Қазақ ұлттық педагогикасының даму кезеңдері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 Қазақ ұлттық педагогикасының даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

2 Қазақ ұлттық педагогикасы . этнопедагогиканың зерттеу объектісі ... ... ...15

3 Мектептегі тәлім.тәрбие жүйесін ұлттық педагогика негізінде жүргізу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
        
        Мазмұны
Кіріспе.......................................................................................................................3
1 Қазақ ұлттық педагогикасының даму кезеңдері................................................5
2 Қазақ ұлттық педагогикасы - этнопедагогиканың ... ... ... ... ... ... ... негізінде жүргізу ерекшеліктері....................................................................................................30
Қорытынды..........................................................................................................38
Қолданылған әдебиеттер тізімі..........................................................................39
Кіріспе
Тәуелсіз Қазақстандағы жаһандану үдерісі әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар алдына ... ... ... ... отыр. Әлемдік өркениетке ену жағдайында түбірлі әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістердің негізінде ұлттық мәдениет пен руханиятты жаңғыртудың мүмкіндіктерін толық жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшелігіне сай жетілдіру мәселесін қарастыру көзделуде.
Қазақ педагогикасы тарих пен мәдениеттің өткен кезеңдерінің мәселелерімен ғана ... ол ... ... ... бүгінгі тәжірибесін, тіпті оның болашаққа жету бағдарын да қамтып тұжырымдауға бейім болуы және соған қызмет етуі шарт. Жасыратыны жоқ, ... ... ... өткен тарихқа көңіл аудару, оның тарихи алғышарттарына назар аудару басым.
Ұлттық ұстаным - ... ... ... мол ... ... ... пайдалануға, оның өсіп-өркендеп дамуына еліміздің тәуелсіздігі мүмкіндік беретіні айдан анық. Мұның өзі қазақ ... ... өз ... ... оның әлемдік педагогикадағы өлшемін айқындау және ұлттық ... ... күш салу ... алға қояды.
Қазақ педагогикасы ең алдымен, түркі өркениетінен бастау ... ... ... ... тәрбиелеу, білім беру, оқыту мәселелерімен айналысады, қазақ ағартушыларының педагогикалық идеялары мен ... ... ... ... ... мен ... бағыттары мен ағымдарын, іргелі педагогикалық теориялары мен қағидаларын айқындайды, сонымен бірге қазақ халқының ұлттық болмысына сай педагогика ғылымындағы ... ... ... мен ... ... ... құбылыстармен, ғылымдармен, идеологиямен, т.с.с. байланыста зерттейді.
Қазіргі таңда елін сүйген, өз халқының болашағын ... ... ... ... санасына ұлы қағида ретінде түйген зиялы ойдың ... ... ... ... ... алғанда, үш мың жылдан аса тарихы мен мәдениеті бар екендігін барша әлемге мойындату үшін күш жұмсауда. Қазақ халқының арғы тегі ... ең ірі ... бірі ... ... ... ... үлес қосуына Еуразия құрлығындағы Ұлы даланы мекендеген халықтардың көшпелі мәдениеті мен тәрбие тәжірибесі, ислам дінінің озық ... ... ... ... ... араб, парсы, үнді, қытай мәдениеттері тоғысқан Түркістан жеріндегі Қарахан мемлекетінің саяси-экономикалық және әлеуметтік-мәдени жағдайлары әсер етіп, барлық адамзат баласын ... ... бойы ... келе ... адам мен оның тәрбиесі туралы ілімнің қыр-сырын зерттеуге жаңа мүмкіндіктер ... ... ... ұлттық педагогикасы.
Зерттеу пәні: Қазақ педагогикасы тарихы.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ ұлттық педагогикасының даму тарихы мен оның маңызына шолу ... ... ... қол ... үшін ... ... қойылды:
Зерттеудің міндеттері:
- Қазақ ұлттық педагогикасының даму кезеңдерін ...
- ... ... ... - этнопедагогиканың зерттеу объектісі ретіндегі тұжырымдарын қарастыру;
- ... ... ... ұлттық педагогика негізінде жүргізу ерекшеліктерін зерделеу;
Зерттеудің әдіснамалық негіздері: зерттеу мәселесі бойынша әдебиеттерге этнопедагогикалық, философиялық, тарихи-этнографиялық, ... ... ... ... ... талдау; қазақ халқының мәдени дәстүрлерін зерделеу; оқу-әдістемелік құралдарға, озық тәжірибелерге талдау жасау.
Зерттеу жұмысының әдістері: халық педагогикасының тұжырымдамасы; ... ... ... берудегі философиялық, логикалық, психологиялық, педагогикалық, этнопедагогикалық қағидалар.
Зерттеу жұмысының құрылымы: зерттеу ... ... үш ... ... және ... ... ... тұрады.
1 Қазақ ұлттық педагогикасының даму кезеңдері
Қазақ халқының ... ... ... ... көне ... келе ... ... қазақ хандығы құрылған кезеңнен (ХIҮ-ХҮғ.ғ.) бастап қарастыру, тарихи-әлеуметтiк тұрғыдан алып қарағанда дұрыс емес. ... ... ... ... ... -- ... ... қайнар көзi болып саналатын ұлы Даланы мекендеген түркi тектес (тiлдес) халықтардың, одан әрi ғұндар мен сақтардың бiр елдi, бiр ... ... оны ... ... ... бiр тiлде сөйлеп, бiр дiнге сенiп, әлем мәдениетiнiң қалыптасуына тендесi жоқ үлес қосып, бүгiнгi ... ... ... ... пен ... көне бастауы болғанын бүгiнгi ұрпақ өмiр тәжiрибелерiнен көрiп ... ... А ... ... "Бiз ... ... басынан бастап "қазақ" деген атпен енсек те, мыңжылдық мәдениетi, философиясы, әдебиетi, тарихы бар ... ... ... тұжырымдары жоғарыда айтылып кеткен ойларымызға дәлел болып тұр.
Ғылыми тұрғыда жан-жақты зерттелiп, жазылған бұл тарихи деректер бiздiң қарастырып отырған мәселелерiмiзге тарихи-әлеуметтiк ... ... ... ... ... халық педагогикасының тарихын адамзат дамуының коғамдық құрылыс кезеңдерiне сай, ... ... 8 ... ... ... ... демекпiз.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңi тапсыз қоғам болды. Адамдар ... ... ... ... ... бiрге атқарып отырған. Мұндағы тәрбие жас пен жыныс ерекшелiктерiне қарай қоғамдық сипат алды. Ұл балалар садақ тарта бiлдi, аң аулауға ... қыз ... үй ... ... киiм пiштi, тұрмыстық салт-дәстүрлердiң рәсiмдерiне қатысты.
Алғашқы адамдар Қазақстан территориясының Арпаөзен, Қаратау, Тәңiрқазған, Шарбақты және Ұлытау өңiрлерiн мекен еткен.
Сақтар империясы, ... ... жыл ... ... ... VII-III ... ... қазiргi Орта Азия мен Қазақстан территориясын мекендедi.
Сақтар империясының құрамына массагет, исседон, савромат, аримаспы, дайлар, турлар, арийлер және ... да ... ... ... көсемдерi Африсиап, Томирис сол кездегi iрi мемлекет Парсы империясының патшалары Кирге, Дайриге, ... ... ... ... ... ... ... тұрмысты қалыптастырған.
Металл өңдеп, әлемдiк маңызы зор "скифский зверийный стиль" атты зергерлiк бұйымдар, ... мен ... ... ... ... ... өте қатты қадiрлеген, мал баққан. Осы тұрмыс-тiршiлiктерге байланысты, сақтар өз ұрпақтарын дене, еңбек және эстетикалық тәрбие ... ... ... ... Сол замандарда өмiр сүрген, Тәңiр дiнiнiң негiзiн салған данышпан Заратуштра сақтар мен парсыларға ортақ әлемдегi тұңғыш "Авеста" кiтабын жазған. ... сол ... ... ... замандасы) рухани-танымдық, тәлiм-тәрбиелiк мәндi ойлар айтқан. Сақтардың қайратты, жауынгер халық екенiн атақты тарихшы Ксенофонт (б. д. д. 434-355 ж. ж.) ... деп ... ... царь ... ... ристалища для всадников, представляющих разные народы. Когда начались бега, то какой-то молодой сак вырвался вперед и достиг финиша. ... царь ... царю ... в обмен на коня, но тот отказался заявив, что отдал бы коня лишь в обмен на благодарность храброго человека...", -- ... ... ... халықтық педагогикасының даму кезеңдерi (шартты түрде)
Бiрiншi дәуiр Б.д.д.
Екiншi
дәуiр
Б.д.д.
Үшiншi
дәуiр
Төртiншi дәуiр
Бесiншi дәуiр
Алтыншы
дәуiр
Жетiншi дәуiр
Сегiзiншi
дәуiр
тас, қола
заманда-ры
ҮII-IIIғғ. Б.д. Ү ғ. ... ... ... ... ғ. 20 ж ... ... ел
Алғашқы қауымдық құрылыс кезiндегi тәрбие
Сақтар мен ғұндардың жауынгерлiк тәрбиесi
Ұлы Түрiк қағанаты кезiндегi тәлiм-тәрбие
Араб ... ... орта ... ... ... ... ... кезiндегi ұлттық тәлiм-тәрбие көрiнiстерi (жыраулар поэзиясын-дағы тәлiмдiк ойлар)
Қазақ-стан Ресейге қосылу
кезiндегi
ұлт-азаттық қозғалысымен ... ... ... ... ... ... Қазақ
стандағы ұлттық
тәлiмтәр-биенiң өркен жаюы
Ғұндар б. д. д. III ғасыр мен бiздiң ... I-II ... ... сақ ... мекендеген территорияның мұрагерлерi болды. Сол кезеңдердегi үйсiн, қаңлы, жу-жу, дунку тайпалары ғұн империясының құрамына кiрдi, ғұндар металл игердi, мал ... ... ... ... ең ... ... ... өнер едi. Олар өздерiнiң ұрпақтарын ер жүрек, алғыр, ептi ... және ... ... ... тәрбиеледi.
Ғұндардың Еуропаға жасаған жорығы Шығыс пен Батыс халықтары арасындағы этнолингвистика мен ассимиляцияның үлкен өзгерiстерге ұшырауына негiз болып, дүние жүзi ... ... ... Батысқа жасаған ұлы қоныс аударуы (Великое переселение с востока) атты тарихи оқиға тудырды. Ғұн көсемi Атилла ... ... ... қол ұлы Рим ... ... ... ақыры құлауына әкеп соқтырды.
V ғасырда өмiр сүрген атақты тарихшы-географ Аммиян Марцеллин әскери-көшпелi тұрмысты былай суреттеген: "...кочуя по горам и лесам они с ... ... ... холод, голод и жажду. Они плохо действуют в пеших стычках, зато... сидя на коне они исполняют все обычные свои дела и ... все, что ... на ... ... ... орта ... адамзат өркениетiнiң қалыптасуына аса зор үлес қосқан, сол ... ... ... ... ... пайда болуы бiр-бiрiнен ыдырап, бөлшектенiп кеткен дала халықтарының, тайпалардың бастарын ... ... ... мен ғылымы дамыған бүгiнгi түркi тектес халықтарға ... ... ... мен ... ... ... әлемдегi аса қуатты, саяси империяның қалыптасуына ықпалын тигiздi.
Қағанат сол ... ... ... Араб ... жөне ... ... дипломатиялық қарым-қатынас жасап отырды. Ұлы Түркi қағанаты бүгiнде Түркия, Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрiкменстан, Ресейдегi -- ... ... ... ... ... т. б. ... ... Түркiстан (Шынжаң өлкесi), Еуропадағы Венгрия, басқа да Шығыс Еуропа территориясын мекендеген халықтардың бастарын қосып, шығысында Алтай таулары, ... ... ... ... Сiбiр жондары, ал оңтүстiгiнде бүгiнгi Қытай қамалына (Темiр қақпа) дейiнгi орасан зор территорияны иеленген.
Бiздiң ойымызды Әзiрбайжанның белгiлi түрiктанушы-ғалымы ... ... ... ... көне жазба әдебиетiн қалыптастыруда бүгiнгi татар, башқұрт, өзбек, қазақ, қарақалпақ, ... ... ... ... ... ... үлес ... -- деп, дәлелдей түседi. Ал белгiлi ғалым Айдаров: "...Орхон ескерткiштерiнен түркi тайпаларының тарихы, мәдениетi, тiлi мен әдебиетi, әдет-ғұрпы, салт-санасы ... ... ... деректер табылады...", -- деп, ұлттық салт-дәстүр мен тәлiм-тәрбие жөнiнде маңызды пiкiрлер тұжырымдайды.
Көне мұралардың ... ... ... ... ... Орхон-Енисей бойынан табылған, тасқа қашап жазылған VI-VIII ғ.ғ. ескерткiштер: түркi көсемi Бiлге қаған, Күлтегiн батыр мен ақылгөй ... ... ... ... ... ұлы ... ... халықтарының тұрмысы мен салты, мәдениетi мен жауынгерлiк жортуылдары айшықты да мәнерлi тiлмен өсиет сөз үлгiсiнде баяндалады. Бұларда қазiргi ... сөз ... ... ... ... ... ... формалары айқын байқалады. Орта ғасырлық түркi тiлдi әдебиеттiң таңдаулы туындыларынан да ұшыраспайтын бұл жазуларда тәңiрiнiң "Жарлығымен" болатын бектер мен қара ... ... адал ... ... қараларды билеп-төстеуi жайында сөз қозғалады. Мәселен, "Егер сен, түркi халқы, өз қағаныңнан, өз бектерiңнен, өз отаныңнан жырақ ... ... ... сен өзiң де ... өмiр сүресiң, өзiңнiң отбасыңда болсаң, ешнәрседен мұқтаждық көрмейсiң..." деп, бек пен қара халықты бiрлiкке шақырады. ... ... ... жасау мәселесi де тас жазулардың өзектi арқауы ("Ер жұрек халық, күштi халық", "Бiзге жеңiс әперген жер-суымыз (Отанымыз)) деп бiлу ... т. ... ... ... қойып тыңдаңыздар, тереңнен ойланып, толғаныңыздар, өлiмнен ұят күштi... Адам ұлының бәрi де ... үшiн ... ... ағам менi адам еттi" ... ... ... аударарлықтай.
Ежелгi түркiлердiң ауызекi поэзия дәстүрi бiзге IX ғасырда ғұмыр кешкен әншi, әрi сазгер небiр тамаша күй ... ... ... есiмiн жеткiздi. Ол адамзат өмiрiнiң соншалықты қысқалығына наразы болып, пенде ... ажал ... ... ... ... өзiнiң жанын жегiдей жеген ой-сезiмдерiн қазалы жанның үрейiн, өлiмнен қашып құтылудың амалын қобыздың азалы ... ... ... тiлмен баяндайды. Ол эпос үлгiсiндегi поэзиялық мұра ретiнде ... ... ... Онда Сыр ... ... ... ... тұрмысы мен әдет-ғұрпын, дiни наным-сенiмдерiн бейнелейтiн мәлiметтер көптеп кездеседi. Олар тәлiмдiк жағынан да аса қызықты дерек болып табылады. Мәселен, "Анадан ... ... қыз ... ... ... ... ұл жаман... Менмен, тәкаппар адамды тәңiрi сүймейдi... Ақылсыз ... ата ... ... ... ... жоқ, ... ... құлазыған тұз артық.. Әйелдiң төрт түрi болады: оның бiрi ниетi қара ... ... -- ... ... ... - үйдiң құты болған әйел, төртiншiсi - кесiрлi әйел..." деп келетiн ... ... ... өз мәнiн күнi бүгiнге дейiн жоймай келедi.
IX -- X ... ұлы ... ... ... ... (қарлұқ, Түркеш, Қарахан, Қыпшақ, Ұйғыр, Хазар, Қимақ т.б.) бөлiнiп, Араб Халифаты империясының Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... ислам дiнiн уағыздаумен бiрге ғылым мен бiлiм де әкелдi. ... ... ... ұлы ... Фараби, Фердоуси, Авиценна, Бируни, Низами, Науаи, Қашқари, Яссауи, Баласағұн және басқалары араб тiлi мен ... ... Оның ... ... ... болды. Көптеген шаһарларда дiни медреселер ашылды, ғылым мен бiлiм деңгейi ... ... дiни ... ғана ... ... ... медицина, жақаннама (философия), дiнтану, астрология сияқты әлемдiк ... зор ... ... басты мақсат еттi. Бұл жерде қазақ топырағындағы ... ... ... ... ... ... Аристотелi атанған ғұлама ғалым Әбу Насыр әл-Фарабидiң (870-950) еңбегiне ерекше болды. Ол математика, музыка, логика, философия, психлогия ғылымдарының ... ... Өмiр бойы ... ... ... ... ... Сирия, Дамаскiде өткiздi. Ол бiрнеше ұлттардың тiлiн бiлген, ғылым-бiлiм жолында бар өмiрiн сарп еткен ғалым. ... ... ... ... мақсат тұтқан ғалым шетте жүрсе де атамекенiн бiр сәт естен шығармаған шынайы патриот азамат болды.
Iзгiлiк, имандылық, адамгершiлiк қасиеттердi паш ... ... ... ... бiлiк", Ахмет Жүинекидiң "Ақиқат сыйы", Махмұт Қашқаридiң "Түркi сөздерiнiң түсiндiрмесi", Қожа Ахмет Яссауидiң "Диуани хикмет" атты еңбектерiнiң ХI-ХII ғ.ғ ... ... зор ... бұл ... он ... өтсе де ... тағылымдық қадiр-қасиетiнiң бiр сәт төмендетпейтiнi сөзсiз.
Қазақстан мен Орта Азия елдерiн ХIII ғ. ... ... ... ... алуы мәдениеттiң тоқырауын тудырды.
Көне мәдениет көздерi - ... ... ... ... ... ... ... қиратылып, мешiт, медiреселер, сауда дүкендерi, кiтапхана қорлары талқандалып жоқ болды.
Алтын Орда ыдырап, қазақ даласы Ресей қол астына ... ... (1731) ... жерi ... ... ... ... аренасына айналды.
Моңғол шапқыншылығына Алтын орданың ыдырауына дейiнгi аралықта (ХIII-ХҮ ғ.ғ.) түркi тiлдерiнде едәуiр жазба мұралар жасалды. Мәселен ... ... ... ақын Сайф ... ... аты ... атты еңбектер адалдықты, әдiлдiктi, махаббаты марапаттады.
Дiни медреселерде ... ... ... "Чөр ... атты ... ... туынды дүниеге келдi.
Атақты астроном Ұлықбектiң ... ... жоқ ... ... ... ғылыми жетiстiк болып саналды.
Алтын Орда мемлекетiнiң кезiнде пайда болған "Бабырнама" ("Бабыр дастаны"), ал Хорезмидiң "Мухаббатнама", Саиф Сарайдың "Қырық бiр батыр ... ... бит ... Құтыптың "Хусрау Шырын" сияқты туындылары сөзсiз жас ұрпақтарға тәлiм-тәрбиелiк ықпалын ... Бұл ... ... ... ... әскери-жауынгерлiк бағытта өрбiдi. Ел қорғау мәселелерi ұлы ойшылдар мен ақындар шығармаларының өзегi болды. Ата-аналар ұрпақтарының ең ... ... ептi және ... ... ... ... ... етiп отырды.
Қазақ хандығының құрылуы -- ХIҮ-ХҮ-ғасырларда, Алтын Орда ... мен ... ... ... ... ... ... әлсiреп, ыдырай бастаған кезеңдерге тура келедi. Қазақ хандығы -- сөзсiз кешегi ата-бабаларымыз ... мен ... ... ... ... хан мен Алтын Орда империяларының заңды мұрагерлерi болып ... Орда ... ... -- Русь мемлекетiнiң отаршылдық бұғаудан босанып, өз тәуелсiздiгiн ... ... ... ... мен ... Орда ... саяси тәжiрибе жинақтаған Русь мемлекетiнiң тәуелсiздiк алуы -- қайта өрлеу дәуiрiне (14 -- 16 ғ.ғ.) дөп ... бұл бетi -- ... ... ... ... өрбидi. Бiр кезде Шыңғысхан, Бату, Жошы, Тоқтамыс, Ақсақ Темiр ... отар елi ... ... ... сол империядан ыдырап, бөлiнiп шыққан халықтарды (өзбек, татар, ноғай, Сiбiр (Көшiм), Қырым, ... ... өз ... отар ... ... ... жаңа ... болып қалыптасуы барысында (1470-1718 ж.ж.) 250 жылдай тәуелсiз ел ... ... өмiр ... ... ауыр ... ... ... басынан кешiрiп, тiптi жер бетiнен жойылып кете жаздады.
Қазақ жерiнiң ... ... ... мен ... ... құпия келiсiм-шарт жасасып, қытай -- жоңғарларды, ал ... -- ... ... ... айдап салды.
Осындай саяси оқиғалар қазақ халқының әлеуметтiк-экономикалық дамуын тежедi. Көне ғасырлардан берi қалыптасып келе жатқан ғылым мен бiлiмнiң, ... пен ... одан әрi ... ... жағдайлар туғыза алмады.
Қазақ халқының өзiндiк мәдени, рухани, әдеби ұлттық дәстүрi қалыптасты. Қазақ ұлтының дамуы мен қалыптасуына зор үлес ... ... мен ... ... мен ... батырлар мен ақындар: Жәнiбек, Керей, Асанқайғы, Мұхаммед-Хайдар Дулати, Қадырғали Жалайыр, Қасым, Есiм, ... ... ... Қазтуған, Ақтанбердi, Шал, Әнет, Төле, Қазыбек, Әйтеке, Әбiлқайыр, Абылай, Бұқар, Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, Райымбек, Сырым т.б. көптеген ... ... Аузы ... ... жыраулар мен шешен билер жалпы жұртқа өнегелi сөздерiмен, өлең-жыр толғауларымен зор ықпал етiп, ... ел ... ... ... шақырып, қоғамдық өмiр сахнасына шыға бастады.
Қазақ жырауларының толғау тебiренiстерi, билердiң шешендiк- қанатты сөздерi өзiнiң тәлiмдiк шарапаты жағынан ғана ... ... ... ... эстетикалық, отаншылдық мәнi жағынан да аса маңызды болды. ... ... ... ... мен ... ... батырлардың ақылгөй кеңесшiсi болып, жорыққа бiрге аттанды, ... ... еттi, ... ... ... көрiнiстерiн жырға қосты, ерлiктi мадақтады, шейiт болған батырларды жоқтап, ел қайғысын ... ... ... ... өздерiнiң тәлiмдiк идеяларымен Асанқайғы, Шалкиiз, Жиембет, Бұқар жырау секiлдi дала философтары ерекше көзге түскен едi. ... ... жеп, оның ... ... ... ... ... аңсаған Асанқайғы (XV ғ.) өз отандастарының алдағы тағдыры не ... ... ... күн ... ... да ... ел ... оның есiмiне "қайғы" деген ат қосақталып, аңызға айналды.
Қазақтың халық педагогикасының ең алғашқы iргетасының қалана бастауына негiз болған ... ... ... ... ... ... ... Үмбетей, Сыпыра, Доспамбет, Бұқар, Жиембет, Марғасқа т.б. көптеген ақын-жыраулардың шығармаларын атап өткен жөн.
XV-XVII ғасырларда өмiр ... ... ... ... ... ... халықтың салт-дәстүрiн, ой-арманы мен тiлек мақсатын айқын аңғарамыз. Өйткенi, жыраулар толғауларынан халықтың небiр нәзiк сырлары, мұң-мұқтажы, ой-толғанысы, ... ... ... ... ... өсиетi өзектi орын алған. Яғни, олар халықтың тәлiм-тәрбие ... ... ... ... ... ... мектебi -- ақын-жазушылар мен билердiң өсиеттерi, ғибраттары және ... ... ... ... мен ... ... ... десек артық болмайды. Халықтық осы қағидалар шын мәнiсiнде жас ұрпақ түгiлi, ересек адамдарға да үлкен әсерiн ... ... ... ... тәлiмдiк-тәрбиелiк, танымдық мектебiне айналды. Жалпы ХV-ХIХ ғ.ғ. акын ... ... сөз ... ... ... үшiн еткен еңбегiне, ой қиял өрiстеу өресiне, қимыл, әрекет-iсiне ... үш ... ... ... ... ... ... Махамбеттер); мәмiлегер (Асанқайғы, Сыпыра жырау, Үмбетей, Бұқар); тәлiмгер (Шал, Базар, Майлықожа) жыраулар деп ... ... ... ... ... ... де, өнегелi iсiмен де халыққа белсене қызмет етiп, ел ұйытқысы, тәлiм-тәрбие мектебiнiң ұстазы бола ... ... "Жетi ... -- ... Қазақстан Республикасы қабылдаған Ата Заңымыздың (Конституциямыздың} негiзгi iргетасы болып саналады. Сондай-ақ сол кезеңдерде дұниеге келген ... ... ... ... ... Қосынұлы Жалайыридың "Жамиғат тауарих" (Жылнамалар жинағы), халық туындылары: "Наурыз ... ... ... ... ... т.б. ... танымы үшiн аса зор тәлiмдiк мәндi шығармалары едi.
Бұл дәуiрде мал шаруашылығы, егiн ... ... пен ... ... ... ... ... тоқу, ер-тұрман, құмған, ыдыс-аяқ (керамика) жасау, музыкалық аспаптар жасау сияқты кәсiптер жедел дамып, ... және ... ... ... ... ... ...
1650 -- 1730 жылдар арасындағы қазақ-жоңғар соғысы қазақ хандығын өте-мөте ... XVIII ... ... Тәуке хан өлгеннен кейiн қазақ елi үш ... ... үш хан ... бiртұтас қазақ хандығының бiрлiгi мен қуатын әлсiретiп, жоңғарларға жем болды. Кiшi ... -- ... Орта ... -- Сәмеке, Ұлы жүздi -- Жолбарыс хан билеп, әрқайсысы ұлы хан болуға таласып, ақыры "Ақтабан ... атты ... ... ... етiп, халықты зор қырғынға ұшыратты.
1730 жылы Кiшi жүздiң ханы Әбiлхайыр өз билерiмен келiсе ... ... ... ... қалу ... ... империясына бодан болуға мәжбүр болды. Көптеген хандар мен ... ... ... ... ... ... ... отарлап алу саясатын әрi қарай жүргiзе бередi. Қазақ жүздерiнiң бастарын қосуда қазақ халқының ... ... ханы - ... хан өте ... саяси-дипломатиялық күрес жүргiздi.
Бұл жайында "қазақтың көне тарихы" атты кiтапта: "XIX ғасырдың 20-жылдарында Ресей өкiметi қазақ арасында хандық үкiметтi бiржолата жойып, ел ... ... ... ... жақындатуға тырысты...", -- деп, қазақ елiнiң отар елге айналғаны жайында әңгiмелейдi.
Қазақ жерiне қоныстана бастаған орыстар ... ... ... мал ... ... тартып алды, бағынбағандарды жазалады. Мектептер мен шiркеулер ... ... ... мен орыстандыру саясатын жүргiздi. Патшалы Ресей бай-сұлтандардың балаларына ... ... ... ...
Осындай мақсаттағы оқу орындары Қазақстанда 1789 жылы Омбы қаласында "Азиатское училище" және 1841 жылы Батыс Қазақстандағы Бөкей ... ... ... ... ... ... отарлау саясатын қатты сынаған Мұрат Мөңкеұлының, Шортанбай Қанайұлының, Дулат Бабатайұлының шығармалары халық арасында кең тарады. Отарлау саясатына қарсы Сырым Датұлы, ... ... ... ... бастаған ұлт-азаттық көтерiлiсi Қазақстан даласында 15-20 жылға созылды.
XIX ғасырдың екiншi жартысында Қазақстан даласында Ресейдiң алдыңғы қатарлы демократиялық ... ... ... ... Чернышевский, Ушинский т.б.) оқымыстыларының жолын қуушы А.Янушкевич, Ф.Достоевский, Э.Михаэлисс, Н.Долгополов, С.Гросс, Т.Шевченко т.б. зиялы-демократтар жер ауып келiп, ... ... А. ... ... ... ... достасып, олардың саяси-идеялық, ағартушылық көзқарастарының қалыптасуына игi әсерiн тигiздi.
Қазақ даласында бiлiмнiң дамуы мен ... ... ... қайраткерi, педагог, этнограф, жазушы және ағартушы Ыбырай Алтынсарин өте үлкен еңбек сiңiрдi. Ы.Алтынсарин патшалы Ресейдiң орыстандыру, шоқындыру және ... ... жеке ... үшiн бiлiм берудi| көздеген саясаттарын батыл айыптады. Орыс-қазақ мектептерiн ашу туралы мәселелердi насихаттаумен қатар, ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетiнiң үлгiлерiн пайдалануды қуаттады. Осы принцип негiзiнде құрастырылған өзiнiң "Қазақ хрестоматиясын" (1879 ж.) жазып, ұсынды.
Халық ағартушылары, ... ... Абай ... Шоқан Уәлиханов, Құрманғазы Сағырбаевтар ұлттық ғылым мен өнердiң, мәдениеттiң, философияның негiзiн салды. Шоқанның ашқан ғылыми жаңалықтары, Абай ... мен қара ... және ... ... ... жас ... жетiлдiрiп төрбиелеуде зор ықпалын тигiздi.
XX ғасырдың барысында империалистiк патшалы Ресейдегi саяси-әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... алды. Ел арасында толқулар басталды.
Ресей империясының құрамында болып келген Қазақстанның зиялы қауымы осы мәселелер төңiрегiнде саяси-демократиялық қозғалыстарға белсене араласты. Олар ... ... ... және "орыстандыру саясатын батыл айыптады, қазақтардың шұрайлы жерлерiн қайтарып беру және жастардың бiлiм ... ... ... ... салу ... талаптар қойды.
Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Мiржақып Дулатов, Мағжан ... ... ... ... ... т.б. ... зиялы қауым өкiлдерi ұлттық сана-сезiм мен тәлiмдiк идеялардың көсемдерiне айналды.
Қазан төңкерiсiне дейiн шыға бастаған "Дала уәлаяты" (1889-1902 ж.ж.), газетi "Айқап" ... мен ... ... ... ж.ж.) және ... да басылымдар қазақ халқының ұлттық ерекшелiктерi, мүмкiндiктерi, мәдениетi, ғылымы, ... мен ... ... аса маңызды ой-пiкiрлер жариялап отырды.
Бұл орайда, белгiлi қоғам қайраткерi, ғалым-түрiктанушы Ахмет Байтұрсынов "Қазақ" газетiнде ... деп ... ... ... өндiрiс жоқ, шикiзатын сатады, ал сол шикiзаттан жасалған өнiмдi 2-3 есе қымбат түрде сатып ... Бұл ... ... ... -- ... ... ... Ал қалыс қалуға үлкен себеп - ... ... ... өте ... -- дедi ... ... 1913 жыл, N 26, 15 ... жылы Ленин бастаған коммунистiк партия Ресей патшасын тақтан құлатып, тарихқа белгiлi Қазан төңкерiсiн жасады, әлемде жаңа империяның негiзi қаланды. ... ендi ... ... ... ... империясының мұрагерi жаңа Кеңес Одағының (КСРО) құрамына кiруге мәжбүр болды.
Бұл кезең ... ... ... және тиiмсiз әсерiн тигiздi. Қоғам проблемаларының аса күрделi саласы -- ... ... ... маңызды кәсiпорындар, электр станциялары, су жолы каналдары салынып, жұмысшылардың жағдайлары едәуiр жақсарды. Мектептер, ... және ... ... ... оқу орындары ашылды. Әлемдiк тәжiрибелерге негiзделген кеңестiк ғылыми педагогика мен психология ғылымдарының негiзi қаланды.
Мектептегi оқу-тәрбие жұмыстары, негiзiнен, орыс ... ... ... ... ... орыс тiлiнде бiлiм беру прогрессивтi роль атқарғанымен, онда қазақ мектептерiнiң оқу-тәрбие жұмыстарына қайшы келген жағдайлар көп болды.
Кеңес Одағы кезiнде қалыптасқан ... ... ... идеологияға" негiзделiп, "коммунистiк тәрбие беру" атты саяси-педагогикалық, диктатуралық жүйеге ұласты.
1937 -- 1938 ... ... ... ... ... пен ... жылдардағы соғыста қазақ халқы өте ұлкен қырғынға ұшырады. ... ... ... мен ... үлкен үлес қосқан қазақтың көптеген зиялы азаматтары жеке басқа ... ... ... ... өзi ұлт мәдениетiнiң өсуiн үлкен тежелуге әкелiп соқтырды.
Соғыстан кейiнгi жылдары жаппай орыстандыру мәселесi қолға алынды. Қазақстанның тың жерлерiн игеру ... ... ... ... өкiмет тарапынан жүзеге асырылып отырды. Мемлекеттiк басқару жұмыстары, iс қағаздары, қоғамдық жиындар бiрыңғай орыс тiлiнде жүргiзiлдi. ... ... ... ... ... ... ... еткiзген өкiмет саясатының нәтижесiнде көптеген қазақ мектептерi, бала-бақшалары, жоғары, арнаулы оқу орындарындағы қазақ бөлiмдерi ... ... ... ... ... шек ... ... салт-дәурлердi дәрiптеу санадағы ескiнiң сарқыншағы деп бағаланды. Мектеп, мектептен тыс мекеме және балалар мен жастар ұйымдарының тәрбие жұмыстары коммунистiк идеологияға ... ... мен ... ... орыс ... аудармасы негiзiнде пайдаланылды. Қазақ тiлiнде оқу-тәрбие жұмыстарына арналған әдiстемелiк нұсқаулар жазу назардан тыс ... ұзақ ... берi келе ... ... ... ... өмiрдiң қажеттiлiгiне айналуына бағытталған туындылар: М. Жұмабаевтың "Педагогика", А. Байтұрсыновтың "Оқу құралы", "Сауат ашқыш", "Тiл құралы", "Ж. ... ... ... ... атты ... ... Н.Құлжанованың, М.Әуезовтiң, М.Дулатовтың, Қ.Жұмалиевтiң, Е.Смайыловтың, М.Ғабдуллиннiң, Ә.Марғұланның т.б. шығармалары жас ұрпақтың бойына ... ... ... ... ... педагогика, психология ғылымдары саласында М.Жұмабаевтың, Ж.Аймауытовтың, Ш.Әлжановтың, Р.Г.Лембергтiң, А,П.Нечаевтың, И.Л.Стычинскийдiң, Т.Тәжiбаевтың, ... ... ... ... ... ... Қ.Б.Жарықбаевтың, Н.П.Хмельдiң, А.Көбесовтiң т.б. әлденеше монографиялық еңбектерi жарық көрдi. Педагогикалык ғылыми-әдiстемелiк "Қазақстан мектебi" журналы (1925) шығарылып, онда ... ... мен ... ... ... ... ... көрiп отырды. Педагогикалық, психологиялық оқулықтар ана тiлiнде шығарылып, ғылыми терминдерi қалыптасты.
Сөйтiп, ... ... және ... ғылымдары жеке ғылым болып шықты. Алайда Кеңестiк педагогикалық ғылыми-зерттеу жұмыстарында халық педагогикасына терең мән ... көп ... ... ... ... зерттеу талап етiлдi. Балалар мен жастарға жан-жақты тәрбие беруде үлкен ... ... ... пионер-комсомол ұйымдары негiзiнен коммунистiк тәрбие принциптерiне сүйендi. Қазақ мектептерi, негiзiнен, ауылды жерлерде орналасқандықтан, оның материалдық-техникалық базасына көп мән ... ... ... ... ... ... нұсқаулар ұлттық тәлiм-тәрбиенiң ерекшелiктерiмен санаспаған, орыс тiлiнде жазылған еңбектердiң аудармалары ... ... ... ... ... ... - ... зерттеу объектісі
Адам баласы әу бастан өз ұрпағын өмiрге, еңбекке икемдеп, тәрбиелеп келгенi көпке аян. ... ... ... ... заңдары бар педагогика ғылымы өмiрге келгенше де адамзат тәрбие iсiмен айналысып бақты. Оның қағазға жазылып ... ... ... ... ... сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа ғасырлар бойы ауызша нақыл-ақыл, өсиет-өнеге, қағида болып тарап келген бiлiм-бiлiк, тәлiм-тәрбие беру тағлымдары бар. Ол ... ... деп ... Халықтық педагогика салт-дәстүр, жол-жора, ырымдар, тағам дайындау, қонақ күту рәсiмдерi мен ауыз әдебиетi ... ... ... өнер ... ... ойындары арқылы отбасылық тәрбиеден басталып, ауыл-аймақ, ел-жұрт, ру-тайпа, қала бердi бүкiл халықтық қарым-қатынастан ... орын ... ... түрi, адам ... ... ... белгiлi нормасы болып табылады. Олай болса, халық педагогикасы қоғам дамуының (алғашқы қауымдық қоғамнан бастап) ... ... өтiп, ... ... дәрежеге жеткенше ұрпақ тәрбиесiнiң бастау бұлағы, педагогикалық құралы болып, тәрбие жүйесiнiң қызметiн ... ... ... ... ... ... ... педагогика мен халықтық педагогиканың тәрбие тәсiлдерiндегi сабақтастығы, принциптiк-идеялық үндестiгi туындайды. Бүгiнгi әлемдiк аренаға жеткен ... ... ... ... ... оны ғылыми теориялар мен қағидалар тұрғысынан жан-жақты зерттеп, қарастырып, байытты. Сөйтiп, өз қажетiне жаратты. Осы ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу тағылымдары -- халықтық педагогиканы ой елегiнен өткiзiп зерттеп, тәрбие мен оқу iсiнiң өзектi құралы етудiң жолдарын және оның ... даму ... ... ... ... ғылымдармен байланысын зерттейтiн педагогиканың ғылыми бiр саласы ... ... ... ... ... ... ... ерекшелiгi: оның адам баласының дүниеге келген күнiнен бастап бiрге жасасып ... ... ... құруда, қоршаған ортаны -- табиғатты өзiне икемдеп игеруiнде, еңбек тәрбиесiнiң алғашқы адамдар өмiрiнде ... рөл ... ... ... ... кейiн туғандығы, халықтық тәрбие жөнiндегi қағидалары өмiрлiк тәжiрибеге негiздеген эмпирикалық бiлiм болып келуi, оның ұлттар мен ұлыстардың жазу ... ... ... ... ... болып, халық арасында ауызша тарауы, сондықтан да оны шығарушы авторларының аты-жөнi халық жадында сақталмай, бүкiл халықтық ... ... ... ... ... тәрбиелеудегi озық тәжiрибелерi мен ой түйiндерi сол ... ... ... ... ... озық ... мәңгi сақталып, ал тозығының бiртiндеп өмiрде қолданудан шығып калуы, халық педагогикасы өнерге, еңбекке негiзделгендiктен, үнемi жетiлдiру, ұшталу үстiнде болуы, ... ... ... ... жүйеге, теорияларға құрылмай, жеке бастық тәрбиенiң озық үлгiлерiне және оның нәтижесiне құрылуы, ... ... ... бойы ... келуi (преемственность), алғашқы тәрбие түрлерiнiң қоғамда бөлiнбей, синкреттi тұтас ... ... ... қол, би, ... ... ой еңбегi мен дене еңбегi, ақыл-ой тәрбиесi мен ... ... ... ұштасып келуiнде)", деп саралай көрсете келдi де, "халық педагогикасы ру, тайпа, ... мен ... ... ... тәжiрибесiне негiзделiп, халықтың тәрбие құралдары (салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ойын түрлерi, ауыз әдебиетi үлгiлерi) арқылы iске асыруға құрылса, ал этнопедагогика теориялық ойларға, ... ... Ол ... ... ... ... ... логикалық ғылыми жүйе тұрғысынан зерттеп қарастырады... яғни, халық педагогикасы ғылымға шикi материал даярлаушы мәлiметтер көзi ... ... ... ... ... қызмет етушiнiң рөлiн атқарса, ал этнопедагогика халықтың бала тәрбиелеу ... ... ... зерттеп, оның прогрессивтiк үлгiлерiн бүгiнгi оқу-тәрбие iсiне жаратудың жолдарын ғылыми тұрғыда қарастырады", -- дейдi.
Ал бұрынғы КСРО Педагогика ... ... ... ... И.Т.Огородников, Г.Н.Волковтың "Этнопедагогика" атты еңбегiне жазған кiрiспесiнде: "Егер ... ... мен ... ... екi хрестоматия жасалған болса, оның бiрiншiсiне бала тәрбиесi ... ауыз ... ... мен ... салт-дәстүрлерiне арналған этнографиялық тәлiмдiк жазбалары енгiзiлген болар едi де, ал ... ... ... мен ... тәлiм-тәрбиелiк ойларын зерттеуге арналған педагог-ғалымдардың еңбектерi енген болар едi" (16, 6), - деп, халық педагогикасының таза тәжiрибеге негiзделген тәрбиенiң ... түрi ... және оның ... ... зерттеу объектiсi болып саналатынын ашып көрсетедi.
Халық педагогикасында тәрбие ... ... ... ... ... Ол ... да едi. Себебi, халық педагогикасы ғылым мен мәдениеттiң жетiлмеген кезiнде пайда болғандықтан, тәрбиенi еңбек пен өнерге, оның iшiнде қол өнерiне ... ... ... ... ... ... дамып, ғылым мен техника өрiстей бастаған кезiнде, XVII ғасырдағы ұлы чех педагогы Я.А.Коменскийдiң ... ... ... педагогика пайда болды. Ғылыми педагогиканың теориялық зандары қалыптасып өмiрге келдi. Я.А.Коменский өзiнiң атақты "Ұлы ... ... ... ... атты еңбектерiнде тұңғыш бiлiм беру iсi мен тәрбие iсiн бiртұтас процесс деп қарау идеясын ұсынды. ... мен бiлiм ... ... ... оқу-тәрбие iсiнiң тұтастығынан туындады. Тәрбие-әлеуметтiк процесс, ал адамның жеке басының өсiп ... ... ... -- ол әрi ... әрi ... ... Осы ... келiп, педагогикада қоғамтану мәлiметтерiн жаратылыстану мәлiметтерiмен бiрiктiре қарастыру қажеттiлiгi пайда болады. Оның себебi педагогика адам ... ... ... ... ... iске асырушының рөлiн атқарушы болып отыр. Ал педагогиканың жеке басты (индивидиумды) тәрбиелеп жетiлдiрудегi iс-әрекетi оқу-тәрбие орындары арқылы iске асырылады. Адам ... ... ... ... ... рөл ... оны (теорияны) жеке басты оқытып тәрбиелеп жетiлдiруге пайдалану үшiн тәжiрибеде ... ... ... Мiне, ... ... ... мен тәжiрибенiң, оқытудың өмiрмен байланысын, оны iске асырудың ... ... ... ... бiр саласы -- оқыту мен тәрбиенiң методикасы туындайды. Бiлiм беру мен тәрбие iсiнiң теориялары мен өмiр ... ... ... ғана адам ... ... өтей ... ... теориялар тәжiрибеге негiзделмесе, ол тиянақты ғылым болмайтыны сөзсiз.
Ол жөнiнде XVII -- XVIII ғасырларда өмiр сүрген батыстың, орыстың педагог ... ... ... ... ... ... ... "Ағайынды чехтарды" тәрбиелеудегi халықтық дәстүрдiң жақсы нәтижелерiне сүйене отырып, баланы ... ... және ... мiнез-құлыққа тәрбиелеудiң жолдарын көрсетiп бердi. Ал Швейцарияның кемеңгер педагогы ... ... ана ... оқытатын халықтық мектептердiң бай тәжiрибесiне негiздей отырып жүргiзудi мақұлдады. Ол "Адамның ақыл ойының қалыптасуы, дұрыс дамуы ұлт тiлiндегi ... ... мен ... ... ... ұйымдастыруға байланысты" деп ерекше атап көрсеттi. И.Г.Песталоцци: "Бала ... оның ... ... ... ... ... ... дүниенi түсiнуi отбасынан басталып, мектепте әрi қарай жалғастырылуы шарт", -- ... ... ... ... ұлы ... ... да бала ... көзi еңбекте, сондықтан баланы жан-жақты жетiлген азамат етiп тәрбиелеудi ... ... ... ... ... деп ... Ал әйгiлi орыс педагогы К.Д.Ушинский халықтық тәрбиенiң мақсаты мен ... және ... мен ... ... тоқтала келе: "Орыс халқының бала тәрбиесi сол халықтың сан ғасырлық тарихымен тығыз ... ... ... ... ... дәстүрiнен iздестiру керек" (82, 482), -- дедi. К.Д.Ушинский бала тәрбиелеудегi ауыз әдебиетiнiң рөлiне де ерекше ... Ол: ... ... педагогиканың алғашқы және тамаша үлгiлерi. Ертегiлердегiдей халықтың асқан даналық тәрбиесiмен ... ... ... ... құралы жоқ", -- деген едi. Кешегi Кеңестiк дәуiрдегi ұлы педагогтар А.С.Макаренко адамды тәрбиелеп жетiлдiруде еңбектiң, әсiресе ұжымдық ... ... ... мән ... болса, ал В.А.Сухомлинский "Баланы iзгi жүректi азамат етiп тәрбиелеуде ойын түрлерiн кеңiнен қолдануды және баланы жазасыз тәрбиелеудi, ертек ... ... ... сол арқылы олардың ой-қиялын өсiруге" баса көңiл бөлдi. "Табиғат тамаша тәрбиешi, тек оны түсiне бiлуге үйрету керек" деп қарады.
Өткен ... ... ... көз ... ұжымдық педагогикалық тәрбиенiң мәнi мен маңызына, халықтық тәрбие жөнiндегi данышпандық ой тұжырымдарына әл-Фараби, ... ... Омар ... ... ... ... ... Н.А.Добролюбов, Л.Н.Толстой, Ы.Алтынсарин, Ш.Уәлиханов, А.Құнанбаев сияқты ойшыл-оқымысты ғалымдардың бiрде-бiрi көңiл бөлмей өткен емес. Олар ... бала ... ... ... ... ... ... ерекше мән берiп, халықтық тәрбиенiң негiздерiне ғылыми талдаулар жасады. Алайда, Қазан төңкерiсiнен кейiнгi Кеңестiк дәуiрде халық педагогикасын зерттеу, оны ... ... iсiне ... ... қала ... адамдардың санасындағы ескi қоғамдық идеялардың қалдығы деп ... өрiс ... Ол идея ... ... бiр тiл, ... ... болады деп қараушылықтан, пролетарлық жаңа мәдениет жасаймыз деген жалған ұраннан туындаған едi. Көне ... ... ... мен ... мешiт-медреселердi қирату, халықты дiннен, ұлттық тiлден, салт-дәстүрден бездiру, тарихи ... мән ... ... ... қала ... ... саясатқа негiздеп өзгерту т.б. солақай саясаттың әсерiнен туындаған терiс әрекеттер болатын.
Кеңестiк дәуiрдiң 1970 -- 1990 ... ғана ... ... ... ... ... тұрғыда қарастырып зерттеу iсi бiртiндеп қолға алына бастады. Халық педагогикасын кеңестiк дәуiрде ... ... ... ... ... ... академик Г.Н.Волков болды. Халық педагогикасын ғылыми-педагогикалық тұрғыда зерттеудiң қажеттiлiгi туралы пiкiрлер (1970 -- 1990ж.ж. ... ... ... ... ... ... К.Пирлиев, А.Ф.Хинтибизде, А.Э.Измайлов т.б. еңбектерiнде де айтылған болатын.
Этнопедагогикалық зерттеулердiң Кеңестiк дәуiрдегi маңызы мен мәнi, қажеттiлiгi мен көкейкестiлiгi жөнiнде және оны ... ... ... ... деп ... ... ... педагог-ғалымдар: И.Т.Огородников, В.М.Коротов, А.Г.Гордина, М.Ф.Шебаевалар да кезiнде ... ... ... едi. ... ... ... ... елдерiнде XVII-XVIII ғасырлардан бастап қолға алынған болса, қазақ этнопедагогикасының зерттелу жайы, ғылым ретiнде қалыптасу тарихын сөз еткенде оны үш ... ... ... - XIX ... ... ... өмiр сүрiп, қазақтың ұлттық тәлiмгерлiк ой-пiкiрлерi мен ... ... ... ... ... жазған Шоқан, Ыбырай, Абай сияқты демократ ағартушылар мен орыс, батыс саяхатшысы, этнограф ғалымдарының (Э.С.Вульфсон, П.С.Паллас, А.Вамбери, А.Левшин, ... ... ... Н.Л.Зеланд. т.б.) қолжазбалары десек, екiншi - XX ғасырдың алғашқы 20-30-жылдарында бұл iстi ... ... ... ... сөз ... ... А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Ш.Құдайбердиев, X.Досмұхамедов, М.Дулатов, Н.Құлжанова, М.Әуезов т.б. болды. Яғни, бұл кезеңдi қазақ этнопедагогикасының ғылым ретiнде туып, ... ... деп ... ... ... - 35-40 жылдық үзiлiстен кейiн (1970-2000 ж.ж.) қазақ этнопедагогикасының ... ... даму ... деп ... ... Қазақстан жерiнiң байлығына қызыға қарап, көз тiккен және мұхитқа ... ... деп ... ... ... ... бұдан әлденеше ғасыр бұрын саяхатшы, елшiлер жiберiп, жер-суы мен шаруашылық кәсi бiн, қазба байлығын, салт-дәстүрiн, әдет-ғұрпын ... ... Азия мен ... ... ... көшпелi тайпалардың өмiрi батыс оқымысты ойшылдарының назарына ерте-ақ iлiнген-дi. ... ғ.ғ. ... ... тұңғыш әскери экспедициялар ұйымдастырыла бастады. М.В.Ломоносовтың замандасы ... және ... ... ... 1730-35 ж.ж. Башкирия, Қазақстан далаларында саяхатта болып, көшпелi халықтардың шаруашылық тiршiлiгi мен ... ... ... және Орта Азия елдерiнiң картасын жасады. Ал орыстың саяхатшы офицерлерi әкелi-балалы Рычковтар (П.Н.Рычков, Н.П.Рычков) қазақ ауылының ... ... ... ... ер ... жауынгер халық екенiн суреттейдi. Олар қазақ әйелдерiнiң еңбек сүйгiш, табиғи қарапайым, жылы жүректi болып келетiнiн айта келiп, қазақтардың арғымақ атты ... ... өнер ... баяндап, мәдениетi жағынан "тағы" деген тұжырым жасайды. Әрине, ол ... ... ... баға ... ұлы ... ... салдары едi.
Кесте 2
Қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде туып, ... даму ... ... туу ... ... 2-жартысы), оның белсендi қайраткерлерi
Қазақ этнопедагогикасының қалыптасу кезеңi ... және ол ... ... ... даму ... (1970-1995) және оның қайраткерлерi
Ш.Уәлиханов
Ы.Алтынсарин
А.Құнанбаев
2.Орыс,батыс саяхатшы-ғалымдары:
П.С.Паллас
Э.С.Вульфсон
А.Вамбери
А.Левшин
А.Янушкевич
Н.Г.Потанин
Н.Л.Зеланд
В.В.Радлов т.б.
Қазақтың зиялы оқымыс
тылары:
С.Торайғыров
Ә.Диваев
А.Байтұрсынов
Ш.Құдайбердиев
М.Дулатов
М.Жұмабаев
Ж.Аймауытов
Х.Досмұхамедов
Н.Құлжанова
М.Әуезов
С.Сейфуллин
М.Ғабдуллин
Б.Момышұлы
Б.Адамбаев
Ш.Ахметов
М.Әлiмбаев
Қ.Жарықбаев
С.Қалиев
Ә.Табылдиев
С.Ұзақбаева
М.Балтабаев
И.Бөлеев
З.Ахметова
М.Құрсабаев
М.Смайылова
М.Оразаев
К.Қожахметова
Батыс ғалымдарының iшiнде бұдан жетi ғасыр бұрын қазақтар туралы ең алғаш қалам тартып, жылы ... ... бiрi ... әрi ... Италия ғалымы Марко Поло (1245-1324) болды. Ол ... "0 ... ... ... кiтабында дүние жүзiндегi әр түрлi халықтардың тұрмыс-тiршiлiгiн, салт-дәстүрлерiн әңгiмелей келiп, қазақтардың бие ... ... ... ұзақ жолға жарақты ат мiнiп, жол азық алмай, ет асып жейтiн шәңкесi мен баспана шатырын алып, "Ер ... мен бөрi ... ... деген тәуекелмен жүре беретiнiн, атына және өзiне қажеттi азықты жол-жөнекей тауып жейтiнiн, малға ен, таңба салатынын, жоғалса немесе ... сол ... ... ... ... ұрлаған адамға жетi қамшыдан үш жұз қамшыға дейiн дүре соғу айыбын кесетiнiн сөз ... ... ... ... ... және ... олар ... тартудың шеберi болғандықтан оны жиiрек қолданады. Өте тамаша және ерлiкпен соғысады. ... ... ... ... бара ... ... бас ... деп, жаңсақ ұққан жаудың қатары сирегенде қайтып оралып, жаудың тас-талқанын шығарады", - деп, олардың ... ... ... ... сөз ... ... ... Жетiсу бойында болған сапарында көрген қазақтың "қызбөрi" ойынының шығу тарихына ой жiберiп, бұл ойын ... ... ... ... ... ... яғни таптық қатынаспен бiрге туғандығы жайлы ескертедi. Ұлт ойындарының шығу тарихын зерттеуге көңiл бөлген ағылшын ғалымы Э.Маккей де осы ... ... ... ... құмалақ ойындары, бестас, асық, садақ ату, қарағие т.б. ұлт ойындары Азия елдерiнде ... ... ... ... 5 мың жыл ... ... таралғанға ұқсайды" дейдi. Ол ертедегi Қазақстан жерiн мекендеген көшпелi ... ... ... ... ... Тайпалар аңға шығар алдында дайындық жасап, "қарағие" ойынымен айналысқан. Олар сол арқылы мергендiктi меңгерсе, ал жаумен ... ... ... ... ... ... да ... өзiнiң жауларына үнемi тойтарыс берiп отырғандығын, қарсы ... Кир (558-529 ... ... 1 (5-18 ... ... ... басы сақ ... батырларының қанжығасында кеткенiн тарихтан жақсы бiлемiз. Ұлт ойындары қоғамның өзгеруiмен байланысты әлеуметтiк-экономикалық жағдайдың негiзiнде дамып, Қазақстан ... ... ... ... аң ... таяқ ... садақ ату, қақпатас, қарагие ойындары пайда болса, бертiнгi дәуiрде қайталау-жаттығу нәтижесiнде бұл ойындар: аң аулау, ... ... ... тарту, жамбы ату, қарагие-найза лақтыру, қақпан-тұзақ құру т.б. аттары өзгерiп, мазмұны байи ... ... ... жерiндегi рулардың қалыптасу кезiндегi этнографиясы, ойын-сауықтары, ән-күй, би, қол өнер мәдениетi жайындағы деректер ХIII-ХVIII ғ.ғ. Орта Азия мен ... ... ... ... саяхатшыларының алғашқылары Плано Карпини, Вильгельм Рубрук еңбектерiнде жинақталған. ... XIII ... ... ... ... ... ... Карпини Хорезм, Жетiсу, Тарбағатай арқылы Монғолияға барып қайтқан сапарынан жинаған материалдарынан "Монғолия тарихы" атты ... ... Бұл ... ... шыгыс халықтарының этнографиясын зерттеушi ғалым Шоқан Уәлиханов та өз еңбектерiнде пайдаланды.
Немiс ... ... ... 1829 жылы орыс ... арнайы рұқсат алып Каспий теңiзiнiң бойына, Орал мен Алтай және Орынбор, Семей, Өскемен қалаларына саяхат жасайды. Ол көшпелi ... ... ... танысып, "Центральная Азия исследования о цепях гор и по сравнительной климатологии" атты еңбегiн жазады. Осы ... ... ... ... ... қонаққа көрсетiлетiн сый-құрметiне, олардың ойын-сауықтарына, әсiресе қоян-қолтық күрестерi мен ат жарыстарын қызықтамайтын және осы ... ... ... жазбаған шетел ғалымдары мен саяхатшылары кемде-кем" дейдi. А.Гумбольд қазақ жерiнде ... ... ... өмiрi ... ойға ... ... мен ... жазган хатында: "Мен қазақ аулында болған кезiмдi өмiрiмнiң аса құрметтi кезеңi деп есептеймiн. Мен өмiрiмде осындай қысқа уақыт iшiнде мұндай ... ... ... мол ... жинап көрген емес едiм. Бiрақ, бұл кең дүниенiң ортасында болгандықтан да солай болуы керек"- дейдi .
Француздың атақты жазушысы ... "Из ... в ... ... ... ... ... хатында "Қымбатты ұлым, сенiң хатың менi Астраханьда қуып жеттi. Менiң саяхаттағы өмiрiмнен мағлұмат алғың келсе, алдымен қолыңа Россияның картасын ал, ... ... тап. ... ... ... кейiн Каспий теңiзiнiң жағасында аң ауладық, құс салдық. Бұл күндерi мен үлкен тойдың, ойын-сауықтың куәсi болдым. Келген қонаққа сый ... ... ... өткiзу әзiрше мен көрген елде, жүрген жерде кездестiрмедiм. Мұндай ойын-сауықтың өтуiне себепшi болғандықтан, маған қаракүлден тiгiлген тон кигiздi" - ... Ал ұлты ... өзi ... ... ... ... П.С.Палластың "Ресей империясының түрлi аймақтарына саяхат" (СПб, 1779) атты кiтабында жалпы ... ... көз ... оның ... ... ... әр ... бөле қарастырса, венгер ғалымы А.Вамберидiң "Орта Азия очерктерi" (М., 1868), "Орта ... ... ... 1865) ... еңбектерiнде Бұхар хандығындағы қазақтарға байланысты ой қозғайды. "Ел кезген сапарларымда, - деп ... ... - ... ... ... халқының сан мөлшерi туралы сауалыма үнемi "әуелi даладағы құмды, сонан соң ғана қазақтарды сана" - деп күле ... ... Сол ... ... ... дәл анықтау да мүмкiн емес. Бiздiң бiлетiнiмiз - олар ... ... ... және Каспий теңiзi аралығындағы ұлан-ғайыр сар даланы мекендейдi. Бiздiң аса бiр таң қалғанымыз - олардың музыка мен поэзияға ... ... ... ... ... - ... Екi қазақ жолықса, мiндеттi түрде алғашқы сұрауы: "Жетi атаң кiм?" - деп ... тiптi ... ... бала ... да, ... ... олай болмаған күнде жетесiздiгiн көрсетедi", - дейдi. Немiс саяхатшысы Иван Шильтберген өзiнiң "Ұлы Татария ... ... ... Сiбiр ... ... татар, башқұрт, қазақ, қалмақтардың тiршiлiгiн сөз ете келе, қазақтардың киiз үйде жерге отырып тамақ iшетiн, көшiп-қонуға, ыстық-суыққа көнбiстiгiн, хан сайлау, оған ... ат, ... ... ... ... ... ... (қырғыздардың) ұлы татария даласында бүкiл түз халықтарының iшiндегi ең ержүрек ел ... ... айту ... (44, 220), - ... ... ғалымы Элизе Рекло (1830-1905) "Арал - Каспий көлбеуiн мекендеушi халықтар" (1880) атты ... ... ... ... ... ... ... отырып, ол: "...бүкiл Ресейдiң көлемiндей жердi, Едiл ... ... ... ... ... ... дейiнгi өңiрдi алып жатқан екi миллиондай адамы бар (халық саны ол ... 4 ... ... ... - С.Қ.) ... ұлты ... көшпелi нәсiлiнiң iшiндегi ең өсiп-өнген ел, бiрақ бөлшектенуi де шексiз: қазақтар өздерiн ... жел ... да ... ... ... құмына теңейдi. Бұл халықтың өкiлдерiн тiптi Тибет пен ... ... да ... болады. Бұлардың тiлiнде мұсылман дiнi арқылы енген аздаған араб, ... ... мен ... ... ... ... барлығы байқалғаны болмаса, бөгде әсерге ұшырамаған, ең таза тiлдi ... ... ... ... - ... Белгiлi шығыстанушы ғалым Г.Клапорт 1825 жылы желтоқсанда Париждегi ... ... ... француз тiлiнде жарық көрген "қазақ тiлi жайлы" деген мақаласында қазақтарды моңғол тегiне жатқызуға байланысты ... ... ... ... беру мақсатын көздесе, Р.Карутцтың "Маңғышлақ түркiмендерi мен қазақтардың арасында" атты кiтабы сол кездегi қазақ тұрмысын бiршама байыпты қарастырған.
Ал ... ... дат ... ... ... атты ... (М., 1901) қазақтың қыз қуу, ат жарыс, жаяу жарыс т.б. ұлт ойындарын ... ... "тап ... бүкiл өмiрде әндi қастерлеп өтетiн халықты табудың өзi неғайбыл..." деп, олардың өнердi қастерлеуiн кең сахарада көшiп-қонып еркiн жүруiмен ... ... ... ... ... ... тәрбиелейтiнiне сүйсiнген ғалым, қазақ өз баласына "Егер қарттарды сыйласаң, құдай сенi сыйлайды" деген нақылды титтейтiнен миына құйып ... Егер үйге ... кiрiп ... ... жас ... бас иедi және ... кiлт тыйылады" - деп жазады. Ғалым "осы халықта қарттар - ... ... - деп, ... қорытынды жасайды.
Осы пiкiр ХIХ ғасырдың екiншi жартысында қазақ даласында болып, салт-дәстүрi мен әдет-ғұрпын терең зерттеп, ... "Из ... атты ... ... ... ... академик В.В.Радловтың (1837-1918) еңбегiнен де байқалады: "... менiң, - деп жазды ол, - ... ... ұзақ ... ... ... ... ... көзiм жеткен ақиқат, бұлардың өзiндiк ерекше мәдениетi бар халық екендiгi. Бiздiң отандастарымыз ойлағандай, олар тiптi де ... ... ... ... тұқымын құртуға тұрарлық халық емес. Олардың мiнез-құлқына отырықшы халықтарға қараған көзқарастан басқа көзқараспен қарау керек... Олардың өмiрге көзқарасы, салт-дәстүрлерi, ... бiр ... ... бар өмiрi мен ... ... тiкелей байланысты болғандықтан, жыл бойы көшiп-қонуға негiзделген...", - деп, қазақ мәдениетiне аса жоғары баға берген болатын. Қазақтар ... ... ... ... ... жазған адам Алексей Ираклиевич Левшин (1792-1879) болды. Оның "Қырғыз-қайсақ ... мен ... ... (1832) атты ... ... ... ... географиялық жағдайына сипаттама берiлсе, екiншi бөлiмi қазақтардың тарихына, ал үшiншi бөлiмi этнографиясына арналған.
А.Левшин - ... ... атқа ... рет ... ... анықтама беруге тырысқан ғалым. (Осы еңбекке дейiн Ресейдiң баспасөз беттерiнде, сондай-ақ ресми ... ... ... деп ... - С.Қ.) Ол ... ... Ресейге бодан болуынан бастап ХIХ ғасырға дейiнгi Орынбор әкiмшiлiгi және орыс өкiметiмен арадағы сауда, ресми және ... ... ... ... ... А.И.Левшин қазақтардың табиғат қаталдығына төзiмдiлiгiн, күнкөрiс кәсiбiн төрт түлiк малмен байланыстыра былайша сөз етедi: "...табиғатпен етене өмiр сүрген, қарапайым ... iшiп, ... таза ... ... ... ... мықты, көп жасайтын, күштi де қуатты, аштыққа, ыстық-суыққа шыдамды келедi. Күннiң ыстығы ... де ... ... көргiштiгi таңдануға тұрарлық. Тегiс жерде тұрып кiшкентай заттарды он не одан да көп шақырымнан көре ... ... аса ... ... ... ... ... көрiп әзер байқайтын жерден, олар заттың сұлбасы мен түсiн ... ... ... ... ... ... Бала ... ат құлағында ойнау қазақтың тұңғыш гимнастикалық жаттығуындай, былайша айтқанда, олар ат үстiне туып, ең асау аттың өзiн батыл да ... ... ... бұл ... ... ... асып та ... ...ауылға сырттан қонақ келсе, бәрi жиналып соны тыңдайды, берген тамағына ешкiм әңгiмеден басқа ақы сұрамайды. ... үшiн ... ... заң", - деп, қазақтың қонақжайлық салт-дәстүрiн мадақтаса, олардың психологиялық ерекшелiгiне орай: "...қайырымдылық, адамды аяу, қарттарға, ақсақалдарға құрмет көрсету ... ең ... ... ... ... шығарған ұлдарына батыр деп ат берiп, өлсе де ұмытпай үлгi ... ... ... ... атамекенiн қатты қастерлейдi. Кiр жуып, кiндiк кескен жерiн тастап, ешкiм ешқайда кетпейдi", - деп, елiн, ... ... олар үшiн ... сезiмнiң ең қасиеттi белгiсi екенiн айтып, биiк адамгершiлiк ... ... атап ... ... қазақ әйелдерiнiң инабатты, шаруақор, iске шебер, ерiне адал болатынын да дұрыс көрсеткен. ... ... - деп ... ... - түйе ... келе ... та жасы ... ерлерге iзеттiлiк көрсетудi ұмытпайды. Олар ерлерден гөрi бейнетқор, малға ... киiм ... ерi үшiн ... жасап, оны кетерде атына мiнгiзiп, аттандырып салады. Қазақта балаға әкеден гөрi ана көп қарайды, қыздарын үй-iшiндегi өнердiң бәрiне үйретедi", - ... Осы ... ХII ... ... ... ат қою, сүндетке отырғызу, үйлену, өлген адамды жерлеу мен еске алу (жетiсiн, қырқын, жылын беру) ... ... ... сөз еткен. А.И.Левшиннiң бұдан басқа "Орал қазақтарының тарихы және ... ... (1823), "Кiшi жүз ... ... - С.Қ.) кездесу" (1820), "Татарлардың ежелгi қаласы ... ... ... (1824), ... ... ... және нағыз немесе жабайы қырғыздардан айырмашылықтары туралы" (1826) деген ... де ... ... ... ... ... да, әдiл ... байқалады.
Өткен ғасырдың бiрiншi жартысында саяси көзқарасы үшiн қазақ даласына жер аударылған бiр топ орыс ... ... Сiбiр ... ... болып, өздерiнiң тағдырлас бауырлары - қазақ еңбекшiлерiнiң өмiрiнен еңбек жазған. Солардың бiрi декабристер қозғалысының Польшадағы көрнектi ... ақын Адам ... ... ... ... ... Адольф Янушкевич (1803-1857) едi. Оның нағашысы Польшаның бостандығы мен тәуелсiздiгi үшiн шайқасқан атақты ... ... ... университетте оқып жүрiп, Костюшко басқарған студенттердiң жасырын саяси ұйымына қатынасып, патша самодержавиясына қарсы үгiт жұргiзiп, 1832 жылғы бiр шайқаста ... ... ... 1832 жылы 4 ... ... ... ... айырып, өлiм жазасына кеседi. Бiрақ кейiннен кешiрiм жасалып, Сiбiрге 25 жылға жер аударады. Ол ... ... ... Есiл бойларында, Омбыда айдауда жүрiп, қазақтардың өмiрi туралы естелiк еңбектер жазды. 1846 жылы А.Янушкевич Семей, Аякөз, Лепсi, Жетiсу ... мал, адам ... ... ... арнайы шыққан генерал Вишневский басқарған экспедиция құрамында болып, қазақтардың ауылдарын аралап, көрген-бiлгенiнен "қазақ даласынан ... ... атты ... құрастырады. Мұнысы 1861 жылы Парижде поляк тiлiнде басылып шығады. А.Янушкевич осы еңбегiнде Ресей ... ... ... ... ... сол кезде қалыптасқан "тағы көшпелiлер" дейтiн терiс көзқарасты әшкерелеп, дала тұрғындарының өзiндiк мәдениетi, ... бар, ... ... ... келгенде "ақыл-ой тапқырлығы" жағынан Еуропаның ең мәдениеттi деген елдерiнен кем түспейтiндiгiн нақтылы деректер ... ... ... Бұл ... ғалым: "...мереке кезiнде мен ең алғаш рет өлеңшiлердi тыңдауға мүмкiндiк алдым. Бұлар қазақтың ... ... ... - ұлы ... ... өлең шығаруы мен орындау дарыны осы халықтың ақыл-ой қабiлетiн тамаша айқындайды. "Бұдан ... күн ... ... ... екi ... арасындағы қақтығыстың куәсi болған едiм. Сонда Демосфон мен Цицерон туралы ғұмыры естiмеген шешендердiң сөз сайысына таң қалып қол соққанмын. Ал ... оқи да, жаза да ... ... ... алдымда өнерлерiн жайып салады. Олардың жыры жаныма жылы тиiп, жүрегiмнiң қылын қозғады. Сонымен өзiмдi тәнтi еттi", - ... ... ... ас пен ... ат баптауын, қымыз ашытуын, ақындар айтысын, келiн түсiру, ұлға еншi беру, өлiктi жөнелту, барымта сияқты әдет-ғұрыптарын да терең сипаттап, сүйсiне сөз ... ... ... ... ... осы халыққа орынсыз қамшы үйiрiп, балағаттап боқтау, жазықсыз ... ... ... ... ... ... шенеунiктердi әдiлетсiздiгi үшiн қарапайым халықтың "қамшы майор" атағынан айтады. ХIХ ... ... ... ... жер ауғандардың iшiнде С.Гросс, Б.Заленскийлер де болды. Адвокат С.Гросс та ... ... ... ... үшiн Сiбiрге жер аударылып, Семейде сегiз жылдай тұрып "материалы для изучения юридических обычаев киргизов" атты еңбегiн жазған. Ол сол ... ... ... ... ... ... ... да ғылыми қоғамдардың құрылуына еңбiген сiңiредi. Абаймен достасады. Бiр айта кететiн жай поляк халқының алдынғы қатарлы ... ... бiрi ... (ХIХ ғасырдың 40 жылдарында) Абайдың әкесi Құнанбаймен кездесiп, ол туралы жақсы лебiз бiлдiрсе, ал ... 80 ... ... ... пiкiрлеседi. Американ жазушысы Джордж Кеннен де осы Семейде болған кезiнде С.Гросты, оның досы ... және ... ... солардың қазақ халқының тарихын, этнографиясын, географиясын зерттеуде қандай еңбектер жазып, зерттеулер жүргiзгендiгiн өзiнiң "Сибирь и ... атты ... ашып ... ... ... ... жинауда еңбек еткен тек Россия үкiметiнiң Қазақстан жерiне арнайы жiберiлген ... ғана ... ... қоса ... ... екi ел арасында кездесетiн кейбiр қақтығыстарда қазақтардың қолына ... орыс ... да ... үлесi баршылық. Осындай тұтқындардың бiрi орыс офицер Ф.С.Ефремов көшпелi халықтың өмiрi жайында көптеген материалдар жинаған. Ол ... ... ... тұтқында жүрiп жинаған материалдарынан еңбек жазып, соның "Чем киргизская земля изобильна, каков воздух и жители" атты бiр ... ... ... ... мен ойын-сауықтарының қалай өтетiндiгi, оған өзiнiң бас кейiпкер ... ... ... ... Орыс ... ... ... басқа да кезiнде еңбектерi жарық көрмей, бүгiнде ... ... ... ... С.Матвеев, Я.Гаверлевский сияқты зерттеушi ғалымдар да бар. Қазақ халқының этнографиясы жөнiнде ... ... бiрi орыс ... ... И.Г.Андреев едi. Оның "Описанием средней орды киргиз-кайсаков" атты ... алты ... ... ... ... деп аталатын бесiншi тарауында шiлдехана тойындағы өтiлетiн ... мен ... ... күту ... сөз ... ал сол ... бесiншi бөлiмiнде үйлену тойындағы ойын-сауықтар туралы айтады.
Өткен ғасырдың екiншi жартысында Орынбор, Омбы, Семей қалаларында болып, қазақтар туралы ... ... ... ... ... ... Н.Л.Зеланд (1833-1902) болды. Ол 1885 жылы "қазақтар" атты этнографиялық очерк жазып, Омбы қаласында бастырып ... ... ... ... ... оның ... темпераментiн сол халықтың психологиялық ерекшелiгi деп қарайды. Ол көшпелi қазақтарды сангвиник темпераментiне жатқызады. ... ... ... ... адалдықты, бауырмалдықты, қайғыға ортақтастық пен қонақжайлылықты, салауаттылық пен төзiмдiлiктi т.б. қасиеттерiн ... атап ... ... еңбекте қыр қазақтарының дене бiтiмi жайында қызықты деректер бере келе, баланы бесiкке бөлеудiң пайдасын, балаға ат қою, сүндетке ... ... ... ... да сөз ... қазақ халқына психологиялық мiнездеме бере келiп, "...қазақ - қызу қанды жан. Оның рухына жайсаңдық пен ... тән, ол ылғи да ... ... ... ... әрi елiктегiш келедi. Алайда "жүйкесi" көнбiстi, ашушаңдыққа бара бермейдi. Олардың қызу қанды болуының себебi, бәлкiм, көшпендiлердiң өмiр салтынан да ... ... ... та ... дене ... үнемi ат үстiнде жүруi қан айналымы мен зат алмасуына қолайлы болуы тиiс, бұған қосымша дала ... дене ... жиi ... олар ... таза ауа да, шөлейтте жол шеккенде сусынды көп iшуi, дiни жоралғыларға байланысты тағамдар ... ... және iшек жолы ... ... ... Бұл ... рух ... сақтауға маңызды ықпалы зор: ақыр соңында арақпен, апиынмен және темекiмен жүйкесiн жұқартуға әдеттенбеудiң де бiраз ... бар", - деп ... ... мен ... ... ғылыми, медициналық талдау жасалған. Н.Зеланд қазақтардың ойлаудағы алғырлығына да шек келтiрмейдi. "Жалпы, қазақтар математикаға басқалардан гөрi жетiк келедi, ... ... ... қабiлетi күштi", - дейдi. Ғалым өз еңбегiнiң қорытындысында қазақ ерлерi мен әйелдерiнiң ... ... сөз ете ... ... иман ... олар ... ... түседi, бұл қазақ қыздарының тәрбиесiне от басында ерекше көңiл бөлуге байланысты", - деп ... ... тiлi, дiнi, ... ... жөнiнде келелi пiкiр айтқан публицист-ғалым, белгiлi қоғам қайраткерi Николай Михайлович Ядринцев (1842-1849). Ол Томск гимназиясын бiтiргеннен кейiн Петербург университетiне ... ... оқып ... ... досы ... ... 1862 жылы Петербургтегi студенттердiң толқуына қатынасқаны үшiн ... ... 1865 жылы Омбы ... ... ... ... ... үшiн түрмеге қамалып, 9 жыл айдауда болады. Н.М.Ядринцев Сiбiрдi зерттеу экспедициясына қатысып, Сiбiр халықтарының ауыз ... мен ... ... ... iсiмен шұғылданады. Ол аты аңызға айналған қарақорымның қираған жұрты мен Орхон-Енисей таңбалы жазуы атанған көне ... ... ... ... ... "Ұлт ... алғашқы жарық жұлдыздары және мешеу халықтардың ағарту iсi" деген еңбегiнде Ш.Уәлиханов, Д.Банзаров ... ... ... ... ... оқымыстыларды дәрiптеп, осы ұлттардың келешекте көркеюi үшiн оқу-ағарту iсiне ерекше мән беру керектiгiн айта келiп, бұратана халықтарды күштеп орыстандыруды ... бiр түрi" - деп ... ... "кез келген ұлт өзiнiң ұлтын, тiлiн, дiни нанымын сақтауға тым бейiм... Бұратана халықтың шынайы бiлiм алуы оның өз ... ... қол ... тиiс", - дептi.
Белгiлi этнограф, фольклорист, ... ... ... ... ... көп ... бойында Орталық Азия мен қазақстанды зерттеу экспедицияларына қатынасады, Қытай мен Орталық Монғолияның Тибет ... ... ... ... еңбектер жазды. Ол 1870-1918 жылдары Көкшетау, Құсмұрын, Семей, Қарқаралы, Кереку өлкелерiнде ... ... ... ... ... салт-дәстүрлерiн зерттеп, "Қазақтың соңғы ханзадасының киiз үйiнде" (1870), "Шығыстың таң ... ... пен ... ... (1890) атты ... "Аз ... еркiн мәдени даму қажеттiгi туралы ойды ұдайы ... ... ... ... татарлардың дiни оқуды уағыздануына қарсылық бiлдiредi. Дiни оқудың орнына дүнияуи ғылымдарды ... ... ... етi тiрi, денi салауатты, өмiрге iңкәр халық. Олар өмiрде мереке, той-думандарды ұнатады. Өлгендердi еске алу бұл халықта ойындармен, ат бәйгесiмен, ... ... ән ... ұлан-асыр салтанатпен ұласады. ...қазақтардың поэзиясы мен музыкасы тығыз байланысты. Олар өлең ... ... ... Ол ... ... де, ... да өзi ... Поэзия мен музыка - қолы бос жүретiн еркектердiң ... ... ... ... ... ... себептi, онымен әйелдер шұғылданады. Қазақтар арасында ақындық творчество аса дамыған. Ақын деген сахараға сыймайды", - дейдi.
Ресей империясына екi жүз ... ... ... болған дала халқының дәм-тұзын татқан, оларға шын тiлеулес болып, жылы жүзбен қараған осынау жат жұрт ... ... ... ... В.Аничков, А.Васильев, С.Рыбаков, А.Седельников, Л.Мейер, А.Костин, М.Шестаков, ... ... ... Ф.Шербина т.б.) кең-байтақ өлкенi тек тамашалап қана қоймай, мұны мекендеген елдiң салт-дәстүрi мен әдет-ғұрпы, өнерi мен ... ... мен ... ... бағалы еңбектер жазып, өздерiнiң нағыз демократ, гуманист ... ... ... ... ... дала ... туралы былай дейдi: "...қазақтар өте қонақжай, өзi аш қалса да соңғы етiн ... ... ал ... ... ... - С.Қ.) ... де ержүрек халық. Олар танымайтын адамдарға да кiшiпейiл, қонақты ренжiтудi үлкен ... деп ... - ... ... ... ... ... танығыш, ол әр түрлi өсiмдiктiң жылдың әр мезгiлiне қарай қай ... ... ... жақсы бiледi", - дейдi. Қазақ халқының ... ... ... ... ... небiр ғылыми әдiл сипаттамалар аз емес. Мәселен, П.Пашино: "Өлең, жыр - қазақтардың жан серiгi, қарапайым ... ... ... ... ... тұрады" десе, С.Рыбаков: "...қазақ поэзиясы жалпы сапасы тұрғысынан, тiлiнiң анықтығы, ойларының бейнелiлiгi, лирикалық қасиетi жағынан айрықша даралана түседi. Ал оның ... ... ... ... байлығы, маңыздылығы жөнiнде қанша айтуымызға мүмкiндiк бередi", - дейдi.
Орыс ... ... ... тiл ... оның мағынасы мен айтылу формасының сұлу, нақыштылығы жөнiнде айтқандарына қалайша сүйсiнбеуге болады? Мәселен, атақты ... ... ... ... ... ең суретшiл, бейнелi тiл - қазақ тiлi. Қазақтар өзiнiң шешендiгiмен, әсем ауыз әдебиетiмен де даңқты", - ... ... ... ... тiлi ... ... ... ең таза, бай тiлге жатады. Қазақтар шешен, әрi ... ... ... ... ... әдебиетi аса бай, жан-жақты", - дейдi. Орыстың тағы бiр зиялысы А.Брем: "шешендiк тiл өнерiне жетiктiк бүкiл қазақ ... ... ... ... - ... ... - деп жазды ол, - сөз өнерiне аса жетiк келедi. Бұл жұрттың бәрiне: оқыған ... да, ... таяқ деп ... де, ... да, ... да тән қасиет".
Алайда бiр медальдың екi жағы болатыны ... ... ... саяхатшы ғалымдарының бәрi бiрдей қазақ халқына жанашырлық бiлдiрдi деуге болмайды. Кеңестiк дәуiрдегi Коммунистiк партияның ұлт саясатында үздiксiз марапатталып ... ұлы ... пен ... ... адам ... ... бiрiншi сортты "ұлы халық", екiншi сортты "кiшi ... ... ... ... ... ... 270 жыл бұрын қазақ даласына орнай бастаған орыс патшасынң отаршылдық ... ... ... ... ... ... жат пиғылмен келген миссионерлердiң де болғанын, олардың ұлт аймақтарындағы "бұратана"халықтарды шоқындыру, ана тiлiнен, ұстанған дiнiнен бездiру, сөйтiп, ... ... ... ... ... да ... ... қазақтарды "үйренерi жоқ, тағы халық" - деп ... ... ... ... ... ... үкiметi қолдаған осындай жексұрын саясаттың мәнiн бұлтартпай әшкерелейтiнтүпнұсқа құжаттардың бiрiнде жоғары мәртебелi бiр шенеунiктiң орыс патшасына жазған ... ... ... "Мен қырғыздарға (қазақтарға - С.Қ.), жағдай туғызып, көзiн ... ... ... ... ... деңгейге жеткiзу қажет дейтiн кейбiр филантроптардың ниетiнен аулақпын. Менiң барынша тiлейтiнiм қырғыздардың (қазақтардың - С.Қ.), ... ... ... малшылар болып қалуы, олардың ешуақытта егiн екпеуiн, ғылымды ғана ... ... де ... шын ... ... - ... ... даласында патша үкiметiнiң орыстандыру саясатын iске асырушы миссионерлiк әрекетiмен ... ... ... т.б. орыс ... ... ... көшбасшысы Қазан университетiнiң профессоры Н.И.Ильминский орыс графикасын қазақ арасына тұңғыш ендiрдi.
Ильминский ұсынған оқу құралдарында оқудың бiлiмдiлiк мәнiнен гөрi, дiни ... жағы ... ... ... ... ... ... жақтас-шәкiртерi арқылы жасырын насихаттап отырды. Оған бiр мысал Ильминскийдiң бұрынғы шәкiртi, Орскiдегi мұғалiмдер курсының директоры А.Г.Бессоновтың үстiнен Ы.Алтынсариннiң 1889 ж. 20 ... ... ... ... ... профессор В.В.Катаринскийге жазған шағым хатында былай делiнген:
"Сiзге өте бiр қайғылы хабар ... тура ... ... ... ол ... мектебiнiң 3-iншi және 4-iншi кластарында оқушылардың қарсылығына қарамастан, бiр ай бойы iнжiл мен оның арыздарын ... ... ... ... бiр ... ол оқушыларға өшiгiп, қатал қарай бастапты да, екiншi жағынан оқушылар оқудан бастартыпты. Тiптi ол шәкiрттерiн залым деу сияқты ... ... ... ... ... ... ... барыпты. Мұндай iспен орыс-қазақ мектептерiнiң келешегiн мүлде бүлдiрiп алуымыз мүмкiн ғой.
А.Г.Бессоновты масқара жанжал көтерiлiп кетпей тұрып басқа жерге ... ... ... ... тағайындаудың жәйiн қарастыруыңызды өтiнемiн". (Ы.Алтынсарин. таңдамалы педагогикалық мұралары. А; "Рауан 1991) деп ... ... ... ... ... ... қарсылығын бiлдiредi.
3 Мектептегі тәлім-тәрбие жүйесін ұлттық педагогика негізінде жүргізу
Балалар мен жастар -- әрбір кезенің, дәуірдің жемісі. Олардың іс- ... ... -- өз ... ... дәстүрі.
Қазіргі тәлім - тәрбие жұмысының ауқымы өте кең. ... ... ... ... ... ... ... салалардың көпшілігін тікелей басшылыққа ала отырып, бүгінгі талап тілекке сай халық педагогикасының ықпалы бойынша төмендегідей тәлім тәрбие жүйесін ... Ақыл - ой ... ... ... құрамды бөліктері :
а) Елжандылық, ұлтжандылық, отаншылдық / патриотты/.
ә)Ұлтаралық қарым - ... ... ... ... ... / ... ... тәрбиесі.
4 Әсемдік тәрбиесі /эстетикалық тәрбие/.
5 Дене тәрбиесі.
6 Діни - рухтық тәрбие.
7 Нарықтық- шаруашылық есептік тәрбие ... ... ... ... тәрбиесі. /Экологиалық тәрбие/.
9 Құқық тәрбиесі /праволық тәрбие/.
10 От ... ... ... ... ... баулу тәрбиесі
/жыныстық тәрбие/ /Половое воспитание/.
Халық педагогикасы осы аталған тәрбие түрлерін бөлек- бөлек зерттеп, айтып түсіндіріп жатпай- ақ, өмір ... ... ... ... тұрмыс тіршілігімен қатар алып жүрген және педагогика бірнеше ғасыр халықтың қажетін өтеп ... Ел ... төл ... Орхон -Енисей таңбаларынан бәрі 3-4 рет жазу алфавитіміздің өзгеруі, соған орай тәрбие нұсқасы ауызша қысқа- нұсқа сөзбен ел ... ... ... ... мұра боп ... келді. Әр халықтың өзіндік ұлттық ерекшелігіне орай ұлттық педагогикасы сол халықтың ұлттық санасын қалыптастыруды ықпалы өте ... ... ... ... ... ұлт ... тек сөз жүзінде айтылды да, ал негізінде түрі ұлттық емес, тек тілі ұлттық болып, көп ... ... ... ... дәстүрлер, қасиетті оқиғалар/ тек бір ғана ұлттық ... ... ... ... өз ... ... ... кетті.
Ұлттық сананың қалыптасуына ақыл -ой тәрбиесінің ықпалы өте зор. Бұл тәрбие ... ... ... ... Таяу ... ... ... оқушыларына арналған аударма емес, халықтың мазмұнда жазылған төл ... ... ... ... мен қосалқы пәндер бағдарламасы мен оқулығы таза төл оқулық болуы баланың ұлттық санасын қалыптастыруды өте ... ... ... ... ең ... кластардан бастап - ақ қазақтың ежелгі дүниесі тарихынан хабардар өте білу керек. Халықта: дейді. Балалар басқа ... гөрі өз ... ... өте ... өте ... өте ... ... оқуы керек. Біздің заманымызға дейінгі сақтар, үйсіндер, қыпшақтар тарихы бүгінгі халқымыздың түп - ... ... ... ... білгені жөн. Ал, география сабағынан дүниенің барлық тау - тасын, өзен ... ... ... ең ... өз ... ... ... Қаратауын, Көкшетауын, Аралын, Балқашын, Сырдариясын, Тобылын, Есілін, Ақжайығын, Ілесін, Ертісін терең ... да ... ... ... жердің өсімдіктерін, оның қасиетін, пайдалысын тани білуі де ... ... ... ... ... ... ... шеңгел, тобылғы т.б. және бір еш жерде кездесе бермейтін тек Көкшетауда ... ... ... ... ... ... шоқ шалғындар сырын білу де қызықты.
Химия пәнін неге Қорқыт ата жер қазуға қарсы ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Африканың ұлттық саябақтары7 бет
Ақша-несие саясатының теориялары8 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы мәлімет43 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымы қазіргі кезеңдегі халықаралық қатынастағы рөлі82 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымының дамыту бағдарламасы11 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға ұлттық ойындарды үйретудің ғылыми педагогикалық негіздері116 бет
Тұрғын үй де — ұлттық байлық5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь