші бұл ретте аренда ... ... ... ... әлде ... зиян ... ... нормаларды қолданады ма деген сұрақ
туындайды. Немесе ... ... ... ... дайындап, оны
пайдаланған кезде ... ... ... затьтарын бүлдіріп алды.
Мердігерді ... ... ... ... шарттық па, әлде деликтілік
пе?
Бұл сұрақтарға жауап берген кезде жалпы ереже қолданылады. Оған
сәйкес, ... заң ... ... ... де, ... ... де қолдануға жол беретін жағдайда шарттық жауапкершілік
басымдыққа ие болады.
Жоғарыда келтірілген мысалдардың біріншісінде – ... ... ... ... ал ...... ... үшін
белгіленген жауапкершілік қолданылады, бұнда деликтілік жауапкершілік ... ... бұл ... ... ... екі алып ... қарастырылады.
Бірінші. Заңның өзі қарастырылып отырған мәселеде шарттық емес,
деликтілік ... ... ... ... ... ... ... кодекстің 936-бабына сәйкес, ... ... ... ... ... ... ... орындауы кезiнде өмiрi мен денсаулығына келтiрiлген зиян, егер
заң актiлерiнде немесе шартта көтерiңкi жауаптылық көзделмесе, ... ... ... ... ... Бұл алып ... жәбірленушінің
мүддесін барынша толық қорғауға бағытталған.
Екінші. Кей жағдайларда, азаматтық ... ... ... ... нәтижелерін олардың тұтынушыларына дейін жеткізуге қатысқан түрлі
тұлғалардың әрекеттері нәтижесінде орын алуы мүмкін ... ... ... бұл ... ... ... ... таңдауға құқылы. Мысалы, теледидарды сатып ... оның ... Ол ... ... ... кемшіліктерді жою туралы талаптарын өз
қалауы бойынша тек сатушыға емес, сонымен ... оны ... да ... ... ... ... алушымен шарттық қатынастарда болған жоқ,
сондықтан өндірушінің (дайындаушының) ... ... тыс ... ... 672-бабының 3-тармағы бойынша ... ... ... ... оны ... ... болмаса да, жобалау құжаттамасын пайдаланатын тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың
теріс нәтижелері үшін шарттан тыс жауапкершілік мүмкіндігі ... – бұл ... ... ... басқа да мүліктік сипаттағы
нәтижелерінің орын ауыстыруы бойынша азаматтық заңнамамен бекітілген
қоғамдық ... ... ... ... ... ... мүлік пен еңбектің өзге де нәтижелері өндіріс саласынан айналым
саласына және соңғысы арқылы – ... ... ... ... ... ... өндіруші өзі дайындаған өнімді ... ... ... ал ... сол ... ... өндірістік немесе жеке
тұтыну қажеттіліктері үшін керекті заттарды алатын тасымалдау немесе сатып
алу-сату бойынша міндеттемелер ... ... ие ... ... саласында тек заттай нысандағы мүліктердің
ғана ... ... ... ... ... ... болатын басқа да
нәтижелерінің де орнын ауыстыру жүзеге асуы мүмкін. Осылайша, бұл ... мен ... ... ... реттелу ерекшеліктерін, олардың
заңнамада көрініс ... ... ... реттеудегі кейбір олқылықтарды
көрсетуге тырыстым. Жалпы алғанда, мүлік жалдау шартының бүгінгі таңда ... ие ... атап өту ... ... ... ... ... жан-жақты реттелуі ондағы қандай да бір мүлік бойынша дау
туындаған реттерде оның қатысушыларының мүддесін толығымен ескеріп, әділ ... ... ...... заңнаманың, тіпті жалпы алғанда бүкіл заң
шығару жүйесінің басты мақсаты деуге ... ... мен ... ... бір ... ... қойған
болатынмын. Атап айтсақ, азаматтық құқықтағы маңызды мәселелердің бірі
болып табылатын ... ... ... олардың азаматтық құқықтық
қатынастардағы алатын орнын анықтауды және ... ... ... ... ... ... ете отырып, міндеттемелер ұғымын бердім,
элементтерін ашып көрсеттім, ... ... ... ... ... ... ету құқықтарын беру мен қарызды ... ... ... қарастырдым, міндеттемені бұзғандық ... ... ... аталған мәселелер бойынша нақты
проблемаларды тауып, оларды шешу ... ... ... ... ... ... ... экономикалық әл-ауқатын арттырудағы
міндеттемелердің ... ... ... ... ... ... ... жалпы
міндеттемелердің, соның ішінде міндеттемелік құқықтың бүгінгі ... ... ... ... ... ... өте кең таралған. Олар тек кәсіпкерлік қызметті жүзеге
асыруда ғана ... ... ... ... ... ... өмірінде
де қолданыста болады. Азаматтардың қаржы ұйымдарымен несиелік қатынастарға
түсуі осының айқын ... бола ... ... қатар, кәсіпкерлік қызмет
субъектілерінің әрекеттері кезінде де бұл ... ... ... ... ... ... салаларынан көрінетін міндеттемелік
қатынастар азаматтардың әл-ауқатын арттыруда өз ... ... және ... ... ... емес деп ... ... негіз бар.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. 01.07.1999ж. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... лекций. А.,2006
3. 27.12.1994 ж. Қазақстан Республикасының Азаматтық ... ... ... ... договорных обязательств (сравнительный анализ
законодательства Республики ... ... ... ... А.,2004
5. А.Г.Диденко. Фикции и презумпции в ... ... ... ... ... ... ... вопросы исполнения обязательства в депозит. А.,2004
7. «Төлемдер мен ақша аударымдары туралы» ҚР Заңы. «Заң» ... ... ... ... ... хозяйственного
права». М., Статут, 2000
9. 13.07.1999ж. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі.
Л.Новоселова. Сделка уступки права ... и ... ... // ... и ... ... М.И.Брагинский, В.В.Витрянский. Договорное право. Книга первая. Общие
положения. М.,1999
11. М.Н.Малеин. Гражданское право. Часть первая. М.,2003
12. А.А.Молчанов.Гражданское право в схемах. ... и ... ... 31. ... ... Республикасындағы банктер және банктік қызмет
туралы» ҚР заңы.
14. 16.02.2004ж. ҚР ... ... мен ... ... ... ... бойынша агенттігі басқармасының ... ... ... лицензиялау, реттеу және тоқтату ережелері.
15. «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және олармен жасалатын мәмілелерді
мемлекеттік тіркеу туралы» ҚР ... заң күші бар ... ... ... ... ... ... Казахстан.
Общая часть. Комментарий. А., 2003
17. 1998ж.12-қазандағы ҚР ІІМ ... ... ... Автомотокөлік құралдары мен олардың ... ... ... ... ... ... ... первая. М.,2000
19. Жайлин Ғ.А. Азаматтық құқық. Жалпы бөлім. А.,2003
20. Жайлин Ғ.А. Азаматтық құқық. Ерекше бөлім. 1том. ... ... Р.А. ... рынок: правила игры. М., Проспект, 1993.
22. Төлеуғалиев Ғ. ҚР Азаматтық Кодексіне комментарий (Ерекше ... ... ... ... Г.И. ... право Республики Казахстан. (Часть
общая). Учебное пособие. Том 2 – Алматы: Гылым, 1998
24. ... Г.И., ... К.С. ... ... Республики
Казахстан. Учебное пособие (часть особенная). Том ІІІ. А., ... ... Г.Ф ... гражданского право. М., 1997.
26. Гражданское право. ... ... Под ... ... Калпин А.Г., Масляев А.И. Гражданское право. Часть 1. Учебник. М.,
Юристъ,2000
28. Мәуленов К.С. Қазақстан Республикасының ... ... ... 1998.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық құқықтағы мерзім, мерзім түрлері, талап қою мерзімі, азаматтық құқықтағы мәселелер90 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
"Кондиция, өнім,өнім сапасы"4 бет
«АДМА» ЖШС»кәсіпорнының қаржылық- экономикалық көрсеткіштері. Іс-тәжірибе есебі47 бет
«Алматы газ желісі»ЖШС жалпы сипаттамасы17 бет
«Жылуэнергоремонт» ЖШС-де іс-тәжірибеден өту есебі61 бет
«Интергаз Орталық Азия» ақ компаниясы қызметіне талдау14 бет
Ілгерімелі қаржылық есеп63 бет
Автокөлік салалары бойынша қаржылық есеп және оны талдаудың теориялық негіздері50 бет
Азаматтық - құқықтық жауапкершіліктің шарты және негіздері56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь