Жылқы және түйені азықтандыру

Мазмұны


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 1
Жылқыны азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Жылқы туралы қысқаша мәлімет ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
Түйені азықтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
Түйе туралы айтылатын ортақ атаулар ... ... ... ... ... ... ... 70
Мал туралы айтылып жүрген мақал.мәтелдер ... ... ... ... ... 81
        
        Кіріспе
Ауыл шаруашылығы негізгі саласының бірі – мал ... зор. Мал ... ... бағытта өркендетуде
жемшөп дайындау өте ... және ... зор ... ... берік қорын, жасамайынша, мал ... ... алу ... ... төрт ... малмен көзін ... ... ... ... төрт ... ... ... сан-алуан сыры-
қырынан бастап, әр түліктің ... ... мен ... ... ... ... көркі - тал, ... ... - ... де ... ... ... кезде елдің ... одан әрі ... ... - ... ... ... тиімділігін арттыруға бағытталған ... ... ... ... ...... кепілді түрде
өндіру үшін ... ... ... ... ... сүті - тілінде» деп тегін айтпаған. ... ... ... өнім алу да мүмкін ... ... да өз ... бар. ... тілмен айтсақ
мал ... ... ... зат ... ... -
тіршіліктің негізгі тірегі болып табылады.
Зат алмасу процестерін ... ету үшін ... ... су, қоректік заттар, оттегі ... ... ... ... ғана мал мен құс ... көбейіп, мол өнім
береді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... заттармен қамтамасыз
ете ... білу ... ... ... ... ... ... өнім
заттарына жоғары дәрежеде, аз ... ... ... үшін осы ... ... жете ұңіліп,
азықтандыру барысындағы метаморфазалық ... ... ... ... бағытта жүргізілуін алдын ала
болжауымыз ... ... ...... ... шыққан кәсіп. Осыған
қарап мал атаулары да ерте ... ... дей ... ... мал мен ... ... ... олар
көшпелі мал өсіруші елге ... ... ... ... ең ... байлығы баққан ... ... мен ... ... ... түйе ... ерте ... қолға
үйретілгендіктен, бұл малдың атаулары да сол ... ... ... бойы мал ... ... ... атаулардың
көбі қазақ тілінің негізгі сөздік ... ... ... ... ... ... ... тіршіліктеріне керекті күш-көліктеріне, малдың өнімді-
өнімсіздіктеріне, дене ... ... ... және ... еті мен сүтіне, жүні мен майына,
терісіне ... ... ... ... қазақ тілінің
негізгі сөздік қоры мен сөздік ... ... ... күрделі саласы ... ... ... ... ... осындай толып жатқан атауларды ... бір ... ... ... үшін өте қажет болып ... тілі мал ... оған ... ... ... өте бай. Сондықтан олардың сырын, ... ... ашып білу ... сол ... ... тілімізде құнды
сөз байлықтарын ... ... ... ... мәнін кейінгі
ұрпақтардың ... ... де өте ... іс.
Жылқыны азықтандыру
Мал азығының құрамы
Жылқының ... ... ... ал сол тканьдардың бәрі де
организмге сіңірілген азықтың қоректі заттарынан құралады. Мәселен ... ... ол ... ... бұл ... ... ... буаз кезінде ішіндегі кұлынның денесін қалыптастыруға жұмсайды.
Жылқының денесіндегі тұрақты температураны ... ... та ... заттардан алынады, жұмыс ... ... ... ... да осы ... ... ... болса, бұл қажеттердің бәрі организмнің тканьдарындағы
химиялық заттарды, ең ... ... және етті ... ету ... ... ... арықтайды. Мол азықпен тамақтандырғанда жылқы семіреді,
салмағы артады, оның ... ... май ... ... ... ... әртүрлі болады. Мәселен, көкшөптің,
сұлының, арпаның қоректілігі ... ... Бұл ... ... жылқы
өзінің жақсықондылығын сақтайды, ал оған ... арық ... ... Сабанның, мекеннің қоректілігі кем болады. Мұндай азықпен ... ... ... ... ... ... тіпті жай тұрып арықтайды.
Азықтың қоректілігінің әртүрлілігі оның ... ... ... ... ... заттан және судан құралады.
Жас көк шөпте, азықтық қызылшада, сәбізде, сүрленген шөпте су ... Бұл ... сулы деп ... 100 ... сулы ... ... су ... Пішенде, сабанда, мекенде, сұлыда, арпада, күнжарада,
кебекте, жүгеріде, тарыда су ... кем. ... ... ... ... ... ... сияқты. Алайда - зертханада зерттеп қарағанда,
бұл азықтың әрбір -100 ... 13-20 ... су бар ... құрғақ бөлегі органикалық және анорганикалық заттан құралады.
Отқа ... ... зат қана ... ал анорганикалық зат күл
болып қалады. ... 100 ... ... ... 5-10 ... күл
болады, қалғаны - органикалық заттарға жатады.
Азықтың құрамдық бөлімдерін толығырақ сыпаттайық. Азықтың ... ... ... ... және витаминдерден
кұралады.
Протеиндер белоктерге және амиодтерге бөлінеді. Организм үшін белоктың
неғұрлым зор маңызы бар, ... - бір ... ... өмір ... Белоктың құрылысы ... ... ... ... ... жұмыртқаның ағы - суда ірітілген белок ... ... ... ... ... ... ... (өсімдік белогі)
формасы біраз басқаша. ... ... таза ... біз сирек
кездестіреміз. Мысал ретінде, крахмалды жуып тастағаннан кейін картоптан
алынатын уызды ... ... ... Мал ... белоктардың
өлшемі әртүрлі болады: әрбір 100 килограмм ... ... ... 1 ... 33 ... ... килограмм азықта жылқы сіңіретін белоктардың саны мынадай (грам
есебімен):
|Сабанда |10 ... ... | ... |20 ... |
|.......................... | ... |30 ... ... | ... ... |50 ... ... | ... ... беде |80 ... | ... беде пішенінде |100 ... | ... азық |3 ... |
|............. | ... |10 ... ... | ... |10 ... ... | ... ... ... ... ... шытыр, сыйыр |20 |
|жоңышқа)............................................| ... | ... |20 ... ... | ... |70 ... |
|.................. | ... |80 ... ... | ... ... | ... ... | ... ... |330 ... | ... ... |330 ... ... | ... ... |40 ... |
|.... | ... |16 ... ... | ... ... ... көрініп отырғанындай, белок
күнжара, кебек, сұлы, тары, жүгері сияқты азықтарда ... көп ... ... де ... көп, ал ... ірі ... сияқты азықтарда
белок өте аз. Сулы азықтарда да, оның ішінде шөпте белок аз. ... ... ... көп ... ... ... сондықтан, құрғақ затқа шаққанда,
сулы азықтарда белок аз ... ... ... ... ... ... 80 грамм белок, ал малға азықтық қызылшаның ... ... ... 75 грам белок болады, басқаларында да сондай.
Жылқының тканьдарының негізгі бөлегі, мәселен, еті түгелінен дерлік
белоктардан құралады. ... ... жас ... үшін ... көп ... ... бар. Ішіндегі құлыны қалыптасқан кезде буаз биенің
организміне белок көп ... ... ... емізетін биелер өздерінің
сүтіне көп белок береді. ... буаз және ... ... ... ... ... азықта белоктың көп болуына мықтап көңіл
бөлу қажет.
Көмірсутегі азықтың маңызды қоректі бөлегі. Олар тез ... ... және ... ... заттар) және тез сіңбейтін (клетчатка) тектерге
бөлінеді. Мәселен, қант суда тез ериді, ал крахмал суда ... ... ... ол ... ... ... оны ... сіңіреді.
Өсімдік азықта тез сіңетін көмірсутегі белоктен көп болады. Мұны, ... ... ... ... көмірсутегінің санын көрсететін мынадай
мәліметтерден байқауға болады (грамм есебімен):
|Сабанда |120-170 ... ... | ... |200 ... ... | ... |210-240 ... |
|................ | ... ... |250 ... |
|............... | ... ... |230 ... ... | ... |85 ... ... | ... азық |85 ... ... | ... |80 ... ... | ... |200 ... ... | ... |100-200 ... ... | ... |600 ... ... | ... |400 ... ... | ... ... | ... ... | ... ... |160 ... | ... шитінің |200 ... ... | ... |60 ... ... | ... ... көмірсутегі қантқа айналып, көбінесе жүргенде
жұмсалатын қуатты шығарады. ... ... ... заттары көп
түссе, онын бір бөлегі майға айналып, запасқа қалып отырады.
Клетчатка. Азықтың едәуір бөлегі тез сіңбейтін клетчатка ... ... ... кеш ... ... клетчаткалар өте көп –
азықтың ... ... 300-400 ... ... ... ... ... килограммында 250-300 грамм клетчатка ... ... ... аз - 200 грамм. Сулы азықтар мен жемде клетчатка аз.
Мәселен көкшөптің әрбір ... ... 80 ... сұлының әрбір
килограммында 100 грамм клетчатка бар, басқаларында да сондай.
Күйісті малдардың (сыйыр, қой, ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт калып, онда ашиды және қорытылады. ... ... тез ... ... ішекке өтеді де, нашар сіңеді. Бидай
сабанындағы ... ... 50 ... ... ... 18 пайыз сіңіреді.
Клетчатканың көп ... ... ... ... заттарды қорытып сіңіруін
кемітеді. Сондықтан клетчаткасы көп азық жылқыға ... ... ... ... ... ... арта ... Мәселен, таулық
аудандардың дәнді шөптерінде клетчаткалардың мөлшері ... ... ... ... келеді: гүлденгенге дейін 220 ... ... 320 ... дәні ... ... 340 грамм.
Май мал азығында сонша көп болмайды. Майлы және ... ... май көп ... Қүнбағыс, зығыр, кендір және мақта майы - ... ... ... ... қоректілігі белоктер мен көмірсутегі қоректілігінен екі
есе артық. Сүрлеген шөп, қызылша, сәбіз сияқты сулы азықтарда май ... ... ... әрбір килограммында әдетте бір граммнан 8 граммға
дейін жылқы сіңіретін май болады. ... ... май ... атап
көрсеткенде килограммына - 20 граммнан 60 граммға дейін. Күнжарада май онан
да көп - 40-100 ... мал ... өте аз ... ... ... ... ... өсуі, заттардың ауысуы және малдың денсаулығының жақсы ... ... аса зор ... бар. ... ... астам әртүрі бар,
олардың ... ... ... әсер ... Әдетте витаминдерді
әріптермен белгілейді. "Оның ішінде неғұрлым маңызды витаминдер - А, Д, Е
және В ... ... ... ... өсіп, үлкеюі үшін керек. Үлкен малда А ... ... онда оның ... нерв ... ... ... ... А витамин көк азықта жеткілікті болады.
Д витамин малдың сүйегінің дұрыс ... үшін ... Д ... мал рахит болып ауырады - сүйектері қисаяды. Д витамин ... ... ... ... ... азықта Д витамин жоқтың ... ... ... ... заттар бар, малдың денесінде бұл ... ... ... ... ... күн көзінде болуы Д витаминнің пайда
болуының басты шарттарының бірі.
Е ... ... ... ... деп ... өйткені ол малдың
төлшіл, ұрықты болуын ... ... ... Бұл ... көк ... ... және ... азықтарда болады.
В витамин малдың денсаулығының жақсы болуын қамтамасыз ететін бірсыпыра
витаминдерден құралады. Бұл витаминдер жеткіліксіз болса, ... ... ... бұзылғаны байқалады, азықты сіңіруі ... ... өсуі ... В ... көк шөпте, пішенде, жемде көп болады.
Күл. Отқа ... ... ... ... тыс мал ... ... ... отқа жанғанда бұл заттар күлге айналады. ... ... - ... тұзы ... ас ... ... ... және
басқа заттар. Өсімдік күлінде болатын заттардың көбі ... ... өз ... ... ... үшін ... ... Бұл заттардың ең
маңыздылары ... ... ... үшін де ... Мал ... ... ... болса, төл нашар өседі, биелердің ... ... ... ... ... Азықтағы тұздың кемісін толтыру
үшін, қолдан минералдық азық (тұз, бор, ... ұны, ... ... ... беріледі.
Мал азығының сіңуі
Жылқы жеген азықтың қоректі заттарын организм ... ... ... бір ... ... сіңбей, тезегімен шығып қалады. ... ... ... болса, малдың организмі ондағы қоректі
заттарды соғұрлым бойға көп ... ... ... ... және ... ... ... сіңіруін зерттеу жөнінде көп тәжірибе жасалды.
Сонда жылқының организмі азықтағы ... ... орта ... ... ... анықталды (пайыз есебімен).
1-кесте
|Азықтың құрамдық бөліктері ... |Жем ... |
| ... |азықтарда |азықтарда |
|Белоктар..........................|60 |70 |60 ... | | | ... ... ... |70 |80 |65 ... | | | ... ... ... |40 |50 |40 ... | | | ... | | ... | | | ... және ... ... ... |30 |80 |40 ... | | | ... ... көрініп отырғанындай, жылқының организмі әртүрлі
азықтарды әртүрлі сіңіреді. Егер, азықтың жеке ... ... саны ... ... ... ... ... азықтардың не
себепті бірдей қоректі болмайтынын түсінеміз.
Азықтардың жалпы қоректілігі
Азықтың жалпы қоректілігі азық өлшемдерімен ... ... ... сапалы бір килограмм сұлы алынады да, әрбір
азықтың қоректілігі бір ... ... ... ... ... бір ... ... орнына мынадай мөлшерде басқа
азықтар беру керек болады:
|Жақсы |2 кг ... ... | ... |2 кг 500 г ... ... | ... |3 кг 300 г ... ... | ... шөп |5 кг ... |
|........................ | ... азық |9 кг ... ... | ... |800 г ... |
|............................... | ... кг 200 г ... | ... |900 г ... ... | ... мұндай салыстырғанда, тек әртүрлі азықтардың жалпы
қоректілігіне баға беруге іс ... ... ... үшін ... ... ... жылқыға күніне 8 килограмм жақсы пішен және 4
килограмм сұлы берілсе, ол ... ... ... және ... ... ... ... - 8 азық ... (4 ... ... 4 азық өлшемі, 8 ... ... - 4 азық ... Егер,
қореқтілігіне сәйкес бір азықтың ... ... азық беру ... үшін ... ... онда 8 ... ... және 4 килограмм
сұлының орнына 26,4 килограмм ... ... 7 ... ... ... не ... 72 ... мал азық қызылша беруге болар
еді. ... іс ... бұл ... ... ... ... ... немесе үнемі
қызылша берілген жылқы жұмыс істей алмайтыны ... ... ... ... ете алмайды.
Азық өлшемдерімен көрсетілген жалпы қоректілік бойынша тек өздерінің
сапасы ... ... ... ... ғана ... ... орнына
екіншісін беруге болады. Мәселен 8 килограмм жақсы пішен орнына ... ... ... 4 ... сұлы ... 3 ... 200 ... беруге болады, Атқа күніне 4 килограмм сұлы және 8 ... ... ... 3 килограмм 200 грамм арпа және 10 ... ... ... ол ... екеуінде де бірдей жұмыс атқара алады. Бірақ мұнда
да айырмашылық бар: жылқының азықтандырудағы ... ... ... көрсеткеніндей, арық атты сұлыдан гөрі арпамен асырағанда
ғана тез оңалтуға болады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... жалпы қоректілігіне қарай емес, онымен бірге басқа ерекшеліктерді ... ... ... ... ... және ... ... баға беру әдістерін
барлық жағынан зерттеу ... ... ... ... тиіс әлі де
көп жұмыстар тұр.
Төменде азықтың қоректілігіне берілген негізгі баға келтіріледі. Бұл
баға азық ... және ... ... саны ... ... ... |1 кг ... бар |1 азық |
| | ... |
| | ... үшін |
| | ... |
| | ... |
| | ... беру |
| | ... |
| ... ... | |
| ... ... | |
| |(кг ... ... | |
| | ... | ... шабындық пішен |0,4 |30 |2,5 ... | | | ... ... көлемді |0,4 |20 |2,5 ... | | | ... | | | ... шабындықтың ұсақ пішені|0,5 |40 |2,0 ... | | ... | | | ... ... |0,5 |40 |2,0 ... | | | ... (гүлденгенге дейін) жиналған |0,6 |50 |1,7 ... | | | ... | | ... | | | ... ... |0,5 |80 |2,0 ... | | ... | | | ... ... ... |0,2 |4 |5,0 ... | | | ... ... |0,3 |10 |3,3 ... | | |
|. | | | ... ... |0,4 |12 |2,5 ... | | ... | | | ... |0,2 |4 |5,0 ... | | ... | | | ... |0,4 |9 |2,5 ... | | ... | | | ... ... |0,2 |20 |5,0 ... | | | ... ... қызылша |0,1 |3 |10,0 ... |0,3 |4 |10,0 ... | | ... | | | ... |0,1 |10 |10,0 ... | | ... | | | ... ... |1,0 |80 |1,0 ... | | |
|. | | | ... арпа |1,2 |70 |0,84 ... | | ... | | | ... қара ... |1,2 |90 |0,84 ... | | | ... ... |1,2 |70 |0,84 ... | | | ... |1,0 |80 |1,0 ... | | ... | | | ... ұны |1,2 |100 |0,84 ... | | ... | | | ... |0,8 |110 |1,25 ... | | ... | | | ... |1,1 |330 |0,91 ... | | | ... шитінің |1,2 |330 |0,94 ... | | | ... ... азықтары және оларды берер алдында әзірлеу
Малдың азықтары ... үш ... ... ... ... - пішен,
сабан, мекен; көк азықтар - көк шөп, сулы ... - ... ... шөп; жем - сұлы, арпа, жүгері, кебек, күнжара және ... ... Бұл ... ... ... ... белгілі рецептер
бойынша, көлемді азықтардан және жем азықтардан әзірленеді, оған ... ... ... бұл ... ... ... немесе ұнтақ
түрінде ... ... ... ... ... азықтар болады. Бұл азықтардан ... сүті аз ... ... ... үшін ... сүт және
қаймағы алынған сүт пайдаланылады. Бекітіп берілген биелері көп болса,
бағалы ... ... ... ... ... қаймағы
алынған сүт және тауықтың жұмыртқасы беріледі.
Көлемді ... ... ... ... шаруашылығында өте зор
маңызы бар. ... ... ... ... ... сіңірмейді, сондықтан жылқыға гүлденгенге дейін жиналған пішенді
және гүлдену ... ... ... белу ... ... пішенде
клетчатка аз болады. Жоңышқа, сыйыр жоқышқа - сұлы қоспасы, беде және ... ұсақ шебі ... үшін ең ... ... болып есептеледі.
Пішенде улы шөптердің болмауын қадағалау керек. Жылқыны көптен-көп
уландыратын өсімдіктер мынадай: ... ... ... итжидек, қара
меңдуана, сасық мендуана, сарғалдақ, ащы сарғалдақ, улы ... ... ... ... ... сарыбас қурай, кекіре, сүттіген, көкнәр,
қарамықшар, ... ... үй ... ... ... ... пішен малға беруге жарамайды. Көгеріп иістенген шөп
улы болады, оны ... ... іші ... бие ... тастайды. Әсіресе
көгерген сабан ерекше ... ... ... ... ... ... қауіпті ауру пайда болып, жылқы көп уақытта
мұнан ... ... ... ... және ... ала ... ... де
беруге болады. Көлемді пішенді аздап тұзды сумен шылап берген пайдалы.
Сабанмен мекен - жылқыға әбден ... ... ... ... ... керек қылады. Арпа, қара бидай және ... ... ... ... ... ... Сондықтан бидай, арпа, қара бидай
сабанын машинамен турап, мекен ... ... ... ... ... ... ... оған көбек, тұз себеді, онан соң ыстық су құйып
жабады, сөйтіп ... ... ... ... ... ... және тұз қосқан
сабанды жылқы жақсы жейді, масақтардың ... ... ... - ... ... және ... қоректілігін арттыру
үшін оны известеу ... ... ... ... ... ... ... Бұл
әдіс мынадай: сабанды турап, булайтын ыдысқа (мықты ... ... ... ... 30-40 сантиметр етіп жайып ... ... ... ... каустикалық соданың, ыстық ертіндісін құяды. Каустикалық
сода ертіндісі орнына жаңа өшірілген известін екі ... ... ... ... ... қабатына ертінді кұйып, оны жақсы араластырғаннан
кейін сабанның екінші қабатын жайып ... оған да ... ... булайтын ыдысты толтырып, оны мықтап жабады. Екі сағаттан кейін
бұл туралған ... ... ... ... рет таза ... ... жуады.
Соданың немесе известін ыссы ... ... ... сабанның
қоректілігі біржарым - екі есе артады.
Сабанды мұндай ... ... ... ... әдіс бар - мұндайда
сабанды 2-7 күн тәулігі ... 1-3 ... ... ... ... ... ... және ыстық сілтілі ертіндімен баптау оның қоректілігін
арттырып қана қоймай, мұның үстіне шіри бастаған сабанды зыянсыздандырады
да.
Известендіргенде ... ... ... ... ... ... клеткаларының қатты қауызын бұзады, мұның ... ... ... заттар малдың ішегіне барып, бойға
сіңеді.
Көк азық - жаңа ... шөп және ... ... Қазақстанның көп
шаруашылықтарында шөп - үйірлі жылқының бірден - бір ... ... ... ... ... ... ... бәрі:
белок, көмірсутегі, витаминдер, минералдық заттар бар.
Жылқы жайылымның барлық түрлерін ... ... ... дәнді
шөптері және жусанды - дәнді шөптері бар ... ... ... ... ... Қысты күні жылқы ащылы шөпті де жақсы жейді. Тек ... ... - ... ... ауыр ... ... алмайды, сондықтан жұмыс
аттарына жем беру қажет.
Сулы азықтар. Жылқыны қолда ... суды азық ... ... ... ... беру ... Бұл ... әсіресе құлынды (құлынын
емізетін) биелерге және жас төлге өте пайдалы. Малға берер алдынан картоп
пен қызылшаны жуып ... ... ... жүгері беде және күнбағыс жылқы
үшін өте жақсы сулы азық. Жақсы ... ... және ... ... ірі ... күніне 10-12 килограммнан, жас ... ... ... ... ... ... ... жұмыс аттары үшін жемнің аса зор маңызы
бар. Сұлыны жылқыға жанышталған түрінде беру өте пайдалы. Жанышталған ... ... оның ... 6 ... артады. Арпа мен жүгеріні
ұсатып, тарыны ұнтақтап беру ... ... ... және ... ... ... 2-4 килограммнан береді. Істейтін жұмысы ауыр болса, бұл
мөлшерді едәуір арттыруға болады.
Дәнді өндіру. Жылқыны ... ... ... ... ... мен ... ... жем беру қажет. Өндірілген дән неғұрлым қоректі болуының
үстіне, Жылқының жалпы жайына ... әсер ... ... азық ... ... ... ... дән беру оларды іш тастаудан
сақтайды.
Өндіруге сұлы, ... ... қара ... және бұршақ пайдаланылады.
Бұлардың ... ... ... 85 ... болады. Зиянды
жәндіктерден сақтау үшін улы ... ... ... ... және
малға беру қажетіне пайдалануға болмайды.
Өндірер ... ... суға ... ... оның барлық ыласы және жеңіл
дәндер судың бетіне шығады, мұнан кейін оларды алып тастайды. Онан ... 1-2 күн ... ... ... ... ... ... салып
шылайды. Мұнан кейін оны қараңғы, жылы үйге қойылған столдардын немесе
арнаулы кең ... ... ... 7-10 сантиметр етіп жайып, төрт
күн тәулігіне өндіруге қалдырады. Жоғары қабатының кеуіп ... ... ... күн ... ... ... отырады немесе сулы шүберекпен жауып
қояды. Төрт күн тәулік ... дән ... ... оның ... шыққан
қылтанақтары шырмалып ұйысады, ... дән ... ... ... ... ... жылқыға береді.
Өндірілген дәнді жеуге ... ... ... ... ... ... 50 граммнан бастап 200-300-500 граммға жеткізеді.
Күнжараны жылқыға ұсақталған түрінде береді, бірақ ... ... ... ... ... ... ... беруге болады.
Мақта шитінің күнжарасын ара-арасында уақыт қалдырып оқтын-оқтын ... Бұл ... ... ... үш ... артық беруге болмайды,
өйткені онда госсипол дейтін зиянды зат болады, ол зат ... ... ... ... ... ... шитінің күнжарасын әрбір үш айдан
кейін екі апта ... ... ... азық ... ... ... ... де біраз шылаған түрде беру жақсы, өйткені, құрғақ
күйінде кебек шашылып кетеді. Әрбір жылқыға күн ... 2-3 ... ... ... Кебек әсіресе турап булаған сабанға себуге өте ... ... ... ... ... ... ... ас тұзы (кесек және ... бор және ... ұны. ... ... 15-30 ... ірі ... 40-70 ... береді.
Борды жемге, құнарлы азыққа ұнтақ түрінде ... ... ... ... ... ... 20-50 ... тураған сабанға сеуіп береді. Сол
сияқты сүйек ұны да беріледі. Сүйек ұны ... ... ... ... 30 ... 100 ... ... беріледі. Азықта фосфор
жеткіліксіз болған реттерде сүйек ұнын үстеп беру өте пайдалы.
Жылқыға ... ... беру ... ... ... ... оған азықты аз-аздап, бірақ жиі беру
керек. Жылқы азықты ... ... жай ... ... ... ... уақыт беру керек.
Жайылымда бағылатын және үстеп жемдейтін жылқыға жемді күн сайын ... ... ... беру ... Бір ... 1,5-2 әрі кеткенде 3
килограмм жем ... Егер күн ... 4 ... және онан көп ... болса, бұл жем екі рет таңертең және кешке ... ... ... ... азық ... ... рет ... бұлжытпай беріледі. Үлгі ретінде жылқыға азық берудің мынадай
тәртібін белгілеуге болады (қысқы ... ... 6-да |- ... және жем беріледі; |
|Таңертеңгі сағат 7-де |- ашық ... ... ... |
| ... ... шығарылып, онда пішен |
| ... ... ... 10-да |- пішен беріледі; ... ... 12-де |- ... ... ... 1-де |- ... ... ... ... 4-те |- ... ... ... ... 6-да |- ... ... қайта әкелініп, |
| |жем ... ... ... 8-де | |
| ... ... пішен үлестіріп |
| ... ... ... 11-де | ... ... 2-де | ... сағат 4-те | ... ... ... сулы азық ... ... оттыққа салып
беріледі.
Жылқыға азық берудің қабылданған ... ... ... қерек.
Жылқы оған тез арада дағдыланады және азықты жақсы сіңіреді, мұны тәжірибе
көрсетіп отыр.
Жұмыс аттарын таңертең, жұмысқа шығудан 2 - 3 ... ... ... ... жем, онан соң ... азық ... ... сабан) береді.
Жылқының азықты жұмыстың басталуынан бір сағат бұрын жеп ... ... ... кейін атқа пішен беріледі, біржарым - екі сағаттан
кейін суарады, онан кейін жем беріледі.
Әртүрлі топтағы сақа ... ... бәрі ... ... ... бір ... керек қылмайды.
Неғұрлым ірі жылқыға азық ... ... ... Мәселен, жұмысқа
пайдаланылмайтын, тірілей салмағы 400 килограмм жылқыға күніне 4,7 өлшем
азық, тірілей салмағы 500 ... ... 5,5 ... тірілей салмағы 600
килограмм жылқыға 6,3 өлшем азық беру ... ... ... ... артқан сайын жылқыға қоректі заттардың
қажеті де арта береді. Егер жақсы қоңды, тірідей ... 500 ... ... жоқ ... ... 5,5 өлшем азық беру керек болса, ... ... ... 6,7 ... ... орташа жұмыстағы жылқыға 8, ал
ауыр жұмыстағы жылқыға 9,3 өлшем азық беру керек болады.
Буаз ... де ... азық ... керек қылады, өйткені іштегі
құлынның қалыптасып өсуі үшін ... ... ... ... ... ... ... айларында, іштегі құлын тез өсетін
кезде, буаз биенің қосымша ... ... етуі өте ... ... ... сүт ... ... қосымша азық қажет.
Тірілей салмағына, күйіне және жұмыста ... ... ... ... ... ... ... екені арнаулы тәжірибелер бойынша
анықталды. Сол сияқты өсірілетін жылқыларды ... ... ... Осы ... ... ала отырып, организмнің қоректі
заттарды керек қылу қажетіп толық ... ... ... ... яғни азықтардың құрамын белгілеуге болады.
Жұмыс ... ... ... ... ... ... қажет мөлшері жылқының ... ... және ... ... ... мынадай нормалар ... ... ... |Бір ... ... мөлшер |
| ... ... (кг) ... ... ... ... ... |4,4 |240 ... |4,7 |270 ... |5,2 |300 ... |5,2 |340 ... |5,8 |370 ... жұмыстағы жылқыға ... |5,2 |320 ... |5,7 |360 ... |6,2 |400 ... |6,7 |450 ... |7,2 |490 ... ... ... ... |6,3 |370 ... |6,8 |420 ... |7,5 |470 ... |8,0 |520 ... |8,5 |580 ... ... жылқыға ... |7,4 |430 ... |8,0 |480 ... |8,7 |540 ... |9,3 |600 ... |10,0 |660 ... ... нормаларды әрбір жеке ретте жылқының жайын байқау
негізінде анықтап белгілеп ... ... ... ... ... арттырып,
семіріп бара жатса кемітіп отыру керек.
Жұмыста жоқ немесе жеңіл ... ... ... ... ... ... да ... болады. Мұнымен бірге, әсіресе жақсы
пішен болып отырғанда, оларға жемді аз беру ... ... ... ұсынылады.
Мәселен, жеңіл жұмыстағы, тірілей салмағы 400 килограмм атқа 5,7 өлшем
азық, 360 сіңірілетін белок беру керек. Оған ... 12 ... ... ... ... соның өзі жеткілікті. Бұл пішенде 60 өлшем азық
және 480 грамм сіңірілетін ... ... ... атқа ... ... ... көбірек беру қажет. Бұл пішеннің әрбір килограмында небәрі
0,4 өлшем азық және 30 грамм сіңірілетін ... бар. Бір ... ... ... мөлшерде азық өлшемі және ... ... ... ... 14,3 ... беру ... Бұл мөлшерлі пішенде нақ 5,7 азық өлшемі
және 430 грамм сіңірілетін белок болады.
Егер шаруашылықта жеңіл жұмыста болатын аттарға ... ... ... жем қосу ... өйткені жалғыз сабанмен жылқы организмінің қоректі
заттар қажетін өтеу мүмкін емес.
Мұндай ретте ... ... ... ... Бидай сабаны (туралған)
12 килограмм, онда 2,2 ... азық және 50 ... ... ... ... сабанға себілетін кебек - 2 килограмм (1,6 өлшем азық және 220
грамм белок);
Орташа сапалы сұлы - бір ... (1 ... азық және 80 ... ... ... пішен - 2 килограмм (1 ... азық және 70 ... ... рационда барлығы 5,8 өлшем азық және 420 грамм ... ... ... ... ... ... күн ... 30 - 40 грамм тұз беру
керек. Бұл ... ... ... көп азық ... ... ауыр жұмысқа пайдаланғанда оларға көлемді жай азықты азырақ,
жемді көбірек беру ... ... ... бұл ... ... ... ... болуға тиіс. Мәселен, ауыр жұмыстағы, тірідей ... ... атқа 8 ... азық және 480 ... сіңірілетін белок қажет.
Сонда оған күн ... 6 ... ... ... ... (онда 3 өлшем азық
және 240 грамм сіңірілетін ... ... және 5 ... сұлы ... 5
өлшем азық және 400 грамм сіңірілетін белок болады) беру керек болады. ... ... ... толық жеткілікті - 8 өлшем азық және 640 грамм
сіңірілетін белок. Азықтың жақсы сіңірілуі ... бұл ... қоса тек ... 2-3 килограмм сулы азық беру қажет.
Жұмыс аттарын түнде ... ... ... Олар ... ... Жердің шөбі жақсы болса, ат бір түнде 25 килограммдай шөп ... орта ... 5 ... азық ... Алайда бұл азық жеңіл жұмыстағы атқа
да жеткіліксіз, сондықтан оған күндіз қосымша азық беру ... ... ... атқа ... 3-5 ... жем беру ... Жұмыс аттары үшін ең
жақсы жем - сұлы.
Буаз биелерді азықтандыру. Буаз биелер ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... оларға, жұмыс аттары үшін
көрсетілген нормалардың үстіне, буаз болуының алты айынан бастап бір ... 8 ... ... ... ... екі ... азық қосып отыру
қажет. Буаз биелерді белогі, витаминдері және минеральдық заттары ... ... ... ... Буаз ... ... жақсы қоңды болуын,
жүдемеуін бақылап отыру керек.
Қорада бағылатын, ... ... 500 ... ... ... бар ... буаз ... үшін мынадай рацион белгілеу
ұсынылады:
|Беде пішені 3 кг—1,5 өлшем азық |240 г ... ... ... шөп 4 кг — 1,6 |120 г // |
| |// ... 4 кг — 4,0 |320 г // |
| |// ... ... ... ... суды азық | 30 г // |
|4 кг — 0,4 |// |
| ... 7,5 ... азық |710 г ... ... ... пішен 10 кг 5 өлшем азық |400 г // |
| |// ... 3 кг —3 |240 г // |
| |// ... азық 4 кг 0,4 | 30 г // |
| |// |
| ... 8,4 ... азық 670 г ... белок. |
Бұл рациондарда 8-ге дей ... азық және 700 ... ... ... ... буаз ... ... күні жемнің бір бөлегін (300 - 500
грамм) өндіріп беру мақұл.
Жайылымда ... буаз ... ... ... ... ... қажеті негізінде шөп есебінен қамтамасыз етіледі. Алайда ... ... ... (шөбі аз, қураған, қар қалың және басқа ... ... буаз ... ... ... және жем беру қажет.
Егер қысты күні буаз биелер тек күндіз жайылатын болса, оларға түнде 8
килограммға дейін ... беру ... ал ... ... ... күн
тәулігі бойына қолдан азықтандырылатын болса, 16 - 20 килограммнан жақсы
пішен беру қажет. Биелер арықтаса, пішенге қоса күн ... 2 ... ... сұлы беру ... Мұндай жемді бір жолы кешке беру қажет.
Құлынды биелерді азықтандыру. Бір литр сүттің шығуына 0,34 ... ... 30 ... ... белок мөлшерінде қосымша қоректі заттар керек
болады. Егер бұл бие күн тәулігіне 15 литр сүт ... ... бұл ... 5,1 ... азық және 450 ... сіңірілетін белок керек болады.
Ерте көктемде, көк шөп шыққанға ... ... ... ... ... ... ... етудің өте зор маңызы бар.
Жұмысқа пайдаланылмайтын құлынды биелерге ... ... 10 ... және 600-700 ... ... ... беру қажет. Мұндай мөлшер қоректі
заттар, мәселен, 16-18 килограмм пішеннен, 2 ... ... және ... сулы ... ... рационда болады. Сулы ... ... ... өте ... ... ... азық сүттің шығуына
көмектеседі.
Жазды күні жақсы жайылымда ... ... ... ... организмнің
қоректі заттар қажетін шөп есебінен толық өтейді. 10 өлшем азық алу ... күн ... ... 50 килограмм сулы шөп немесе жазғы жайылымда 30
килограмм жартылай құрғақ шөп жеуге ... ... ... нақ ... шөп ... Ал ... және ... жазғы жайылымдарда биелер күн
тәулігіне 70-80 килограммға дейін шөп жейді. Мұншама шөптегі ... ... ... организмнің барлық қажетін өтеуге ғана емес, оның үстіне май
жыйнауына да жетеді.
Құлынды биені жұмысқа пайдаланғанда қоректі ... ... ... аттарын азықтандырғандағыдай тәртіппен белгіленеді, бірақ организмнің
сүт шығаруына керекті 5 ... азық және 450 ... ... белок
үстеп қосылады. Мәселен, жеңіл жұмысқа пайдаланылатын, тірілей салмағы 450
килограмм құлынды - биеге 10,7 өлшем азық және 810 ... ... ... ... Егер бұл бие ... ... 25 ... дейін шөп жейтін
болса, оған үстеп 14 килограмм шөп және 3 ... сұлы беру ... ... ... былай шығарылады:
|Түнде жайылымда жейтін шөбінде 5 өлшем азық және 500 г ... ... - ... ... ... ... уақытта |2,8 өлшем азық және 280 г. ... ... ... 14 ... ... бар. ... шөпте - | |
|3 кг. ... |3 ... азық және 240 г. |
| ... ... бар. ... ... - |10,8 өлшем азық және 1020 г. |
| ... ... бар. ... ... ... ... оны дұрыс азықтандырудың ерекше маңызы бар.
Жеткіліксіз азықтандырылса, құлын ... ... ... ... ... ... әлсіз ат болады. Ал дұрыс азықтандырғанда, құлын жоғары бағалы, өзінің
қасиеттері ... ... асып ... ... ат болып өседі.
Азықтандыру - жылқы тұқымын жақсартудың аса маңызды тәсілі.
Төлді өсіру және оны азықтандыру ... ... зор ... ... ... ... (тоғызыншы) баяндалды. Сол тарауда ... ... ... үлгі ... да ... емес ... ... нормалары
|Тірілей салмағы (кг) |Азық өлшемі (кг) ... ... ... ... ... ... төл ... |5,0 |500 ... |5,7 |570 ... |6,3 |630 ... ... ... төл ... |6,2 |490 ... |6,7 |540 ... |7,2 |580 ... ... ... ... ай ... ... |Азық өлшемі (кг)|Сіңірілетін |
|есебімен |(кг) | ... (кг) ... |200 |5,5 |560 |
| |250 |6,6 |690 |
| |300 |7,7 |810 |
| |350 |8,5 |890 ... |300 |7,1 |620 |
| |350 |8,1 |720 |
| |450 |8,9 |800 ... |350 |8,0 |670 |
| |400 |8,7 |700 |
| |450 |9,0 |730 ... жас |400 |8,6 |640 |
| |450 |8,9 |670 |
| |500 |9,3 |700 ... ... тірілей салмағы бірдей өсіп келе жатқан төлге
берілетін азықтың мөлшері әртүрлі ... ... ... ... Мәселен, 6-
12 айлық, тірідей салмағы 300 килограмм ... ... 7,7 ... ... 810 г. сіңірілетін белок беріледі, ал тірілей салмағы сондай 300
килограмм, бірақ 12-18 ... ... 7,1 ... азық және 620 ... ... ... ... айырманың болуы әлде қалай емес. Оның
себебі: құлындар жасында ұлғайған жылқыға қарағанда тез ... және ... көп ... ... да ... 1-1,5 ... дейін,
тірідей салмағының әрбір килограммына қоректі заттарды 1,5 - 3 жастағысынан
көп беру керек болады.
Жас төлдің өсіп-жетілуіне байланысты оған ... ... ... ... беру ... ... Мәселен, 12-18 айлық, тірідей салмағы 350 ... ... 720 г. ... ... беру ... болады, ал
жұмысқа пайдаланылмайтын тірідей салмағы сондай үлкен атқа тек 240 ... ... беру ... ... ... ... ... бұлшық
еттерінің, ішкі органдарының және басқа дене мүшелерінің қалыптасуы ... тек ... ... ... және ... бар азықтармен
қамтамасыз еткенде ғана дұрыс өседі, өйткені бұл кальций тұздары мен ... ... ... өсіп ... ... Сол ... ... қажет, өйткені витаминдерсіз ... ... ... ... ... дамымайды.
Құлындар үшін жақсы азықтар - балғын жайылым шөбі, беде пішені, далалық
көк пішен, сұлы, ... және ... ... ... 3 - 4 ... (үйреткенде 4 - 6
килограмм) артық бермеу керек. Өсіп келе жатқан жас жылқы көлемді ... сулы ... ... ... болу керек. Құлынның күн тәулігінде
жейтін азығының жалпы салмағы 6-12 айлығында кемінде 9-10 килограмм, ... ... 13-15 ... болу ... Құлынның ішек-қарындарының
дұрыс өсуі үшін мұның зор маңызы бар.
Тұқымдық төл үшін қысты күні ... ... ... ... ... жабағы (6-12 айлық) үшін:
Далалық пішен - 3 - 4 кг.
Беде пішені - 3 - 4 ... 2,5 ... - 0,5 ... азыктар 1- 2 кг.
Қысты күні қолда баққанда (үйретпейінше) 1,5-2 ... ... ... - 4 ... ... - 4 ... - 3 ... - 1 ... ... - 3 ... азықтар болмаса, құлындарға қысты күні 150-200 граммнан өндірілген
жем беру қажет ... жем ... ... ... ... тұз
беріп тұру қажет.
Жазды күні, шөбі жақсы жайылымда бағылатын тұқымдық төл жақсы ... ... ... ... ... әр ... ... 2 килограмм есебімен
үстеме жем беру керек.
Тұқымдық ... ... ... және ... ... ... ... және
витаминдері көп әртүрлі азық беру қажет. Совет ... ... ... айғырлардың биеге шапқыштығына және ұрығының сапасына жақсы
әсер ететінін анықтады. Мұндай азықтар: ... ... ... көкшөп, сәбіз,
сүт, тауықтың жұмыртқасы.
Үйірге салып шағылыстырғанда айғырларға әдетте, әрқайсысына күніне 3-6
килограмм есебімен жем (сұлы, тары ... ... беру ... Жем ... 2-3 килограммнан, брезент немесе кенеп дорбамен ... ... ... жем ... болса, ол күндіз суарылғаннан кейін беріледі, ал 6
килограмм берілетін болса, күндіз суарғаннан ... және ... ... беріледі. Күн тәулігіне берілетін ... ... ... ... белгіленеді. Айғыр бүкіл шағылыстыру науқаны бойына жақсы
қоңды болуға тиіс.
Қолдан шағылыстырғанда және қолдан ... ... ... ... бөлу қажет. Дұрыс азықтандыру арқылы айғырдың
ұрықтылығын бірнеше есе ... ... ... ... айғырдың
жейтін азығының құрамына қаймағы алынған сүтті, жұмыртқаны және жас ... ... ... күн сайын таңертең, және кешке ұзақ уақыт серуенге
шығарып отыру ұрықтың өнімінің ... 2-3 есе ... ... ... 2,5-3 ... ... ... және қолдан ұрықтандыруға пайдаланылатын
айғырларды азықтандыру үшін біз төрт ... ... ... ... ... ... рацион. Рацион шаруашылықта қандай азықтардың
болуына қарай таңдап ... ... күні ... және ... күні |
| ... ерте | |
| ... | |
| |І ... |ІІ |ІІІ |IV |
| | ... ... ... |
|Сұлы |4 |5 |- |- ... | | | ... | | | | ... |- |- |6 |6 ... | | | ... | | | | ... |- |- |- |6 ... | | | ... | | | | ... |2 |1 |- |- ... | | | ... | | | | ... |- |- |1 ... | | | | ... ... көк |6 |5 |5 |5 ... | | | | ... көк ... |4 |- |- |- ... | | | | ... |- |15 |15 |15 ... | | | ... | | | | ... |4 |- |- |- ... | | | ... | | | | ... бағалы және көп биені ұрықтандыратын ... ... ... күніне үстеп 5-10 килограмм қаймағы алынған сүт немесе ... шикі ... беру ... ... ... ... ... араластырады. Айғырлар сүтті шелектен ішіп әдеттенеді.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ
1. Азықтарда кандай құрамдық белоктар ... ... ... ... Азық өлшемі дегеніміз не?
4. Гүлдеген кезінде ... ... кеш ... ... ... ... болуының себебі не?
5. Тірілей салмағы ... ... және ... ... ... ... заттарды кажет етуі.
6. Өсіп келе жатқан төлдің қоректі заттарды кажет етуі.
7. Құлынды биенің қоректі заттарды ... ... ... әзірлеудің маңызы неде және оны қалай әзірлеу керек?
9. ... 500 ... ... ... аттары үшін 2 рацион
жасаңыз: бірінші рационда - орташа сапалы ... ... және ... рациоида - сабанды, беде пішенін және ... ... ... ... суды азықтар беріледі?
11. Тұқымдық төлді үйреткен ... ... ... ... ... ... неше рет азықтандырып, неше рет суару керек?
Жылқы туралы қысқаша мәлімет
Жылқы - тақ тұяқтылар отрядының бір ... ... жүк ... ет және сүт малы ... ... пен ... ... Еті өте
сапалы, қымызының шипалық маңызы күшті.
Қазба қалдықтар жылқының біздің заманымыздан ... жыл ... ... ... ... ... ... Жабайы жылқының сүйегі
Францияның солтүстігінен көп табылған. ... ... ... зебр ... ... ... төрт ... бөлінеді. Америкада жабайы ... теқ ... ... сон, ... ... ... деп ... қеткен. Қазіргі кезде ішкі Монғолияның ... ... ... ... ... Мұны ... жылқысы деп
атайды.
Көптеген ғалымдардың зерттеулері бойынша ... ең ... тегі ... ... ... ғасырда орыс даласында тарпаң жиі кездескен,
бірақ оның жабайы жылқы тұқымы, әлде ... ... ... ... дәл ... жоқ. Соңғы қезде монғол жылқысы тарпаңға ұқсайды деп
есептей бастады. Жылқының негізгі азығы - ... ... ... ... ... дас шөп, т. б.
Жылқыны: жүк жылқысы ( владимир, першорон ... т. б.), ... ... орыс, латыш, американ, т. б.), ... ... ... номуд, т. б.), жазық дала жылқысы (дон, буденный, қостанай,
монғол, ... ... т. б.), тау ... ... қарабақ, қарабайыр,
қырғыз, алтай, әзербайжан, т. б.), ... ... ... ... т. б.) деп ... ... ... жылқысының тұқымдары ерте кездерден-ақ пайдаланылып, көптеп
өсіріліп келеді. Бұлар ... ... ... әр ... ... ... жылқылары онша ірі болмағанымен, шыдамдылық, еттілік, сүттілік,
күш-көліктік ... ... ... ... ... ... ... жылқыларды қысы-жазы бағуға қолайлы болуы ... ... ... ... ... ... болды. Мұндай айғырлар үйірінен шашау
шығармай, үйірін қорғап, ... ... ... ... ... ... қосылып, бір табын құраған. «Байсалды ... ... ат ... мақал тегіннен-тегін шықпаса керек. Үйіріндегі жылқылардың ... ... ... ... ... айғырға байланысты. Бір табында
500-ден 1000-ға дейін жылқы болады. Қазақ ... ... ... деп ... ... сәуір айынан бастап 15 шілдеге дейін үйіріндегі биелерді
бауырына ... Осы ... ... ... ... ... биелер
мен байталдар айғырдан ерте шығып кетеді. Ал ... күйі ... ... кеш ... ... ... болады.
Айғырдан шығып кеткен биелер 10 айдан кейін кұлындайды. Жақсы айғырлар
25 биеден 30 биеге ... ... ... ... төрт ... ... ... да, құнажын байталдар айғырдан шығып, дөнежінінде
құлындайды.
Құлынды ... ... қара ... ... ... ... кезінде
байланылып, күніне 4-5 сауылғаннан кейін, ағытылады. Жас құлындаған - дарын
бір-екі жұмадан кейін байлап, 2-3 сауылғаннан соң ағытып ... ... алты айға ... ... айынан бастап тайларды, құнандарды, байталдарды, қысыр биелерді
күзеп жібереді.
Байталдың, қысыр биенің жалы күзелгенде, кекілі мен ... ... екі ... ... сала) күзеледі. Құнанның жалы күзеліп, құйрығы
күзелмейді. Тайдың жалын тегіс, құйрығынан шыбын қағар ... ... ... салт мініс пен ауыр-жеңіл жұмыстарға да мықты, жүріске
берік, төзімді келеді. ... ... ... ... бөлінеді. Оларды шаруалар өскен ... ... жал, ... ... ... ... жүрістеріне, тары
басқадай ерекшеліктері мен өмір тіршіліктеріне қарай әр ... ... ... ... ... аяңшыл - жорғасы, желісті, ... ... ... да бар. ... қүнделікті тұрмыстық қажеттеріне қарай
салт мініс ... ... күш ... ... ... т. б. деп ... Осыған байланысты да жылқының ... ... ... ... ... ... жасына қарай: сақа ат, сақа айғыр (кәрі айғыр),
сақа, ... ... ... айғыр, құнан айғыр, сәурік, бесті ат, құр ... ... бие, ... бие, ... бие, ... дөнежін бие, құнажын
бие, дөнен, құнан, құнажын ... ... тай, ... ... құлын,
жабағы тай, құлын деп белсе, жыныстарына қарай: ат, ... ... ... ... ту бие, ... тай, ... тай, ... жабағы, ұрғашы
жабағы, еркек құлын, ұрғашы құлын, т. б. деп те бөлген.
Жылқының тұқымдары
Жылқының ... ... ... қозғағанда пржевальский жылқысынан
мынадай , тарпаңнан анадай жылқы тұқымдары таралған деп ... ... Бұл ... жылқының шыққан тегі дегеннен басқа негізіміз жоқ.
Сондықтан сөз тек ... ... ... ... ... ... жылқысы. Ауа райының қандай жағдайына болса да төзімді, жемшөп
талғамайды, үнемі далада, ... ... ... Бұл ... үлкен, сағалдырығы кең, көздері кішілеу, мойны жуандау, тұрқы орташа,
шоқтығы биік емес, көкірегі кең, ... ұзын және тік ... ... ... ... тұрады. Алдыңғы аяқтары түзу, ал артқы аяқтары
қайқылау, тұяқтары мықты, терісі ... ... қою, түсі әр ... ... ... ірі, шомбал, тұрқы ұзын, аяқтары қысқа, өте тез
қозғалғыш, оңалғыш, ... ... ... ... ... салт мінуге де,
жегуге де ыңғайлы.
Адай жылқысы. Қазақ жылқыларының бір түрі. Салт мініске ... ... ... ... ... етсіздеу, итарқалау, аяқтары жіңішке,
сіңірлі келеді. Ауа райына төзімді, әрі жүйрік.
Көшім ... Басы ... ... ... ... ... ... шоқтығы биік, әдемі, кеудесі кең, төсі алшақ, қабырғалары шеңберлі,
арқасы тегіс те жазык, белі толық, кейде қайқы бел ... ... ... Биелері құлындағыш және сүтті.
Қостанай жылқысы. Бұл жылқы Қостанай облысының ... мен ... ... және ... ... ... ... Челябі
облысындағы «Троицк» жылқы заводында, жергілікті қазақ жылқылары таза
қанды, салт ... дон ... ... 1951 жылы ... болып бекітілді. Бұл жергілікті жердің ауа райы мен ... ... ... ... ... басы ... ... ұзындығы орташа, шоқтығы етті, алқымы кең, арқасы жалпақ, жауырыны
мен қабырғалары ... ... ... ... шашасы шағын, топайлары
орташа, тұяқтары дөңгелек, әсем келеді. Өте ... ... және ... ... де, ... де ... жылқысы. Бұл еліміздегі өсіріліп шығарылған жаңа жылқы
тұқымдарының ішіндегі ең ... ... ... ... шығаруға
Совет Одағының Маршалы С. М. ... ... бір топ ... ... адамдар қатынасты. Буденный тұқымын таза қанды, салт ... ... мен дон ... ... шағылыстырып шығарған. Денесі
ірі келеді, басы ұзын, қағілез, мойны ұзын, етті, шоқтығы ... ... ... ... кең, қабырғасы дөңгелек, белі мықты.
Дон жылқысы. Мұның шыққан жері - Дон ... ... ... ... райына өте төзімді келеді. Дон ... басы ... сәл ... ... ... басты қеледі, көздері үлкен, шығыңқы, томпақ,
танаулары делдиген, жұқа ... ... ... ... ... ... ұзын, ашаң немесе етті, толық болады, көкірегі кең, қабырғалары
ұзын, арқасы тегіс, сауыры ұзын және тік, ... ... тік ... ... ... аралары кең, артқы аяқтары қайқылау, тұяқтары ... ... ... келеді. Дон жылқысы салт мінуге қолайлы.
Ахалтеке жылқысы. Бұл ... араб ... ... ... ең ескі ... ... ... Ол осы күнгі түрікмен жылқысының ұрпағы.
Ахалтеке жылқысы Түркмен республикасындағы жылқылардың негізгі ... сол ... ... ... ... жылқы заводында,
республикамыздың кейбір ... ... Күй ... әсем ... Басы ... ... ... тік (кейде бұғы мойындысы
да кездеседі), шоқтығы биік, арқасы жұмсақ, жоны ұзын, тұтас сауырлы,
жіліншіктері ... ... ... тұяқтары берік. Артқы аяқтары
қайқылау, терісі жұқа, жалы жібектей жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... суықты көтере алмайды, сүйектері
жұқа жаратылған. Ал жазғы шөл, шөлейт жерлерге мініске өте төзімді, жүйрік
болады.
Таза қанды, салт ... ... Бұл өте ... ... ... ұшқыр келеді. Қазір біздің елде оны өсіру үшін көптеген жылқы
заводтары ... Таза ... салт ... жылқыны үнемі
ипподромға сынайды. Бұлардың айғырлары жергілікті жылқы тұқымын жақсарту
үшін қолданылады. Ол өте ... ... зор, әсем ... ... ... ... жақсы керек етеді, жемшөпті өте талғап жейді.
Желісті жылқылар. ... 150 жыл ... ... ... ... жылқы
заводында араб, дат, голланд ... ... ... арқылы
шығарылған. Орлов жылқысының басы үлкен, мойны ұзын, ... ... ... ... шоқтығы биік, арқасы тегіс және жалпақ, сауыры
тұтас, аяқ сүйектері жуан келеді. ... ірі ... ... ... ... ... зор ... бар.
Орыстың желісті жылқысы. Бұл орлов биелері мен американ желісті
айғырларын шарылыстырудан ... ... ... жылқылардың тұқымын
жақсарту үшін өсіріліп шығарылды. Мұндағы ... ... ... ... ... сом денелі желісті жылқы шығару еді. Орыстың желісті
жылқысы орлов жылқысына қарағанда кішірек, ... де ... ... ... көтеріңкі, аяқтары ұзын, тұлғасы тығыз, бұлшық еттері
шығыңқы келеді.
Советтік тұқым. Бұл ауыр жүк ... ... ... ... ірі,
мойны етті, шоқтығы өте биік емес, арқасы мен кеудесі кең, ... ... жуан ... ауыр жүк ... ... ... бері келе жатқан жылқы
тұқымы. Бойы аса биік ... ... ... майданы кең, мойны жуан,
шоқтығы биік емес, арқасы ұзын, белі ... ... ... ... ... тұқымдары Қазақстанның, көптеген облыстары
мен аудандарында өсіріледі.
Біздің байқауымызша, жылқы атауларының жасалуында олардың дене ... ... ... ... сауылу мерзімі, мінезі, емшек және желін
бітісі, сүтініқ аз-көптігі, күш көліктілігі, піштірілуі, жал, құйрық ... роль ... және ... топ-түріне, тісіне, үніне, тағы басқа да
толып жатқан ерекшеліктеріне байланысты ... ... да ... ... ... атаулары
Жылқыны еркек - ұрғашылығына, айғырдан шығуына, піштірілуіне, жасына
қарай әр түрлі ... ... ... мынадай бірнеше атаулармен атайтын
болған: биелер, ат - айғырлар және бойдақ байтал, ... ... ... ... деп ... бірге жылқының бойдақтарын өз алдына бөлек атағанымен, олардың
ұрғашы-еркектерін қоса санап, екі - ... ... мына ... де ... ... ... ... қысырықтар (бойдақ биелер).
Ат-айғырлар:
а) айғырлар;
б) саяқтар (бойдақ жылқылар).
Бие атаулары
Олардың өзі мынадай жікке бөлінеді:
Буаз бие. ... ... ... бие. Құлыны бар бие.
Тайлы бие (қысыр бие). Айғырдан шықпай қалған, немесе айғырдан шығып,
іш ... ... бие, ... туған құлыны арқылы сауылатын, қысыр бие.
Мес бие. Жуан қарынды, денесі үлкен, қүшті, сүтті көп ... ... ... ... ... бір ... тұрады.
Сауулы (құлыны жоқ) бие. Құлынын қасқыр жеп, немесе құлыны ... ... ... ... ... құлынның терісі арқылы немесе
құлынсыз сауылатын бие. Мұндай бие, сауатын ... өзі ... ... ... ... бойынша шелегін қақса немесе құрауласа келеді.
Тел бие. Құлыны өліп, басқа биенің құлынына телінген бие.
Сақа бие. Бес-алты құлындаған ... ... бие. ... ... ... жүріп, кейіннен айғырдан шығып,
ең алғашқы ... ... бие. ... ... болып, күш-көліктен басылып,
үйірге қосылмай жүріп, кейіннен айғырдан шығып, құлындаған ірі бие.
Кіші қулық бие. Тайында айғырдан ... ... ... бие. Құлындап жүрген биелердің жеті-сегіз жастағысы.
Шарланған бие. Құлыны өліп, не құлынын қасқыр жеп, ... ... ... ... ... ... семірген биені осылай атайды.
Асау бие. Құлынды биенің сауылып үйретілмегені.
Бошалауық (жершіл) бие. Қысқы мекенінен жайлауына барып құлындайтын,
немесе ... ... ... ... ... ... бие деп айтады.
Құнды бие. Тұқымы суыққа төзімді, мініске берік, құлыны жақсы ... мол ... ... бие. Сүті аз, ... ... ... нашар болып
туатын бие.
Құт бие. Үнемі ұрғашы құлын құлындап, құлыны өлмей өскен сүтті бие.
Құртық бие. ... ... ... ең ... сүт ... ... әлсіз туатын, тұқымы нашар бие.
Дене бітімі ерекшеліктеріне қарай аталуы
Айна көз бие. Бұл тек дене ... ... ... айтылған атау.
Мұның біріншісі - жазық қабақты, жылтыр көзді деген мәнде. Мұндай мал ... екі ... жас ... ағады. Ал, екіншісі - қабақты, асыл ... ... ... ... не ... ... көп жүрсе де кезіне жас
сорасы ақпайды.
Қара желін бие. Бұл атау биеге ғана ... Оның қара ... ет ... екенін білдіреді.
Күпшек санды бие. Бұл атау биенің не жылқының артқы ... ... ... ... ... ... теңей айтылып қолданылады.
Қамыс құлақ, қайшы құлақ немесе сиыр құлақ бие. ... тек сол ... ... ... теңеп айтылған атаулар.
Ноқталы бие. «Құлынды бие» деген мағынада ... Бұл атау ... бар ... мағынаны білдіреді.
Қосақты бие. Бұдан мынандай екі мағына ... ... ... ... ... ... сауылатындығын білдірсе, екіншіден,
біреуден ... ... ... ... яғни жылқының өз үйіріне қашып
кетпеуі үшін мойнына қосақталып жіберілетінін түсіндіреді.
Ер арқа бие. Бұл биенің биік ... кең ... ... ... ... ... бие. Бұл атау ... не бестісінде бірінші рет құлындаған биеге
қолданылады.
Айғырдан шыққан бие. Күйтінің ... ... ... айғырмен
шағылысып кеткенін білдіреді.
Ерте бие. Бұл - биенің мезгілінен бұрын айғырдан ... ... ... ... көрсетеді.
Кенже бие. Биенің айғырдан кеш шығуына байланысты басқа биелерден кейін
кұлындайды де ген ... ... бие. ... мерзімінен бұрын шағылысып ... қыс ... ... ... ... бие немесе құр бие. Құлын тастап кеткен, не ... ... ... мүлде құлындамаған, әрі мініс көрмеген ... ... ... өте семіз келеді.
Тасырқаған және тосырқаған бие (жылқы). ... ... ... ... ... ... жайын білдірсе, соңғысында өз үйірін не
басқа үйірді бөтенсуі, жатсынуы мағынасында қолданады.
«Дөнен» бие. Биенің қысқа шыдамсыз, қысы-жазы бойына ет алып ... аз, 7-8 ... ... бие. ... ... ... ... ет алмағанын көрсетеді.
Босаң (босалаң) бие. Тез арада арықтайды ... ... Бұл ... ... ... ... ... бермейтін, өте тез арықтағышын
білдіреді.
Жасық бие. Мұның мағынасы тұқымы жаман, сүті өнімсіз ... ... ... ... төзімсіз дегенді білдіреді.
Жасына қарай аталуы
Тоқтаған бие (жасамыс бие). Бұл ... екі ... ... бар. Біріншісі
биенің айғырдан шығып кеткенін көрсетсе, екіншісі биенің орта ... ... ... жас ... Өте сұлу ... ... ... «құлын
мүше» деген сөз қалыптасқан. Жаңа туған құлынды ... ... ... ... құлын», «қаз мойын құлын» деп те атаймыз.
Жабағы. Жас құлынды алты айға толған соң, күзде ... деп ... ... ... ... кезіндегі түгі күзге ... ... ... ... ... ... бие. Бір жасында құлындаған бие. Қыс ішінде туған ұрғашы құлын
мен телі ... ... ... ірілері (күйлі, семіздері)
айғырдан шығып, бір жасында құлындайтындары болады.
Буаз ... ... ... бір ... ... екі ... дөнежін бие. Айғырдан екі жасында шығып, үш жасында ... бие. ... төрт ... ... бес жасында құлындаған бие.
Кәртамыс бие. Құлынды биенің он бірден он төрт жас ... бие. ... ... он ... он жеті жас аралығындағысы.
Лақса бие. Құлындап жүрген ... он ... он ... ... ... бие. Жиырма жастан асқан құлынды ... ... ... ... тіс ... ... 40 ... дейін жасайды.
Сары қарын бие. Биенің қарны «сары» деген мағынаны ... ... ... ... ... байтал. Екі жастан асқаны.
Дөнежін шығар. Үш жастағы байтал.
Дөнежін ... Үш ... ... ... ... ... төлді малдың сауылуы.
Сауым. Бие желінінің сүтке толып, ... ... және ... ... көрсетеді. Әрі биенің сауылу уақытын білдіреді.
Кенже (артқы, соңғы) сауым. Кейінгі, ең соңғы сауым ... ... - ... ... ... ... ... деген ұғымды да
білдіреді.
Қожыраған бие. Бұрынғысына ... ... өте аз ... ... ... сүті ... суалған (сүті қайтқан) кезіндегі қалпын
білдіреді.
Бас сауым. Күні бойы ... ... ең ... ... ... ... ... Күзге қарай ірі құлындарды енесінің мойынына қосақтап жіберу.
Иіту. ... ... ... арқылы бие желінінен сүт шығару.
Ақкеуіл (көңіл). Құлынды емізбей-ақ иіп ... ... ... Дер ... ... бие желінін сүттің
кернегені.
Жебей сауу. ... бас ... соң, ... ... ... ... оны ... сауады, яғни «жебей» сөзі «қайталап, қайтармалап, екінші
рет» ... ... ... емшек. Күзге қарай, биенің емшегі сүтке тырсия ... ... ... және ... бітісіне қарай аталуы
Шипі емшек бие. Биенің кішкене емшектісі.
Тар үрпілі бие. Биенің емшек ұшының сүт ... үрпі ... ... ... (үрпін ағарту). Биенің желін сабасын толтырып, емшек сүтінің
ағаруын айтады, ол биенің кешікпей құлындайтынын ... ... ... - соның белгісі.
Кең үріпті бие. Бұлар бие емшегінің ұшындағы сүт шығатын үрпі ... ... ... береді.
Тік емшек бие. Бұл атау бие ... ... ... екендігін
білдіреді.
Сыңар емшек бие. Биенің екі емшегінің біреуінен сүт шығып екіншісінен
сүт шықпайтын болса, не құлынын ... бір ... ... ... оны ... ... бие дейді.
Бүйен емшек бие. Емшегі ұзын болмай, түп жағы жуандау болып келген бие.
Быртық емшек бие. ... ... ... ... бие.
Талтақ емшек бие. Емшегі екі ... ... ... ... ... желін бие. Желін бітісі тостағанның аумағындай боп келгені.
Қара желін бие. Желін безі ... боп ... сүті аз ... Бұл ... ... ... сүт ... май безі, сүт
шығатын жері деген ұғымды білдіреді.
Желін саба. Бұл бие ... ... ... сыртқы қабы» деген
мағынаны білдіреді. Осыдан барып «желін сабасын салыпты» деген сөз тіркесі
пайда болған. ... ... ... ... ... ... ... деген ұғымда айтылады.
Түйін салу. Биенің жаңа ... ... ... ... ... бие. Өте ... ... айтады. Оның сүтін құлыны еміп, ... ... еміп ... ... көп ... ... исініп тұрады.
Сүті қайтқан бие. Бұл сөз тіркесі биенің кәріліктен, күтімсіздіктен,
аурулықтан беретін өнімдерінің ... ... ... бие. ... ... сүт ... бие. ... сүт шығымы өте аз деген мағынаны білдіреді.
Ақ тандыр бие. Биені ... ... - бір ... да ... бие. ... ... құлынына жанасып, исініп сүтін ағызып
жіберетін бие.
Мінезіне қарай аталуы
Бедіреуік бие. Сауғанда тез иімей тұрып алатын бие. ... бұл ... екі ... бар. ... тез ... ... ... екіншіден, табандап тұрып ... ... ... ... ... бие (жылқы). Биенің асау, үркек, жалт ету, ... ... ... ... ... Бұл ... (жылқының) қолға
үйретілмеуінен болатын ... бие. ... ... нәрсені талғамай, шайнап жеп ... бие. ... ... жылқыны теуіп, маңына адамды не
малды жуытпайтын бие.
Жанасқыш бие. ... ... ... үнемі құлынына жанаса
келіп, ... ... ... ... қарай аталуы
Май да жалды бие. Бұл биенің (жылқының) жалы қалың, қатты болмай, жұқа
әрі қылшығының ... ... ... ... көрсетеді. Кейде
мұндай жалды биені әсерлеп жібек жалды (күлте ... деп те ... ... бие. Теңеу ретінде ... ... ... ... жалы ... ... ... күдірейіп тұруын білдіреді.
Тоқпақ жалдыбие. Бұл атау көбінесе ... ... Бие ... боп, ... ... қарай айтылады. «Торы-айғыр тоқпақ жалды далада
тұр» деп ... қара өлең жолы да ... ... ... бие. Биенің (жылқының) құйрығының әрі қалың, әрі ұзын
болып келетіндігін ... ... ... белгісіне қарап, ұзын құйрықты
деп те атайды.
Сояу құйрықты бие. Мұндай атау биенің (жылқының) құйрық қылшықтарының
түсіп қалғанын ... ... бие. ... ... ... ... келте болып
келгенін айтады.
Сымпыс құйрықты немесе ... ... бие. ... ... ... ... сұйқылтым, жұқа болып келуін айтады.
Жылқының бұдан басқа да толып жатқан жүрісіне, мінезіне, құлындауы мен
құлындамауына байланысты ат қойылуының түрлері мен ... ... жәй ... қой жорға, шапқын жорғалығына, ... ... ... ... ... ... ... не жылдым, т. б.
ерекшеліктеріне ... ... ... аз ... ... ... атаулары
Қысырақ (бойдақ) биелердің өзі де бірнеше жікке бөлінеді:
Қысырақтар (бойдақтар). ... әр ... ... құнажын және
дөне жін байталдарды, ұрғашы ... ... ... ... ... ... бие. Көп ... бірге жіберілмей, қолға алып ... ... ... бос ... күтіліп, семіртілген биені айтады.
Қысыр бие. Айғырдан шықпай қалған бие немесе айғырдан шығып, ... ... ... бие. ... бие, ... ... оты қанып, тойынған бие.
Тұнған бие. Өте семіріп кеткен қысыр бие.
Бедеу бие. ... ... ... ... ... Үш немесе терт жасқа дейін айғырдан шықса да құлындамай
жүрген бие.
Қызыл май. ... ... ... суытылмай жіберілген,
ыссылы-суықты болып, жүні іріп, тойынбай, ... ... ... ... ... өнімі жоқ, жүрсе кібіртіктеп жүре алмайтын жер
корқақ бие.
Көбең бие. Қыстан арық шығып, немесе көбірек мініліп, ... ... ... биенің, бойына ет бітіп, қоңданып, тойына ... бие. ... ... құлын күннен өзі емін-еркін еміп өскен
бие.
Қара кемікбие. Енесі сауылып, құлын күнінен бастап жүдеу бас ... ... бие. ... ... ... ... бие.
Қолтума бие. Үйірге қосылмай жасынан бір адамның (шаруаның) қолында
бағылып өскен ... бие. ... ... ... ет ... қоңданып, семіздігі
артқан бие.
Шыңылтыр бие. Өмірі ет алып, тойынбайтын, не бойына шыр бітпейтін ... бие. Жай ... ... ... ... ... ... туып-
өскен, асылданған биені айтады.
Нәкүс (құтамсыз) бие. Шыққан тегі нашар, беретін ... аз, ... да ... бір ... қара етті, шабан бие.
Сұңғақты (ірі) бие. Тек-тұқымы жақсы, бойшаң, кесек денелі ... бие. ... ... ірі, әлді ... ... ... ... бие. Мұндай қазанат биелер сүтті келіп, мініске мықты болады.
Қарабайыр бие. Үлкен қарын, қара ... ... жуан ... ... ... көп ... ... жүрісі шабан бие.
Арғымақ бие. Дене бітісі сұлу, көрікті, майда жалды, ... ... ... сирақтары ұзын, жіңішке асыл (шыны) сүйеқті, қаз мойынды,
қамыс құлақты, шоқтықты келген ... бие. Түгі ұзын ... ... қалың боп, жерге төгіліп
тұратын бие.
Бүкіш бие. Бел омыртқасы дөнес боп біткен, ... арт жағы биік ... тай. ... бір ... ұрғашысы.
Ұрғашы тел тай. Құлын кезінен бастап екі енені бірдей еміп өскен, бір
жастағы ... ... тай. Бір ... әлі ... былтырғы мамыр айының аяғында
туған құлын.
Тобышақ бие. Қазанат пен ... ... ... ... ... бие. ... қамшы салдырмай ауыздығымен алысып, алып ұшып
отыратын ... тұяқ бие. ... ... көп тасырламайтын, тұяғы өте мықты
келген бие.
Қазан (қаз) табанбие. Жалпақ тұяқты жүргенде табаны тасырлағыш бие.
Өткір көзді бие. ... ... ... пен ... ... ... жас
шықпайтын асыл көзді бие.
Бөкен санды бие. Саны бөкеннің санындай тығыз және ... етті ... ... ... саны ... ... бие.
Шәлкес мінезді бие. Бастықтырылып ... ... ... жалт
бергіш, аяқ астынан тулап ала жөнелетін ... Ту, ... ... тоқ, ... ... ... ... босаң, бүгежік, көбең, ақ кемік, қара кемік қағылған, төл, ... құт, ... ... ... арда ... сүт емген, топас, салпы
құлақ қүр шатыс, тобышақ, тісеген, бөкен қабақ, бөкен санды, серке санды,
безбуи рек, ... ... ... бөртекі, маймақ, құнажын (құнан),
дөнежін ... ... жас, ... ... ... ... ... деп
биеге де, айғырға да, атқа да және ... ... да ... ... ... ... жатпадық.
Бие, тай, байтал туралы айтылып жүрген мақал-мәтелдерден
Алып анадан туады,
ат биеден туады.
Екі бие ел ... бие ... ... бие ... ... болайын деген жігіт,
биесін сатып ат қылар.
Жалғыз болайын деген жігіт,
туысқанын ұрсып, жат қылар.
Көнектен шошыған бие оңбас,
төсектен шошыған ер ... көп ... - ... ... кіндігінен өседі.
Желің кұтты болса,
биең сүтті болады.
Биең сүтті болса -
жебей ... ... су ... ... ... ... ... тулап үйірінен кетпес.
Таяқ тайға жеткізер,
тай кұнанға жеткізер
Тай мінген балаға жарасар.
Ку байтал
екі ... аш ... ... ... ... шаруалар бойдақ жылқыларды айғыр және саяқ деп ... ... ... өзін ... ... ... болады:
Айғыр. Жылқының жыныс қуаты жетілген еркегі. Мінезіне, ... ... ... ... Айғырдың үйірінде 10-нан 30-ға дейін бие болады.
Жасамалы. Үш-төрт жастан асқаны.
Желқуық айғыр. Көктемде айғырдың ... ... ... ... күйін білдіреді.
Сәурік айғыр. Үш-төрт жастағы піштірілмеген, әрі үйірге салынбағанын
айтады.
Кұр айғыр. Өмірі жүген-құрық тимей, ... ... ... ... ... шыққан биеге еріксіз шауып, немесе ... ... ... ... ... ... сауырлап куып жүріп құлынын ағызып
жібереді.
Шақар айғыр. Өз үйіріндегі биелерді місе ... ... ... ... ... алып ... айғыр.
Сыңар ен айғыр. Туысынан бір ен боп туған еркек ... ... Екі ... бірі ... ... айғыр. Алты жасында піштірілген ... Ол ... ... ... ... ... есін ... Бірақ
бұрынғыдай биенің күйітін қандыра алмайды.
Айғыр туралы ... ... ... айғыр
жатырына шаппайды.
Жаман айғыр енесіне тап берер.
Байсалды айғыр үйірін ат ... ... ала аяқ ... ... тұяк ... неден салсаң,
атты содан мінерсің.
Азынаған айғырдың үйірін көр,
менменсіген жігіттің үйін көр.
Арғымақ айғырдың баласы,
аз оттап, көп жусайды.
Асыл ердің баласы,
аз сөйлеп, көп ... ... ... бас ... кұлын талайды.
Айғырмен ойнаған ат
арқасын алдырады.
Саяқ (бойдақ) жылқылар атаулары
Бойдақ жылқылар. ... ... мен ... және ... ... ... жылқы.
Сақа ат. Жас мөлшері он бір-он екіге келгендері.
Арда ... ... ... ... ... ... ... енесін еміп, ақ
жілік болғаны.
Еркек тел тай. Өз ... мен ... ... немесе екі енені бірдей
еміп жүрген еркек жылқының бір жастағысы.
Еркек кенже тай. Бір жасқа толмаған, былтырғы кеш туған ... ат. Жас ... он ... үшке ... арқа ат. Көп міністен жауыр болып, ер батқан соң арқасының шиі шығып
тұратын мініс көлігі.
Мықырат. Шоқтықсыз ... ... ... ... ... ... құлын тастаған биенің былтырғы құлыны бір
жастан екі жасқа дейін ... еміп ... ... ... өте ... ... шабан ат.
Тұғыр. Шобырдың ең жақсысы, мініске мықты ... ат ... ... ... жуан ... ... ... боп келген ат.
Жылқының піштірілуі мен күш-көліктілігіне қарай аталуы
Саяқтар. Бұл атау ... ... мен ... және ... да ... ішінде) бірыңғай бөліп жібергендерін білдіреді. Кейде саяқ
деп үйірден ... ... ... ... ... ... ... Көп мініс көріп «ерғашты болған» деген ұғымды ... ... ... ... шықса болды, қаша жөнеледі. Сондықтан ат ... ... ... ... ... ... ... тимей, әбден семірген ат.
Сетер ат. Кұлын күнінен бастап, ... ... ... ... ... шықпаған, жүген-құрық тиіп, ер-тоқым салынбаған атты айтады.
Уыз ағыздыру. ... ... енін ... оның тек ... ... ... ... Құнан, дөнен, бестілердің енін өткір кездікпен өте
жылдам ... ... ... ... ... айтылып жүрген мақал-мәтелдерден
Ағайын тату болса, ат көп.
Абысын тату ... ... ... ... ... ... ... пырағың.
Ер басына күн туса,
етігімен су кешер.
Ат басына күн туса,
ауыздықпен су ... ... - ... ... ... ... айдама,
жеммен айда.
Ат аунаған жерде түк қалар.
Жорытатын аттың тоғы игі.
Ат айналып казығын табады,
ер айналып елін табады.
Ат қадірін білмесең,
жаяушылық, берер сазаңды.
Ас ... ... ... сазаңды.
Ат тұяғын тай басар.
Сырын білмеген аттың,
сыртынан жүрме.
Атының сыры иесіне мәлім.
Алтын ерің атқа тисе,
алтынын ал да отқа ... атқа жал ... ... ... атқа ... ауыр.
Ат - адамның қанаты.
Сен салар да мен салар,
атқа жемді кім салар?
Қара арғымақ арыса,
қарға адым жер мұң ... ... нұр ... көруге зар болар.
Арғымақ аттың құйрығы,
әрі жібек, әрі қыл.
Қас жақсының белгісі,
әрі мырза, әрі құл.
Жақсы ат жанға серік,
Жақсы ит малға серік,
Атты күнде ... - ... ... - ... ... - ... мінсең - тұлпар.
Ат арқасында ер батса,
аяңшыл болады.
Ерге жаттың тізесі батса,
ағайыншыл болады.
Ат ... жер ... ат ... ... ... атқа ... ... жеткізер.
Атпен ойнаған тайдың,
аяғы сынады.
Атты аяған, жерге қарайды,
құсты аяған көкке қарайды.
Атың барда жер таны,
желіп жүріп.
Асың барда ел ... ... ... ... ... ... ... деген жерді,
үш көреді.
Бәйге атқа, бәйге ат шалдырмайды,
Сұлу аттың көркі - жал.
Құлын атаулары
Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... бөліп, әр түрлі атаған. Мысалы:
Құлын (төл). Биелердің көктемде туған жас төлі.
Құлыншақ. Кұлынды еркелетіп атаған түрі.
Күн қақты құлын. Енесі ... ... ... ... сүттен қақтығып
қалған құлын.
Будан құлын. Әр тұқымнан ... ... аяқ ... Қыс ... туған құлын.
Мәйекті құлын. ... ... ... тоқ ... ... ... Қыс ішінде туған құлын.
Кенже құлын. Май айының аяғында туған құлын.
Қара құлақ ... Жас ... тез ... ... келгені.
Жетім құлын. Енесі өліп, немесе енесін қасқыр жеп, жетім қалған құлын.
Жабағы. Құлынның ... айға ... ... ... ... мақал-мәтелдерден
Тұлпар болар құлынның,
мүшесінен белгілі.
Құрық тимес құлын жоқ.
Енесі тепкен құлынның еті ауырмас.
Жылқы құлыннан көбейер,
ақша тиынан ... ... ... аяғы ... келеді.
Бие қоста жүріп терлесе,
құлын босқа жүріп терлейді.
Қолдағы туған кұлынның
тай аты қалмайды.
Жылқының ортақ атаулары
Жылқының барлық түріне ортақ атаулар да ... Олар ... ... ат. ... не жеке бір ... ... күтіп, жеке
иелігіне алып жүрген күш-көлігі.
Қырсау жылқы. Жүрмейтін шабан жылқы.
Керден ... ... ... ... ширақ баспай, жай аттай басатын
жылқыны айтады.
Барлыққан жылқы. Семіздей мініліп, қызыл май болуға аз-ақ ... ... етті ... Аса ... ... қара еті жоқ, ... жабық жылқы.
Берік жалды жылқы. Ортадан төмен жалы (жал майы) бар жылқы.
Тесеген жылқы (құнан, байтал, тай). Тісі түсіп, жаңадан ... ... ... ... тіс ... ... ұзын) шығып жайыла алмай, жүдеп
жүрген жас жылқы.
Жалы ... ... ... ... ... жалы ... жылқы.
Су жалдыжылқы. Жалы қолға ұстауға келмейтін арық жылқы.
Сабылған жылқы. Ақ көбігі шығарыла шауып ... ... ... ... ... ... әбден болдырған жылқы.
Тұлпар. Ең жүйрік ат, қашса ... қуса ... ... ... ... ... ... атау сөз ауыз әдебиетінде жиі кездеседі.
Жел жетпес (оқ жетпес) жылқы. Тұлпардың ішіндегі ең жүйрігі.
Сәйгүлік ат. Бәйге ... ... ... арқа жылқы. Жая жағы мен шоқтығы биік, арқасы ой келген жылқы.
Сиыр құйымшақ жылқы. Құйрықтың қыл ... ... түзу ... ... ... жылқы. Жаяның екі жақ еті шығыңқы ... ... ... ... ... мен жоны ... келген жылқы.
Қақпақ жонды жылқы. Арқалық жоны тұтасып, қабырғаға түсіңкіреген, жаялы
келген жылқы.
Ешкі бас жылқы. Басы ... ... ... ... жылқы.
Қой басты жылқы. Бас бітісі қой басына ұқсас боп келген жылқы.
Орақ басты жылқы. Кеңсірігі ... ... (құс) ... ... Екі ... ... біткен жылқы.
Қайшы құлақ жылқы. Жүргенде сүйрік біткен екі ... ... ... ... ... Екі кұлағы екі жақ жанына қарай ... кеп ... ... Сәйгүлік жылқынын, бір түрі.
Дөрбіт. Жуан денелі, аяқтары әлді, бойы зор, өзі ... ... ... жылқы.
Дүлділ. Тұлпар мағынасында қолданылады.
Бөртекі жылқы. Тез болдырғыш, қара етті жылқы.
Маймақ жылқы. Аяғы қисық ... ... ... ... ... немесе бұлшық еттері қонайған жылқы.
Тарпаң жылқы. Асау, үркек, жалт ... ... ... ... ... ... жылқы. Аяғын жылдам алып, ширақ басатын жүрісті, ұшқыр ... ... ... Жиын-тойларда, айғай шыққан уақыттарда алып ұшатын
жылқы.
Қонылтақ жылқы. Бойына ет алып дұрыс тойына алмайтын жылқы.
Қоңторғай жылқы. Өмірі ... ет ... ... жылқы.
Қысыраған жылқы. Биелері іш тастап, ... ... ... ... үйірдің жылқылары.
Шырсыз жылқы. Арық жылқы.
Қолау (қолы түскен тай, құнан байталдарға қаратылып ... Бұл ... ... ... мініс керіп ер батқандықтан қолы (алдыңғы аяғы)
ауырған, қолы түскен ... ... баса ... ... ... ... жалды (жалы берік), жабық жалды, өкпе жалды, су жалды, қара ... ... ... ... ... ұүстап білуге байланысты айтылған
атаулар.
Көтерем жылқы. Етінен әбден арылып, ... ... ... ... су толып, әлі кетіп, орнынан тұра алмайтын, кісінің көмегі арқылы
тұратын жылқының күйіне байланысты ... ... ... Көп ... ... ... ... Сүйектері терісінің сыртынан арса-арса болып ... ... ... ... жылқы.
Көкбақа жылқы. Жілігі татымайтын, өте арық ... ... ... ... ... қалған жылқы.
Жылқы туралы айтылып жүрген мақал-мәтелдерден
Жылкыда өт жоқ,
құста сүт жоқ.
Атты жолдас болмайды, арбалымен.
Жортақ жолдас болмайды, жорғалымен.
Жорғадан туған жортақ ... ... ... ... жүйрік бар,
әліне карай шабады.
Жылқының сүті- шекер,
еті - бал.
Жүзден жүйрік шығады,
мыңнан тұлпар шығады.
Көк ... ... ... ... ... ... ... аздырар,
ешкіні кебенек аздырар.
Адам жылқы мінезді.
Арғымақ ат жабы болмайды,
жалы кетіп арыса ... ... ... ... ... мінезіне байланысты атаулар
Халқымыз бар өмірін жылқымен бірге өткізіп ... Жер ... ... да, ... етіп ... де, аң ... ... құрса да, бүкіл тіршілік
тынысы осы жылқымен ... ... ... орай түліктің мінездеріне
қарай бірқатар атаулар қалыптасты.
Бас асау жылқы. Басына ... ... ... жүгендетпейтін және
мойнына қамыт кигіздірмейтін жылқы. Бұл жылқының көп ұсталмауынан болады.
Кекжек (шегіншек) жылқы. Жетекке алса, ... ... ... ... ... алатын жылқы.
Безер (тентек) жылқы. Теуіп, тістеп, ... ... не ... ... ... ... Байланған соқаны немесе тұрған жерінде көзіне ... ... жеп ... ... ... ... ... тарту. Жол үстінде міністе келе жатқанда ... ... ... жердегі ауылға, кетіп бара жатқан көлікті ... жалт ... ... ... әдетін білдіреді.
Желдеу. Аңызақ, ыстық күндерде немесе желкемді ... ... ... ... жылқының желге қарсы қарап тұруы ... ... ... ... Бір жерден екінші жерге келген жылқының сол келген өңірдің
шөбін де, суын да місе тұтпай өгейсіп, арықтап, ... ... ... ... ... ... жеріне, ел жайлауына қашып кетеді.
Жерқорқақ. Күндіз не түвде ... ... ... ... ... өте баяу жүретінін айтады. Бұл атау ... ... ... ... ... күндерде шыбын-шіркейден, бөгелектен, масадан,
сонадан қорғалап, екі-үштен не одан да көп ... ... ... ... ... шұлғып тұруларын айтады.
Шұлғу (бас изеу). Ыстық, аңызақ күндерде шыбын-шіркейден қорғану ... ... ... изеп ... Ыстық күндері жылқының бөгелектен, шыбын-шіркейден өздерін
корғау үшін, құйрығын ... екі ... ... басын изеп
тұруы.
Масалау. Кейбір күндерде ... ... не ... масаның
қаттылығынан жайыла алмай, ... ... ... ... ... ... желге қарсы жүре оттап, немесе оттамай жүріп кетулерін айтады.
Жылқының тісіне байланысты атаулар
Қазақтар ... ... ... жасын, кәрісін, асыл-жасықтарын,
жүйріктігін ... Оны ... ... көруге болады.
Сүт тіс. Жаңа туған құлынның еміп жүргендегі шыққан тістері.
Күрек тіс. Жылқының аузындағы астыңғы және ... ... ... ... ... сияқты тістері.
Жұлқар (от) тіс. Шөпті жұлатын және оңды-солды қиятын тістерді айтады.
Қасқа тіс. ... ... ... тіс. ... ... ... тістерді айтады.
Тұрақты тіс. Жылқының тістері түскеннен кейінгі ... бес ... ... ... тіс. Азу ... тіс. Азу тіске қосарланып шығатын ұзын тіс. Ол шыққанда жылқы
оттауынан қалып, қатты ... тіс. Тіс ... ... ... бастағаны.
Тісеу. Сүт тістері түсіп, орнына жаңа тіс шығып келе жатқаны.
Қос тіс. Негізгі сүт тістері мен тұрақты ... ... ... ... ... Тісінің үстіңгі бедерлеріндегі шұңқыры.
Сопақ мер. Бес ... он ... ... ... тіс ... ... көздері.
Дөңгелек мер. Он екі жастан он ... ... ... ... шұңқырлығы
сопақ түрінен өзгеріп, дөңгелек түрге айналғаны.
Үш бұрыш мер. Он ... ... үш ... дейінгі тіс шұңқырларының
өзгеріп тозуынан дөңгелек мөрлерінің үш бұрыштанғаны.
Қыр. Тістерінің үстіндегі шұңқырларының ... ... ... ... ... асау ... ... қолға ұстатпайтын қашаған құлын.
Еміншек құлын. Енесінің сүтсіз құлындағанынан немесе ... ... тек ... арқылы өсірілген құлынды айтады.
Тіленшек құлын. Қолдан сүт ішіп үйреніп, көрінген кісінің соңынан еріп
жүретін құлын.
Асау құлын. Желіге ... да ... ... бие ... айтылатын атаулар
Толғақ. Құлындайтын биенің от оттап, су ішпей, жатып-тұруынан, жүре
тоқтап, құлындағанша беймазаланып ... Буаз ... ... ... ... білінетін құлын тынысы.
Қағанақ. Құлындайтын биенің құлын тынысынан кейін келетін жұқа ... ... ... сұйықзат.
Шарана. Жаңа туған жас ... ... ... ақ сары ... тон. Жаңа ... жас құлын денесінің сыртындағы ақ сары ... жұқа ... Жаңа ... ... ... кешікпей түсетін биенің ішіндегі
құлынның жолдасы.
Жылқының үні мен түрлі әрекеттеріне байланысты атаулар
Оқырану. Айғырдың ... ... ... ... ... және ... ... құлынына мекіренуі.
Кісінеу. Сауылатын биенің сауылар уағындағы ... ... не ... жалғыз қалғанда, айғырлардың ... ... ... ... ... ... тағы ... сескеніп-секем алып,
қорыққан кезіндегі щығаратын дыбысы.
Шұрқырату. Аталмыш түліктің қатты шошынуын білдіреді. Мұндай кездер
әсіресе жылқыға қасқыр шапқанда, ... ұры ... ... ... мен ... ... ... ірі жылқыдан жасқанып не
қорқып, басын ... соза ... ... ... Айғырдың үйіріндегі күйті келген биеге шағылысарда
ұмтыла жүгіргендегі шығаратын ... ... ... бие мен ... ... иіскескендегі
шығаратын мекірену үндері.
Ышқына кісіней оқырану. Айғырдың ... ... үнін ... ... ... ... бәсеңдетуін айтады.
Айғыр талас (таласу). Айғырдың тезектерін иіскесіп, жер тарпып, бірін-
бірі тебісіп, тістесуі.
Іңір жусау. Жылқы үйірінің ... ... ... тыныстап, от оттамай
тұруы.
Түн жусауы. Түн ортасы болған мезгілде тыныстап, ... от ... Асау ... ... бұғалықтап ұстағанда, не ... ... ... ... шошып, қиналғанда шығаратын үн.
Таңғы жусау. Түнгі оты қанып, тойған жылқылардың от ... ... ... ... ... ... Жылқының көктемде тойынатын не күзге қарай бойы ... суық су ... іші ... ... ойын ... алысып, бірін-
бірі тістесіп ойнауы.
Мөңку. Тай, құнанды, ... ... ... ... ... ... ... жіберіп, артқы аяқтарын жоғары көтеріп тебінуі.
Жылқының жатып-тұруына байланысты айтылатын атаулар
Алдынан тұру. Жылқының жатқан орнынан ... ... ... ... ... Жылқының алдыңғы екі тізесін жерге ... ... ... барып жатуы.
Сиыршылап тұру. Әбден көтеремнің аз-ақ алдында жүрген жылқының жатқан
орнынан алдыңғы жағынан тұрмай, арт ... ... ... ... Жылқының көгалды, ащылы, құмайтты жерлерге жатып, екі ... ... ... ... ... ... ... ерсілі-қарсылы домаланып
жатуы.
Үйелеу. Шұңқырға түсіп кетіп, не ойлау жерде ыңғайсыз ... ... ... ... ... бұл жағдайда жылқының іші кеуіп, төрт аяғы серейіп, өліп
қалады.
Сілкіну. ... ... ... ... жылқының үстіне жабысқан шөп-шалам,
шаң-тозаңын қағуы.
Жылқының түсіне ... ... ... Сырт түгі ... ... ... қара, ұшы жылтыр қылшықты боп
келуі.
Сары жылқы. Жылқының сыртқы түгі ... сары ... ... ... ... ... түктері бірыңғай сарғыш қызыл болып келуі.
Торы жылқы. Түк ... ... ... жал, құйрық, сирақтары қара
қошқыл болып келгені.
Көк жылқы. Жылқының ... ... көк ... ... ... ... көк ... Жылқының сыртқы түктері қара қошқыл болып келгені.
Қызыл көк жылқы. Көк түсті жылқының қылшықтарының ұшы ... ... ... Басы мен ... ... ... ... құрым сары реңде
болып, аяқтары мен жал ... ... ... ... ... ... қара жолағы бар жылқы.
Ақжал жылқы. Түр-түстері құланға ұқсас ... ... ... ... ... ... немесе боз болып келген жылқы.
Сұр жылқы. Жылқкының дене түк бітісі ақ көкшілдеу болып, бас-сирақтары,
жал-құйрығы қара ... ... ... ... ... қара ... және жауырыны, тірсегі, сирағы кейде көлденең жолақты тарғыл болып
тұрады.
Қаракер жылқы. Жылқының жалпы түсі қара ... ... мен шабы ... ... жылқы. Сырт түгі ақшыл сары болып, жалы бурыл, ақ қыл мен қара
қылдың араласып келгені, ... ашық ... ... ... келгенімен, жал-
құйрығы бурыл болады.
Ала жылқы. Жылқының негізгі түгінің арасында ақ ... ... ... ... ... ... ақ келіп, арасында майда теңбілі (қара,
торы, жирен, тағы басқа) бар, не қылшығының ... ... ... ... ... келген жылқы.
Бурыл жылқы. Жылқының негізгі дене түгінің (қылшығының) арасында жирен,
қараторы, ... ақ ... ... ... ақ қылшық басы мен аяғында
болмайды
Шаңқан (боз) жылқы. Түсі шымқай өте ақ ... ... ... ... Торы ... ... Мұның денесі мен басы шие түстес
қызғылт боп ... ... ... ... қара ... ... Боз, ақ боз ... осылай деп атайды.
Жылқы түгінің атаулары
Өлі жүн. ... ... ... ... ... түгі.
Тірі жүн. Жылқының қыстағы түгінің арасынан, не астынан жазға қарай
шыққан жаңа жүні.
Түлеу. Көктемнен бастап, ... ... ... ... жаңа ... ... ... түсе бастауы.
Түлеген жүн. Сәуір айынан бастап, жаңа түктері тегіс ... ... ... ... ... ... ... мамыр айларында қысыр биелер мен тай, ... мен ... ... ... ... мамыр ішіндегі жылқының жал-құйрығы күзеліп алынғаны.
Жылқы туралы айтылатын одағай сөздер
Кұрау-құрау. Құлыны байланған биенің сауыны ... ... ... сауу үшін шақыруға қолданатын сөз.
Құр-р. Жылқыны тоқтатып үстау үшін және ... ... ... үшін ... ... Бас ... бар, ... бастықтырылып үйретілетін жылқыны жүгендеп,
ерттеп, мініп үйрету үшін және үстіне ер салып мінгенше тапжылмай тұру ... ... ... ... ... ... қолданылатын сөз.
Кұрайт (қойт-қойт). Айғырға биені кезіктіріп, үйіріне қосып алдыру үшін
айтылатын сөз.
Тыр-р. Арба, мен ... ... ... ... жетекке алғанда атты
тоқтату үшін айтылатын сөз.
Құр былай (эй). ... ... ... ... қарай қайырып, қосу үшін
айтылатын сөз.
Құр, жануар, құр. Жылқыны еркелетіп ... ... ... ... бара
жатқан бетінен тоқтатып, қолмен үркітпей ұстау үшін айтылатын сөз.
Құройт-құройт. Айғырды күйті келген биеге ... үшін ... ... ... ... тұрған жылқының бірін-бірі ... ... ... ... ... ... олардың суарылып
жатқан кездерінде, үріккен уақыттарында, тағы ... ... ... ... үшін және түнде жусаған жылқылар үрікпеу үшін
қолданылатын сөздер.
Жамандатқыр. Жамандат ауруымен ... өл ... ... ... ... аурулардың атаулары
Маңқа. Жылқының мұрнынан қан аралас жаман жалқаяқ ағып ауыратын ... ... ... ... өкпесінде, ішкі тыныс органдарының кілегей
қабықтарында осы ауруға тән ... ... ... Ол ... кезде
жараға айналады.
Қара өкпе. Жылқының жөткерініп ауыратын ауруының аты.
Шығу (сақау). Жылқының құлындарында, ... ... ... ... астынан шырып, өз бетінше жарылып жазылатын без ауруы.
Шойрылма. Жылқының белінен қүрт жеп, тесіліп ауыратын ауруы.
Қарақаптал. Айғырдың зәрі бүзылып, ... ... ... ... жия ... қалатын ауруының аты.
Киеңкі. Биенің, байталдың несебі бұзылып ауыратын ауру.
Жамандат. Жылқының канын қағындырып (септицемия) оның ... ... ісік ... ... ... ... ... жұмыр тұяқтарында кездесетін, немесе мойнының екі
жағынан және тамағының астынан без ... ... ... ... ... ... Жылқы көзінің алдын ала кеңсірік сүйегінен
томпиып шығатын ауруының аты.
Қыршаңқы. ... ... ... ... жіберілуінен кышыма қотыр
болып, әэр жерінен түктері түседі. Осыдан қызылшақа ... ... ... ... қара ... ... бір тұрып, бір жүріп, жайылмай, теңселіп
жүретін ауруы.
Желін құрт. Құлынды биенің желіні ісіп, тесіліп ауыратын ауруы.
Желін ісу. ... ... жай ісіп ... ... ... көктем кезінде аузы көкке емін-еркін тимей, ескі
бетегелі қауды жемей, іші сары суға ... ... ... ... ... ... Жылқының көбен ... ... ... ... мініліп, несеп жолы және тік шегінің бітеліп, іші ... ... ... ... ... ... ... атының ыстық-суықты болуынан арқасы ісіп, іріңдеп,
жарылып жара болуы.
Жалақ. Мінілген жылқының ... ер ... ... ... ... ... жара ... қалуы.
Шилі қара. Бұрын көбірек мініліп арқасы жауыр боп жазылып, ... тез ... тағы ... жауыр болатын жылқы.
Лоққы (лоңқа). Жылқының ыссылы-суықты болуынан жауыр болып, сол
жауырдың асқынып, өлі ... ісіп ... ет. ... ... жылқының арқасындағы жауырын шыбыннан қорғаймын
деп иегімен қағып ісіріп, асқындырып, іріңі жарылмай тұрғанда пайда ... дақ. ... ... ... ... ... ... қабыршақ
терісі.
Қорыта келгенде, жылқы туралы атаулар мен оған байланысты айтылатын
атау ... ... ... ... ... аталмыш түлік туралы атау
сөздер осымен бітті дей алмаймыз. Сөздік қорымызға ... ... әлі де ел ... ... Оны іске ... келер күннің, тіл
мамандарының үлкен міндеті.
Ал жылқының аурулары жөнінде сөз ... ол өз ... ... керек
ететін саланың бірі. Біздің жазғанымыз сол тын дүниенің тырнақтай ... ... ... ... ... малы. Оның негізгі азығы жайылым өсімдіктері. Ол күндіз
жайылып, ... ... ... ... бұл ... қасиетін, оны
жұмысқа пайдаланғанда азықпен қамтамасыз ету үшін еске алу керек. Түйе
жайылымда жақсы ... ... май ... ал ... кезде
немесе жол жүргенде өз майын өзі қорек етеді. Түйенің бұл ... ... кіре ... ... ... Олар ... жазғы жайылымда
әбден семіртіп, кіре тартар алдында жаратып ... ... ... ... түйе ... ... азықты да көп керек етпейді.
Қазірде де түйе жыл ... әр ... ауыл ... ... ... ... пайдаланылады. Соңдықтан түйені қаншалық ауыр жүк ... ... және ... қарай дұрыс азықтандыру маңызды
мәселелердің бірі.
Күйі жақсы түйе ғана сыртқы жағдайдың қатал әсеріне ... ... ... арықтатпай, үнемі жақсы қоңдылықта ұстау түйешіге қойылатын
басты талап. Жұмыс түйесін азықтандырғанда, оның жұмсаған ... ... ... ... ... болуы қажет.
Түйенің азықтары. Басқа түлікке қарағанда түйе жоңышқа, әр түрлі
жусан, изен, ... ... ... тағы ... ... ... заттары
көп өсімдіктерді жақсы жейді. Жыл бойы түйені жайылым өсімдіктерімен
қамтамасыз ету ... ол қай ... ... ... ... ... ... Түйе қай маусымда ... ... ... ... ... ... ... әр маусымда жейтін өсімдіктері
|Өсімдік түрлері ... ... ... |
| |ым | | | |
| ... ... саны) |
|Ащы-тұзды өсімдік |26 |41 |86 |83 ... | | | | ... |11 |6 |16 |18 ... | | | ... | | | | ... |40 |57 |8 |16 ... | | | ... | | | | ... |7 |4 |6 ... | | | | ... |174 |156 |56 |8 ... | | | ... | | | | ... |276 |269 |170 |128 ... кестедегі мәліметтерге қарағанда түйе жылдың әр маусымында ... ... ... жөнінде мынадай қорытындыға келуге болады.
1. Қыста түйенің жайылымда жейтін негізгі азығы сораң тобына жататын 83
түрлі өсімдік, онан ... түйе ... және ... ... ... ... ... Жаз айларына қарағанда түйенің қыста жейтін
азығының түрі аз болады.
Күзде түйе ... қыс ... ... ... пайдаланады,
бірақ «басқа» топқа жататын ... ... ... және жазда түйе көбінесе «басқа» ... ... әр ... яғни ... және бидайық топтарына жататын өсімдіктерді көп
жейді, ал сораң және жусан топтарына жататын өсімдіктерді аз пайдаланады.
Ресей Федерациясының ... ... ... ... Ларин
басқарған ботаникалық тобы 1926-1927 жылдары түйе жылдың әр маусымында
қандай ... ... ... ... мен ... топтарына жататын өсімдіктерді түйе жылдың әр
маусымында жейді, әсіресе, күзде және ... ... ... ... ... маңызы өте зор. Жайылымда жүрген түйе кұмаршық, қара
қаңбақ және ақ ... ... ... ... ... ... Жылдың
әр маусымында түйе қандай өсімдіктерді сүйсініп жейтінін біліп алған жөн.
8-кесте
Оңтүстік, Батыс Қазақстанда ... әр ... ... ... ... өсімдіктері
|Өсімдік түрлері ... |
| ... ... ... |
| |ым | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... Сораңдар ... |+* |+ |+ |+ ... | | | ... | | | | ... |-** |+ |+ |+ ... | | | ... | | | | ... |+ |+ |+ ... | | | | ... |+ |+ |+ ... | | | | ... |+ |+ |+ ... | | | | ... |+ |+ |+ ... | | | | ... ... ... ... |+ |+ |+ |+ ... | | | ... | | | | ... |+ |- |+ |+ ... | | | ... | | | | ... ... ... |- |+ |+ |+ ... | | | ... | | | | ... |+ |+ |- |- ... | | | ... | | | | ... |+ |+ |- |- ... | | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ |+ |+ ... | | | ... | | | | ... |+ |- |- |- ... | | | ... | | | | ... ... ... |+ |+ |+ |- ... | | | ... | | | | ... ... |+ |+ |- |- ... | | | | ... ... |+ |- |- |- ... | | | | ... |+ |+ |- |- ... | | | ... | | | | |
| *+ ... ... | | | | |
| ** - ... көрсетеді.| | | | ... өзі әр ... ... өсімдік түрлеріне қарай қай маусымда
пайдалану ... ... және қай ... жайылым ауыстыру керектігін
дұрыс шешуге мүмкіндік береді. ... көк ... түйе ... ... ... олар жайылымда бытырап жайылады, жақсы көретін
өсімдіктерді ... ... ... оның ... ... жас ... ... және бүршіктерін іріктеп жеуге тырысады.
Шөл ... ... бәрі ... ... ... ... әр кезінде гүлденетін өсімдіктер де бар. Шөл және шөлейт далаларда
өсетін өсімдіктерді ғылми тұрғыда ... ... ... ... сипаттайды:
5-сурет. Жайылымдағы көрініс.
«Тамыры тереңге кететін ксерофит тобының өсімдіктері үстем өсетін және
өсімдіктермен сыртқы жағдайдың арасында күшті күрес ... ... ... дала деп ... Осы ... сыртқы жағдайдың өзгешеліктеріне
қарай бейімделуіне ... түйе әр ... әр ... ... ... түйе ... ерте шығып, аз уақыт ішінде қурап кететін
раң тәрізді өсімдіктерді, ал күзде сораң мен жусанды ... ... ... бойы ... ... ... ... маусымның қайсысында болсын
түйенің қандай өсімдікпен азықтанатынын осыған ... ... ... өзгеше
қасиетін естен шығармау қажет.
Азықтың қоректік заттарын ... ... ... ... ... ... өзгешелігіне қарай азықтың қоректік заттары әр ... ... Түйе оны ... ... ... жөнінде бірқатар
ғалымдар тәжірибе жұмысын ... Ауыл ... ... ... 13 жастағы түйенің сапасы орташа шабындық ... ... ... ... зерттеген. Ол осы тәжірибе ... ... ... қоректік заттарын түйе жылқыдан да, сиырдан
да жақсы қорытады деген ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері
нәтижесінде түйе бидайықтың және әр түрлі өсімдік аралас пішеннің қоректік
заттарын қойдан да, сиырдан да және ... да ... ... ... ... әр ... ... қоректік заттарын түйе, қой және ... ... ... ... ... болатын. Осы зерттеудің
нәтижесінде ол бұл мәселені төмендегіше сипаттады:
1. Әр ... ... ... ... күйіс қайыратын түліктер (кой,
түйе) жылқыға қарағанда жақсы қорытады; 2. ... ... мен ... ... ... түйе ... гөрі ... қорытады; 3. Бидайық
тобына жататын қарабас шалғын пішенінің қоректік заттарын қой мен ... ... ... ... 4. ... ... ... бидайық пішенінің
қоректік заттарын қой түйеден гөрі жақсы қорытады.
А.Г.Бестужев қос өркеш іңгендер әр түрлі ... көк ... және ... ... ... қалай қорытатынын зерттеу үшін 1942-1944 жылдарда
Ақсай оқу-тәжірибе шаруашылығында ... ... ... ... ол да ... қорытындылар жасаған: 1. Жоңышқа пішенінің
қоректік заттары дала ... ... ... анағұрлым жақсы
қорытылады; 2. Көк шөптің қоректік ... ... ... ... 16,74 ... ал дала ... ... заттарынан 26,32 пайыз
артық қорытылады; 3. Арпа ұнының органикалық заттары көк ... де ... ... ... ... түйе ... өсімдіктерін ұнатып жем
жақсы сіңіреді. Осы айтылған тәжірибенің нәтижесіне ... ... ... ... оның ... ... ... жегендегімен
салыстырғанда 30 пайыз артық қорытатыны байқалған. Жоңышқа пішені ... өте ... азық ... есептеледі. Түйе пішеннің ішінен өзі жарататын
өсімдіктерді ғана іріктеп жейді. Түйе жантақ, егін-жай және өзен-көл ... ... ... ... Өлең шөп ... түйеге жұғымсыз келеді.
Дәнді азықтарды және күнжара, шрот ... ... түйе де ... ... ... керек ету мөлшері. Жұмыс малдары жай тұрған
және жұмыс істеген уақытта азықтың қуатын ... ... ... ... ... ... кандидаты Г.Г.Карлсен зерттеу жүргізген. Мұнда
жай тұрған түйе жылқыға қарағанда ... 100 кг ... ... ... ... азық ... 38 ... кем, ал жүк артылған уақытта әрбір ... ... ... 3,34 есе аз ... ... ... жұмсайтыны
анықталған. Түйе азықтың қуатын барынша үнемдеп ... ... ... зат ... ... оның шел дала ... өмір сүруіне
қарай пайда болған.
А.Г.Бестужев түйенің жайылымда және ... ... ... ... ол ... ... ... қарамастан басқа түлікпен
салыстырғанда азық қуатын аз жұмсайтынын дәлелдегені мәлім. ... ... ... ... ... түйеге А.Г.Бестужев тәулігіне 4 азық өлшемін
беруді ұсынған. Мұны ... ... ... де 500 ... 4 азық ... ... ... болатын. Тағы да А.Г.Бестужев ... ... ... ... ... шөп ... ... 24,3 -
26,7 кг көк шөп ал сапасына қарай 6 - 12 кг пішен жеткілікті» - дейді.
В.В.Благовещинский ... ... бос ... ... ... ... райына және түйенің салмағына қарай мына мөлшерде азық ... ... ... кестеде келтірілген азық мөлшерлері қүйі ... ... ... және ауа ... қарай жұмсалатын азық өлшемі (кг)
|Ауа райы ... ... ... (кг) |
| |400 |
| ... |
| ... | |
| | |20 ... |40 |1 |1 ... |1 сағат |2 |
| | | ... ... |20 ... |40 ... ... |39,0 |38,8 |38,6 |38,4 |38,4 |38,4 |38,0 ... ... түйе ... 2-3 ... соң өзінің ... ... ... ғана ... қажет.
Түйенің пайда болуы туралы қысқаша түсінік
Египет пен Аравиядағы жер асты қазбаларынан табылған құм ... ... түйе ... мен ... ... осы ... ... ғалымдар, олар біздің дәуірімізден бес мың жыл
бұрын жасалған деп ... ... ... үйретіліп, түлік қатарына қосылғанына біздің
дәуірімізге дейін бес мың жыл шамасындай мезгіл болған. Міне, ... ... жеті мың ... уақыт ішінде түйе шөлейт жерді мекендеген ... ... ... айналды.
Түйенің негізгі шыққан жері Солтүстік Америка деп саналады. Сондықтан
аталмыш түліктін арғы тегі ... ... ... ... содан басқа
жерлерге таралған. Қазіргі уақкытта ... бұл ... ... Орта ... ... Азия мен ... Америкада да бар.
Түйенің екі түрі бар. Мұның біреуі қос өркешті, екіншісі нар (жалғыз
немесе сыңар өркешті ... Қос ... таза ... - бактриан, нардың
таза қандысын - дромадер деп атайды. Ал ... ... ... 178 см, ... 158 сантиметрдей, жүні кара коңыр, дромадер дің
биіктігі (шоқтығынан) 210 см, ... 155 ... ... түсі ... ... ... күйіс кайыратын басқа жануарлардан бір айырмашылығы
үстіңгі жақ ... екі ... тіс ... өт қабы жоқ. ... ... жылда жетіліп, бірақ інгенін қайытуға 3-4 ... ... ... 5-6 ... ... жақсы бағылып, күтілген түйе қыстық азығын денесі ... ... ... ұзақ шөп ... су ... кездерінде сол
бойындағы жинаған майымен күнелтетін де қасиеті бар. Күші жағынан ол ... ... ... ... Түйе жеті тоғыста қайиды. Былайша айтқанда
кос өркешті түйе-(інген) бірінші қаңтардан сәуірге ... ... нар түйе (мая) ... бірінен мамырға дейін шағылысады. Бураның
күйі келген кезінде, бір айға дейін от ... су ... ... ... Ол әбден бабына келген соң аузынан ақ көбігін ... ... ... ... ... екі ... ... құйрығымен ерсілі-қарсылы
сабалап, тыныш таппайды. Мұндай бура кісіге ... ... ... Ол
кездері өте хауіпті болады. Осындай кісі алатын бура ... он ... ... темірден құрсау салып, байлап қойылады. Бұл салынған құрсау
бураның шабыты кайтқан кезінде барып, аузынан алынып, байлауынан ... нар ... отыз ... ... ... болса, қос өркешті түйенің
бурасы жиырма түйеге дейін ... ... ... қос ... он төрт айда ... ... ... маясы он үш айда боталайды.
Боталы түйе күніне он екі рет сауылады. Түйенің сүтінен шұбат ашытылады. ... ... ... ... Түйе жүні ... ... ... Түйе ботасын он бес, он сегіз ай емізеді. Екі жылда ... ... Бұл ... алдыңғы қатардағы колхоз-совхоздарымызда түйені үш
жылда екі ... Асыл ... түйе ... ... дейін жасайды.
Жалғыз өркешті нар түйе, Үндістан, ... ... ... ... шөлейт келген жаратылыс жағдайларына ... ... шөл ... ... саналады. Осы нар түйенің тұкымы
Қазақстанның батысы мен оңтүстік ... да, ... ... өсіріле бастаған. Ал қос өркешті түйе ... ... ... ... суық ... келетін табиғатына бейімделіп өскен.
Сондықтан қос өркешті түйелер Орта Азияның жазы катты ыстық және қысы
ақпан ... ... ауа ... ... ... ... ... келген
тұқымды болып табылады. Бұл қос ... түйе ... ... ... ... мен ... т. б. одақтас республикаларда көп
таралған.
Түйе казақтың ... мен қара ... үшін ... ... ... мәлім. Түйе жолсыз шел жерлерде жүретін ... ... ... атанған күшті, шөлге шыдамды, сенімді көлігіне айналған.
Халқымыз түйені ... ... ... ... ... кісінің атына,
тұқымдарына, күшіне, дене бітісіне, түсіне, бас, ... ... ... ... ... ... әр ... атаған.
Қазақтар түйені тұқымдарына қарай бекбатша нар, қолбатша нар, қылағай
нар, оқпақ нар, жамбоз нар, жардай нар, ... нар, үлек нар, ... ... нар, ... нар, бір туар нар, ара коспақ, мырза коспақ, қырысты
қоспақ т. б. деп ... ... ... ... ... атан, дөнен атан,
құнанша, құнан атан, бура, буыршын, інген, інгенше, бесті інген, ... ... ... ... ... ... т. б. деп ... да,
жыныстарына қарай атан, бура, боталы інген, ерқеқ ... ... ... бота, ұрғашы бота деп бөледі.
Түйенің топ - түрлеріне байланысты атаулар
Түйенің тұқым түрлері
Ежелден мал өсіруді етене кәсіп қып кеткен халқымыз түйе ... де ... ... ... ... оны ... ... айтатын болған.
1. Жалғыз өркешті түйе.
2. Қос өркешті ... ... ... ... өзі екіге бөлінеді:
а) Жалғыз ... ... нар ... Жалғыз өркешті еркек нар түйе.
Қос өркешті түйе. Бұл да екіге бөлінеді:
а) Қос ... ... ... Қос ... ... түйе.
в) Жалғыз өркешті түйе.
Бұрын мал өсіріп, сол өсірген түліктерінің өсімдері мен беретін құнды
өнімдерін пайдаланған ... ... ... қамы үшін шөбі ... мол жерлерге көшіп-қонып жүретін. Сол көшкенде негізгі қүш көлігінің
бірі жалғыз ... нар түйе ... ... ... ... деп атайды.
Шаруалар осы айтылған нар ... ... ... ... ... ... - ... дейді). Нар түйенің ұрғашысы.
Мұның денесі ірі, аяқтары жіңішке, жүні тықыр, бұйра болып ... ... ... ... ... келеді, бақырып, жын төгуді
білмейді. Салалы емшегі өте сүтті болады. Иық ... ... бойы ... ... ұшының жүні шашақты. Мұны қазақ «шал құйрық» деп атайды.
Бекбатша нар. Қос өркешті түйенің бурасы ... ... ... ... Бұл ... ... тығыз жунді келеді. Әрі сүтті, әрі күшті
болады. ... пен ... ... ... жын ... білмейді. Сирақтары
жуан, әлді келіп, өркеші шудалы болады.
Қолбатша нар. Бұл атау да ... бері түйе ... ... ... кісі ... ... ... түліктің таза қанды
тегі (атасы) деген ұрымды білдіреді. Нар түйенің бурасы (лөк) қос өркешті
түйенің інгеніне ... ... ... ... ... түйе тұқымы күшті,
қызыл бұйра боп ... жүні өте ... ... Суық пен ... ... ... ... келеді. Сүті әрі көп, әрі қою. ... ... ... ... жерден таймайды. Бекбатша нардан мұның
айырмашылығы: ... ... жын ... ... ... Сырт түріне
қарағанда бекбатша нарғра қолбатша нары ұқсас келеді.
Жамбоз нар. Бекбатша нардың ... ... ... ... ... болған түйе. Бұл нардың ең ... Саны ... ... болып келген, әрі сүтті, әрі күшті. Суық пен ... ... ... жын ... Оның ... биік ... ... екі жағында екі тұлымы (айдары) ... Жүні ... ... ... ... нар. ... мен ... нар бурасы аруанаға не жамбозға
шөгіп кетуінен пайда болатын түйе тұқымы. Мұны ... «кең ... ... Бұл ... ... болғанымен, сұлу емес.
Қалбағай нар. Жөнек жардың бір тұқымы. Бұл шаруаға қолайсыз, суық пен
ыстыққа ... жүні ешкі ... ... ... ... Оның ... келеді. Өзі бақырауық, кұсаған, өңі жұқа, мойны қыска.
Қылағай нар. ... ... ... не ... нардың ұрғашысын
нардың бурасына (лөкке) қайытқанынан пайда болған ... ... ... ... жіңішке сида, сирек жүнді келеді. Сирақтары әлсіз,
жіңішке, аяқтары ... ... ауыр жүк ... ... Сүті аз, ... ... Туа ... тез аяқтанбайды. Суық пен ... ... өзі өте ... Ал, ... бойы ... ... ... Бұл қыстың суығы ... ... ... қара
суықтарында ықтырманың түбінен табылады. Сондықтан, бұл түлік нардың ... түрі ... ... ... нар. ... ... ... нар мен қоспақты қылағай
нардың бурасын шағылыстырудан туған түйе. Мұның жүні ... ... ... ... жіңішке. Жон арқасы дөңдеу, бірақ қомы болмайды.
Түсі бозғылт. Өзі бақырауық, ... Бойы ... ... ... үстінде айдары (зулюф) бар, бурасы кісі алады.
Ләйлік нар. Нар түйенің бурасы лөк пен қос ... ... ... ... ... ... туған түйе. Түйенің бұл түрі сүтсіз,
қылшық жүнді. Емшегі ... ... Ұзақ ... ... ... ... құсаған. Өркеші артына таман бітіп, жалғыз өркеші
ат арқылы ... ... ... ... суық пен ыстыққа шыдамсыз
болады. Бурасы кісі алады (кісіге қарай ... ... ... ... ... ... ... жарақаттайды).
Әле нар. Нар бурасының (лөктің) таза қандысын таза ... ... ... ... ... Нардың бұл түрінің шудасы тығыз емес, екі
иығында екі айдары (зулюф) бар. ... ... ... ... аяқтары
орнықты, табаны саздан таймайтын өте күшті, ... ... ... ... ... ... ... өте сүтті, өзінен бір көнек
сүт шығады. Бурасы кісі алмайды.
Желмая. Нар ... таза ... ... ... әле ... таза қанды
ұрғашысына шағылыстыруынан тұран түйе. Бұл өте жүйрік. Жеті күн, жеті ... ... су ... ... ... аттарға жеткізбейді. Жүрісіне тұяқ
біткен шыдамайды. Шудасыз, тықыр бұйра жүнді. Өмірі бақырып, құсу дегенді
білмейді. Саны ... ... ... әлді. Ұрғашылары сүтті.
Ләкір нар. Қос өркешті түйенің бурасы ... ... ... ... Нәзік денесіне лайық өзі күшсіз, сиықсыз, жүні ... ... ... ... ... сүті әрі аз, әрі құнарсыз. Ыстық пен суыққа
шыдамсыз. Бақырауык, құсаған.
Қисық төс нар. Буыршынның ... не ... ... ... інгенге шағылысуынан пайда болған түйе. Бұл лақ ... ... ... ... ... май ... ... табаны мөрсіз, тайғақ
болады. Бакырауық, жатып алғыш, кісіге жын ... ... пен ... ... ... ... туар нар. Таза қанды нар түйенің бурасы (лөк) таза ... ... ... ... ... таза қанды қос өркештінің бурасы ... ... ... ... болған түйе. Мұның бойы өте биік,
екі саны мен сирақтары жуан, өте ... ... ... ұшы ... ... қомды келген, жалғрыз өркешінің үстіндегі өркеш шудасы
ұзын болады. Мұны «ұзын ... деп ... ... ... деп ... туар нар сүт ... ... төмендеу, жүкті көп көтеретіндігіне
қарағанда, бұдан артық түйе тұқымы болмайды.
Үстіне артылған жүгі ... ... ... ... ... артылмаған
жүктің бір жағына қарай шамалы ауған жүгін еркіне жібермей, өркеші ... ... да, сол ... ... ... тарта береді. Өзі ыстық
пен суыққа ... ... ... ... ... ... жақсы аттай
көріп қалап алатыны - осы бір туар нар. ... ... ... тағы ... да ... араларында бекет айдап, кіре
тартатын қазақ байлары да осы бір туар ... ... ... ... ... ... Бір туардың ең күштілері қыста шанамен алпыс, жазда
арбамен отыз пұт ... ... ... жақсы күш-көлік болады. ... де өте ... ... нар. ... төс ... ... ... шағылыстырудан туған
түйе. Бұл онша күшті болмайды, сида сирақтары ... жүні ... ... ... Бурасы кісі алмайды. Ыстық пен ... нар. Таза ... ... таза ... аруанара не бір туардың
інгеніне шөгергеннен туған түйе. Мұндай нардың түгі ... өзі ... ... ... бейім. Ыстық пен суыққа, шөлге өте ... ... ... Сүті ... нар. Қос өркештің бурасы мен аруананың шағылысуынан ... Мұны қара нар деп те ... Ол нар ... ... ... жағы айыр, артына таман бітіңкі. Түсі қоңыр, шудасыз, жүні тығыз,
аяқтары ... ... ... ... ... шыдамды. Бақырып жын
шашпайды.
Күрт нар. Бұл сөздің түбірі «курд» (ұлттың аты), ... ... ... Бұл атау тек ... ғана ... ... бурасы аруанаға
шағылысуынан туған түйе. Түсі қара, коңыр, жұқа, қылшық жүнді, шудасыз ... ... ... ... ... ... жабысыңқы, ыстық пен
суықка шыдамсыз.
Жардай нар. Екі ... ... ... ... ... ... болған
будан.
Кердері мая. Лөк пен маяның шағылысуынан туған түйенің ... Бұл ... ... денелі. «Кердері» деген алшын ... ... руы, түйе аты ... ... өркешті түйе. Көшпелі мал өсірген халқымыздың тұрмыс ... ... ... ... ... қос ... түйе де ... маңызды. Қос
өркештінің піштірілмеген еркегін «бура», ал ұрғашысын ... ... ... ... келген тұқымдарына қарай мынадай түрлері бар:
Кос өркешті. Түйенің екі өркештісі. Мұның ... ... ... Екі таза ... ... немесе айыр мен қоспақтың арасынан
туғаны. Өркештері баладай, әрі ... әрі ... ... кең, ... ... Саны ... сирақтары әлді. Түсі боз, ұзын талшықты, ... ... ... сүтті. Ыстық пен суыққа шыдамды, күшті, бойы биік.
Таза ... ... кісі ... ... құсуды білмейді.
Мырза коспақ. Бұл атаудың алдыңғы сөзі «таза, жақсы» деген мағынаны
білдірсе, соңғы сөзі екі ... ... ... ... ... мен ... қос өркештің бурасына ... ... мен ... ... ... ... ... пайда болған
түйе. Бұл түйенің дене құрылысы өте ірі, өзі күшті. Түсі боз, ... ... ... ... аласалау, арасы тарлау болса да ... бір кісі ... орын ... Өзі сүтті, ыстық пен ... ... ... ... ... мен ... ... нардың
ешқайсысынан калыспайды. Ал өзі өте сұлу келеді. Түйенің бұл тұқымында
нардың қаны ... ... сырт ... білініп тұрады. Бұны шаруалар
көбірек малданып, қадірлеп өсіреді.
Қырысты қоспақ. Лөкті мырза қоспаққа шағылыстырып ... ... ... ... ... ... ... жалпақтау жалғыз өркеші
болады. ... ... жақ ұшы ... айырлау, түсі бозғыл, салалы тұяқ
жүнді. Бірақ жүнінің қылшығы ірі, ... таза ... ... ... ... ... талы ... келеді де, өркеші биік болады.
Қырысты қоспақты кейбіреулерінің екі ... ұш жағы ... тар, жүні ... ... ешкі ... келеді. Қомды, биік өркешті,
бойы аласалау, қарынды, жуан денелі. Саны ... ... өте ... ... ... ... Сүттілік жағынан орташа. Бақырып,
құспайды. Бурасы кісі алғыш ... ... ... ... Суық пен ыстықка берік, шөлге, аштыққа шыдамды.
Ара коспақ. Лөкті айыр өркеш түйенің інгеніне шөгеруден ... ... ... бойы ... ... ... өркешті, өркешінің арасы тарлау,
жуан санды, сирақтары әлді, табаны лайлы ... ... ... ... ... ... ... жұмсак, сүтті. Ыстық пен суыққа берік, шыбынға
шыдамды. ... ... ... ... ... Мұндай мінезді бураның аузына
темірден құрсау тұмылдырық салынады.
Айыр ... ... Бұл таза айыр ... ... қырысты коспаққа
шөгеруден немесе қырысты қоспақтың таза ... ... ... ... Түйенің бұл түрі де жақсы болады. Қомды, биік
өркешті, салалы ұяң ... ұзын ... ірі ... жуан ... ... табаны лайдан таймайтын күшті. Ыстық пен суыққа, шел ... ... ... кісіге қарсы айбат қылып шабады. Бірақ бақырып,
құсуды білмейді.
Қоспақ нар. Бір туардың ... айыр ... таза ... бурасына
шөгерілуден туған тұқым.
Жалғыз өркешті ұрғашы нар түйенің атаулары
Боталы нар түйе. ... ... бар нар ... нар. Бурадан қайып кеткен жалғыз өркешті ... ... он ... ... ... буаз нар. ... ... кеш қайып кеткен нар.
Кеш нар. Өз уақытынан бураға кеш шағылысып, өте жай боталайтын нар.
Қайыған нар. Ұрғашы нардың лөкке ... ... нар. ... шөгеріліп қайыған нардың былтырғы бір жастан асқан
тайлағы арқылы сауылатындары.
Сауулы нар. ... ... жеп ... өліп ... ... ... ... нардың ботасыз сауылатындары. Мұндай ... нар ... ... ... (терісінің ішіне шөп толтырып бота ... ... ... тұлыпсыз да сауылады.
Тел нар. Ботасы өлген нар түйеге ботасы өлмеген ... ... яғни бір ... екі ... ... ... айтады.
Бошалауық інген нар. Шаруаның үйреншікті буаз нар түйесінің жазғы
жайлауына, қысқы мекен жайына ... ... ... ... кісіден
сатып алған буаз нардың жерсінбей өзінің үйреншікті жеріне кетіп қалып
боталайтыны. Ал, ... буаз нар ... ... әрі ... ... ... бөтен жерге барып боталайтындарын да айтады.
Шар нар. Боталы нардың орта жастағылары.
Бұзбаша нар. Нар ... ... төрт ... лөкке қайығаны, не
қайымағаны неғайбыл түйелерді айтады.
Мая (парсы тілінде «мая» ... ... ... ... ... ... Бұл тұқым тықыр жүнді болады. Нардың таза қандысы.
Нарша. Үш жастан үлкен, төрт жастан кіші түйе.
Наршашық. Екі жастан ... үш ... кіші ... ұрғашысы.
Нар түйенің бойдақтары
Ту нар. Қысы-жазы мінілмей, ... ... ... ... ... Қайымай қалған, немесе бураға шағылысып кетіп бота тастаған
нар.
Нар тайлақ. Жалғыз өркешті түйенің бір немесе екі жастағысы.
Нар төл тайлақ. Екі ... ... еміп ... бір ... екі ... ... ... кеш туып, екі жасқа нақты толмағаны. Мұның
тайлақтан уақыт жағынан бір-екі ай ғана ... ... нар ... Жас ... ... нар түйенің ұрғашы тайлағы мен
тайлақша сынан үш-төрт ай кішілері.
Шөже бас нар. Бір ... ... ... ... түрі. Бурасы кісіге
айбат қылады.
Қылағай нар. Жөнектің ... ... не ... ... ... ... туған нар түйе. Бұл асыл тұқым саналмайды.
Астаубаснар. Бір туар нардың ішіндегі ірі, сүйектісі.
Жапырық нар. ... ... ... нар ... ... бір жағына
қарай қисайып, жатып қалған түрі.
Еркек нар түйенің атаулары
Халқымыз жалғыз өркешті нар түйелердің еркегін ... ... ... ... ... ... әр ... айтатын болған.
Үлек. Таза қанды нар түйенің еркегі.
Лөк (үлек). ... ... лөк - ... жүнді түйе деген ... ... ... ... ... ... Бұл нардың таза
канды бурасы.
Лөкше. Нардың жас бурасы.
Нар буралары. Үлек, лөк, ... ... ... т.б. ... ... де бұл ... атап ... жөн көрдік).
Нар бура. Бір туар нар мен ... ... - ... ... бура. Еркек нар түйенің шатыс түрлерінен келеге түскен жас бура.
Шақа нар бура. Маңынан кісі ... ... ... ... ... ... ... нар бура. Күйі келіп, ұрғашы нар түйеге шағылысуға бет
алғандары. ... ... ... басынан, мамырдың басына ... Лөк 30 ... ... ... ... Нар бураның жақсылары
он сегіз, жиырма жасқа дейін ... ... ... жиырма - жиырма екі
жасқа дейін күйі келіп ... ... Нар бура бір ай ... ... су ... Қамшыдай катып қалады. Түйенің қай түрі болса да ... ... ... ... Ұрғашы нар түйе төрт жасында
бурадан қайып кетіп, бес жасында боталайды да, еркегі бес ... ... нар ... Піштірілмеген еркек нар түйенің інгенге шағылыса
алмайтындары.
Шартық нар бура. Жалғыз өркешті нар түйенің еркегін піштіргенде, ... бірі ... ... ... бура. Бураның ақпан, қаңтар айларында бауырынан жарап күйі
келгені.
Аю нар бура. Әбден жараған кезінде көш ... ... жаяу ... ... де, салт атты ... қуып ... ат үстінен алып, тізелеп,
өлтіретін қызыл көз, ызақор, өмірі кісіге қарай шабынып ... ... ... бураның аузынан темір құрсау алынбайды.
Дәу нар бура. Жалғыз өркешті нар ... ... аса ... ... ... атан нар. ... ... өркешті түйенің бір майы бір майына
қосылып, әбден семірген 6-9 жастағылары.
Төл атан нар. Жасынан шаруаның ... ... ... ... Таза қанды нар бурасының піштірілгені.
Ақта нар. Шатыс нар түйенің піштірілгені.
Атаннар (нар атан). Піштірілген нардың 7-10 жасқа келгені.
Атанша нар. ... ... бес ... ... атан нар. Нар ... ... еркегінің мініліп, ыстық-суықты
болып, жүдей бастағаны.
Ығыр атан нар. Піштірілген нар ... 5 ... ... ... атан нар. ... бос жіберілген үлек нар түйенің өте
майланып семіргені.
Ескерту: құр ... ... ... ... ақта атан, төл атан, тума
атан, азған атан, ығыр атан, тоқ ... ашаң ... дәу ... ... атан
деп піштірілген қос өркештің бойдақ түйеге де қолданып ... ... ... ... ... ... ... боталы және ұрғашы бойдақ түйелер ... ... ... ... Бураға шөгеріліп кетіп, әлі боталамай ... ... ... он төрт ... соң ... інген. Бураға кеш шөгерілген 1 түйе.
Қайыған інген. Бураға шөккізіліп кеткен ... ... Бота ... ... ... ... ... түйенің
былтырғы туған ботасының бір жасқа толған ... ... ... ... ... ... немесе оны қасқыр жеген жағдайда сол өлген
ботаның ... ... ... ... ... ... ... үшін қолға
ұстаған боталы түйені де айтады.
Сүті шымыр інген. Сүті өте қою, ... ... ... ... ... ... ... ботасы өлмеген інгеннің ботасына
телігенін айтады.
Ескерту: ... ... шар ... ... ... ... інген,
бұзбаша інген деген атау сөздің ... ... нар ... ... қараңыз.
Ұрғашы бойдақ түйелер
Інген. Қос өрқешті түйенің ұрғашысы.
Iнгенше. Үш жастан үлкенірек ұрғашы ... бұл ... ... ... барып қайымалы інгенге айналады.
Інгеншік. Екі жастан үш ай асқан ұрғашы түйе.
Ескерту: ту інген, ... ... ... ... ... ... еркек),
тел тайлақ (ұрғашы, еркек), тайлақша (ұрғашы, еркек), кенже тайлақ деген
атау сөздердің бәрі де ... ... ... болғандықтан, бұл жерде
жеке атау қып, қайталап жатпадық,
Түйе атаулары мынадай бөліктерге бөлінеді
Күйіне қарай, жынысына қарай, ... ... ... ... ... баиланысты, күшіне қарай, шағылысуына байланысты, жүн ... және т. ... ... аталуы
Қайытқан нар. Ұрғашы нардың кісінің көмегімен бураға шөгерілгені.
Қайыған нар (інген). ... ... ... нар мен қос ... ... ... ... кеткені.
Қайымалы інген. Бураға шағылысатын інген.
Мүйізгек інген. Бұл аталығына үнемі шағылысып, қайымай жүрген інген.
Жардай ... ... ... ... ... ... ... тағылмай, қом салынбай, тек қана жайылымда
жүріп, әбден семірген түйе.
Жараған ... ... жол ... ... мініліп, жайыла алмай қаншырдай
қатып калғаны.
Азған түйе. Қатты жүдеп-жадап, сүйегіне жете арықтай бастағаны.
Қара қайыс түйе. Қысқы жүні ... ... ... ... жүн шығып
үлгірмей, құр терісімен жүргені.
Түйелердің арық, орта және аса ... ... ... ... жуан ... ... өркеш, бала өркеш, қаусырма өркеш, құлама
өркеш, жал өркеш, ... ... ... ... т. б. деп атайды.
Жасына қарай аталуы
Буыршын. Піштірілмеген түйенің төрт жасында буралыққа жарайтыны.
Құнанша. Екі ... ... ... ... туған төл, бота.
Бота. Інгеннен жаңа туған төл.
Тайлақ. Бір жастағы түйе.
Дене ұқсастығына ... ... ... ... ... ... ... келе жатқанда кенеттен
тартынып, мұрны жырылып қалған түйе.
Қамшы қүйрық. Бұдан біз түйе ... ... ... ... қамшыға теңеу ретінде колданылып тұрғанын білеміз.
Шал құйрық. Бұдан түйе құйрығының әдеттегіден сәл ұзындау, әрі қылшықты
екенін білеміз.
Тарақ ... Түйе ... ... ... екі жақ жанының қылшық
жүні құйрық ұшына шейін тарақ жүзіндей екі жағына қақ жарыла келгені.
Күшіне қарай аталуы
Алып атан ... Өте ... аса ... ... күшті түйе.
Шаларай түйе. Күші аз, әлсіз түйе.
Бөртекі түйе. Бөрте руының түйесі деген мағынада. ... көп ... тез ... болдырғыш, болбырбос, кара етті келгенін
аңғартады.
Шау түйе. Түйенің жасы жетіп ... күші ... ... атаулар
Бура шөгеру. Біріншіден, бураны күйті келген інгенге немесе ... ... ... ... Екіншіден, бураны бұйда
жібінен қағып шөгеретіндігін көрсетеді.
Бура ... ... ... ... ... ... ... немесе
аруанаға өз бетінше шағылысуын көрсетсе, екіншіден, бураның өздігінен ... ... ... білдіреді.
Жүн бітісіне қарай аталуы
Ит жүн. Ботаның жас кезіндегі бірінші дене ... ит ... ... жұмсақтырына қарай қойылған.
Түйе жабағы. Түйені қысқы жүнінің тығыздалып, ... ... ... ... ... жазға қарай жаңа шыққан селдір,
жүмсақ, ұлпа жүні.
Өлі жүн. Түйенің қысқы ... ... ... ... ... жүн. Түйенің жазға қарай қысқы жүнінің ... шыға ... жүні мен ... ... ... жаңа жүні.
Шуда. Түйенің өркеші мен желкесінін, қолдауы мен мойнының ... ала ... ұзын ... ... ... ... жүн. Түйенің жазғытұрым қысқы (ескі) жүнінің астынан жаңа
жүн шығып, ескі ... ... ... жарағанын білдіреді.
Бота атаулары
Арамза бота. ... ... ... ... ... уыз сүтін емін-еркін еміп өскен бота.
Қара кемік бота. Енесінің уыз сүтіне жарып - тоймаған бота.
Күн қакқан бота. Шілде, ... ... ... ... ... көп
байланып, күнсіреуін айтады.
Бұралқы бота. Адасып келіп басқа түйелерге қосылған бота.
Жасық бота. Түйе төлінің ширап ... ... бақа ... Әр ... ... ... ... өте арық,
жалданбаған ботаны айтады.
Марқа бота. Мезгілінен үш-төрт ай бұрын боталаған түйенің төлі.
Сүт ... ... еміп ... ... ... ... ... жүрген інгеннің жақсы еттеніп, семірген ботасы.
Қызыл шақа бота. Түйенің шала туған жүнсіз жас төлі.
Құдыра бота. Мерзімінен бұрын ... ... ... ... ... ... түйе төлінен үлкен болғандықтан осылай ... ... ... Буаз ... ... ... ... кіндігі біреу
болмай, екеу боп туғаны.
Құтымсыз бота. Енесін еміп ... ... ... ... ... ... ... бота. Аяғының білезік буыны ішке яғни немесе сыртына қарай
айналып (қайқайып) тұрғаны.
Нар бота. Жалғыз ... нар ... ... ... ... Айыр ... ... інгені бір туардың бурасына
шағылысып кетіп барып, содан шыққан будан.
Үлек бота. Таза ... нар ... үлек пен ... шағылысуынан туған
ботасы.
Айыр бота. Таза қанды айыр түйенің бурасы мен інгенінің шағылысуынан
туған бота.
Жетім бота. Енесі жоқ ... ... ... өліп ... ... боталы түйеге теліпбей ... ... ... ... ... ... ... үйде қалған ботасы.
Кенже жетім. Өте кеш туған ботаның енесі өліп немесе қасқыр жеп, жетім
қалуын атайды.
Арамза жетім. Басқа буаз ... ... ай ... қыс ... ... енесі өліп артында тірі қалған бота.
Бота туралы айтылып жүрген мақалдар мен мәтелдерден
Төрт аяқтыда бота тату,
екі аяқтыда бажа тату.
Ботам-ботам ... ... ... ... ... ... бота от басады.
Шешеннің сөзіндей,
ботаның көзіндей.
Түйе туралы ... ... ... ... шаруалар түйе түлігіне байланысты кейбір атау сөздерді,
олардың түр-тұқымына бөлмей, ... бір ... ... ... Сондай
ортақ атаулар мыналар:
Қырысқақ түйе. Жұмысқа мінгенде, немесе жетекке алғанда аяғын өте
баяу ... ... ... ... түйе. Басқа жақтан малға ілесіп келген және жолаушыға ілесіп
жүре беретін, иесі жоқ ... ... ... ... ... ... немесе көп мініліп арықтығынан
табынға ере алмай өзінен-өзі лағып жүре беретін түйе.
Қағылжың түйе. Қысы-жазы бойына ет ... ... және ... ... ... Семіз түйелердің жүдей бастағаны. Түйелердің жүдей
бастауы жер отының ... ащы ... ... ... болады.
Барлыққан түйе. Семіздей мініліп, қиналып жүрген түйе.
Жабы түйе. Өмірі мінілмей жүрген, қашаған асау ... ... ... ... ... ... меншікті түйені айтады.
Көбен түйе. Көктемге қарай бос ... ... ... ... ... ... ... түйе.
Жабық (етті) түйе. Орта еті бар, қомдана бастаған түйе.
Берік етті түйе. Ортадан ... еті бар, қомы ... ... ... ... Ақ көбігін шығарып, шауып келген түйе.
Соқтыққан түйе. ... ... ... қара ... ... болдырып,
қалжаурап қалған түйе.
Қысыраған түйе. Ұрғашы түйенің іш тастау арқылы үнемі қайымай жүруін
айтады.
Бөртекі түйе. Тез болдырғыш, қара ... ... ... ... аяқ ... Бір жерде тоқтап жайылмай, әр шөптің ... бір ... ... ... ... ... келген жас түйе.
Кетеген түйе. Бір жерге ... ... ... ... ... және біреуден алған түйенің басқа жерді ... ... ... қаша беретін (кетіп қала беретін) түйе.
Бошалауық. Буаз түйе ... ... ... ... ботасын
кызғанып, бір жакқа кетіп, ... ... ... ... ... түйе. Аттай ұшып отыратын және қамшы салдырмайтын түйе.
Келіскен түйе. Мүше құрылысы толық, ірі келген күшті, ... ... ... ... ... кесек денелі келген мықты түйе.
Қоңды түйе. Ащылы-тұщылы оты бар жерде жүріп, бойына ет алып, өркештене
бастаған ... ... ... ... ... ... ... жаман түйе.
Ши арқа түйе. Арқасы тез кетіп, жауыр болатын түйе.
Иесіз түйе. Бақташысы жоқ, ... ... ... ... ... ... ... Бұл тез семіреді, әрі жүмысқа
төзімді келеді.
Босалаң (босаң) түйе. Мініс бермей, семіздіктен тез аритын жаман түйе.
Бая түйе. ... ... ... ... ... ... түйе. Қолда туып өскен түйе. Шымыр түйе. Еті тығыз, ... ... ... ... ... ... ... кеткен түйенің бота тастап немесе бойына
біткен төлін ағызып жібермес үшін ... кісе ... ... ... ... ... көшкенде, кіре тартқанда ешқандай ауыр жүк
артпайды.
Табанды түйе. Алыс жолға ... ... ... ... ... ескі ... шөрке істеліп, аяғына кигізілген түйе.
Тұмса түйе. Біраз жасқа келгенше бура мен қайытылмаған, ... ... ... ... ... түйе ... ... жүрген мақал-мәтелдерден
Қартайған түйе туралы кетеген келеді.
Нар ботасын тарпып сүйеді.
Нарым әрі жүкті,
әрі сүтті,
әрі ... ... нар ... тазы ... ... ... ... патшасы.
Бір түйеде екі өркеш,
бірі кетсе бірі күш.
Аруана - түйеден,
Ат жақсысы - биеден.
Ақсақ түйенің ... ... ... ... қара ... ... бақ ... үлкенін,
түйе сойғанда көрерсің.
Түйеліге жолықсан,
өркеші биік тайлағын айтар.
Түйе өлген жерде жүк қалар.
Жалғыз түйе ... бала ... ... ... кұр ... ... нар көтерер,
сөз ауырын ер көтерер.
Түйе жисаң нардан жи.
сиыр жисад, парлап жи.
Бақырауық демесен,
бағалы қөлік түйе ғой.
Түйе аяғы маймақ,
төре аяғы тайғақ.
Түйенің танығаны ... ... ... ... ... жолыңда.
Нар сәулеті ашамай.
Салпы ерін нардан туады.
Жуас түйе жүндеуге жақсы.
Соңғы түйенің жүгі ауыр,
жүйелі сөздің түбі ауыр.
Түйенің ... ... таяқ ... түйе ... ... ... де ... жантақты,
жанынан жүрген нар жейді.
Басы қисайған түйе,
мал болмайды.
Бураға туған күн,
Ботаға да туар.
Атан алты асаса тояды,
Атанның күші ... ... ... май ... қартайтпай не қартайтар.
Түйе, бақтым, түйме тақтым.
Түйенің мінезіне қарай айтылатын атаулар
Бас ... ... ... ... ... түйе.
Шөге қалу. Жұмыс үстінде шаршап жатып қалу.
Боздауық түйе. Ботасын дауыстап, іздеп жүрген түйе.
Жебір. Жылқының құйрығын, ... ... ... және ... ... жүндерін жұлып жейтін түйе.
Табандап қалу. Түйенің жетекке жүрмей, тұрып қалуы,
Безер. Теуіп-тарпып, ... кісі ... ... ... ботасы өліп, не қасқыр жеп, басқа түйенің
ботасын ... ... ... өлген түйе.
Түскіш. Сүйкеншек түйе, бұлай деп киіз үйге ... ... ... Байлаулы ботасынын алдына барып, үнемі сауғызбай
емізіп қоятын түйе.
Исіну. Ботасына жақын тұрып, ботанық еміренуінен түйе ... ... ... түйе ... қояды.
Исіншек. Үнемі исінуге бейім тұратын түйе.
Ұры түйе. Жетім өскен ботаның үлкен түйе болғанда да сүт ... ... ... ... ... ... ... Жасы жетіп қартайып, күші қайтқан түйе.
Төстабаны жайылу. Атан түйенің бес жасында күші толып, жетілуі. Осындай
белгіге қарап мынадай мақал ... ... ... жүрер жол екен.
Ботада болатын мінез атаулары
Заржақ бота. Енесін емсе де, ... де ... ... ... ... ... ... енесі өліп, сүтпен асырап өсірген бота, үнемі
адамның жанынан кетпей, қайта-қайта сүт ішкісі келе беретіні.
Еміншек ... Буаз ... ... ... көбірек мініліп, желіндемей
боталаған түйенін ботасы. Мұндай боталар сүтке қанша тойса да, ... ... ... ... ... ... ұры, ... жебір, безер деп
ботаға да айтыла береді.
Боталы түйенің (нардың) емшек, желін бітісіне қарай айтылатын атаулар
Желін са у. Буаз ... ... ... ... ... ... ... терісі (төрт түліктің бәріне ортақ ат).
Ескерту: а) бүйен емшек, шилі емшек, быртык, емшек, ... ... орта ... ... ... тік ... тегене желін, тостақ желін,
сапты аяк, желін, қара ... ... ... желін; 6) үрпі ағару, ... ... ... шу; в) ... ... ... ... көкбақа,
зорыққан, кетерем, жайланған, тұралаған., т. б, сөздердің бәрін түйеге де,
сиырға да, қойға да, еілкізе де ... ... өз ... жеке
атау қып, қайталап жатпадық.
Түйенің еркегін піштіруге байланысты атаулар
Әдетте түйе тұқымдары ірі кеп, жүндері ... боп өсу ... ... ... ... бұра ... да, қалғандарының қуын (енін)
алдырып тастайды.
Сол еркек ... қуын ... ... ... мынадай әр
түрлі болады:
Сыту. Еркек түйенің енін ... ... ... жолмен алып тастау.
Пішу - «сыту» дегенмен бір мағынада.
Қысқыш. Түйенің енін алып ... үшін оны ... ... ... тұруға
арналған құрал.
Қарығыш. Еркек түйенің қуы ... ... ... ... ... үшін, әдейі арналып жасалған жалпақтау темір.
Қос өркешті және нар ... ... және ... ... ... ... қай түрі ... ызаланғанда, қорыққанда шығаратын үні.
Ыңқыл қағу. Кез-келген інген ботасынан өлідей, не тірідей айырылған
кездерінде мұңды үнмен ... ... ... ... кеп өксиді. Мұндай
түйенің екі көзінен бұлаудай боп, жас төгіліп тұрады.
Шабыну. Қос ... ... ... мен ... ... ақ көбіктерін
шашып, артқы екі аяғын талтайта тұрып, ... ... ... ... ... ... құйрығымен өркешінің арты
мен артқы аяғының арасын ... ұрып ... қып, ... ... қайрау. Буралардың күйі кеп, аузы көпіріп, құшырланып, тісін егей
қайрап, шақыр-шұқыр сықырлатып тұруы.
Күркіреу (күркілдеу). Буралардық шабыты кеп, ... ... ... ... ... ... ... болса да, салт мініп жүргенде және - жүк
тартып келе ... ... ... ... үні.
Бақылдау. Салт мініп, қатты жүріп келе жатқандағы түйенің шығаратын
үні.
Тайраңдау. Түйенің, ... ... ... ... ... ... ... жэне нар түйенің жатыс-тұрысына қарай айтылатын атаулар
Алдынан шөгу. Қос өркешті түйе мен ... ... екі ... ... ... ... айтады. Түйе жерге шөгіп жатарда бірден алдыңғы екі
аяғын ... ... ... ... ... екі ... ... (оқ аяғын не сол
аяғын) бүгіп, содан кейін екінші аяғын бүгіп, созылыңқырап барып, ... ... ... ... Ал ... ... төрт ... бірдей астына
басып жатпай, көлбей жатады.
Артынан ... ... ... ... түйе (нар) ... артқы екі аяғымен
көтеріліп, алдыңғы екі аяғын алға кезек жайып барып тұруы.
Жылқыша тұру. Кейбір арық түйе мен көтерем түйе ... ... ... ... ... ... екі аяғын кезек жазып барып, көтеріліп тұруы.
Аунау. Шөбі жоқ ащы ... ... күлі мен шаңы ... ... ... ... ... жатып, төрт аяғын созып жіберіп ... ... ... ... ... ... жайлы өріске келіп рахаттана жайылып, кейбірінің
жерге ... ... ... ... ... жусап, күн көзіне маужырап
тұрғандарын және олардың ... ... ... ... ... ... немесе ой жерге жатып,
орнынан тұра алмай қалуы. Мұүндай ... ... ... іші ... ... да болады.
Сілкіну. Түйенің жерге жатып аунауынан, ... ... ... ... ... қагып (карынып) түсіруі,
Тіздеу. Жерге шөгіп, не жерге шөгеріп жатқызған түйені тұрып кетпесі
үшін алдыңғы бүгіп ... екі ... ... ... және ... ... түйені тізесінен ұрып, не алдыңғы екі аяғының бірін кісі ... ... ... және нар түйелердің түсіне байланысты атаулар
Басқа түліктерге қарағанда, ... сырт түсі ... ... ... ... ... ... шұбар, торы, ақ бүйірек, жирен, тағы
басқадай түс ... ... ... жоқ. Түйедегі түс атаулар мыналар:
Қоңыр. Қара мен қызыл арасындағы түс. Мұндай түс нар мен ... ... Сырт түгі ... ... ... ... Ақ түйе өте аз кездеседі.
Сары. Сырт түк ... ... ... келген түйе.
Ақ бас. Басының түк түсі өңкей ақ болып келген түйені (нарды) айтады.
Қара. ... түгі қара ... боп ... ... көк ... ақшыл көк болып келгені.
Қызыл. Ақшулан, күлгін қызылды айтады. Бұл түс қос ... ... тек нар ... ғана кездеседі.
Ақ иық. Ауыр жұмыстарға мініліп жүргенде, ... жіп ... ... ... ... түгі ақ боп шыққан түйе.
Ақ қаптал. Түйенің ауыр жұмыста жүргенде, сол тиелген жүк ... - ... ... ... жүні ... ... жара ... кейінгі түгі ақ боп шыққан түйе.
Көк ала бас. ... түйе ... ... ... ... ... көк болмай, әр түсте болып келген түйе.
Боз. Түстері шымқай ... боп ... ... көк ... бас. ... түгі ... ... үстіне дейін ақтау
болып қелген түйе.
Қараша. Қос ... ... ... жүні қара ... ... және нар түйе өркештерінін бітісіне қарай айтылатын атаулар
Өркеш. ... ... тік ... жал ... ... ... түзу ... семіз түйенің өркеші.
Жуан өркеш. Семірген түйенің өркеші түбінен жуандап, ... ... ... ... ... ... Өмірі көтерілмей бір жақ бүйіріне қарай қисайып
жабыса жатқан өркеш.
Бала өркеш. Өте ... ... ... ... тік ... өркеші, мұны
кейде тік өркеш дейді.
Қаусырма (алмас) ... Айыр ... ... екі өркеші бір жағына
қарай қисаймай, екі жағына қайшыланып, қисайып кеткен ... ... Бір ... ала ... ... ... ... өркеш. Таудай боп семірген нардың үлкен, жуан өркеші.
Қалақ өркеш. ... жуан ... ... екі ... ... тек
көлденең шыға біткен жұқа өркеш.
Соқпа өркеш. Ұзын өркеш бір жағына ... ... ... ... ... бар ... жығылған өркешінің астына, денесіне ... ... ... ... осы ... ... ауыр салмай, түзу өркеш
жағына жүкті ... ... ... ... осылай түзеуге болады. Бірақ,
мұндай өркештердің бәрі бірдей түзеле бермейді.
Түйе жайындағы одағай және қарғыс сөздер
Сорап-сорап. ... суға ... ... Түйені ботасын емізіп сауу үшін, немесе саумай жас ботасын
еміздіру үшін ... ... ... ... ... үркуін тоқтатып, басу үшін, немесе
түйені бұйдасынан ... ... ... ... ... сөз.
Шөк былай. Түйені айдағанда жөнге жүрмей теріс бағытқа ... ... ... ... қайыру үшін қолданылады.
Шөк. Өріп бара жатқан ... ... ... ... үшін ... ... және ... інгендер мен нарды қайыту үшін әдейі
қаңтарьдан бастап келеге дайындайды.
Келе-келе. Бураны күйі келген ... ... ... ... ... сөз.
Ат-шу. Жерге шөгіп жаткан түйені орнынан тұрғызу үшін айтылатын сөз.
Әйт-шу. Жүк тиелген түйелерді бірін-біріне тіркегенде және жүк ... ... ... ... тартынбай жүріп отырулары үшін айтылатын сөз.
Кәукіс-кәукіс. Боталы түйені ботасына, ал ... ... ... ... келгір. Түйенің өзінде болатын жаман ауруына байланыстырыла
айтылған қарғыс сөз.
Жайрағыр. «Өл, сойыл» деген ... ... ... ... ... мойын терін, алынып, ыдыс болсын деген мағынада
айтылатын карғыс сөз.
Ақшелегін, шағылғыр. Түйені іздеп тап-паранда айтылатын қарғыс сөз, бұл
сойылып ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Түйеде болатын ауру атаулары
Мүйізгек. Бураға қайыса да, боталамайтын інгеннің бота ... ... ... болатын шеміршек ауруының аты.
Су ауруы. Су тасыған жылы, сулы, сазды, дымқыл жайылымды жерден ... ... ... аты. Бұл ауру ... шыбынөшіркей, маса, сона
және өте ұсақ қара шыбындар арқылы ... Осы ... ... ... қалып, оттап, су ішпейтін дорежеге жетеді.
Ақбас (қысаға). Түйеде болатын өте жұқпалы жаман аурудың аты. ... ... ... ... ... Бұл ... ... алдырмай жіберуден
барып, ет пен терінің арасын сарысу алып, ірің пайда болатын ... ... ауру ... ... ... ... түйенің басында, мойнында болады
да, ақ ірің ағады. Бұдан түйе өте қатты қышынады. ... ауру ... ... ... ... ... ... шом, бұйда жіпті араластырмауды керек
етеді.
Ақшелек. Түйе жілігінің іші кеңейіп, майының суға ... ... ... түйенің денесіне түскен қотыр.
Қатпа. Түйенің шөп жеп, жайылуын кемітіп, аштан қатырып, жінішкертіп
барып, өлтіретін аурудың аты.
Құмыр. ... ... ... ... өте ... ... шыққан түйе,
көктемде танауынан мұрын құртын катты ышқынып, пысқырып тастауына шамасы
келмегендіктен пайда болатын ... ... ... ... 25 ... ... немесе бұл жастан асып
еріншек тартып, буынына сарсық (сары су) ... ... ... ... ... жөтеліп ауыратын ауруы. Түйенің бұл ауруы жылқының
қараөкпе болып ауыратын ауруы сияқты. ... ... ... пайда болатын
болса, түйеге де содан пайда болады.
Түйнеме. Түйенің ішінен қан өткізіп ауыратын ауруының аты. Түйнемеден
өлген түйенің етін ... итке де ... әрі ... ... ... ... малды дертке шалдықтыруы мүмкін. Сондықтан жерді терең
қазып, ноқтасымен көміп тастайды. Орнында ... ... ... ... ... ... түйнек білінісімен суат ауыстырып, жұрт ... Малы ... ... ... мал ... аурудың өрісі мен
жұртына, ... ... Сол малы ... ... ... ... мал
өлімі тыйылып, жазылғанша ешбір қатынас жасамайды.
Аусыл. Түйенің аузы уылып, сілекейі шұбатылып ауырған аурудың аты. Бұл
ауру ащы жемегендігіпен ... Түйе ... да ... ... ... ... аяғынан ауырған түйенің табаны ісіп (оны ... ... ... ... арасы жара болады.
Қос қіндік (қос қандық). Жас ботаның кіндігінін біреу болмай екеу ... не ... түбі ісіп ... ... аты. Бұдан жас боталар көп
өледі. Бұл ауру жас боталарға дымқылды орындардан пайда ... ... жас ... аман ... үшін ... тұратын орнын таза, құрғақ
ұстау керек. Ботаның тұратын орнын ... ... ... ... салып отыру керек.
Шешек. Түйенің денесіне бертіп, іріңдеп шығатын ... аты. Бұл ... жас ... болады.
Көмей күрт. Түйенің ащы жемегендігінен пайда болатын көмей ауруының
аты.
Мал туралы айтылатын ортақ атаулар
Шу ... ... ... ... ... Және бас ... мен сиыр ... де қолданылады.
Быжыраған мал. Төрт түліктің тұтас өрісте ұйлығы бытырай ... Мұны ... ... мал» деп те ... мал. Өте көп мал. ... ... ... қалыңдық алып беру
үшін төлейтін малды да ... ... ... ... «көп мал» дегенмен
бірдей.
Қара мал деген сөздің синонимі. Мысалы: неше ... бар? - ... ... Салт ... жұмысқа салынатын мал.
Көлік. Жұмысқа пайдалануға жарайтын өзіз, атандар.
Тұғыр (жуан тұғыр). ... де, салт ... де ... ... ... мал дегенде жалғыз-ақ тұғыры бар. Ал, бұл ... ... ... ... ... ... ... да, адамның қызмет орнын да айтады.
Мысалы:
- Тұғырға қондыңыз ба?
- Қондық.
- Түғырдан түстіңіз бе?
- Түстік.
Құр мал. Қой мен ... ... ... ... мінілмей жүргені. Мысалы,
құр айғыр, құр ат, құр бие, құр атан, құр бура, тағы басқалары.
Малдың (төлдің) басы. Алғашқы деген ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Жайланған мал. Көп мінілген көлік.
Бұлақтай (көлдей). Өте сүтті келген түлік.
Сайдың тасындай. Тұқымдары ірі, көрікті келген мал.
Қыдырлы мал. ... діни ... ... ... өсімтал түлік.
Шоқ мал. Топ-топ болып өрісте жайылып жатқан түліктер.
Ірі қара мал. Сиыр мен түйе.
Түлік. Қой, ешкі, түйе, сиыр, ... мал. ... ... төлі бар түлік.
Сауын. Төрт түліктің сауылатындары.
Қара-құра. Алыстан ... ... ... ірі ... ... ... ... айтылады.
Жасмал. Бес-алты жастан кішірегі.
Жөнен мал. Малдың алты, жеті, сегіз жасқа келгендері.
Қартаң мал. Ірі түліктердің ... ... он ... ... мал. ... он, он бір, он екі ... ... мал. Он екі, он үш, он төрттен жоғары ... ... мал. ... жастант асқан түліктер. Түліктердің жақсы тұқымдары
жиырма бестен отыз, қырық жасқа дейінгі келетіндері болады.
Бедеу мал. өмір бойы ... ... ... Ұзақ жолдарға, ауыр жұмыстарға ... ... ... жем, су ... ... ... ... Боз мал. Бұл сөз, көбінесе, жылқыға айтылады.
Баран. Торы немесе қара жер түсті ... ... ... өте ... боз ... Салт немесе жұмысқа аса ұиналмай мініліп келген түліктерді от
аттатып, су ... ... бір ... ... ... ... ... алдыру.
Бұл суыт мінілген көліктің жүдеп кетпеу үшін, арқасы кетіп, жауыр болмауы
үшін, семіздей ... ... ... ... үшін ... ... ... өріске жіберілгенде жайылмай
тұрған кездері. Қыс болса, шөп бермей, қамалып, байлаулы тұрған ... ... ... ... ... және салт ... ... байлаулы тұрған
жерінде оттап қоймауы үшін, үстіндегі ердің алдыңғы қасына ... ... ... ... ... жалына шорт байлап, шылбырынан қазыққа байланып
қойылатыны айтылады.
Бұл артар мал жоқ. Мініп-түсерлік малдың ... ... ... ... ... мал. Сауғанда тыпыршып жөнді сауғызбайтын, жетекке жүрмейтін,
асау, жаман мал.
Кежір мал. Айдаусыз, кісінің жетегіне жүрмей ... ... ... Жаңа туған төлінің шарасынан құрғатып, емізбей, ... ... ... қытықшыл малды әрқашан да бір адам басынан ұстап,
екінші төлін бауырына апарып, ... ... ... ... (ашқарақ) мал. Үнемі шөп, жем жегісі келе беретін ... ... тез ... ... мал. Өрісте тебіндеп тоқтамайды.
Мал туралы айтылып жүрген мақал-мәтелдерден
Түйе - үстінен жығылған кісіге шудасын төсейді.
Жылқы - үстінен жығылған кісіге жалын ... – арым ... ... малы ...... жер – ... рақатын көрейін десең,
күте біл де, баға біл.
Мал ... ... ... ... ... ... тапқан тоқты артық.
Мал тұщы, ағайын ащы.
Мал иесін табады,
сөз ... ... малы ... дауы ... ... ... ... жоқ.
Барымта – алған мал емес,
қуып алған – құн емес.
Мал бақпаған, мал бақса,
байламаған тал қоймас.
Арық малды асырасаң,
аузы, мұрныңды май етер.
Тоңға ... мал ... ... ер ... малды ақырын бақ.
Түйе - байлық.
Қой - мырзалық.
Ешкі - ... ... - ... мал ... мал ... ... мал ... жазылған жан олжа.
Мал жисаң жерін тап,
ас жисаң ыдысын тап.
Бір түлікке бай болғанша,
төрт түлікке сай бол.
Күтімсіз мал ... ... ... ... ... ... ... құр,
төл аяғын ақтан құр.
Жылқы анасы бестен,
қой анасы оннан.
Еңбексіз тапкан ... ... мал ... жан ... ... сыртында,
адам аласы ішінде.
Несиені малым бар деме,
шөмелені шөбім бар деме.
Мал ... ... ...
жаны бар.
Малды жаман баққан -
келген бақытты қаққан.
Елдің көркі - мал,
өзен көркі - ... ... - ... ... |1 |
| ... ... |3 |
| ... туралы қысқаша ... ... |23 |
| ... ... ... |50 |
| ... ... ... ... атаулар……………………… |70 |
| |Мал ... ... ... ... |81 |

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 84 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл адамдарының да жағдайын ойлай келетін болсақ4 бет
Жылқы мен түйелердің гигиенасы,қойлар мен ешкілердің гигиенасы10 бет
Мал азықтары9 бет
ҚР мал шаруашылығы базар байланыстарын қазіргі даму жағдайында малдардың өнімдерін өңдеудегі ерекшеліктер3 бет
«жұмыс аттарын азықтандыру»24 бет
«Сиыр табынын толтыратын ұрғашы бұзауларды азықтандыру»26 бет
«Суалған буаз сиырды азықтандыру»20 бет
«Қошқарды тұқымына қарай азықтандыру»21 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Ірі қараны азықтандыру ерекшеліктері26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь