Қадырғали би Жалайыри және Қасым хандығы

Қазақтардың өзімен өзі болып, өзін танып болудағы ерекше орын алатын тарихи-мәдени мұраны сақтау мәселесі егемендігін алған Қазақстан Республикасы үшін мәдениет саласыдағы маңызды бағыттардың бірі болып табылады.
Тарихи жад қайталанбас мәдени дәстүрлер мен құндылықтарды сақтау және оны көбейту түрлі өркен ұрпақтарын біріктіретін байланыстырушы жіп болып саналады. Ол мәдени мұраның ең бір маңызды құрамдас бөлігінің бірі ретінде қажетті әлеуметтік функция атқарады, ұлтжандылық сезімін, идеялық-ізгіліктік және эстетикалық тәрбиені қалыптастырудың, ғылымның, білім мен мәдениеттің даму мақсаттарына қызмет етеді.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жолдауында «Мәдени мұра» бағдарламасын одан әрі іске асыру қажеттілігі туралы міндет қойылған. Бұл бағдарламаның іске асырылуы өткенді саралап санаға сіңдіру арқылы бүгінгі мәдениетті дамытуға, қазақстандықтардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруға мүмкіндік туғызады. Бағдарлама шеңберінде құнды құжаттар мен қолжазбаларды ғана емес, сонымен қатар олардың мұражайлық экспонаттарын, мұрағаттық материалдар мен ескерткіштерді тауып, ұрпақтарға қайтаруға үлкен мән берілген. Осы тұрғыда ұлттық кітапханалық раритеттерді іздеп табу, оларды танып білу, сондай-ақ басқа елдер аумағында жатқан кітаптар мен көне қолжазбаларды зегттеу жөнінде Орталық құру болашақ ұрпақ үшін ежелгі қолжазбаларды, кітаптар мен басқа да құндылықтарды сақтауды қамтамасыз етеді. Одан басқа түркітілдес халықтардың көркем, ғылыми және танымдық әдебиеттерінің ортақ бірыңғай қорын құру да күн тәртібінде тұрған мәселе. Оны іске асыру арқылы түрік әлемінің ашылмаған ақтаңдақтарын ашамыз. Осы тұрғыдан алғанда Махмуд Қашғаридің «Диван лұғат әт-түрік» трактатының тұңғыш рет орыс тіліне аударылған аудармасының 2006 жылы Мұхтар Әуезов мұражайында өткен
        
        Қадырғали би Жалайыри және Қасым хандығы
Қазақтардың өзімен өзі болып, өзін ... ... ... ... тарихи-мәдени мұраны сақтау мәселесі егемендігін алған
Қазақстан Республикасы үшін мәдениет саласыдағы маңызды
бағыттардың бірі болып табылады.
Тарихи жад қайталанбас мәдени дәстүрлер мен ... және оны ... ... ... ұрпақтарын
біріктіретін байланыстырушы жіп болып саналады. Ол
мәдени мұраның ең бір маңызды құрамдас бөлігінің бірі ретінде
қажетті әлеуметтік функция атқарады, ... ... және ... ... ... ... мен мәдениеттің
даму мақсаттарына қызмет етеді.
Қазақстан Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ... ... ... одан әрі іске асыру қажеттілігі туралы міндет
қойылған. Бұл бағдарламаның іске асырылуы өткенді саралап
санаға сіңдіру арқылы бүгінгі ... ... ... ... ... туғызады. Бағдарлама шеңберінде құнды құжаттар мен
қолжазбаларды ғана емес, сонымен қатар олардың мұражайлық
экспонаттарын, мұрағаттық материалдар мен ... ... ... үлкен мән берілген. Осы тұрғыда
ұлттық кітапханалық раритеттерді іздеп табу, оларды танып білу,
сондай-ақ басқа елдер аумағында ... ... мен ... ... ... Орталық құру болашақ ұрпақ
үшін ежелгі қолжазбаларды, кітаптар мен басқа да құндылықтарды
сақтауды қамтамасыз етеді. Одан басқа түркітілдес халықтардың
көркем, ... және ... ... ортақ бірыңғай
қорын құру да күн тәртібінде тұрған мәселе. Оны іске асыру
арқылы түрік ... ... ... ашамыз. Осы
тұрғыдан алғанда Махмуд Қашғаридің «Диван лұғат әт-түрік»
трактатының тұңғыш рет орыс ... ... ... жылы ... ... ... ... тұсаукесері бұрынғы
Кеңес одағы кеңістігіндегі түріктілдес халықтар үшін теңдесі
жоқ маңызды оқиға болып отырғандығын атап өтуге болады.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... Дулат, Қадырғали бек
Жалаиыр, Хисамуддин мұраларын іздеп, табу үшін Дели,
Сринагар, Каир, Мәскеу, Қазан, Рязан, Ташкент, Дамаск
және басқа ... ... мен ... ... ... ... ... 1999 жылы 22-30 мамырда қазақ делегациясы Мырза
Мұхаммед Хайдар Дулаттың жерленген жері Үндістандағы Кашмир
штатының астанасы Сринагарға сапар шегіп, оның «Мазари-и
Салатин» ... ... деп ... ... ... тәу етіп қайтты. Ол жердің топырағын әкеліп,
Қазақстанның Тараз ... ... ... ... ... ... ... түбіне қойды. Мырза Мұхамед
Хайдар Дулатқа арнап 1551 жылы орнатылған құлыптастан бөлек
1822 жылы ағылшын дәрігері У.Моркрофтың ... ... ... ... ... тілінде жазылған он сегіз
жол жазу бар. Кашмирліктер зиратқа ұқыппен қарайтындықтарын
көрсете білді. М.М.Хайдар Дулаттың парсы тілінде жазған
«Тарих-и Рашиди» атты еңбегі 1895 жылы ... ... ... ... жарияланған. Кейін ол араб және
орыс тілдеріне аударылған. Қазақ тіліне тұңғыш рет 2004 жылы
аударылып кітап болып шықты. ... ... ... ... ... жазған «Жаһаннама» поэмасы қазақ тіліне
аударылуда. Бұл жерде айта кеткен жөн, ағылшын тілінде
Мырза Мұхаммед Хайдардың Дулат есіміндегі соңғы сөз ... ... ... ... ... оны ... ... деп атап жүр. Дәл осылай Қадырғали
Жалаиырды да Қазақстанда көпшілік Қадырғали Жалаири деп
атап келеді. Бабалар аты жөндерін осылай әртүрлі жолдармен
атау кейінгі 100-500 ... ... ... ... ... тигізетінін ескерген жөн.
Тағы бір қуанарлық жайт, Түркістандағы Сығанақ қаласында өз
заманында «ас-Сығанақи» ... ... ... 711-шы ... ... ... Әл-Хусейн бин Әли бин Хажжах бин Әлидің,
лақап атымен ... ... ... қылышы) Мысырдың
ұлттық мұражайынан «Ан Нихая фи шархи-л-һидая» (дұрыс жолмен
жүруді түсіндірудің соңы, 6 том – 5048 бет); «Ат-Тәсдид шарх
ат-тәмхидм (кіріспені ... ... ... ... ... «Әл Кафи шарх усул ... Фарх әл Ислам Әли бин
Мұхаммад әл-Бәздауи (ілімдерді жеткілікті түсіндіру – ... ... шарх ... фи ... ... ... ілімдерді толық түсіндіру – 235 бет)»
қолжазбалар табылса, «Ан-Нажах фи-тасриф (грамматика,
морфологияға байланысты)»; «Манакби Ахмед-и Ясаи (Қожа
Ахмет Ясауидің ... ... ... ... ... ... Ресейдің, Өзбекстанның, Үндістанның, Ливанның және
Иранның ірі кітапхана қорларында кітаптары бар ... ... ... отыр.
Қазақстан Каирдегі (Египет) Сұлтан Бейбарс мешітін қалпына
келтіру мен Дамаскі (Сирия) ... ... ... салуға кіріскендігін мақтанышпен
айтуға болады. Каирдегі қалыпқа келтірілетін кешенге ... ... және оның ... ... ... 200 мың ... пен қолжазба сақталынатын кітап
қоры бар мектеп-кітапхана кіреді. Египет мешітті қалыпқа
келтірудің 2 кезеңін аяқтады. Енді күмбез, интерьер,
іргетас, колонна, ... ... және төбе ... келтіретін 3-ші кезеңді Қазақстан іске асырады.
Осы орайда ... ... ... ... 2005 жылдың 16 - 20 қазанында Ресейдің Рязань
облысындағы Қасымов қаласына Қадырғали би ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
экспедицияның сапары нәтижелі болып, айтулы тарихи
оқиғаға ұласқанын атап ... ... ... ... ... ... ... Сайлау Батыршаұлы,
Д.Қонаев атындағы Университет ректоры Өмірәлі Қопабаев, ҚР
Шығыстану институтының ғылыми қызметкері Мақсұт Шафиғи бар
экспедицияны ҚР-ның Мәскеудегі ... ... ... мен алып ... XVI ... өмір ... ... оның ішінде қазақ халқының сол дәуірдегі
ата тарихын хатқа түсіріп, артына өшпестей жазба мұра
қалдырған тарихшы, ғұлама бабамыз Қадырғали би ... ... ... ... ... ... архив
қорларынан оның өмір жолдарына қатысты деректер мен
мағлұматтар іздеп табу экспедицияның ... ... Бұл ... айта кету ... 2001 жылы ... осы мақсатпен Қадырғали Жалаиыр қорының бір топ
белсенділері Қасымов қаласына барып жергілікті
ғалымдармен, тұрғылықты татар мұсылмандармен
байланыс құрып қайтқан болатын. Бірақ, өкінішке қарай
нақты ... таба ... ... екен.
Бұл жолы аталған экспедиция мақсаттарының нәтижелі іске асуына
Рязан облысының губернаторы Георгий Иванович Шипконың
тапсырмасымен Рязан үкімет хатшылығының басшысы
Григорий ... ... ... экономикалық даму
және сауда басқармасының бастығы Александр Григорьевич
Соловьев және Қасымов қаласының басшысы Федор Иванович
Проваторов жәрдемдесіп, одан басқа Рязан ... ... ... ... басқармасының бастығы Александр
Александрович Беляковтың, Мәдени мұра объектілерін сақтау
орталығының бастығы Василий Василевич Судаковтың, Рязан
облысының Мемлекеттік мұрағатының директоры ... ... көп ... ... атап ... жөн. ... ... мүшелері Рязанның мемлекеттік
мұрағатындағы құжаттарды зерттеп, Шыңғысхан
әулеттері жөнінде зерттеуші тарих ғалымдарымен,
Қасымовтағы жергілікті өлке тану мұражай
қызметкерлерімен, көнекөз татар ақсақалдарымен,
мешіт имамдарымен кездесіп, сұхбаттасып, ... ... оның ... жері ... мәліметтер жинады.
Тарих зерттеушілерінің еңбектеріндегі деректерге сүйене
отырып, Қасымовтағы мұсылман қорымы (зираты) Шыңғысхан
әулетінің ... ... ... ... ... ... ... қасиетті орын болып
табылатындығына көз жетті. Ол жөнінде Қадырғали Жалаиыр ... ... ... ... ... сирек зерттеуші
ғалым, Рязань университетінің тарихшы профессоры Андрей
Васильевич Беляков ғылыми негізде дәйекті ақпарат берді.
Экспедиция мүшелері белгілі бір деректерге сәйкес Қадырғали
Жалаиырдың ... 400 ... ... ... ... ... қолдауымен Старопосадтағы Мұсылман
зиратына Қадырғали Жалаиыр қоры қаражаты ... ... ... жарты тонна келетін бозғылт
түсті ақ тастан «құлпытас» қойды. Құлпытас бетіне Құран
Кәрімнен «Бисмиллахи Ар-Рахмани Ар-Рахим» деген арабша
жазылып, одан төменірек араб әрпімен және ... би ... ... ... Құлпытасты
қойған «Қадырғали Жалаири қоры. Қазақстан. 20.10.2005»» деген
жазу жазылды. Құлпытас көптен бері қаралмай, иесіз қалған зират
басында 1648 жылы салынып, бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... кесенесінің ішіне қойылды. 1649
жылы салынған Ауған Мұхаммед Сұлтан текиесінің ішінде оның
әйелінің және туыстарының ... ... ... ... ... кезінде Ауған Мұхаммед Сұлтанның
жары Алтын ханым орнатқан ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Хиуа ханы Араб
Мұхаммед ханның баласы. Бір ... ... ... ... ... таласу тартысында араб Мұхаммед хан
жеңіліп, басына ауыр күн ... 11 ... ... ... ... ... береді. Екінші бір деректе әкесінің орны,
таққа талас басталғанда ағасы тарапынан оның ... жою ... ... ... жасырын алып кетіп, Касымовқа
әкеледі.
Жергілікті жердің татарлары Ауған Мұхаммед Сұлтанның ... деп ... ... оның ... шығу тегін олар
түсіндіре алмады. Кесененің ішіне кіріп, жоғары қарағанымызда
ол Орта Азиялықтардың бүгінге ... ... ... ... ... ... ... шешім
қабылдауға итермелеген көне зираттың ұзақ жылдар бойы
қараусыз қалып, бейшара хәлі болды. Ондағы құлыптастың
көбі ... ... ... ... ... Одағы
уақытында дінмен күрес науқанының кесірінен мешіт пен
кесенелер қиратылып, құлпытастар үй салу мақсатымен
іргетас қалауға тасып ... ... ... ... ... ... кесенесінің де есігі ашық тесік,
айналасында мал өріп жүр. Кесененің ... ... ... ... ... тез ... ... жерге қоюда Қазақстан
экспедициясымен 3-4 күн бірге болып, көп қолғабыс тигізген
Қасымов қаласының депутаты Сергей Владимирович ... ... Бас ... ... ... ... және «Ритуал» мекемесінің
директоры Марина Ивановна Киселеваның көрсеткен ... ... атап ... ... қоршау жүргізіп, оны қарауға алуды жергілікті билік
мойнына алды. 100 жылдық тарихы бар Қасымовтағы Бас мешіттің
имамы ... ... ... ... ... ... жасаланып, мал шалынды, ас беріліп,
құран оқылды. Келешекте көне зират қоршалып, ... ... ... ... ... қамқорлыққа алынатын болса
Қадырғали Жалаиырдың құлыптасы Ауған Мұхаммед Сұлтанның
кесенесінің сыртына шығарылып, жеке қойылып, мүмкін оған
арнап кесене немесе ескерткіш ... ... үміт те ... ... ол ... ... білетініміз әрине аз.
Бұқаралық Ақпарат құралдарының ақпаратына сүйенсек 1585
жылы Сібірге ... ... орыс ... келеді. Бір жыл
өткенде Шымға-Тұрға жақын жерден орыстар Төмен ... 1587 жылы тағы бір ...... ... ... Ораз ... және Қадырғали би алдау жолымен
тұтқындалынып, Мәскеуге жіберіледі. Сол кезеңнен бастап
қазақтар ... ... иек ... бас ... ... Көшім
солтүстік
Қадырғали Жалаиырдың «Жами ат-тауарих», яғни «Шежірелер жинағы»
атты еңбегінің ... ... ... ... ... ... және ... тарихында алар орны ерекше. Атақты орыс
ғалымы И.Н.Березин 1854 жылы Қазанда, Шығыс тарихшылары
кітапханасы басылымдары қатарында алғаш рет жариялап,
қазақтың ұлы ... ... ... ... ... зерттеп,
ғылыми бағасын берген бұл әйгілі еңбек кеңес жылдарында
татар оқымыстылары тарапынан біршама зерттелініп, баспа
бетін көрген. Қазақстанда ол түпнұсқа күйінде белгілі ... ... 1989 жылы ... ... ... 1991 жылы ... университеті» баспасынан Р.Сыздықова
мен Қ.Қойгелдиевтің әзірлеуімен түпнұсқа күйінде басылып
шықты. 1997 жылы ... ... осы ... ... рет ... ... ... жұртшлығына ұсынды.
Оған себеп XVI ғасырдағы қазақ жазба тілінен бұл күнгі
қазақ ... ... ... ... бар болатын.
Оның үстіне Қ.Жалаиырдың өз қолымен 1602 жылы жазған
қолжазбасы біздің заманымызға жеткен жоқ. Тек оның ... бірі ... ... көшірілген) -
Санкт-Петербургте сақталынып, екіншісі – Қазан
университетінде (№5028 т.40) сақталынған.
Бұл тарихи құнды еңбек өз ... Орта ... ... ... ... мен ... сондай-ақ
құрылымы жағынан «Тауарих ғузида-и нусрат-наме» (XVI ғ.),
Әбілғазының «Түрік шежіресі» (XVII ғ.) және басқа да
еңбектерге ұқсас.
Қадырғалидың «Шежірелер жинағын» мазмұны, ... ... ... ... түрде үш бөлімге бөлуге болады, яғни:
Орыс патшасы Борис Годуновқа арналған арнау;
«Жами ат-тауарих» атты Рашид-ад-диннің еңбегі негізінде
жазылған тарих;
Ұрұсханның ... ... ... ... ... ... Жалаиыр еңбегінің негізгі желісі Ораз-Мұхаммедтің
тарихы болып келеді. Ораз-Мұхаммед хан атақты Тәуекел
ханның (1586-1598) ... ... ... ұлы болатын.
Оның аталары Ұрұс хан, Барақ хан, Жәнібек хан, Шығай хандар
Алтын Орда, Ақ Орда және қазақ ... ... ... ... ... шыққан тегі мен өмір жолы жөнінде біршама
деректі осы шежіреден алуға болады. Оның шыққан елі - жалаиыр.
Жалпы Жалайыр тайпасының аты ... ... ... өте жиі
ұшырасады. Бұл еңбегінде Қ.Жалаиыр қысқаша баяндай отырып,
Шыңғыс хан ... бері ... ... ... ... ... өз заманының араб, парсы
тіліндегі көптеген тарихи кітаптармен таныс болған.
Әрине, қазақ хандығына дейінгі тарихты жазу үшін
Рашид-ад-диннің «Жами ат-тауарихын» пайдаланған және
қысқа ... ... ... ... ... ... ... ойламаған. И.Березин болса Қ.Жалаиыр
кітабының алғашқы беттері жоғалып кеткендіктен бұл ... ... ... атты ... ... деп түсініп, жаңа кітаптың атын да солай
атаған. Шын мәнісінде Қ.Жалаиырдың еңбегіне өзі қойған
аты әлі күнге дейін белгісіз. Егер Қ.Жалаиыр «Жами
ат-тауарихты» ... ... оның ... көлемі
бұдан бірнеше есе үлкен болып шығар еді. Осы ... ... ... бұл ... ... «Жами
ат-тауарих» немесе «Жылнамалар жинағы» деп атамай, «Шежірелер
жинағы» ... ... ... ... ... ... Қ.Жалаиырдың
бұл еңбегін бұрыңғы тарих пен қазақ хандығының ......
ғасырдың ... ... ... ... болады.
Қазақстан тарихы үшін аса маңызды бөлігі болып саналатын 3-ші,
яғни бұрын-соңды көріп, естімеген тың ... ... ... бөлім 9 дастаннан тұрады. Олардың сегізі
Шыңғыс хан ұрпақтарының ішінде Қазақстан тарихына қатысы бар
Ұрұсхан, Тоқтамыс, Темір-Құтлық, Ұрұсхан ұлы, ... ... ... ... және
басқаларға арналса, бір дастан Алтын Орда тарихындағы ірі
тұлға Едіге би жайында. Мұны алғашқы зерттеушілер түпнұсқа
бөлім деп атаған болатын.
Қ.Жалаиырдың ... ... ... ... ... ... ... өмір жолынан ешқандай дерек те,
мәлімет те жоқ. Өз ... ... ... ... ... ... қызмет жасап келе жатқандығын
атап өтетіндігіне қарап, оның Тәуекел ханның ордасында жас
кезінен қызмет еткен деген жорамал жасауға болады.
Бір дерекке қарағанда, ... 1588 жылы 16 ... ... яғни ол ... ... ішінде
қарашы (кеңесші нөкер) Қ.Жалаиыр да бар, Тобыл қаласына
жақын маңайда аң аулап саятшылық құрып ... ... ... ... ... арнайы қонаққа шақырады да, тұтқындап,
Мәскеуге жібереді. Кейін Ораз-Мұхаммед әскери ... ... ... ... ... ықыласына бөленеді.
1600 жылы патша Борис Годунов Ораз-Мұхаммедті Қасым патшалығына
хан етіп тағайындап, таққа отырғызады. Жат елде ... екі ... оның он ... Қасым патшалығын басқаруға кетірген
Ораз-Мұхаммед өз қарауындағы халыққа адал қызмет ... ... ... белді куәсі болған. Бірақ 1605 жылы
патша Борис ... ... ... ... ... ... ... өзіне қазылған орды сезбей қалады. Лжедмитридің
қастандығынан қапыда 1610 ... ... ... 38 жасында қаза
таубады. Мәйіті Ока өзеніне тасталады да, өлімінің себебі
сан-саққа жорытылып, ол жөнінде арнайы өсек-аяң
таратылады. Едіге бидің ұрпағы, ... ... ... қандыкөйлек досы Ораз-Мұхаммедтің денесін өзен түбінен
тауып алып, арулап Қасымов қаласындағы ... ... Және ... өлтірген Лжедмитридің
жанын жаһаннамға жіберіп, бір жағынан досының кегін ... ... ... ... ... орыс ... шетелдік
басқыншылардан құтылуына жәрдемін тигізеді.
Қадырғали шежіресінде Алтын Орданың ыдырауына байланысты аса
қажетті деректер берілген. Қазақ хандығының құрылар
кезіндегі алғышарттарына қатысты, яғни Ұрұсхан мен
оның ... ... өте ... ... ... ... қазақ халқының фольклоры, әсіресе Едіге
жыры кеңінен пайдаланылған. Оның Едіге мен Тоқтамыс туралы
жазғандарында халқымыздың асыл мұраларының, жырларының тілі
мен желісінің ізі бар. ... ... өзі ... көп ... болдым, көп оқыдым» - деп
жазғанына қарағанда ол ... ... ғана ... да мемлекеттерде болғанын түсінуге болады. Алайда ол
жөнінде мәлімет жоқ.
Ресейдің Сібірді, Еділ бойын, Қазақстан және Орта Азияны
бағындыруға арналған ... ... іске ... ... ... ... асыл тұқымды ханзадалардың
тағдырлары қандай рөлдер ойнап, қаншалықты тарихи міндеттер
атқарғанын білу үшін ... ... ... ... ... ... Қасым хандығының мәртебесі жөнінде сұрақ әлі
күнге талас тудыруда. Бастапқыда ол Алтын Ордаға тікелей
тәуелді хандыққа жақын мемлекеттік құрылым болып табылатын
Мещер жұрты ... Оның ... және ... ... ... бола алады. Мещер жұрты Беклиребектер, Барындар,
Арғындар, Қыпшақтар және Маңғыттар ендігіне бөліну анық
байқалады. Қасым татарлары Ресей мемлекетінің дәл ... ... ... ... ... муромдар,
марилер, қырымдықтар, половтықтар, астрахандықтар, қазандықтар
және орал татарлары, сондай ақ ... мен ... ... ... ... субэтникалық топты атаймыз.
Басқаша тілде айтқанда түік угр фин Вавилоны десе де
болады. Татар халқы ... ... ... ... ... Мордвалар, мещеряктар және марилердің бір
бөлігі пұтқа табынса екінші бөлігі ... ... ... ... ... ... Орда мен Русьтің қатынасы әрқашан жеткілікті деңгейде
күрделі болатын. Аралас үйлену арқасында ге тарта дворяндар
ата тектердің ... ... бар. ... ... Куприн, Юсуповтар, Ушаковтар,
Кутузовтар, Суворовтар жатады.
Бүгінде Қасымов 37 мың тұрғыны бар Ресейдің Рязань облысына
кіретін қала. Ол Рязаньнан 163 км, ... 277 ... ... ... ... және Касымов
ауданынада 2500 татар тұрады. Олардың арасында ата
бабалары Ресей баяндылығы үшін еңбек етіп, күш-жігерін
жұмсаған ежелгі қасымовтық рулардың өкілдері аз емес. ... ... ... ... ... ... ... Дервишевтер, Ақшуриндер, Мақсұтовтар, Шақұловтар
және тағы басқалар.
Қасымов патшалығының пайда болуы жөнінде әртүрлі нұсқалар бар.
Никоновтың жылнамасына сәйкес 1447 жылы Мәскеуге ... ... ... ... Ол ... Мәскеу тағы үшін ұлы Мәскеу
князы Василий II мныймен оның қарсыласы Шемякамен арада ... ... еді. ... мен ... Василийге қолдау көрсетеді.
Оған Сейт Ахмет хан ордасының шабуылынан сақтап қалады. 1452
жылы Мещерге Ұлық Мұхаммед хан ордасынан 500 адам және
нөкерлерімен ... ... ... ... ... ... ... Ханзада қаласы немес Қасымов атала
бастайды. Кейде Хан –Керман деп те аталады. Басқа бір
дереккөзіне қарағанда 1445 жылы 7 шілдеде ... ... ... ... ... Ұлы княз ... мен Қазақ
ханының балалары Мамуд пен Жақып басқарған татар Ордасымен
арада қақтығыс өтеді. Орыс князында 1500 сарбаз, татарларда
- 3500 ... ... ... ... жағы жеңіп шығады. Орыс
әскері толық жойылып, Мәскеулік Ұлы княз тұтқындалады. 1445
жылғы 1 қазанда Мәскеулік княз үшін үлкен құн ... ... ... Тверлік жылнамада Мәскеулік княз
Василийдің қазандық Ұлық Мұхаммедке жыл сайын құн төлеп
отыруға әжен ... ... Ұлық ... ұлы ... оған ... өлкесін мекендеуге береді. Қалай болғанда
да Қасым хан ... ... әділ ... етіп, сол кездері
болған барлық соғыстарда Мәскеу жағынан қатысады.
Қазан дерек көздерінде бұл ... ... ... Ұлық ... ... болғаннан кейін оның үлкен ұлы
Махмутек қазан тағын иемденіп, оның екі кіші інісі іссіз
қалып, бақтарын көрші жатқан жерлерден іздеуге аттанады.
Бұл өзі сол ... ... сай еді де, ... ... мен ... ... ... жастары істерін
осыдан бастайтын. Қасым мен Жақып Мәскеулік Ұлы князға
келген уақыт құжатта 1448 жыл деп көрсетілген. Келесі 1449
жылы Василий II оларды ... ... ... алып ... ... ... жасаған Саид-Ахмедтен Звенигород қаласын
тартып алып, Пахра өзенінің жанында Саид-Ахмед әскерін
талқандап, барлық тұтқындарды ... жылы ... ... мен ... орыс ... бірігіп,
Галич маңындағы ұрыста Шемякаға жеңіліс таптырады. Сол күні
Руське Меулім-Берді-оғлан ордасымен шабуыл жасайды. Княз
Василий татар ... ... етіп ... ... Беді
оғланға қрасы жұмсап, Коломна қаласы тұрғындарын басқартып
воевода Беззубикованы қосып береді. Қасым орданы қуып
тастайды. 1452 жылы Жақып қыста ... ... ... ... ... ... дейін қуып
барады. Жақыптың тұрақты мекені Кострома болады.
1452 жылы Мещер қаласы ұрпақтан ұрпаққа қалатын меншік ретінде
сыйға тартылады. Үлкен Орда элиталарының өзара ... ... ... ... ... ... айналғанын,
жас Қазан хандығы күш алып келе жатқандығын, Қазаннан жол
Мсәкеуге Мещер қаласы арқылы өтетінін дәл есептеген Мәскеу
князының саясаты алысты ... Қаза ... де, ... де, ... ... де ... бола қалса Қасымов
хандығы алдыңғы шепте ұрыс сала жүріп, қалған кезде қалқан
рөлін атқарды. Мәскеу дипломатиясы Қасымовтықтарды кейін
поляктар мен литвалықтармен болған ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Қасым мен оның
ұлы Данияр қол астындағы халықтан «ясак» алып тұрды. Княздық
шекарасын ... үшін ... ... да ... – бір ... ... ... Қасымның бірінші імндеті ол Василий
Темныйдан талап түсісімен өз татарларымен мемлекеттік
қызметке тез жетуі тиіс болатын. Қасым 1448 жылы ... ... ол ... және Орыс ... ... пен хан ... ... (1467 жыл) ретінде қалды.
Қасым тағын иеленген оның ұлы Данияр 1472 жылы ... ... деп ... қаланың атын
Қасымовқа ауыстырады. Сол жылы Даниярға Мәскеулік княз
Иван III ... ... ... ... ... ... жасайды. Данияр сарбаздарымен Алексин қаласы
түбінде Сарайлық Ахмат ханды Русь аумағын тастап кетуге
мәжбүрлейді. 1477 жылы Қырым ханы Иван III ... ... ... ... мен ... ханзадалады жыл сайын
жіберіп тұрса поляк королі Казимирге қарсы шығуға көмек
көрсететінін білдіреді. Сол жылы Данияр қарамағындағы
татарларымен ... ... ... ... ... Содан кейін Даниярдың аты ешбір жерде
естілмей кетеді. Сөйтіп Ұлық ... ... ... бітеді.
Мәскеу княздығы кеңейіп, күш пен бедел жиған сайын ... ... алу ... ... ... Қасымов хандығы үшін жұмыс көбейеді. 1479 жылы Қырым
ханы Әзи-Гирейдің ұлы Меңлі-Гирей ... ... ... ... Мәскеуге алдырылып, Иван III оны Қасымов
тағына тағайындайды. Татар моңғол отарлығынан құтылу
жолындағы Ресей ... ... ... Нұр-Дәулет
ерекше рөл ойнайды. 1480 жылы Угр өзені бойында Ахмет хан
ордасының ... мен ... Иван ... ... тұрған кезде Нұр Дәулет Мәскеулік воевода Всилий
Ноздреватыймен Алтын Орданың астанасы Сарай әл-Жадидке (Жаңа
Сарай) шабуыл ... ... етіп ... ... ... хан ... ұрыс даласын тастап мекеніне асығады. Жолда Иван III
-ке көмекке келе ... ... ... ... ... Орыс ... бұл факті Мәскеу княздығының
татар-моңғол құлдығынан азат етілу кезеңі болып
есептелінеді.
1486 жылы Нұр-Дәулет Қасымов патшасы титулын алады. 1491 жылы
тақты оның ұлы ... ... ... ... ... татарлар қазандықтармен жиі соғысады.
1506 жылы Сатылған қайтқаннан кейін, оның орнын інісі Жанай
басады. Жанай Русьтің батыс шекарасында литовтықтармен
(бүгінгі беларустармен) жиі ... 1512 жылы ... жылы ... ханы ... ... ... түсіп
қалады. Осы кезеңнен бастап Қазан мен Қасымов хандығы
мәскеулік саясаткерлердің қолындағы айтқанынан
шықпайтын құралға айналады. Ақыры 1552 жылы
тәуелсіздігінен айрылып, ... ... ... ... ... 106 ... ... жж.), Қасымов
хандығы 229 жыл-ақ (1452-1681жж.) өмір сүреді.
Қазан хандығы құлағаннан кейін де Мәскеу мемлекеті Қасымов
хандығына ... ... ... ... ... ... Елші ... арқылы жүргеніне қарағанда Мәскеу
мемлекеті үшін Қасымов хандығы шетелдік болып саналған
ба дейсің, яғни мемлекет ішіндегі мемлекет.
1512 жылы ... ... ... ханзада, Шыңғысханның
тұқымы Шейх-Әлияр отырады. Ол Үлкен Орда ханы
Күшік-Мұхаммедтің немересі болатын. Оның ... мен ... ... ... ... ... жоқтары көп үлкен із қалдырды. Шах-Әли Қазан
тағында үш рет болып ... ... ... ... осы ... ... дала жақтан ағылып келіп жатқан хандар, мырзалар,
ханзадалар, княздар өкілдері қызметке араласып,
Кострома, Твер, Рязан, Мәскеу, Қасымов сияқты көптеген
қалаларда мекен ... ... ... IV ... ... ... Бекбулатовичке (Сеин Булат)
1573 жылы Мәскеу Ұлы князы және Бүткіл русь патшасы деген титул
беріп, таққа отырғызады. Марионет патша ... ... бір ... ... ... қатысады, өмірінің ақырын Стефан деген
атпен Кириллово-Белозерск монастырында монах болып өткізеді.
1600 жылы ... ... ... ... Ұзын Оқ ... атпен
белгілі баласы қазақ ханзадасы Ораз Мұхаммед иеленеді. Ораз
Мұхаммед Швециямен болған соғысқа, Борис Годуновпен бірге Қырым
татарларына қарсы жасалынған ... ... Ол ... ... баспалдағында жеткілікті жоғары
дәрежеге ие болады. Боярин Морозовқа әбден сенім ... ... ... ... ге ... ... ... Кейін қатесін түсініп, Минин мен княз
Пожарскийдің жағына шығып кеткенін білген Лжедмитрий оны
алдап, аңға шақырып, қастандықпен өлтіреді. Ораз Мұхаммедтің
қандыкөйлек замандасы Петр ... ... ... кесіп,
оның кегін алады.
1614 жылы таққа Сібір ханы Көшімнің немересі Арслан отырады. Ол
замандасы княз Пожарскиймен поляк басқыншыларынан Мәскеуді
азат етеді.
1627 жылы Арслан ... соң ... оның жасы ... ұлы ... өтеді. Бірақ хандықты шын мәнісінде оның анасы ... ... ... Оған ... ... Сейд Бұрханның
атасы болып келетін Ақ Мұхаммед Сейд Шакулов көмектеседі.
Фатима баласының орыс патшасының қызына үйленуіне үзілді
кесілді қарсы ... ... ... ... ... тәуелсіздік білдіретін кез келген іс әрекетіне
қарсылық білдіріп отырды.
1656 жылы ... ... Рига ... ... болған
шайқасқа қатысып, Чегирин жорығы кезінде поляктармен,
1678 жылы түріктермен соғысады. Сол жолы өте көп ... ... ... ... ... ... 50 жылдан астам уақыт Қасымовты басқарып, 1679 жылы
тақтан бас тартып, ... ... ... ... ... ... ... жасы ол кезде 70 тен асып кеткен
еді. 1681 жылы ... ... ... ... ... жоғалтып, Ресей мемлекеті үшін ойнаған
«буферлік» рөлін аяқтап, тарихқа сүңгиді.
Қасымовта мұсылмандар зираты екеу: Көнепосадтық және қаланың
оңтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... қараусыз қалған. Ол жерде жалғыз ғана XVII
ғасырдың басында салынған Ауған сұлтанның «текиесі» ғажайып
күштің арқасында осы ... ... ... сол ... ... тұр. Ол ... ... салынған. Лекалдық
кірпіш жолақтарымен және түрлі-түсті қашаулармен
сәнделген. Алдындағы бетінде әдемі наличниктер бар.
Шатырлы жабуы бар куб тәріздес салынған ол кесене ... 1555 жылы ... ... ... Шах ... ... алаңындағы Шах Али текиесінен мешітке, Ока өзенініе және
хан сарайына алып баратын жерасты жолдар ... ... ... ... ... ғасырдағы жерлене бастаған. Бастапқы кезде
жаңа зират топырақтан үйілген жарлармен, ағаш қоршаулармен
қорршалса, 1906 жылы қасымов саудагері ... ... ... ... бар қызыл кірпішпен
қоршалынған. Зират бұрышында қараушыға (шырақшы) үй салынған.
Бұл ... да ... ... және ... ... ... ... көне ескерткіштері мен текиелері
бар.
Мәскеу бұл өңірге кейбір деректерге қарағанда 1320 ... ... 1381 жылы ... орыс тұрғындары болып келетін
Елатьма мен Қасымов аудандарындағы княздықтарды сатып алу
іске ... Ол ... ... ... ... ... мен ... шығыстағы өңір
аймақтарын басып қалуды жүзеге асыра бастаған ... ... ... ... 1393 жылы ... ... Бірақ бұл аумақ белгілі бір автономиялық
құқында болады.
Қадырғали Жалайырдың өмір ... ... ... ... табу үшін Қасымов қаласы мен оның
айналасындағы өңір тұрғындарының кешегісі мен
бүгінгісін зерттеп білу қажет еендігі белгілі. Әсіресе
Қадырғали Жалаиыр ... орта ... ... алудың маңызы
зор. Сондықтан да сол кездері өмір сүргендерден бізге жетіп
отырған төмендегі қасымовтықтардың салты мен санасы,
дәстүрі мен ... ырым мен ... ... жөн ... өмір сүрген татарлардың мақал-мәтелдеріне, нақыл
сөздеріне қарап отырып-ақ татар деген атпен белгілі болған
жұрттың арасында түркі ... ... ... ... аңдауға болады. Осы орайда Үндістанда Орталық
Азиядан келген қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, ... ... деп ... ... ... да Орта ... барлығын «татар» деген атпен атап кетсе
керек деп болжамдауға болады. Қасымовтықтардың
мақал-мәтелдеріне қарап отырып, түрік халықтарының
ойлау жүйесі мен тіршілік етуі, сондай-ақ ... ... ... ... Татар халқының дана
сөзіне сүйенсек «Ақылың болса – сонымен жүр, ... ... ... ... дейді. Сол дәуірден бері төмендегідей татар
мақал-мәтелдер сақталынып жетіп отыр.
Ең алдымен үй салудан бұрын - көршіңді зерттеп, қара.
Араның ... – бал ...... ... ... қазанында – щи пісіре алмайсың.
Кімнің қайығына отырсаң – соған қарай ... ... ... ... да ... жалғызаяқ жолмен келе жатқан қасқырлар, бірін-бірі жемейді.
Ақымақ: «Жеңеміз!» десе, дана: «Жол берелік» дейді.
Қойшы көп болса, қойлар қырылады.
Қорқақты ... ... көп ... – ол ... ... араздасып қалсаң да, соңғы сөзді айтпа.
Әрбір гүл - өзінің бұтағында ғана бүр ... ... ... - оның малы да сондай.
Жұмыртқа салмайтын тауық – көп қақылдайды.
Аю, аюды ... ... ... ... ... қол ... ... – бұрынғы ренішті есің алма.
Жауыңды қой санамай, қасқыр деп есепте.
Бір ұрғаннан – ағашты құлата алмайсың.
Жапырақ сыбдырынан – жел көтерілмейді.
Алысырақ ... - ... ... ... сатып алардан бұрын - көршіні таңдап ал.
Ең алдымен серікті тауып ал, сосын ғана жолға шық.
Сөзбен түсіндіре алмағанды - таяқпен түсіндіре ... ең ... ... ... жей ... ақылды тыңда - өз ақылыңмен өмір сүр.
Аз сөйлесең - көбірек естисің.
Бал қайда болса - ... да сол ... ... ... – тағы да ... жаңасы жасқы – көнесі жолдас.
Қыран шыбынды – ауламайды.
Дос – жолдастың айнасы.
Сондай-ақ Қасымовта өз заманында белгілі де, сүйікті болған
татар өлеңдерін атайтын ... ... ... орман»,
«Тавтиляв», «Сөнген дерт», «Ғалия Бану», «Мәулит кие»,
«Алтын кюмиш», «Бас қызым», «Ғазизяқяй балдызым», «Сарман
кие», «Қасымовтық Ыбырай», ... бяет ... ... ... ... «Ақ идел», «Ай бұлбұлым», «Замана», «Тұқай
марше», «Туған тел» жатады.
Сол кезеңдегі татар билерінің ... ... ... «Тура», «Бас қызым Әнипа», «Петкенче» болған.
Қасымовтықтардың салт-дәстүрлері мен ырым-жырымдарына үңіле
отырып та, көптеген ... мен ... өте ... ... ... ... «Абыздандыру» рәсімі
нәресте туған кезде оның қауіпсіздігін қамтамасыз етіп,
оны «бәле-жаладан» сақтау, сондай-ақ жаңа туған нәрестенің
тағдырын анықтауға арналған. Арнайы шақырылған ... ... ... әйелді үйдің таза бөлмесінде
босандырады да, кіндікті кесіп, ... тұз бен ... ... ... ... суда нәрестені
шомылдырады. Ата-анасының сүйіктісі болсын деп,
шомылып шыққан нәрестені әкесінің таза көйлегіне орайды.
Дұға ... ... ... бал мен май ... да, ... ... тілейді. Кіндік шеше нәрестенің
кіндігі түскенінше 7 күн бойы босанған әйелдің жанында
болып, оған көмек көрсетеді. Түскен ... ... ... ... ... қояды.
Бала босанғанда босанушы әйелдің анасы ең құрметті қонақ
болады. Ол бірінші балаға жстық, ... ... ... тағамдар әкеледі. Босанушы босанған күні оған
қаншалықты көп әйелдер келетін болса, нәресте анасының
сүті соншалықты көп болады деп ... ... азан ... нәрестеге ат береді. Балаға көз
өтеді деп оны ешкімге көрсетпеуге тырысатын ... ... ... шығармаған. Көз тигізбеу үшін нәрестенің қолына корал
моншағы бар браслет кигізген. Кедейлеу тұратындар ... ... ... нәрестенің кофтасына ағылшын
түйреуішін түйреп немесе нәресте маңдайына күйе жағып
қоятын болған.
Нәрестеге бір жыл толғанда оның ... ... ... ... ... ... ... үлкен жастыққа
отырғызады да айнала қонақтар жайғасады. Нәрестенің одан
арғы өмірі уайым-қайғысыз бақытты ... деп оның ... ... жаңғақ, пешене және құрғақ жемістер шашатын
болған.
7 күннен 20 жасқа дейінгі аралықта ... ... ... құда түсу ... ... Айттыруға беделді,
құрметті және тілге бай адамды жұмсайтын болған. Күйеу
бала келіп кеткен күні қалыңдықтың туыстары күйеу бала
кандидатурасын талқылайтын «кеңеске» жиналатын болған.
Айттырушы ... рет ... ... ... ... ... ... «қалың мал», сондай-ақ қалыңдық ата-анасына
төлейтін ақша «тарту» суммасының мөлшері бойынша келісетін
болған.
Жас жұбайлардың алдағы өміріне ... ... мол деп ... Қалыңдықтың үйіндегі бөлмені әзірлеуге көп мән
берілген. Арнайы ... ... ... ... ... ... Төсекті бақыты ашылған әйелге ғана
салуға сеніп тапсырылатын болған.
Қыз ата-анасы қарсы болғанына қарамай өзі бетімен ... ... ... ... ... деп атаған. Қоғам оны қаламаса да,
ұзақ келіссөздер арқасында дау шешіліп, балалы болғанға дейін
қатыспай қалу ... ... Бұл ... той ... ... ... Кедейлер арасында той шығынынан қашу үшін
үшін «кетіп қалу» ... орын ... Бұл ... аз ... күйе ... дастархан жайылған. Сирек болса да қыздың
еркіне қарамастан «қыз ұрлау» дәстүрі де ... ... ... ... ... ... ұрысуға
болмайды, өте жақындасып кетуге де болмайды деп, онымен
тату болу міндетін қатаң сақтаған.
Адам қайтқан күні жерлеп, содан үш күн ... ... ... ... ... беру және ... беру ... қорым деп атаған. Зират қоршалынып, оның басында
жүруге, гүл және жеміс үзуге тиым салынған. Аты аңызға
айналған және исламды ... ... ... ... тұтылған. Ол жердің ауру, науқастардан айықтыратын
емдік күші бар деп есептелініп, ол бейіттердің басында дұға
оқылған, орамал, сүлгіні іліп кетіп, ақша ... ... ... ... ... ... қарауда болған.
Ұмыт қалып, тастап кеткен зираттар айрықша құрмет тұту
объектілеріне айналып, ол ... егін ... ... ... болған.
Ауылды жердегі татарлар мекендерін негізінен ауыл, дирявна,
сала және ил деп атаған. XVI ғасырдың өзінде Қасымов
татарларында ірі төрт ... ... ... болған. Олар
Подлипки, Болотцы, Царицино және Торбаево деп аталып,
ондағы татар сәулеті бүгінгі күнге дейін сақталынып
келген. Царициноны (бұрынғы Бием сала) ханша Фатима
Сұлтан және оның ... ... жай ... ... ... қыстағында татар байлары тұрған. Болотцыда
феодалдық басшылар үй-жайлары болған. Подлипки (Шырын)
қыстағында княз Шириснкийдің тұқымдары тұрған. Ұсақтау
меншікті ... ... ... Сеитово, Колубердеево
деген аттармен өзара едәуір қашықтықтарда орналасқан.
Қасымов татарларының киім киісіне келетін болсақ, олар үшін
былғары мен маталар таңдауға жетерлік ... ... ... ... парчадан, бархыттан тіксе,
кедейлеулері шыттан, сәтеннен, помазыдан тіккен. Киім тігу
үшін көбіне қоян, түлкі, қасқыр, бобр мен выдраның былғарылары
пайдаланылған. Жергілікті ісмерлер беріден ... ... ... ... ... ерлер бас киімдері
түрлеріне чалма, малақай, фяс, қысқы бөрік, жазғы бөрік,
түрлі пішіндегі төбетейлер, шляпа, әйел бас ... ... ... ... жаулық жатады. Ер
адамның сыртқы киімдері шалма, тюбетей, шапан, шитек,
кявеш, етік, аяқшу, чабатадан тұрса, әйелдер жаулық,
қалпақ, көйлек, қамзол, алжапқыш және ... ... ... ... ... ... «Қазақстан»,
1997
«В.В.Акимов, Касимовские татары», Москва, «Вече», 2004.
Беляков А.В. «Город Касымов XV-XVII вв. как сакральный центр
Чингисидов в России», Верхнее Подонье: Природа, ... Т.2. ... ... ... қоғамдық діни мәдени журнал №10 (46) 2005.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қасым хан ( 1518 – 1523 жж.)3 бет
Жалайыр Қосымұлы Қадырғали (1530-1605)8 бет
КөшIм хан мен Сүзге сұлу7 бет
Қазақ хандығының құрылуы жайындағы жазба деректер6 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь