«Китаб муқаддима» ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І тарау. Лексикалық ерекшеліктері.
1. 1.Кірме сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1. 1. 1. Араб сөздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1. 1. 2. Парсы сөздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
1. 2. Түркі сөздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
1. 2. 1. Зат есім сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61
1. 2. 2. Сын есімдер сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...87
1. 2. 2. 1. Сапалық сын есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .87
1. 2. 2. 2. Қатыстық сын есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..93
1. 2. 3. Сан есімдер сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 95
1. 2. 3. 1. Есептік сан есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...95
1. 2. 3. 2. Реттік сан есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..98
1. 2. 4. Үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .99
1. 2. 4. 1. Мезгіл үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .99
1. 2. 4. 2. Мекен үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 101
1. 2. 4. 3. Сын (бейне) үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..102
1. 2. 4. 4. Мөлшер үстеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .102
1. 2. 5. Есімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .103
1. 2. 5. 1. Жіктеу есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...104
1. 2. 5. 2. Сілтеу есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 105
1. 2. 5. 3. Жалпылау есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .105
1. 2. 5. 4. Сұрау есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .106
1. 2. 5. 5. Белгісіздік есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .107
1. 2. 5. 6. Өздік есімдіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..107
1. 2. 6. Шылаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .108
1. 2. 6. 1. Жалғаулықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..108
1. 2. 6. 2. Септеуліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 108
1. 2. 6. 3. Демеуліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..111
1. 2. 7. Етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..112
II Тарау. Морфологиялық ерекшеліктер
2. 1. Жалғаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 139
2. 1. 1. Септік жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..139
2. 1. 2. Көптік жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..144
2. 1. 3. Тәуелдік жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...145
2. 1. 4. Жіктік жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..145
2. 2. Жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 146
2. 2. 1. Сөз түрлендіруші жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..146
2. 2. 2. Сөз тудырушы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..152
2. 2. 2. 1. Есімдерден есім тудырушы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .152
2. 2. 2. 2. Етістіктерден есім тудырушы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .158
2. 2. 2. 3. Есімнен етістік тудырушы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...161
2. 2. 2. 4. Етістіктен етістік тудырушы жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...163
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..169
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .176
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
..................................................3
І тарау. Лексикалық ерекшеліктері.
1. 1.Кірме
сөздер......................................................................
................................9
1. 1. 1. Араб
сөздері.....................................................................
............................9
1. 1. 2. Парсы
сөздері.....................................................................
........................55
1. 2. ... 2. 1. Зат ... 2. 2. Сын ... 2. 2. 1. Сапалық сын
есімдер.....................................................................
........87
1. 2. 2. 2. ... ... 2. 3. Сан ... 2. 3. 1. ... ... 2. 3. 2. ... ... 2. 4.
Үстеулер....................................................................
.................................99
1. 2. 4. 1. Мезгіл
үстеулер....................................................................
.................99
1. 2. 4. 2. Мекен
үстеулер....................................................................
................101
1. 2. 4. 3. Сын ... 2. 4. 4. ... 2. ... 2. 5. 1. ... 2. 5. 2. ... 2. 5. 3. Жалпылау
есімдіктері.................................................................
........105
1. 2. 5. 4. Сұрау
есімдіктері.................................................................
................106
1. 2. 5. 5. Белгісіздік
есімдіктері.................................................................
........107
1. 2. 5. 6. ... 2. ... 2. 6. ... 2. 6. ... 2. 6. 3.
Демеуліктер.................................................................
.........................111
1. 2. 7.
Етістіктер..................................................................
................................112
II Тарау. Морфологиялық ерекшеліктер
2. 1.
Жалғаулар...................................................................
.................................139
2. 1. 1. ... 1. 2. ... 1. 3. ... 1. 4. ... ... 2. 1. Сөз ... 2. 2. Сөз тудырушы
жұрнақтар...................................................................
...152
2. 2. 2. 1. Есімдерден есім ... 2. 2. 2. ... есім ... 2. 2. 3. ... ... ... 2. 2. 4. Етістіктен етістік тудырушы
жұрнақтар...........................................163
Қорытынды...................................................................
.......................................169
Әдебиеттер
тізімі......................................................................
...........................176
Қысқартылған шартты белгілер
МҚ – Atalay, Besim, Divanü Lugati’t – Türk ... C. I-V, Türk ... ... Ankara 1985-1986.
ҚБ – Arat R. R. Kutadgu bilig III ındeks, Ankara, 1969
ГТ – Karamanlıoğlu, A. F., Seyfî Sarāyî, Gülstan ... Türk Dil ... Ankara ... İzbudak V. El-İdrak Haşiyesi, Türk Dil Kurum ... Devlet ... ... 1936.
ИМ – Toparalı, Recep, İrşadu’l Mulûk ve’s-Selātin, Ankara 1992.
БВ: Can Özgür, Baytaratu’l-Vazıh ... Yüksek Lisans ... ... ... R. Kitab ... (Şekil Bilgisi ... – Örnek Metin),
Erzurum, 1993.
КФТ: - Çirik, Birgül, Kitab ü ... ... ...... A., Abu Hayyan, Kitab ... li-Lisān al-Atrak, İstanbul
1931.
МГ: -Uğurlu, M., Münyetü’l-Güzzat, Kültür ... ... ... ... K., ... Wörterbuch, Türkischer Wortindex zu Codex
Cumanicus, Kopenhagen: E. Munksgaard, ... - ... A., (I) ... Choises du ... ... al-mudia fi’l-lugat-at Turkiya”, Rocznik ... Warszawa 1965: 39-98; (II) ... ... arabsko-kipczacki
w Slowniku ” “ad-Durrat al-Mudia fi’l-lugat-at Turkiya”, ... XXIX/2, 1965: ... – Bilge, Kilisli Rifat, ... li ... ... ... – Zajaczkowski, A., Slownük ... okresu ... Bulgat ... fi lugat al-Turk ... ześć. II
Verba. POZO, Bd. 1, 86 u. 138, Warszawa 1954, 1958.
Ат-Тухфа –Atalay, Besim, ... ... 1945. С. М. ... ... ... фил ... түркия.
Ташкент 1968.
РХ:Çotuksöken, Y., Kitab Fi ... ... ... ... N.N., Kitab Fi ... Ülkü ... Konya, 1944.
МГ: -Uğurlu, M., Münyetü’l-Güzzat, Kültür Bakanlığı Yayınları. ... Kitab-ı ... ... Türki ve ‘Acemi ve Mogoli; Houstma, M. ... ... Glossar, Leiden ... Ağar, M.E., Baytaratu’l-Vazıh, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 1986.
МЕ –Yüce, Nuri, Mukaddimetü’l Edeb, Giriş, Dil Özellikleri, Metin, ... Dil Kurumu ... Ankara ...... ... Фазылов, Е., Староузбекский Язык. Хорезмские памятники
XIV века.. Ташкент 1966-1971.
КЕ – Rabguzi, Kısasü’l – Enbiya; Ata, Aysu. Ankara ...... A., ... Wersja Turecka Xusräv u Şirin ... III, Slownik, Warszawa ...... ... Е., Староузбекский Язык. Хорезмские памятники
XIV века. Ташкент 1966-1971.
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ ... ... көне ... ... ... ... ... және сол халықтардың өмірімен
өркениет және мәдениетімен тығыз байланыста ... ... ... жазба
жадыгерліктер тілінде сақтала отырып, бүгінгі ... ... ... ... қажеттілігіне айналып отыр. Оған ең ... бірі - ... ... оның ... ... ... сол ... ата заңын қалыптастырып, әлемдік ... ... ... ... ... ... қызмет етсін деген
талап-тілектеріне байланысты туындайтындығында жатса керек. Қазақ тілінің
жүйесі мен құрылымын талдап түсіндіру, ... ... ... ... әр түрлі құбылыстардың тарихи дамуын зерттеуде сүйенетін
дерек көздердің маңыздысы көне дәуір жазба ... ... ... ... жұмысымызда еңбек тіліндегі сөздердің құрылым жүйесі, олардың
фоно- морфологиялық ерекшеліктері мен даму және ... ... ... орта ... ... ... жазылған басқа да ескертіштер тіліндегі
және қазіргі ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Қандайда бір тіл ... оның ... ... ... ... ... және тілдің үздіксіз, әрі баяу дамып
отыратын құбылыс екендігі тіл білімінде дәлелденген. Сондықтан ол ... ... ... ... ... тиіс. Түркі тілдерінің, әсіресе
қыпшақ ... ... ... қазақ тілінің тарихын оқып-біліп, ... ... ... ... мен ... лексикалогиясын
жазуда және әр тілдің өзіне тән қыр-сырын ашуда орта ... ... алар орны ... Бұл ... ... мұралары қазақ тілінің
ғалымдары тарапынан зерттеле бастағанына көп бола қоймаса да, бұл мәселе
назардан тыс ... ... ... ... халқымыздың тарихына, мәдени
өміріне қатысты бірқатар жазба ескерткіштер ғылыми ... ... ... ... ... ... ... кандидаттық диссертациялар мен жарық көрген
ғылыми еңбектерге назар аударсақ, онда атқарылғаннан гөрі ... ... зор ... ... ... тілдерінің ең көне төркіні,
оның көне ... ... ... ... –Енисей жазба нұсқаларынан
әлдеқайда бұрын пайда ... ... ... ... әрбірі қазіргі
ұлт тілі дәрежесіне жеткенше қаншама ғасырлар бойы көптеген сандық, ... мен әр ... ... ... ... ... кешіргендігі
ақихат. Түркі тілінің тарихи тамырларының бірі ... ... ... ... ... өте кең аумақты қамтығандығы белгілі. Орта ғасырларда
қыпшақтар ұлан байтақ территорияны мекендеген: ... ... ... ... ... ... Балқаш көлі маңындағы кең даланы түгел қамтыған.
Осынша жердің барлығы Дешт-и Қыпшақ («Қыпшақ даласы») деген ... ... ... ... ... ... Египет пен Сирияда, Батыс Украина
аймағы мен Шығыс Европа елдерінде де өмір сүрген [1, 44]. ... ... ... тілі өз ... ... ... қарым-қатынас, ресми
іс-қағаздар, халықаралық қатынас тілі ретінде қолданылған. Және сол ... ... ... деп ... аумақтық таралым өрісі кең, түрлі
тарихи-әлументтік құбылыстарды басынан өткерген, қазіргі дәуірде өлі ... ... ескі ... тілі – ... қарақалпақ, ноғай, татар,
башқұрт, құмық, қарашай секілді қазіргі күнде ... ... ... ... ... ұлт тілі ... ... ұйтқы
болғандығы белгілі. Түркі тілдері, соның ішінде қыпшақ тобына кіретін ... де, өзге ... ... ... ... және ... орта ғасырлық
дәуірлерде басқа түркі тілдері арасында дамып, толығып, қазіргі лексикалық
қоры, ... ... ... ... қалыптасты. Тарихи даму
ерекшелітеріне қарай орта ... ... ... сөздік қоры қалай
қалыптасты, қазіргі қазақ және басқа да ... ... ... ... ... шешімін таба қойған жоқ. ... ... ... ... ... ... ескерткішінің сөздік қорын ғылыми
айналымға түсіру арқылы осындай ... ... ... ... және
зерттеліп отырған ғылыми тақырып түркологияның ... ... ... жататындықтан осы саланың қалыптасып, дами түсуіне өзіндік үлесін
қосатын нәтижелер қарастырылады ... ... ... әлі ... ... ... ... сырлы болып келе жатқан
құнды жадыгерліктеріміздің бірі XV ... ... ... ... Әбу Ләйс ... ... Муқаддима» (Беташар кітап) атты
жазба ескерткіші тіліндегі 1) сөздерге лингвистикалық түсініктеме бере
отырып, ол ... даму және ... ... анықтау мақсатында сонау
Орхон-Енисей ескерткіштерінен бастап, кейінгі ескі ұйғыр, Қараханиттер мен
сол дәуірлерде Алтын ... ... және ... қыпшақтары тілінде жазылған
басқа да жазба ескерткіштер ... және ... ... тілдері мен
басқада түркі тілдеріндегі варианттарын салыстыра ... 2) ... ... ... ... ... ... анықтау, 3)
нәтижесінде жадыхаттың қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... كتاب) X ғасырдың екінші жартысында ... ... XV ... ... қыпшақтарының тіліне аударылған. Жалпы
мазмұны – ... ... ... мен ... иман ... ... ... алудың шарттары мен үлгілері. Авторы - Әбу Ләйс ... ... ... ... өмір ... ... ... кеңінен танымал,
көрнекті ғалым, Ханәфи мәзхабының үлкен ... бірі және ... ... жылы жайында әр түрлі болжамдар бар. 983 ж. қайтыс
болған. Толық аты жөні Наср бин ... бин ... бин ... ... [2, 90]. ... ... мемлекетінің соңғы дәуірінде, яғни
XV-ғасырдың аяғында ... ... ... сол ... Сұлтан әл-Мәлік әл-
Әшіраф Әбу Нәсір Қансуқ әл-Гуруға сыйға тартылған [3. 19-20]. Сұлтан әл –
Мәлік Мысыр ... 1500 – 1517 ... ... ... жүргізген,
Мәмлүктер династиясынан шыққан соңғы сұлтан екендігі тарихтан да ... ... ... ... ... ... және үлкен
меценанты болған ... Ол ... ... ХV ғасырдың аяғында иран
эпопеясы «Шахнаме» түркі тіліне ... [4. ... ... Айа – ... ... ... ... каталогында 1451 манускрипте сақтаулы тұрған бұл трактат,
«Муқаддима ас-салат» деп те аталады екен [4. 52]. ... ... ... «Китаб Муқаддима Әбу Ләйс әс-Cамарқанди» (مقدمه ابى لليث السمرقندي
كتاب) деген атау ... ... ... ... – 47 ... (94 бет). Әр
бетте 6 жол арапша мәтін және ... ... ... аудармасы
берілген. Манускриптің көшірмесі мәмлүк Асанбай ибн Судунның ... ... ... яғни 47 ... дөнгелек экслибристегі
арабша мәтіннен оқып білуге болады.
Сырлы болуының себебі де, бұл ... ... тек аты ғана ... ... ... әлі еш ... ... аударылып, жан-жақты
зерттеліп, ғылыми ... түсе ... жоқ. Тек ф. ғ. д. , ... Ә. Құрышжанов және С. ... ... ... ... ... ... ... поляк түркітанушысы ... 1959 ... және 1962 ... ... ... ... ... бірге жариялады.
Трактат мәмлүк мемлекетіндегі мәмлүк қыпшақтарының тілін, әдебиетін
оқып үйренуде, және оны ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде, қазақ тілі тарихына тереңірек үңілуде
алатын орны ерекше. Осы ... ... ... ... ... ... тілдік материалдары қазақ тілінде сөйлеп, қазақ зерттеушлерінің қолына
толығымен жете қоймағандығы белгілі. Зерттеудің басты нысандарының бірі ... ... ... қол ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысымыздың басты
мақсаты «Китаб Муқаддима» ... ... ... ... ... ғылыми айналымға түсіру. Алайда ТМД елдерінде бұл жадыхаттың
материалдары әлі зерттеу объектісіне айналмағандығын ... ... ... ... ... "Сравнительно-историческая грамматика
тюркских языков" сияқты түркологиялық ... бұл ... ... ... тіл білімінде де бұл ескерткіш беймәлім
күйінде келе жатыр. Зерттеуші мамандардың ... ... ... әдіс ... ... елегінен өткен материалдар дайындап беру.
Зерттеу мақсаттарының жүзеге асуы үшін төмендегі міндеттердің ... ... ... ... ... қазақ алфавиті бойынша транскрипциялау
және қазіргі қазақ тіліндегі алғашқы ғылыми тәржімәсін дайындау.
- Әрбір сөздің морфологиялық құрылысын ... тегі мен ... ... ... ... ... ... тарихи өзгеру, құбылу процестерін зерттеп, айтылу аясы
мен қолданылу өрісін ... Әр ... ... тұлғасы мен лексика-семантикалық
ерекшеліктерін нақтылап, дәлдеп көрсету.
- Ескерткіш ... ... ... ... сөздер құрамында
кездесетін грамматикалық форманттарды ... ... ... мен ... ... ... ескерткіш тіліндегі лексемалардың қазіргі қазақ тілінде бар-
жоғын анықтау және басқа туысқан түркі тілдерімен, ... ... ... ... тарихи сабақтастығы, ұқсастығы мен айырмашылығы сияқты
белгілерін ашу.
- Жазба ескерткіш тіліндегі араб-парсы сөздерінің мөлшерін, ... ... ... ... ... мен қазіргі қазақ және басқа да
қыпшақ тілдеріндегі көрінісін айқындау.
- Жадыхат тіліндегі сөздердің «қыпшақша – қазақша» ... ... ... ... ... ... ... және тарихи лексикасымен,
сондай-ақ өзге қыпшақ және жалпы түркі тілдерімен салыстырмалы ... ... ... ... тілі ... мен ... ... үшін құнды
материал екендігін дәлелдеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- «Китаб Муқаддима» жазба ескерткіші мәтінін сөзбе-сөз ... ... ... сөздерінің тарихи төркіні анықталып, ... ... ... ... ... ескерткіш жалпы діни мазмұнда болғандықтан, араб-парсы
элементтерінің басым ... ... ... Осы ... басым көпшілігінің
сол дәуірлерде Алтын Орда және Хорезм аймақтарында жазылған ескерткіштер
мен қазіргі қыпшақ ... ... және ол ... Мәмлүк
жеріне қыпшақ тілімен бірге осы жақтан барғандығы анықталды.
- Жазба ескерткіш мәтіні алғаш рет ... ... ... тілінде ғылыми
айналымға енгізілді. Қыпшақтану саласына қосылған жаңа үлес.
- Жазба ескерткіш мәтініндегі сөздердің толық ... ... ... ... 1000-ға жуық сөз бен олардың грамматикалық форманттары
жайлы сабақталған ойлар, пішімді ... ... ... ... жасалды.
- Жазба ескерткіштің лексикалық қоры қыпшақ тобына жатқанымен оғыз
элементтерінің де ... ... ... ... ... жұмысы тіл тарихын танып білудің басты
құралы салыстырмалы-тарихи әдіс бойынша жүргізілді. ... ... қол ... үшін этимологиялық, сипаттау, баяндау, ... де ... ... осы ... қатысты орта ғасыр жазба
ескерткіштерін зерттеуші отандық және шет ... ... ... ... мен ... ... ... бойынша жасалған түрлі этимологиялық сөздіктер, көптеген түркі
тілдерінің материалдары мойынша жасалған жалпы және арнаулы сала ... ... ... де ... тыс ... ... ... маңызы:
- Қазіргі қазақ тілінің лексикалық қоры мен ... ... ... ... даму және ... баю, ... және құнарлану
көздерін пайымдауға белгілі дәрежеде бағыт-бағдар береді.
- Орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштері тілін қазақ тілі мен ... ... ... ... фактілерімен салыстырмалы-тарихи әдіс бойынша зерттеуде
қолданылады.
- Көне түркі, көне қыпшақ және ескі қазақ тілдерінің арасындағы ... ... ... түсу ... ... ... ... лексикология саласын дербес алып зерттеп, оны
лингво-мәдениеттану пәнімен ... үшін ... ... ... ... мен ... танудың лингвистикалық географиясын, территориялық
өрісін кеңітеді.
Зерттеу нәтижелерінің практикалық маңызы:
- Ескі ... тілі мен ескі ... ... ... ... жасауда қолданылады.
- Көне қыпшақ тілі мен ... ... ... ... ... тілін зерттеуде қолданылады.
- Зерттеу материалдары жоғары және арнайы оқу ... ... ... тарихи грамматикасы», «тарихи лексикология», «түркітану»,
«жазу тарихы» және «Ескі қыпшақ тілі» сияқты ... ... ... ... дайындауда өзіндік үлес қосады.
-Ізденушілерге, ғылыми көпшілікке, оқытушлар мен студенттерге
түркітану, ... ... ... ... басылымдар дайындау
ісінде;
Қорғауға ұсынылған тұжырымдар:
- Ескі ... ... ... ... ... ... негізгі лексикалық қоры қазақ тіліне өте жақын
болып табылады.
- Қазақ мәдениетінің ... ... ... ... ... бірі – ескі ... тілінің қалыптасу жолдарын анықтау.
- Ескі қыпшақ және қазақ тілдерінің фоно-морфологиялық ... ... ... және ... ... ... ... игеру жолдарының нақты практикалық жолдарын белгілеп,
орта ғасырларда жазылған жадыхаттарды тілдік айналымға түсіру.
Зерттеу жұмысының мақұлдануы мен жарияланымы:
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... жайында «Бүгінгі
түркітану және оның даму бағыттары» (Алматы 2006), «Қазақ тіл білімі ... ... ... 2007) және «М. ... – жаңа дәуір данышпаны»
(Шымкент 2007) атты ... ... ... ... ... ... талқылаудан өткізілді.
Баяндамалар мақалалар түрінде жарияланды. ... және ... ... өзекті мәселелері бойынша мақалалар жарияланды.
Диссертацияның құрылымы кіріспеден, екі тараудан және ... ... ... ... ... мен қосымша ретінде
жазба ... ... ... ... қыпшақша-қазақша» сөздігі
берілді.
I Тарау
Лексикалық ерекшеліктер
1. 1. Кірме ... кез ... ... ... ... ... ежелден келе
жатқан төл ... және ... ... тілдерінен енген кірме
сөздерден тұратындығы белгілі жәйт. Халықтардың тарихи, ... ... ... ... ... саласындағы құбылыстар тілдің сөздік
қорына ықпал етіп, түрлі оқиғаларға байланысты сөздерді куә етіп ... Сол ... ... ... кешірген сан қилы ... ... ... ... де әр түрлі болған. Түркі тіліне араб
элементтерінің енуіне түркілердің ... ... ... ... ... ... Ислам дінінің түркі ... ... VIII ... оның кең етек жаюы X ғасырда Қараханиттер мемлекетінің
тұсында болды. Бұл ... Таяу және Орта ... ... ... араб тілі ... тіл ... ... болатын. Яғни, бір
кездері Батыс Европа халықтарына латын тілі қандай қызмет атқарса, ... үшін де араб тілі ... ... Ал ... ... ... ... араб сөздерінен әлдеқайда ертеректе ене бастағанын
тарихи деректер көрсетеді. Б.з.д. VI-IV ғасырларда ... ... ... сақ ... ... тобы түркі тілдерінде сөйлесе,
оңтүстік тобы көршілес тайпалармен иран тілі арқылы қарым-қатынас ... мен ... ... ... ... ... ... сақ тайпалары
Персиямен тығыз қарым-қатынаста болған. Сондай-ақ VII-VIII ... ... ... ... соғды тайпалары да түркі
тайпаларымен қоян-қолтық араласып ... М. ... да ... Түркістанның
оңтүстігі мен Талас, Шу ... ... ... ... екі ... атап ... ... қатар Тараз бен Аққаланың (Сайрам)
тұрғындары секілді Баласағұн қаласының ... да ... және ... сөйлейтіндігін айтады [5, 45]. Демек бұл тарихи деректер парсы
сөздерінің түркі тілдеріне ене бастауы араб сөздерінен ... ... ... ... ... ... тілінен енген сөздердің дені
діни ұғымнан гөрі ... су ... ... құрылыс істеріне,
тұрмыстық салт-санаға, әдебиет пен өнерге байланысты. Тіптен ғалымдар ... ... ... араб элементтерінің бар екендігін және оларды өз
бойына әбден сіңіріп төл сөздеріне айналдырып ... ал ... ... ... ... тілі ... ... де айтады.
1. 1. 1. Араб сөздері
Тілдік құбылыстардың бүгінгі жайын білу үшін, оның ... ... ... ... араб және ... ... ... тұстарын айқындауда
орта ғасыр жазба ескерткіштері таптырмайтын құнды дерек көзі ... ... ... ... ислам дінінің шарттары мен иман
негіздері болғандықтан да араб сөздерінің ... ... ... ... Қолжазба тіліндегі араб сөздеріне лингвистикалық түсініктеме бере
отырып оларды өз ішінде бірнеше мағыналық топтарға топтасыруға болады:
Кісі ... ... - ... ... ... ... ... ‘Абдуллаһдан Омароғлы (2б, 6)» ... ... ... ... ибн ... ... сахаба. Фыкықшы және
хадисші. Пайғамбарымыздың (с.ғ.у) екінші сахабасы Омар бин ... ... өзі ... ... (құл) және иләһ ... сөздерінің бірігуінен
қалыптасқан. Яғни «Тәңірдің құлы» ... ... ... ... ... ... дерлік енген сөз. Қазақ тілінің артикуляциялық
базасына жат болып саналатын арабшадағы «ع» және «ه» ... ... ал ... ... ... ... ауыстыратын болғандықтан,
тілімізде осы сөздің ... ... ... ... ... т.б сияқты бірнеше аллофондары кездеседі.
‘Иса عِيسىَ – ... ... ... ... يَه «дахы ‘Исайа виргән савабы
(36б, 2)» (және Исаға берген сауапты). Төрт үлкен ... ... ... ... ... пайғамбар. Оған уаһи арқылы ... ... Бұл есім ... ... халықтарының барлығында кездеседі. ҚБ:
‘Иса (Иисус, ДТС; 213); ГТ, КФ: ‘Иса; Кітаби тіліміз бен діни ... ... да ... ... ... ... ғ//ø заңдылығы
жөнінде жоғарыда баяндалды.
‘Али - عَلِى - Али. ... ... ... Абиталибоғлы 32 а. 1»
(Хабар ... ... ... Али бин ... Пайғамбарымыз
Мухаммәдтің (ғ.с.) немере інісі, күйәу баласы, сенімді серігі және төртінші
халифасы. Али- «биік, сұңғақ» деген ... ... Кісі ... ... түркі тілдерінің барлығында дерлік кездеседі. Қазақ тілінде
жоғарыда атап ... ... ... Али, Әлі, Ғали ... ... ... ... ... Әліби, Сапарәлі,
Тұрдәлі, Шералы, Серғали секілді ... ... кісі ... ... көреміз.
Әби Бәкир اَبِىبَكر- Жалқы есім. «бу дәлил бирлә хабар вирилди Әби Бәкр
сыддықдан (32а, 3)» (бұл ... ... ... Әбу ... ... (ғ.с) пайғамбарға тұңғыш иман келтірген, исламды тұңғыш қабылдаған
ер кісі. Ең жақын досы және ... ... ... өзі «Бәкірдің
(тайлақтың) әкесі» деген лексикалық мағына береді. Түркі ... кісі ... ... кездеседі. Тілімізде «Әубәкір, Әбубәкір»
деген есімдер жиі ... ... ... ... ... «ол Әби Йусуф аңды амали адлу
китабында (9а, 6)» (ол Әбу ... еске алды ... ... атты ... Йусуф қатында дахы Мухаммәд қатында (10б, 4)» (Әбу Юсуф және Мұхаммед
қасында /пікірінше/). Ислам ғалымы.Әбу ... ... ... ... атақты шәкірттерінің бірі. «Жүсіптің әкесі» деген
мағынаға келеді. «Йусуф» есімі барлық ... ... ... Қазақ
тілінде де Жүсіп есімі көп қолданылатын кісі есімдерінің бірі. Сондай-ақ
Жүсіп, Үсіп, Нүсіп, ... ... ... фонетикалық варианттары
кездеседі.
Әби Ханифә اَبِىحَنِيفَا- жалқы есім; «фарздур Әби Хәнифә ... ... ... ... ... «намазуң ижиндә дәгүлдүр Әби Ханифә
қатында 10 б. 6» (намаздың ... емес Әбу ... ... Имам ... ... әһли ... 4 ... бірі. Ханефи ағымының (мәзхәбінің)
құрушысы. Толық аты-жөні Нұғман ибн Сәбит. ... ... шын, ... ... ... Қазақ тілінде сөз басындағы х (ح) дыбысы түсірілген
және орнын қ дыбысына алмастырған Қанапия, ... ... кісі ... ...... ... ... Таَала виргәй аңа Ибраһимә виргән
савабы (36б, 1)» (Тәңір ... ... оған ... ... сауапты). Құран
Кәрімде аты кездесетін, «үлүлазм» деп ... алты ... ... Келдани қауымына пайғамбар болған. ... ... ... ... ... ... ... тілінде де түрлі фонетикалық
өзгерістерге ұшырап, Ибраһим, Ибрагим, ... ... ... ... бірнеше варианттары қалыптасқан.
Мухәммәд مُحَمَّد - жалқы есім; «дахы Мухаммәдә виргән савабы (36б, ... ... ... сауапты). «хақ Мухәммәд һәм ‘абдидүр һәм расүлидүр
(3а, 4)» (хақ Мухаммед әрі құлы, әрі ... Өте ... ... бұл сөз ... Мұхаммед Мұстафа б. Абдуллаһтың есімі. 571
жылы рабиуләууәл айының 12-де (17- сәуір) дүйсенбі күні ... ... ... рабиуләууәл айының 12-де дүйсенбі күні Мәдинада дүниеден озды. Соңғы
пайғамбар. (Siyer-i Nebi). «Мұхаммед» есімі ... ... ... және өте жиі ... ... ... ... бірі. Қазақ
тілінде Мұхаммед, Маханбет, Мәмбет ... ... ... ... ... - жалқы есім. Мас’удоғлындан مَسعُوداُغلِندَن«хабар
вирилди Мас’удоғлындан (28б, 3)» ... ... ... ... ... ... мұсылман болған кісілердің бірі. Хадисші, ... ... ...... ... лексикалық мағына береді. Лексеманың өзі
азербайжан және түрік тілдерінде қолданылады месуд олмақ – ... ... 1544] Ал ... ... ... ... қазақ тілінде кісі есім
ретінде сирек кездеседі. Абайдың лирикалық ... ... 20 – ... ... ... ал «Масғұт» поэмасы 128-ақ жол (Б. ... ... ... ... ... ... ... Хасан Басридән тәңри рахмәти
аңа 40б. 1» ... ... ... ... Толық аты-жөні Әбу Саид әл-
Хасан бин Әбил-Хасан Йесар әл-Басри. Хз Омардың ... ... ... ... ... ... қаза ... Үлкен ислам ғалымы. Фиқықшы және
тәпсірші [20, 61]. Хасан - түркі тілдерінде жиі ... ... ... ... ... бұл ... қазақ тілінде Асан, Қасен ... да ... ... ... ... ... ... Шафи’и (28б, 2)» (дәлел етті
Шафиғи). «ол Шафи’и қаулидүр (8б, 1)» (ол Шафиғи қаулысы). «ол ... ... ... ... (28б, 1)» (ол жарамды деп санау шарт Шафиғи ... ... ... бин ... әс-Шафиғи. Әһли сүннәттің 4 имамының
бірі. 767 жылы ... ... ... ... ... ... ... және сол жерге жерленген.
ә. Ислам дініне байланысты наным сенімдер мен терминдер: Аллаһ اَللَّه -
Алла, тәңір, құдай; «хақ намаз димәк ... ... ... (5б, ... ... ... Алла ... рахмет). Аллаһа اَلّلَهَ «ол киши айдағай шүкр
Аллаһа кидәрди ... бәни ... (31б, 4)» (Ол кісі ... ... ... ... ... жаныма батқанды). Түркі тілдеріне ислам дінімен
бірге еніп, көне тәңір сөзімен әлі ... ... ... қолданылатындығы
белгілі. Қолжазба тілінде де солай. Арабша әл-иләһ сөздерінің біріккен
түрі. ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... қаз.: ... ... Аллаһ; баш., тат.:
Аллаһ(ы);: Аллаһ(ы); қырғыз: Алла; түрік, азер. өзб.: Аллаһ; түркм.: Аллā;
ұйғ.: ... [8, 38-39]. ... сөз ... һ (ه) ... Алла ... өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ... ... ... және сөз ... л (ل) ... ... «д» дыбысы
алмастырған Алда (Алда риза болсын Батима ... деді Төле би. ... ... варианттары кездеседі. Соңғы ... ... ... ... ... да қолданылып жүр. Мысалы: Ислам дінінде
жауапкер- Аллаһтың әмірлерін ... ... ... ... ... ... адам [14, ... әкбәр اَللَّهُ اَكْبَر - Аллаһ ұлық; Аллаһ ұлылардың ұлысы; «биз
айтдук әууәл Аллаһү ... ... ... (16б, 3)» (біз айттық, алдымен
Аллаһү әкбәр деп айту ... ... ... ... және ... (ұлы, ... сөздерінің тіркесінен жасалып тұр. Н. Оңдасынов осы тіркестің қазақ
тілінде ... ... ... ... акпар, Алла әкпар, Аллаһу әкпер, Алла
әкбәр, ... ... Алла ... сияқты аллофондарын көрсете отырып,
әрқайсысына мысалдар келтіреді [15, 44].
‘ибадет ... ... ... ... ... орындау.
«‘ибадет идүң тәңрийә ари көңүл бирлә (15б, 6)» (ғибадат етіңдер тәңірге
пәк ... ... ... халықтарының барлығына еніп, түркі тілдеріне
ортақ сөзге ... және өте жиі ... ... бірі. ДТС: ‘ибадәт
(служение богу; покланение; 201); ГИ, ГТ, КФ, МГ: ‘ибадат; Қазақ тілінде
арабша «ع» дыбысымен ... өзге ... ... ғ//ø ... ... ибадат фонетикалық варианттары қалыптасқан. ... ... жоқ. қаз.: ... ... баш.: ... тат.:
ғибадәт; түрік: ибāдет; азер.: ибāдәт; түркм.: ыбāдәт; өзб.: ибадәт; ... [7, 362; 8, 401; 9, 22; 10, ... ... - ... діни ... ... адам ... кейін баратын
және Алла алдында есеп беретін жер; о ... ... ... «ахирәтдә
рахмәт идижидүр мүминләрә (1б, 1)» (ақыретте рақым етуші момындарға). Жазба
ескерткіштер ... БВ: ГИ: ГТ: ИМ: КФ: ... [16. 4]. ... ... ... ... арапша кірме лексема: қаз.: ақырет; баш.: ... ... ... ... ... аһирет; азер.: ахирәт; түркм.:
āһырәт; өзб.: àхирәт; ұйғ.: ахирәт [8, 10-11]; Арапша - ... ... осы ... ... ... ... ақирет, ақырет, ахирет,
ахрет, ахірет, ақірет деген аллофондарын атап көрсетіп, әрқайсысына жеке-
жеке мысалдар ... [15, ... ... ғұсыл, шомылу. «қайсы жүнүбдүр хажат дәгүл ғусл аңа ... ... ... ... емес ... оған «Қандай жүніптік ғұсылды қажет
етпейді»). Жалпы мұсылман түркі халықтарының барлығына діни термин ... ... ГИ, ИМ, КФ, КФТ: ... қаз.: ... ... ... ес. осм:
гусл; Арабша «шомылу, жуыну» ... ... ... Діни ... ... ... немесе ұрық сыртқа шыққан кейін діннің үкімі бойынша
жуыну. Мысалы: Аллаһ елшісі былай дейді: ... - ... ...... [14, 49].
ду’а دُعَا- дұға, дуа; Тәңірге жалыну, одан тілеу; ду’адан ... ... ... ду’адан (5б, 6)» (араб тілінде дуадан ... ... ... ... (5а, 5)» ... дұға ... тілек/).
ду’алар دُعَالَر «дахы ду’алар оқумақ һәр а’зайы йуғанда (24а, 6)» ... оқу әр дене ... ... Түркі тілдерінің барлығынан
кездестіре аламыз. ҚБ: ду’а (молитва; ДТС, 161);ГИ, ГТ, КФ, МГ, РХ, ... ... қаз.: дуа, ... баш., тат., ... ... ... доба;
түрік, азер.: өзб.: дуà; ұйғ.: дуға; Қазіргі қазақ тілінде осы сөз өзінің
негізгі мағнасымен қатар «сиқырлау, жадылық ... ... ... ... ... да ... жүр: 1. ... қып өзі бастап, «ақын» бол
деп, Дұғасын ықыласпен берді маған. (С. ... 2. ... ... ... бір ... ... ... (С. Торайғыров);
әжир اَجِر- 1. діни. ақыретте берілетін марапат, сауап. 2. еңбек ... ... ... ... ... ол кишийә ишләмәгилә артуқ олур
әжирдә дахы дәрәжәдә (43а, 3)» (бірақ ол кісі ... ... ... ... және ... Орта ... ... жазба ескерткіштерінің бір
сыпырасында кездеседі. ГИ: ежр; ГТ: ежр, ежр тап- ... ... КФ: ежр; ... мисл ... ... ... ИМ: ежр-и мисл [16, 69]. Қазіргі түркі
тілдерінде онша кең тарай ... Оғыз ... ... ... ... ... онша көп ... бермейтін, әйтсе де соңғы кездерде
ғана ... ... ... ... ... ... ене бастаған
«ежіре» сөзі осы сөзбен төркіндес.
жәннәт جَنَّت- жұмақ, жәннат; «жәннәт йахшыларжүн (1б, 2)» ... ... ... ... ... ... ... хисабсуз
дахы ‘азабсуз (3б, 5)» ... ... ... ... ... Түркі тілдерін өте кең ... ... ... ГИ, ГТ, ... қаз.: ... баш.: ... тат.: ... қырғыз: жаннат; түрік:
женнет; азер.: жәннәт; түркм.: женнет; өзб.: жәннәт; ұйғ.: жәннәт; ... ... ... ... жаннат,жәннәт, жанат, жәннет секілді бірнеше
аллофондары да ... ... ... ... ... олды баңа ... ... ики күн (14 а. 5)» (имам болды маған ... ... ... ... ... ... ... мен уақиларын жеткізуші және ең үлкен
төрт періштенің бірі. Түркі тілдеріне танымал сөздердің ... ... ... ... ... ... ... секілді көптеген
фонетикалық варианттары кездеседі. Н Оңдасынов «Арапша-қазақша түсіндірме
сөздігінде» тіліміздегі ... ... ... де осы ... ... ... جِن- жын. ... көрінбейтін дерексіз мақлұқ; жинләр جِنلَر «жинләр
иман кәтүргән кижә 28 б. 4» ... имн ... ... ... тілдеріне
кеңінен танымал лексема. Барлығында дерлік кездеседі. ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... жын; баш.: йін; тат.: жин; ... ... ... жин; ... ... ұйғ.: ... (көпше); Тілімізде парсы тілінен ... ... ... де осы ... ... ... ретінде қолданылады.
зәкәт زَكَات- зекет; Ислам діні бойынша мал-мүліктің қырықта ... ... ... «буйурды бизә намаз қылмағы зәкәт вирмәги (2а, 4)»
(бұйырды бізге намаз оқуды, ... ... ... ... ... ... 3б. 3» ... малдарыңның зекетін). Қыпшақ ... мен ... ... ... сөз. ... ... ... кездестіруге
болады. ДТС: зәкәт (639); ГТ, ГИ, ИМ, КФ, КФТ: зекат; қаз., қырғыз: зекет;
баш., тат.: зәкәт; түрік: зекāт; ... ... ... өзб.: зекāт; ұйғ.:
закат; Қазақ тілінде сирек те болса закат формасы да ... ... ... «Қоқанның» болмас қол құлы. (І. Жансүгіров).
зикр ذِكر- зікір, еске алу. «анлар ким зикр идәрләр ... ... ... (19а, 1)» ... зікір етеді Аллаға тұрғанда және отырғанда).
ДТС: зикр (память, воспоминание; 161); ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, МГ: ... ... ... ... сөз. Формасы және мағнасы жағынан бәлендей
айырмашылық жоқ. Тек ... ... енді ... «зикир, зікір»
түрінде қалыптасқан.
иләһи اِلَهِى–Ей Тәңірім; «йа иләһи қылғыл мәни тәубә ... ... (Ей ... Мені ... ... қыл). «йа ... арыт ағзум қоқусы
бағышла йазуғумы (33б, 3)» (Ей ... ... ... иісін, кешір
жазығымды). «йа иләһи йарлығ әйлә паңа зикрүң оқумаға дахы ... ... ... итмәгә (33б, 4)» (Ей Тәңірім! Жарлық ет маған зікіріңді оқуға
және шүкіріңді оқуға ... ... ... Басқа ескерткіштер мен қазіргі
түркі тілдерінде кездесе бермейді.
ислам ... ... ... шүкр идәрмән Аллаһа дин ислам үстинә (32б,
4)» (Шүкір етемін Аллаға ислам діні үстіне). «дахы ислам нур ... ... ... исламды нұр қылды). Араб тілінде «бағыну, мойынсұну» мағынасына
келетін бұл сөз, Мұхаммәд ( ғ.с.) пайғамбардың жайған ... ... ... ДТС: ислам (214); ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: ислам; Түркі тілдерінің
бәріне танымал, бәріне ортақ кірме сөз. ... және ... ... ... ... ... кейде «іслам, ісләм» деп те ... ... Ұлы ... Уайс хан- ісләм дінінің қорғаны,- деді ... ... ... ... ... үшін ... сұрау, тәубе ету.
истиғфардур اِستِغفَاردُر «мәләйкләрдән истиғфардур (5б, 5)» ... ... ... үшін ... ... ... ... тілдеріне
сіңісіп кетпесе де, белгілі бір дәрежеде енген сөз. ГИ, ГТ, ИМ, ... ... ... және ... да ... ... көбіне астапыралла
/әстағфуруллаһ/ (Алладан кешірім сұраймын) сөзінің құрамында кездеседі. Ал
бұл сөз тілімізде таң қалғанда және ... ... ... ... өте жиі ... اِحسَان- 1. жақсылық, қайыр 2. Аллаһты көріп тұрғандай ықыласпен
ғибадат ету; «ихсан димәк Аллаһа ... ... сән аны ... киби ... ... деген Аллаға құлшылық ету сен оны ... ... ... ол ихсандур тәңри йаратған қуллара (44б, 3)» (ихсан ... ... ... ... ДТС: ихсан (дар; 205); ГИ, ГТ, ИМ, КФ,
МГ: ... ... ... және ... ... белсенді қолданылады.
түрік: ихсан; азер.: ехсан; өзб.: ... Ал ... ... ... бірі ... бірақ көбіне ескі жыр дастандарда жиі ұшырасатын бір сөз. 1.
Малынан қайыр-ихсан бермеген соң, Жер ... ... ... ... ... ... 2 ... үйренбек - өзі де ихсан. (Абай).
йархамүкаллаһ يَرحَمُكَاللَه- жәракімалла; ... ... ... киби (5а, 5)» (және түшкіргенде жәракімалла деу сияқты). ... ... ... етсін» мағынасында айтылатын қошемет сөз. Түркі
тілдеріне танымал күнделікті қолданылып жүрген сөздердің бірі.
Ка’ба كَعبَه- Қағба; ««имам олды баңа ... ... ... ики ... а. 5» ... ... ... Жәбірейіл Қағба есігінде /ішінде/ екі ... ... ... деп ... ... ... орналасқан қасиетті
ғимарат. Мұсылмандардың қасиетті мекені. Сондай-ақ, ... ... ... жақ, яғни ... ... танымал лексема. Бірінде сөз
ортасындағы «ع» дыбысын түсіріп Қаба, ... енді ... ғ ... ... ... кездеседі. БВ, ГТ, ИМ, КФ: Ка’бе;
қыбла قِبلََه- қыбыла; намаз оқығанда бет ... жақ, ... ... ... ... 10 а. 4» (құбылаға қарсы тұру). ГИ, ГТ, ИМ, КФ, ... қаз.: ... баш.: ... тат.: ... ; қырғыз: қыбыла; түрік:
кыбле; азер.: гиблә; түркм.: кыбла; өзб., ұйғ.: ... ... ... «құбыла» деп айтылғанымен, «қыбыла» ... ... да ... ... ауыз екі ... ... ал «қыбыла» діни термин
ретінде ... яғни ... ... ... формасы болса керек.
Қыбылаңызға шұба қылмаймын. Ақыл аға! (М. Әуезов). Түркі тілдеріне ... ... ... ... ... танымаушы, құдайсыз, дінсіз; «инкәр идән аңа
кафир олур (43а, 1)» (мойындамаған ... ... ... ... рахмәт идижидүр мүминләрә кәфирләрә (1б, 1)» (дүниеде мәрхәмәт
етуші момындарға, кәпірлерге). ДТС: кафир (гяур, ... 288); ... ИМ, ИН, КФ, КФТ: ... қаз.: ... баш.: ... тат.: ... ... түрік: кафир; азер.: кафир; түркм.: кāпыр; өзб.: кàфир; ұйғ.:
капир; Қазақ ... ... ... ... қапир, кауір, қапыр деген
фонетикалық ... ... ... тұлғаларында өзгешелік
болғанымен, лексикалық мағыналары бірдей.
қыйамет قِيَامَت- қиямет; дүниенің соңы, ... ... ... жиналатын шақ; «ким ки оқуса үж кәз ... ... ... ... күни ... дурған йирдә (37а, 5)» (кімде кім оқыса үш рет тәңірі
тағала тұрғызсын оны ... күні ... ... жерде). «ол инанмақдур
Аллаһа дахы мәләйкләринә дахы китабларына дахы ... дахы ... (46б, 1)» (ол ... және ... және ... ... және қиямет күніне сену). Түркі тілдеріне ... ... ДТС: ... ... мертвых; 441); БВ, ГИ, ИМ, ИН, КФ, РХ:
қыйамет; қаз.: ... баш, тат.: ... ... ... ... кыямет;
азер.: гиямет; түркм.: куввāт; өзб., ұйғ.: қуввәт;
қамет قَامَت- қамат, тәкбір. Мешіттерде жамағатты ... ... ... ... ... киби ... киби иртә сүннәти киби зуһр сүннәти киби
(39а, 1)» (қамат ... үтір ... ... таң ... ... ... намазы сүннеті сияқты). ГИ, ИМ, КФ: ... ... ... діни ... ... ғана жұмсалады. Ерлерге мейлі жекелей, мейлі
жамағатпен болсын парыз бен қаза намазға тұрар алдында қамат айту – ... [14, ... ... ... «қуран дидүгүмүз Тәңри та’алануң қаулидүр (2а, 2)»
(құран дегеніміз тәңір тағаланың сөзі). қуранда قُراَندَه «дахы башламақ тәңри
та’ала башлаған киби ... (24б, 6)» ... ... тәңір тағала бастаған
секілді құранда). қурандан قُراَندَن «дахы ануңила бир нәснә ... ... 2)» ... ... бір ... оқу құраннан). Ислам дінінің негізгі
қағидаларын қамтитын, хз. Мұхаммедке (ғ.с) түсірілген қасиетті ... ... (467); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, КФТ, ... ... қаз.: ... ... кор’ән ; қырғыз: қуран; түрік: кур’ан; азер.: ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... ... ... ... онша құп көрілмейтін істер; «дахы
мәкрүһләри вар (22а, 5)» ... ... бар). ... ... ... (25б, 2)» ... ... алтау). мәкрүһдүр
مَكرُوهدُر«мәкрүһдүр истинжа алты нәснә бирлә (29б, 2)» (алты нәрсемен истинжа
жасау мәкрүк). Діни термин ... ... ... ... ... ИМ, КФ, КФТ: мекруһ; қаз.: мәкрүк; ... ... ... ... ... түркм.: мекруу; өзб.: мәкрүһ; ұйғ.: мәкру; Қазақ тілінде
«жиіркенішті, ... ... да ... ... ... ... ... мәкүру сияқты бірнеше фонетикалық ... ... ... ... ... түкірік, қайта жұтсаң мәкрүк (мақал).
Шошқа баққан мына макру қатыннан құтқар, - деді ... (Ә. ... күні ... ... ... Мәкүруде тамған болса ... ... ... ... йа ики ... ... ... үстимә
отуруң бунда (32а, 6)» (айтатын еді, ей екі періште қорғаушылар, ... ... ... ... ... ішінде оғыз және қарлұқ
топтарында кең тараған. ГИ, ГТ, КФ: мелек; өзб.: ... ұйғ.: ... ... азер.: мәләк; түркм.: мелек [7, 574; 8, 608, 10, 1528; 9, 166]. ... ... ... тілдерде бұл сөздің ... ... ... ... ескі ... ... формасында сирек те болса
ұшырасады. Әрине ... ... енсе ... Ай мен күн сырнай тартып, жұлдыз
билеп, Той қылса көкте мәлік қуанғаннан (Әріп).
мәләйк ... ... ... مَلَاِيكلَردَن «мәләйкләрдән
истиғфардур (5б, 5)» (періштелерден кешірім / ... ... ... ... ... ). ... مَلَايكلَرِنَه «ол инанмақдур Аллаһа
дахы мәләйкләринә (46а, 6)» (ол ... және ... ... ... көптік формасы. Түркі тілдерінде онша сіңісе қоймаған. Тек ... ... ... ... [10, 1527]. ... ... тілінде «мелек» және «мәләйк» сөздері синоним сөздер ... ... ... ... ... екі ... де көптік
мағынаны түбір күйінде емес, -лер көптік жалғауын ... ... ... ... мән екі ... ... арқылы беріліп тұр.Бұл құбылыс
қазақ тіліне де жат ... Араб ... ... ... ... ... ... (хабарлар) секілді сөздерге де көптік жалғауы жалғана
береді. ГИ, ГТ, ИМ: мелайик; КФ: ... ... مَسح - 1. ... ... 2. ... ... ... алғанда сулы қолмен
басты, құлақты, мойынды және аяқтағы мәсіні сипау, сүрту. «дахы баша ... ... ... ... (11б, 1)» ... басқа мәсіх тарту бұйрық
Алла тағаладан). ... ... ... (23а, 3)» ... ... ГИ, ИМ, КФ: ... Діни термин ретінде түркі тілдерінде жиі
қолданылады. «әйлә-, ... чек-, ет- » ... ... ... ... мәсх
етмек, түркмен: мәс чәкмәк т.б.) ... ... ... ... ... құрайды. Мәсіге мәсіх тартудың мөлшері - әр аяқтың алдыңғы
жағындағы мәсінің ... ... үш ... ені және ... ... 70]. ... ... күнделікті тұрмыста жиі қолданылатын мәсі
сөзінің де шыққан төркіні осы сөз болып табылады.
мисуәк ... ... тіс ... ... ағаш ... ... ... (23б, 6)» (және мисуак жасу /миуакпен тіс тазалау/). мисуәки مِسوَاكِى
«андан мисуәк әйләйә әгәр олса мисуәки (33а, 6; 33б, 1)» ... соң ... ... ... Түркі тілдерінің барлығында кездеседі. Бірақ
қазіргі таңда діни орталарда болмаса көп қолданылмайды. ... ... ... ... ... варианттары кездеседі. Мисуак қолдану ... ... [14, 60]. ... мәсуегін ұмытып, аузын құр сумен шая
салды (Ә. Нұрпейісов). ... ... ... да, ... ... ... ... момын, иман еткен, мұсылман; мүминләрдән مُومِنلَردَن
«мүминләрдән ... (5б, 5)» ... ... келтіргендерден/ дұға).
мүминләрә مُومِن لَرَه «дүниада рахмәт идижидүр мүминләрә кәфирләрә (1б, ... ... ... ... ... ... тілдеріне кең
тараған кірме сөз. ДТС: мумин; мүмин (правоверный, мусульманин; 347); ГИ,
ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ... қаз.: ... ... ... ... ... ... түркм.: мөмин; өзб.: момин; [7, 620; 8, 723, 10, 107; ... 11, 465]. ... ... бұл сөз ... «Аллаға сенген, мұсылман»
мағынасында кіргенімен, уақыт өте қолданылу өрісі мен мағынасы ... ... ... жаңа ... ... ие ... ... кісі, момын
бала т.б). Ал бұл мағынасы басқа ... ... ... ... ... ... ... мұхмын, мүһмін деген фонетикалық варианттары
да кездеседі. Айтып ем «Ақайыттан» үш ауыз пән, ... ... ... ... ... ишан бар ма ... шыққан, Мүһміннің әлін байқап
ашқан бағын (Ақан ... ... ... ... ... ... әгәр олса ... олмаз андан (41а, 2)» (қандай мұсылман әйелдің парызы одан ... ... ... ... ... сөз. ДТС: мүсүлман (354); БВ, ДМ,
ГТ, ИМ, МГ: мүсүлман; қаз.: мұсылман; баш.: ... тат.: ... ... түрік: мүслүман; азер.: ... ... ... ... ұйғ.: ... ... нәжісәт, ластық. «кидәрүр хақ нәжәсәти қумашдан ... (8а, 1)» (хақ ... ... және ... ... «дахы аринмақ
нәжәсәтдән (10а, 3)» (және нәжістен тазару). ГИ, ИМ, КФ, КФТ: нежасет;
Жоғарыдағы ... ... ... ... діни ... ... ... орнында қолданыла береді. Тілімізде «нәжәсәт» сөзі онша
кездесе бермейді. Көбіне «нәжіс» қолданылады. Ал оғыз ... ... ... ... ... гөрі «нәжәсәт» сөзі жиі қолданылады.
нәби نَبىِ- пайғамбар, Алла елшісі; ... нәби ... билә ... ... нәби ... хадисімен). нәбидән نَبِىدَن «кәлди бир хабар
да нәбидән (3б, 6)» (келді бір хабар нәбиден). нәбижүн نَبِىجُون «ануң ... дахы ... (16а, 6)» ... ... Алла үшін және нәби ... ... ... нәбиә салауат вирмәк киби (5а, 6)» (және нәбиге салауат
айту сияқты). Түркі тілдерінің бәріне танымал сөз. ДТС: нәби ... ... ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, РХ: ... ... ... ... ер кісі ... де кездеседі. сондай-ақ әулие-әнбия дегендегі әнбия сөзі де осы
сөздің ... ... ... ... نَافل – нәфилә نَافِله- 1. нәпіл, парыз да емес, уәжіп те емес,
кісі өз ... ... ... ... әншейін, жарамсыз. «дахы
нәфиләләри вар (22а, 4)» (және ... бар). ... ... алтыдур
(24а, 3)» (дәреттің нәпілі алтау). ИМ, КФ, ИН: ... ГИ: ... ... ... ... ... нәфил түрінде бүкіл түркі тілдерінде
қолданылады. Қазақ тілінде нәпіл, нәфіл ... ... ... ... ... ... ... формасы болса, екіншісі кітаби
лексикадағы тұлғасы. Ниет қыла ... Не ... ... ... ... ... екі бас ... намаз оқыдым (МБТ).
нәфс نَفس - нәпсі. 1. ... өзі; жан. 2. жеу, ішу, ... ... биологиялық қажеттіліктері.3. адамның бойындағы шектен ... ... ... ... нәби аны ... ... нәби ... өз
нәфсиндән (42б, 2)» (сүннет ... ... ... оны ... ... үстіне» өздігінен). «ари болғай нәфсиңүз (3б, 4)» (таза
болсын нәпсіңіз). ДТС: нәфс ... ... ... 355); ГИ, ... КФ, КФТ, ИМ: ... қаз.: ... түрік: нефис; азер.: нәфс; ... өзб.: ... ұйғ.: ... ... ... осы сөздің «нәпсі, нәфсі,
ләпсі, ләфсі» ... ... ... ... ... ... ... мал жиылмас, Сұм нәпсің үйір болса, тез тиылмас ... ... ... ... ... ... бара жатқан бойды
қайтажиғызып алатұғын мен емес пе? ... Ей, ... иман ... ұят
қайда, Лапсының іздегені бақыр қайда? (Нұрила). Бұлардың ... ... ... ал ... ауыз екі сөйлеу тіліндегі формалары болса
керек.
мүстәхаб مُستَحَب - мұстахап, жақсы саналатын, сауапты іс; ... ... ... ... ол киши ... су ... йири (27а, 5)»
(мүстахап дегеніміз қашан үлкен және кіші ... ... ол кісі ... су
шыққан жерді). мүстәхаблары مُستَحَب لَرِى «дахы мүстәхаблары вар (22а, ... ... бар). ... ... ... ... мүстәхабдур (26б,
3)» (оның бірі мұстахап). ГИ, ИМ, КФ, КФТ: ... ... ... діни ... ... ұшырасады. Мұстахап – таңдаулы, ең көркем амал
[14, 36].
һидайат هِدَايَة- тура жол, мұсылмандық; һидайатдур هِدَايَةدُر «айт ... дахы ... (47а, 3)» (айт, иман ... және тура жол). ... КФ: һидайат; Оғыз және қарлұқ топтарында белсенді қолданылады. Қыпшақ
тілдерінде кездесе бермейді. түрік: ... ... ... ... ұйғ.: һидайәт; Әйтседе, ескі жыр-шумақтардан ідаят тұлғасында
сирек те болса ... ... ... ... сөз ... керек. «Оқытып
жөһиттен де құтылдық» деп, ... жан ... ... ... ... ... ... әйел босанғаннан кейін пайда болатын қан; «йунмақ
киби жүнүбликдән хаиздан нифәсдән (6б, 4)» ... ... ... ... «ол йунмақдур жүнүбликдән хаиздан нифәсдән нәжәсәтдән
(26б, 6)» (ол ... ... ... ... ... ГИ, ИМ, КФ,
КФТ: нифас;Түркі тілдерінде ... ауыз екі ... ... діни ... ретінде жиі ұшырасады. Қазақ тілінде басқа
сөздердегі секілді сөз ... ф ... п-ға ... ... ... я ... я ... нинди файда бар соң? – деді мұғалім (І.
Жансүгіров).
рака’ат رَكَعَت - ... ... ... ... ... ... ануңила бир
нәснә оқумақ қурандан әууәл ики ... (19б, 2)» ... ... ... ... оқу ... әуелгі екі рәкәтта). «фатиха йалңуз оқумақ ахир ики
рака’атда (20б, 5)» ... ... оқу ... екі ... ГИ, ГТ, ... КФТ: ... қаз: ірәкәт; қырғыз: ірекет; баш: рәкәт; тат: рәкат;
түрік: рекāт; ... ... ... ... өзб: рәкәәт; ұйғ: рәкәәт; [7,
721; 8, 885, 10, 1853; 10, 194]. ... ... ... ... ... варианттары қолданылады. Біріншісі сөйлеу тіліндегі, яғни дыбыстық
артикуляциямызға бейімделген варианты ... ... ... ... ... енген
формалар болса керек. Мың ірәкәт намазыңнан ... ... ... ... ... – құрмет (Майлықожа). Қуанай қазірет жар салып халайықты мешітке
жинатты да өзіекі ракағат намаз ... ... ... (М. ... ... көбіне осы сөздің орнына «бас» ... де ... ... ... екі бас ... ... оқыдым (МБТ).
рамазан رَمَضَن – рамазан; «дахы рамазанда оруж дутмақ (3а, 5)» ... ... ... тұту). Ай күнтізбесі бойынша ... ... ... ... айы. ... ... ... лексема. ГИ,
ГТ, ИМ, КФ, КФТ: ... ... ... ер кісі ... ... де ... қаз., ... тат., түрік, азер.: рамазан; түркм.: ремезан;
өзб.: рәмәзáн; ұйғ.: рамизан; [7, 718; 8, 876, 10, 1844; ... ... ... теболса рамадан формасы да ұшырасады: Рамадан ... ... Арап ... бұл өте ... ай (Т. ... ... - елші, хабаршы, пайғамбар; рәсүлидүр رَسُولِدُر«хақ Мухәммәд
һәм ‘абдидүр һәм рәсүлидүр 3 а. 4» (хақ Мухаммед әрі ... әрі ... ... ... ... саңа хақ ... ... рәсүлүңдүр
35 б. 5, 6» (куәлік етемін ... хақ ... ... елшің). Өлі және тірі
түркі тілдеріне танымал арапша кірме сөз. Көбіне діни ... ... ДТС: ... ... 477); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, ... ... ... кісі есімі ретінде де жиі кездеседі. Қазақ тілінде
расул, ... ... ... ... ... Рәсулді алған бұл өлім,
Кімнен жөнді сұрайды (Абай). Хажы әке бұл ... ... ... ... көнсең керек (Назым).
рахмәт رَخمَت - рақмет, рахымдылық, мейрімділік; ... ... ... ... (1б, 1)» ... мәрхәмәт етуші момындарға,
кәпірлерге). «ахирәтдә рахмәт идижидүр мүминләрә (1б, 1)» ... ... ... ... һәләк итмә сану рахмәтүң бирлә (35а, ... жыға ... ... ... ... тілдерінің барлығына
белгілі лексема. Тілімізде рахмет, рақымет, рақмет, рахмат, рахымет деген
фонетикалық варианттары кездеседі. ... ... ... туы, ... жүзінде қаз бен қуы (Ы. Алтынсарин). Артықша жаратқан Алланың ... ... ... ... айтқанда осы «рахмет» сөзі қолданылады. Бұл
әнрине ауыспалы мағнасы.
рүку' رُكُوغ- рүкуғ, намазда ... ... ... ... «биз ... рүку’
әйләмәк дахы сүжуд әйләмәк рүкндүр (18а, 5)» (біз айттық, рүкуғ ету ... ету ... ... ... ... әйләңүз дахы қуллық әйләңүз тәңриңизә
(18а, 6)» (рүкуғ етіңіз, сәжде етіңіз және ... ... ... ... ... діни ... жазылған бірнешеуінде ғана
ұшырасады. ГИ, ИМ, КФ, КФТ: ... ... ... ... ... ... Бұл ... рүкүғке жақын алса намазы ... [14, ... бас ... ол да – ишарат (Абай). Жалпы ... ... ... ثَوَاب - сауап, сый, силық; «тәңри таَала виргәй аңа илик йыллық
қылмыш сәвабы (36а, 6)» ... ... ... оған елу жылдық қылған
сауапты). сәваблу ثَوَابلُو «тәрк ишләр сәваблу олурлар (41а, 5)» ... ... ... ... ... барлығына белгілі сөз. ДТС: саваб; сәваб
(492); ГИ, ИМ, ИН, КФ, МГ: севаб; қаз.: сауап; баш.: ... тат.: ... сōп; ... ... ... ... ... соғāп; өзб.: сәвáб; ұйғ.:
савап; [7, 767; 8, 945, 10, 1953; 15, 93].
садақа صَدَقَه – ... ... ... ... әйләмәз ғулул малындан
(12а, 5)» (және садақаны ... ... ... ... ГИ, ГТ, ИМ, ... ... КК: ... қаз.: садақа; баш.: сәдәқә; тат.: сәдақа; қырғыз:
садаға; түрік: садака; ... ... ... ... өзб.: сәдақа; ұйғ.:
садықа; [7, 731; 8, 906, 10, 1880; 15, 243]. ... ... ... ... ... ... да ... Дегенмен бұл ауыз екі
сөйлеу тіліндегі варианты болса керек.
салават صَلَوَت- салауат; Хз. Мұхаммед пен оның ... ... ... нәбиә салауат вирмәк киби (5а, 6)» (және ... ... ... ГИ, ИМ, КФ: салават; Діни термин ретінде ... ... ... ... ... ... ... тұлғаларында кездеседі. Енді намаздың
аты - салауат, салауат дұға мағнасында деген ... ... көп ... ... ... ... ... тілдегі, соңғысы халық тіліндегі
варианты болса керек.
сәждә سَجدَه- сәжде; «уәжиб ... ... ... ... (20а, ... ... ұмытқаны үшін сәжде ету). «айтды ба’зылар уәжиб олур ... ... ... (20а, 4)» ... ... уәжіп болады оның үстіне
сәһуи ... ... ГИ, ИМ, КФ: ... қаз.: сәжде; баш., тат.:
сәждә; қырғыз: сажда; түрік: сежде; азер: сәждә;түркм.: сежде; өзб.: ... ... [7, 754; 8, 927, 10, 1927; 15, 205]. ... тілдеріне жаппай
белгілі сөз. Тілімізде саждә, сәжда, сәждә, шажда, шәждә, ... ... ... екен ... ... сәһу; қате, жаңлысу; (сәжде сәһуй - жаңлысу ... ... ... олур ану ... ... ... (20а, 5)» (кейбіреулер
айтты, уәжіп болады оның үстіне сәжде сәһу). «айтды ... ... ... ... (20а, 6)» ... айтты уәжіп болмайды сәһу сәжде). ГИ,
ГТ, ИМ, КФ, МГ: сехв;Түркі тілдерінде тек діни термин ... ... ... ... ... ... ... әрі қарай жалғастырып, соңында
сәһу сәждесін жасайды.[14, 190].
сүбхәнәкә سُبحَانَكَ – ... ... ... ... дұға сөзі; «сүбхәнәкә оқумақ (20б, 2)» ... ... ... тілдеріне жаппай таныс лексема. Тілімізде бұл сөз ... ... ... ... ... ... сияқты бірнеше
фонетикалық вариантта ұшырасады [15, 204]. Дүңк етіп күн ... ... ... деді қажы (Х. Есенжанов). Тәубе!...Субыхан Алла!- деді.
Қылдым тәубе-ай сұбықан (С. ... ... ... КФ:
сүбханеке; ГИ: сүбханеке; ИМ: сүбханеке; ГТ: сүбхане [16, 244]
сүннәт سُنَّت- сүндет; Хз. ... ... ... ... ... және ... бір тақырыпта айтқан сөздері; ... ... ... ол ... сүннәтләрдән (20а, 1)» (кейбіреулер айтты,
ол екеуі ... ... ... ... ... он икидүр (20а,
6)» (намаздың сүндеттері он екі). «әгәр тәрк итсә бир ... ... (22а, 1)» ... тәрк етсе бір нәрсе сүндет дегенімізден). ГИ,
ГТ, ИМ, КФ: сүннет; КФТ: ... ... той); қаз.: ... баш., ... ... ... түрік: сүннет; азер.: сүннәт; түркм.: сүннет;
өзб.: сүннәт; ұйғ.: сүннәт; [7, 803; 8, 971, 10, 2051; 15, 214; 11, ... ... осы ... ... ... ... сүнниет, сунна, сұнна
сияқты бірнеше фонетикалық варианттары кездеседі. [15, 214]. Сондай-ақ ер
баланы сүндетке отырғызғанда жасалатын ... той да осы ... ... ...... ... 114 ... әрбірі; сүрәсин سُورَسِن «фатиха
сүрәсин оқумақ (19б, 1)» (фатиха сүресін оқу) «андан оқуйа иннә әнзалнәһу
сүрәсин ... ... ... ... (36а, 1)» ... соң оқығай иннә
әнзәлнәһу сүресін ақырына дейін дәреттің артынша). ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... ... баш., тат: ... ... сүрө; түрік: суре; азер.: сурә;
түркм.: сүре; өзб., ұйғ.: ... [7, 799; 8, 964, 10, 2043; 15, 214; ... ... ... суре ... ... да ... алайда бұл кітаби
лексикадағы фомасы. Әншейін қасына суре танитын ... жиып ... ... ...... 1. жол. 2. ... қарай өтетін тозақтың үстіне
құрылған өтуі қиын көпір, қыл көпір; «йа иләһи мүхкәм әйлә ики ... ... ... күн анда ... (35а, 2)» (Ей ... ... ... қыл көпір үстінде тайдырылған күүн ол жерде аяқтар). ГИ, ИМ, КФ:
сырат; қаз.: ... баш.: ... тат.: ... ... ... ... сират;
түркм.: сырāт; өзб.: сирáт; ұйғ.: сират; [7, 774; 8, 950, 10, 1971; ... ... ... ... сұрат деген аллофондары да қолданылады. Бүгінгі
күні ... ... шал ... ... ... сапарынажол шеккенде... (Ә.
Нұршайықов). Сол сұрат көпір мына біздің күйімізден ауыр емес ... ... ... (С. Сматаев).
таһарат طَهَارَت - тәһарат, дәрет, тазалық, тазалану; ... ... бири кижи ... (6б, 2)» ... ұлы ... ... бірі
кіші тәһәрат); Қолжазбада авдаз сөзімен синоним ретінде қолданылған ... ... ... ... ... ... бұл ... орнына көбіне
парсыша авдаз сөзі қолданылған (Қ. авдаз). ГТ: таһарат; қаз.: дәрет; баш.:
тәһәрәт; тат.: тәһарәт; ... ... ... ... өзб.: ... ... [7, 3; 9, 14]. Дәрет ауыз екі сөйлеу ... ал ... ... ... ... ... формалары.
тахиат تَحِيَات- тәхиәт; намазда оқылатын әт-тахият дұғасы; сәлем ... ... ... ... отурмақ тахиат қадарынжа (10б, 1)» (ақырғы
тәхиятқа ... ... ... «биз айтдук ахир тахиата отурмақ рүкндүр
(18б, 6)» (біз айттық, ақырғы тәхиятқа отыру ... ГИ, КФ: ... ... ... ... ... ... кең тарай қоймаған. Кітаби
тілімізде тілімізде сирек ... ... ... – дұғаның...
ақырында.... тәхият, одан тәшәһһуд, одан салауат... ең ... ... ... ... ... су табылмаған кезде құм, топрақ сияқты
заттарға ... ... ... алу; ... ... дидүгүмүз тәйәммүм киби
тобрағилә (38б, 4)» (хүкми дәрет дегеніміз тәйәммүм сияқты топырақпен).
«дахы ... алды (41б, 5)» ... ... ... ГИ, ИМ, КФ: ... ... көбіне діни термин ретінде қолданылады. Тәйәммүм – су
болмаған кезде немесе су бола ... ... таза ... ... соққан
қолдары арқылы жүзін және екі қолын шынтаққа дейін мәсіх ету [14, 73].
тәубә تَوبَه- тәубә, істеген ... ... ... ... ... ... ... мәни тәубә идижиләрдән (32б, 6)» (Ей Тәңірім! Қыла көр
мені тәубе етушілерден). ... ... ... саңа ... тәубә
идәрмән саңа (35б, 4)» (Жалғызсың, ортағың жоқ, ... ... ... ... Түркі тілдеріне белгілі арапша кірме сөз. ГИ, ГТ, ИМ, КФ,
КФТ: тевбе; Қазақ тілінде тәубе, тауба, тәуба, ... тоба ... ... ... ... Ер Жәке тауба қылып орныңнан тұр (К.
Әзірбаев). «Тойған ... ... ... ... егеспей! (Тұрмағамбет).
Тоқсан кірдім қамалға, Тоба деп ... ... (Ж. ... ... ... бір деп білу; тәухиддән تَوحِد دَن «имандан дахы
мағрифатдан дахы ... дахы ... дахы ... ... (45а, ... және мағрифаттан және тәухидтен және шариғаттан және діннен
айтты). «тәухид ... ... ... әууәлдән ари көңүл бирлә ... ... ... ... бір деп білу ... пәк көңілмен). ГТ, ИМ, КФ:
тевхид; Күнделікті тұрмыста қолданылммаса діни термин ретінде қолданылады.
«Тәухиттің көп айт деген ... ... ... күйді басым» - деген
сияқты арап сөздері көп араласқан діншілдік мазмұндағы ... көп ... (С. ... تَفسِير- тәпсір, түсініктеме; «қумашуңы арыт айдылды тәфсир
ижиндә (12а, 3)» ... ... деп ... тәпсір ішінде). «бунуң киби
уарид олды тәфсирдә (14а, 3)» (осылай ... ... ... ... діни ... ... ... ітлдерінде қолданылады.
ГИ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: тефсир; қаз.: тәпсір; баш.: тәфсир; тат.: тәфсир;
қырғыз: тефсир; ... ... ... ... ... тефсир; өзб.: тәфсир;
ұйғ.: тәпсир; қазақ тілінде тәпсір, ... ... ... ... ... ... кездеседі.
уәжиб وَاجِب – уажып; Парыздан кейінгі маңызды міндет, борыш. уәжибләри
وَجِبلَرى «дахы ... вар (10а, 1)» ... ... бар). ... йидидүр (19б, 1)» (намаздың уәжіптері жетеу). уәжибләрдән
وَجِبلَردَن«айтды ба’зылар ол ... ... 19б. 6» ... кейбіреулер ол
екеуі уәжіптерден). ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ... қаз.: ... ... ... түрік: вāжип; азер: вāжиб; түркм: вāжип; өзб: вáжиб; ұйғ:
важип; [7, 934; 8, 1131, 10, 2325; 11, 404; 9, 205]. ... ... ... ... діни ... ретінде қолданылады. Тілімізде уажып,
уәжіп, уажип, уажіп сияқты бірнеше фонетикалық варианттары ... ... ... нұр ... ... амансың ба, саңылағым (Шашубай),
бәндеге бұйырғаны парыз уажіп, ... ... жоқ мал мен ... ... ... ... ... неше келер (Ұлбике).
уитир وِتِر - үтір намазы; «дахы қунуд оқумақ ... (19б, 4)» ... ... оқу үтір ... ... киби иртә ... киби зуһр
сүннәти киби нәки бунлара бәңзәрсә (39а, 1)» ... ... ... ... ... ... ... сүннеті сияқты не осыларға ұқсаса). ГИ, ИМ,
КФ: витр; Діни термин ретінде ... ... ... ... Үтір намазы
рамазы рамазанда ғана жамағатпен оқылады [14, 148].
үммәт اُمَّت- үмбет, ... ... ... ... ... ... ... үстинә (4б. 2)» (бірікпейді /топтаспайды/ менің үммәтім
жамандық үстіне). үммәтүң اُمَّتُك ... ... ... (15б, 3)» ... ... үммәтинә اُمَّتِنَه «аңды ануң мүздыны үммәтинә (42б, 5)»
(айтты оның артықшылығын үмбетіне). ДТС: ... ... ... 625);
ГИ, ГТ, ИМ, КФ: үммет; қаз.: үмбет, үммәт,үммет; қырғыз: үммөт; түрік:
үммет; азер.: ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: үммәт; [7, 927; 8,
1128, 10, 2308; 11, 437; 15, 48]. ... ... ... арапша кірме
сөз.
фарз فَرض- парыз, міндет, ... ... ... ... فَرض ... ... ... қуранилә нәби хадиси билә (2а, 1)» ... ... ... нәби хадисімен). «хақ фарз ики дүрлүдүр (4б,
4)» (шын парыз екі ... «хақ ... ... вар (22а, 4)» ... ... бар). ГИ, ИМ, ИН, КФ, КФТ: ... қаз., қырғыз: парыз;
баш., тат.: фарыз; түрік: фарз; азер.: фәрз; түркм.: ... өзб.: ... ... [7, 239; 8, 251, 10, 762; 11, 214]. ... ... ... ... Қазақ тілінде алғаш діни термин ретінде ... ... ... ... мен ... ... кеңіп, актив сөзге айналған. Парыз
сөзімен қатар сирек те болса фарыз деген ... да ... ... варианты болуы керек. Түсірдің мал фарызын Мекке барып (Назым);
фарз ‘аин ... ... айын ... әр ... өзі ... ... Намаз ораза т.б. «бири фарз ‘аиндүр (4б, 4)» (бірі
айн парыз). «фарз ‘аин ... ... (4б, 5)» ... айн ... Тек діни ... ... ... қолданылады. ИМ: фарз аин; Айн парыз.
Әрбір мұсылманға тікелей жүктеліп, өтеуге борышты парыздар [14, 30]. ... ... ... ... ұшырасады. Парызғайын – ... ... (І. ... ... ... ... кифая парыз; кейбір мұсылмандардың орындауы
арқылы барша мұсылманның мойнынан түсетін парыздар; жаназа т.б. «бири фарз-
ы кифәйәдүр (4б. 4)» ... ... ... «фарз кифәйә дидүгмүз шулдур (5а,
3)» (кифая парыз дегеніміз мынау). Бұл да діни ... ... ... ИМ: фарз ... ... парыз: жалпы мұсылмандарға парыз бола
тұрса да, кейбір мұсылмандардың іске ... ... ... ... ... ... [14, 30].
фатиха فَاتِحَه - фатиха, ашылу, кіріспе; 2. Құранның ... ... ... оқумақ (19б, 1)» (фатиха сүресін оқу). ... ... ахир ики ... (20б, 5)» ... ... оқу ақырғы екі
рәкәтта). қаз.: патиха, фатиха; баш., тат., түрік: фатиха; ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 238; 8, 252, 10, 765;].
Тілімізде ос ... ... ... ... ұшырасады. Мысалы:
Сіздердің патихаларыңызбен, - деді Ажар (С. Омаров). Онан соң қирәт, яғни
сураий ... ... ... Жарықбас молда батихасын берді ... Ал енді ... жиі ... ... ... сөздерінің де
шығу төркінінің осы сөз екендігін аңғару да қиын емес ... ... жер ... ... ... 1. ... кеңес, сөз. 2. Хз. Мұхаммедтің (ғ.с.)
сөздері мен істерінен әңгіме. хадиси حَدِثىِ «Нәби хадиси ... (2б, ... ... ... ... ... ... қуранилә нәби хадиси
билә (2а, 1)» (білінді намаздың парыздығы ... нәби ... ... ... нәби ... (12а, 1)» ... нәби
хадисімен). ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: хадис; қаз., баш.: хадис; тат.: хәдис;
қырғыз: ... ... ... ұйғ.: ... ... өзб.: хәдис; Түркі
тілдеріне танымал арапша ... ... ... ... ... ... варианттары да бар. Пайғамбардың қадысы, - деді Сүгір молда (Ғ.
Мүсірепов). Бұл қадисте пайғамбарымыз һәм ... ... ... ... (С.
Сейфуллин).
хаж حَج - қаж, ... ... ... нәби ... ... (3б, 2)» (Ол нәби ... ақырғы қажылығында). «дахы хаж әйләмәк
(3а, 5)» (және қажылық жасау). «хаж ... ... ... (3б, 4)»
(қажылық жасаңыз тәңіріңіздің үйіне). Хаж (хадж; ДТС, 199); ГИ, ИХ, КФ, МГ,
ИМ: хаж; қаз.: қаж, ... баш., тат., ... ... хаж; ... ажы;
азер.: хажж; өзб., ұйғ.: хәж; Қазақ тілінде осы ... ... хаж// ... ... ... ... ... болады.
Бұлардың алғашқы екеуі (қажылық, әжілік) сөйлеу тіліміздегі, ал ... ... ... ... болса керек. Деп айтқан мың реттік
әжіліктен, артық деп халыққа қылған бір әділ іс ... ... ... ... (А. ... ... хайыз, етеккір; хаиздан حَيضدَن «дахы йунмақ киби жүнүбликдән
дахы хаиздан (5а, 2)» ... және ... ... ... ... ... ... нифәсдән нәжәсәтдән 26 б. 5, 6» (ол жүніптен,
хайыздан, нәжістен жуыну /тазару/). ИМ, МГ, КФТ: ... ... ... ... ... ... діни ... ретінде сирек ұшырасады.
Хайыз - әр айдың белгілі ... әйел ... ... болып, кейбір
ғибадаттарға кедергі жасайтын қан [14, 56].
хақ حَق- хақ. 1. ... ... 2. шын, ... «хақ ... ... һәм ... (3а, 4)» (хақ Мухаммед әрі құлы, әрі ... ... хақ ниәт ... (15б, 4)» (біз ... ... ниет ... ... алты дүрлүдүр (37а, 6)» (шын тазалық алты түрлі). ДТС: хақ (право,
обязанность; 198); хақ сөз (истинное слово; 198); ГИ, ГТ, КФ: хақ ... ақы); ИМ: хақ (шын, ... ақы); ИН, КФТ: хақ ... қаз.: ... баш., тат: хақ; қырғыз: ақы; түрік: хак; азер.: хагг; ... ... хак; ұйғ.: хәк; ... жиі ... ақы ... ақы, ... ақ (ақ ... «аққа құдай жақ») сөздерінің де арғы тегі осы
сөзден екен [15, ... ... - ... ... рұқсат берген нәрсесі; «хәлал олмақ дүниа
иши сәләм вирмәкдүр (17а, 3)» (адал болған дүние ісі сәлем ... ... ... (11б, 5)» ... болу ... ДТС: ... ... ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: хелал; қаз., қырғыз: адал; баш., тат.: хәләл;
түрік: хелāл; азер., ... ... өзб.: ... ұйғ.: халал; Түркі
тілдеріне кең тараған лексема. ... ... адал ... ... ... ... да ... Әлбетте соңғы екеуі кітаби тілдегі
варианттары. Мысалы: ... ... кісі ... ... ... ... жолмен
алмағымды (Молда Мұса). Малға махаббатын аудармай ізгілікке бола халал
кәсіп ... ... ... емес ... Алал сопы мен емес, Пірдің ... ... ... ... ... тиым ... ... «дөрдинжи
арытғай қарныны харам йәмәкдән (37б, 6)» (төртінші арындыр қарныңды ... ... ... ... ... сөз. ДТС: ... ... 199); КК, ГИ, ГТ, ИН, КФ, КФТ: харам; қаз.: арам; баш.:
харам; тат.: хәрәм; ... ... ... ... азер.: харам; түркм.:
харāм; өзб.: хәрáм; ұйғ.: харам; Тілімізде харам, қарам деген ... да жиі ... ...... «йа иләһи мән сығынурмән саңа рижсдән
нәжисдән хабисдән ... ... 31а. 5» (Ей ... Мен ... ... нәжістен жамандықтан, тас атылып ... ... ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... қаз., баш., тат.: ... ... ... ... шейтан; өзб., ұйғ.: шәйтан; Түркі тілдеріне тегіс таныс сөз. Қазақ
тілінде сайтан формасы да жиі қолданылады.
шари’ат شَرِيعَت- ... ... ... діни ... ... ... ... бәллү рүкүнләрдән (6а, 1)» (шариғатта
белгілі шарттардан /негіздерден/ тұрады). «алтынжы аудаз алмақдур ...... ... алу ... ДТС: ... шәри’ат (520); ГИ, ИМ,
КФ, КФТ: шери’ат; қаз.: ... баш., тат.: ... ... ... ... ... ... түркм.: шериғат; өзб., ұйғ: шәриәт; ... ... деп те ... ... ... да көңілге тұтар
сабағы болғаны (Д. Досжанов).
шәһид ...... Алла ... дін үшін соғыста жанын құрбан еткен
адам; шәһидләрдән شَهِيدلَردَن «ким ки ... ики кәз ... ... (37а, 3)» ... кім ... екі рет ... ... салихтардан). ГИ, ИМ, КФ: шеһид; қаз., ... ... ... ... ... түркм.: шеһит; азер.: шәһид; өзб: шәһид; ұйғ.: шеһид;
[7, 808; 8, 984, 10, 2081; 11, 482; 15, 233]. ... ... ... ... ... сөз. Тілімізде бұдан өзге шейт, ... ... ... ... секілді бірнеше фонетикалық варианттары кездеседі. Бұлардың соңғы
үшеуі /шаһид, шаһит, шәһид/ ... ... ... ... ... шейіт деп, Өлмегенің қазы деп (Жамбыл). Қалғандай шаһидтерді аза
тұтып, Дауылды дала лезде қарауытып ... Алты ... ... ... ... (Ер ... Тағдыр осы екі ұлың шәһит болды (Ақылбай).
ни’мәт ... ... ... сый; ... ... дәлил қылды
сәнүң жәннәтүңә ни’мәтлү жәннәтүңә (33а, 4)» (және дәлел қылды ... ... мол ... ... ... ... ... әйлә
паңа ни’мәтләриндән (33б, 6)» (рызық қыл ... ... ... ... ... ДТС; 359); ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... ... баш.: ниғмәт; тат.: ниғмәт; түрік: нимет; азер.: не’мәт; түркм.:
нығмат; өзб.: не’мәт; ұйғ.: ... Н. ... ... ... ... нығмет, ниғмет, ниғымәт, нығмат, нығмәт, нығымат ... ... атап ... ... ... ... кең тарағаны және
қазіргі әдеби нормада қолданылып жүргені нығмет формасы. Ал қалғандары
кітәби ... не ... ... ... ... атақ-лауазымын, кәсібін білдіретін сөздер және қоғамдық-
әлументтік атаулар: фақиһ فَقيه- фикыһшы, діни үкім ... ... ... ... ... Ләйс ... (8б, 2)» (айтты фиқықшы Ләйс әкесі
/Әбу Ләйс/). ГИ, ИМ, КФ, КФТ: фақиһ; Түркі ... діни ... ... ... ... Көнерген сөздер қатарына жатады.
мүеззин مُوَذِّن- мүзәзин, азаншы; муазинләрә ... «ол ... ... дахы султанлара дахы ... дахы ... (47а, 1)» ... ... және ... және ... және азаншыларға). Түркі
тілдерінің көбіне танымал кірме сөз. ГТ, ИМ: ... тат.: ... ... ... ... ... мүәззин; өзб.: муәззин; ұйғ.: мәзин [7, 616;
8, 711, 10, 1603; 9, 175]. Қазақ, қырғыз және ... ... ... //
азанчы» делінеді. Мысалы: Азаншылық – аса ... ... ... ... түбірлес сөздер. Н. Оңдасынов аталмыш сөздігінде бұл сөздің
тіліміздегі баламасын «мәзін» деп көрсетіп, Р. ... ... ... ... азан шақырып ед – бесінге, Мешітке жұрт келіп жатыр
шуласып (Р. Ғамзатов). Бұл ... ... осы ... ... башқұрт
тіліндегі нұсқасын тікелей алған сияқты.
имам يمَم- ... ... ... ... ... тамам олды имам
намазы дахы ол кишиләрүң ... киби (19а, 5)» ... ... ... ... сол кісілердің намазы секілді). «имам олды баңа Жибрийл ... ики күн (14а, 5)» ... ... ... ... ... ... екі
күн). «ол мути’ олмақдур бәгләрә дахы султанлара дахы имамлара (47а, 1)»
(ол мойынсұну ... және ... және ... БВ, ГИ, ИМ, ИН,
КФ: имам; Түркі тілдерінде жаппай қолданылады. ... ... ... ... барлығында осылай.
султан سُلطَن- сұлтан. «ол мути’ олмақдур бәгләрә дахы ... ... (46б, 6)» (ол ... ... және ... және имамдарға).
БВ, КК, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, МГ, ал-Каванин, ТА, ат-Тухфа:султан; ... баш.: ... тат., ... ... ... ... түркм.: солтан;
өзб., ұйғ.: султан; [7, 798; 8, 963, 10, 2039; 15, 212; 11, 284]. ... ... ... عَالِم - ғалым, оқымысты, білгір. ‘алимләр عَالِملَر «‘алимләр
иттифақи билә (2а, 2)» ... ... ... тілдерінің
барлығына дерлік енген сөз. ДТС: ‘алим (ученный;34); ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ,
МГ, РХ: ‘алим; қаз.: ... баш.: ... тат.: ... түрік: āлим; азер.:
āлим; түркм.: алым; өзб.: алим; ұйғ.: алим [7, 16; 8, 29; 9, 21; 19, ... ... ... ... ... ... ... ғалым,
алым, ғалім, әлім сияқты фонетикалық варианттарын көрсетіп ... ... ... ... ... ғана ... ... да,
қалғандары кісі есімдері құрамында (Әлім, Әлімбай, Әлімжан, Алым, Ғалымжан
тб.), ауызекі сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ...... тоқитын не сататын кісі; күфчиләр ... ... ... Әби ... ... ... базарында (40а, 3)» (намаз
оқыдым Әбу Йусуф үстіне ... ... ... ... ... ... -чи зат есім жұрнағын. Қ. күфие. –чи;
‘абд عَبد- 1. құл, кіріптар 2. діни. Аллаға құл ... «хақ ... ... һәм расүлидүр 3 а. 4» (хақ Мухаммед әрі құлы, әрі елшісі). ... тірі ... ... мен ... ... ... ... енген сөз
болғанымен жазба әдеби тілде болсмаса ауыз екі сөйлеу тілінде кең етек жая
қоймаған бір сөз. ГИ, КФ, КФТ: абд ... ... ... бұл сөз ... байланысты қолданылады. Н. Оңдасынов осы сөздің жергілікті
халық тіліндегі ғабд, абд, абди, абды, әбд, ... ... ... ... ... ... ... варианттарын атап көрсетеді [9, 23]. Дегенмен
бұлар кісі ... ... ... керек.
әһл اَهل- 1. туысқан, ағайын, жанұя ... бәйт – ... 2. ... жұрт, қауым (әһлі ислам- ислам жұрты) 3. ие. 4. ұста,
машық. «та әһл ола ... ... 38 а. 2» ... ... ... «Мухәммәдүң әһли үстинә 1 б. 4» (Мұхаммедтің жанұясы үстіне). Басқа
сөздер секілді кеңінен тарап, сіңсіп кетпесе де, ... ... ... ... ... ... ... көреміз. КФ: әһл (ұста,
машық); ГИ: әһл (1. ... ... 2. ... ... ГТ, ИМ, ИН, КФТ: ... халық); БВ: әһл (ие); Бізге оншалықты таныс сөз болмаса да кіаби
ақындардың жыр-шумақтарынан кездестіруге ... ... ... әһілінен жан
екенсің, Солардың ие таныс білісінде (Ақан сері). Айтпа ақылы мол ... ... ... ... ... ... ... خَلق- 1. жаратылу, жасалу; «Аллаһ та’ала бирдүр икинжиси йоқдур
халқ йарадыжыдур (46а, 4)» (Алла ... бір, ... жоқ, ... ... 2. халық, жұрт. «йа халқилар қылуңуз ... 3б. 2» (Ей ... Бес ... ... ... ГТ: ... ГИ, ГТ, ИН, ИМ, КФ: халк ... Бірінші мағынада қазіргі
түрік тілінде көнерген сөз ретінде сирек ... ... ет- ТС, ... «халық, жұрт» мағынасы түркі тілдеріне кеңінен танымал жиі
қолданылатын ... ... қаз.: ... баш., тат.: ... қырғыз: қалқ;
түрік: халк; азер: халг; түркм.: халк; өзб.: халк; ұйғ.: хәлык; [7, 306;
8, 318, 10, 933; 11, ... ... ... адамзат, адам баласы; «йа адамоғлы алуңуз
қамашуңуз һәр намаз қылғанда (12б, 3)» (Ей, адам ... ... ... ... ... ... сөз. Адам – арабша, зат есім түбірі; оғ(у)л-
түркіше, зат есім ... - ы – ... ... 3-жақ ... ... тілдерінің көбінде қолданылады. Тек кейбірінде адам ... ... ... ... ... енді бірінде оғул сөзінің орнында
бала сөзі қолданылады. қаз.: адам баласы; баш.: адам ... тат.: ... ; ... ... ... ... ... āдам оғлы; өзб.: инсàн
бàласы; [7, 392].
Адамның және басқа да нәрселердің мінез-құлық, қасиеттеріне байланысты
сөздер: ... ... – 1. ... ... ... бас ... 2.
күнәһәр. «фарз дидүгүмүз олур тәрк әйләйән ‘аси (43а, 1)» ... ... ... ... ... ... болады ). Бір қатар орта ... ... ... ... ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ: аси; ... ... тілдерінде кең қолданыс тапқан. «бұзақы, сөз тыңдамайтын,
сотқар, ... бас ... ... ... «Аси ... сотқар
бала». Қыпшақ тобына кіретін тілдерге, ... ... ... ... ... ... да, ескі ... мен кітаптарда асы, ғасы, ғаси
тұлғаларында ұшырастыруға болады. [9, 20] ... ... асы, ... ... онан ... бұл емес ... жолым (Абай); Ол аузыма үңілді, Сұм
дүние сөз қуар, жұлды ғаси ... ... ... 1. үлкен, ұлы, даңқты, абройлы. 2. қадірлі, қасиетті
«йа ‘изәтлү тәңри (35б, 1)» (әй ұлы ... ... Өлі ... және
қазіргі түркі тілдеріне кең тараған арабша кірме сөздердің бірі. БВ, ГИ,
ГТ, ИМ, КФТ, МГ: иззет; қаз.: ... ... ... ... иззәт; өзб.:
иззәт; ұйғ.: иззәт [7, 414; 8, 473; 9, 33; 10, 1132; 11, 522]. ... бұл сөз ... ... ... гөрі ... ... ... әдеп
сыпайылық» деген мағынада жиі қолданылады. Мысалы: Алыңыз, біздегі ең жақсы
осы сөйлеп ... ... деді қыз ... ... білдіріп. (С.
Омаров). Сондай-ақ тілімізде ізет формасымен қатар ғиззәт, ... ... ... ... Бұл ... ... енген элементтер болса
керек. Мысалы: Біріңді бірің ғиззат, құрмет етіс, Тұрғандай ... ... ... ... ... залым, зұлымдық жасаушы; залимлер ظَالِملَر «дүшманлық йоқ
иллә залимлер үстинә вар (1б, 3)» ... жоқ, тек ... ... Түркі тілдеріне өте кең тараған, қолданылуы жағынан өте ... ... ГТ, ГИ, ИМ, КФ, КФТ: ... қаз.: ... баш., тат.: ... залім; түрік: зāлим; азер., түркм.: зāлым; өзб.: зàлим; ұйғ.:
залым; ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық
формасы да ұшырасады. Бірі әдеби норма да, ... ... ... ... ... ... халықтың жауы-залымын (Жамбыл). Біреуі сол сұмдардың
Құсан зәлім, талайға жауыздығы болған мәлім (И. Байзақов).
садық صَادِق - ... ... ... «ким ки ... иннә ... ... ардынжа бир кәз йазылғай садықлардан (37а, 2)» (кім ... ... ... дәреттің артынан бір рет ... ... ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... Оғыз және ... ... қолданылады. Қыпшақ тобында кездесе бермейді. түрік: садык; азер.:
сāдиг; түркм.: сāдык; өзб.: сáдық; ұйғ.: садық [7, 731; 8, 907, 10, ... ... ... кісі есімі ретінде жиі ұшырасады. Садық, Садықбек,
Садықбай т.б.
сыддық ... өте ... ... ... Әбу ... «бу ... бирлә хабар вирилди Әби Бәкр сыддықдан (32а, 3)» (бұл
дәлелмен хабар ... ... ... ... ... кең ... ... жазба әдеби тілде, соның ішінде діни ... ... ... ... ... ... тұлғасында кездестіруге болады.
Әбубәкір сиддықтың даналығынан, Ғұмардың әділдігінен, Ғұсманның ... ... ... ... ... ... (Х. Есенжанов). Қазақ
тілінде жиі кездесетін Сыздық, Сыдық деген кісі ... де арғы ... ... ... - ... артықшылық,аса сапалылық; «хасыл олмаз намаз
фазиләти (16а, 5)» ... ... ... ... ДТС: ... доброта; 193); ГИ, ГТ, ИМ, КФ, МГ: фазилет; Түркі тілдерінің
қарлұқ және оғыз топтарында белсенді қолданылады. Ал ... ... ... ... ... ... ... азер.: фәзиләт; өзб.: фазиләт;
ұйғ.: пазиләт; Әйтсе де, ... жиі ... ... сөзі осы ... ... ... فَاسِق- пасық, күнәһәр, кесірлі, азғын; «сүннәт ... ... ... олур (43а, 2)» ... ... тәрк еткен пасық болады).
«нәфл дидүгүмүз олмаз тәрк ... аны ... ... (43а, 3)» ... тәрк ... оны пасық болмайды). ДТС: фасық (беспутьный;нечесивый;
193); ГИ, ГТ, ИМ, КФТ: ... ... ... пасық, фасық деген фонетикалық
варианттары кездеседі. Бірі (пасық) сөйлеу тіліндегі, бірі (фасық) кітаби
тіліміздегі ... ... ... лас – қараңғылық (Ақан сері).
Әншейін фасық қой ... ... ... ... ... ... «шәриф дахы улу бу китабдан ... ... (40а, 6)» ... және ұлы бұл ... ... кітаптан
басқа). Түркі тілдерінде сирек ұшырасады. ... осы ... ... сөзі жиі ... баш.: ... тат.: ... түрік: шереф;
азер.: шәрәф; өзб.: шәрәф; ұйғ.: ... [7, 821; 8, 990, 10, 208]. ... ... ... ... ... шариф, шәрип, шәриф, шаріф секілді
бірнеше фонетикалық вариантта кездеседі. Жұрттың айтуынша ... ... ... отыз жыл ... он екі ... ... қып келген кісі» (С.
Мұқанов). Төрт құбылаң тең жаралған дегдар шарип (Ақан ... ... ... ... ... (Мәлике) ... өзі тілеп қосылуы Россия үшін үлкен ... (С. ... т.б ... ... ... ... ... кісі
есімі ретінде де жиі кездеседі.
салих صَلِح- діндар, иманды; «қылғыл мәни салих қулларуңдан (33а, 1)»
(мені салих ... ... қыла гөр). «йа ... ... йүзүмү аққылған
күн салихләрүң йүзүни (34а, 1)» (Ей ... ... ... ... ағартқан күні). Түркі тілдерінде сирек ұшырасады. Алайда кісі есімі
ретінде жиі ұшырасады. Салық, Салих, Салиха т.б. ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, ... ... ... ... мен ... байланысты сөздер:
сахих صَحِيح- 1. шын,шынайы, ... ... ... ... ... (10а, 1)» ... ... болу үшін намазға). БВ, ГИ, ИМ, КФ, КФТ, МГ:
сахих; Түркі ... ... ... ... ... ... сиек ... ұшырасып жатады. Сөйлесе сөзі сахих тоты кепті. Асылзат арғы атасы
сұңғақ текті (Ғашық-наме).
шәфақат شَفَقَت- ... ... аяу; «ол ... ... йаратған
қуллара дахы шафақат әйләмәкдүр анлара (44б. 4)» (ол ... ... ... және ... ету ... түсу/ оларға). ГИ, ГТ, ИМ, КФ:
шефқат; Қазіргі түркі тілдерінің ... оғыз және ... ... ... белсенді қолданысқа ие. түрік: шефкат; азер: шәфгәт; өзб.: шафкат;
ұйғ.: шәпқәт; [7, 816; 8, 983, 10, 2080; 11, 474; 15, 230]. ... ... ... ... да, ... тілімізде шапқат, шафқат, ... жиі ... ... ... ... ... шафқат сұрап,
Сұлудың жүрегіне қолын салды (Ә. Х. Д). Әділет шапқат ... бар, ... ... ... ... ... келген екенсіз, - әрине мәслихат етуге
әзірміз, - деді Мұқаш молда (А. Сейдімбеков).
беркет ... ... ... молшылық. 2. жақсылық,бақыт.
берекетүңден بَرَكَاتُكنَن «дүшүр паңа сәнүң берекетүңден (34б, 2)» (түсір маған
сенің берекетіңнен). ... ... ... ... ... арапша кірме
лексема. Орта ғасыр жазба ... ... ... ... ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... КК, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, ... ... қаз.: береке, берекет; қырғыз: берекет; түрік: берекет;
азер.: ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 62; ... 10, 271; 15, 61]. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... той» ... ... мереке сөзінің де түп төркіні осы ... ... ... ... ... ... Даусыздық – береке,
жаусыздық – мереке. (мақал). Сондай-ақ, қуанғанда немесе біреуге ... ... ... бәрекелде одағайы да баракә және Аллаһ (Алла
сені жарылқасын) сөздерінің ... ... ... ... ... ... ізгі ңиет, шын көңіл; «ихлас дигән хасыл олмаз
иллә ниәт бирлә (16а, 1)» (ықылас деген пайда болмайды тек ... ... ... арабша кірме сөздердің бірі. ГИ, ИМ, КФ, МГ: ихлас; Қазақ
тілінде ықлас//ыхлас деген аллофондары бар: Кел балалар ... ... ... ... (Ы. ... قُوَت- қуат, күш, ... ... ... ... ... ... (4б, 1)» (үммет жиылысу куәлердің
қуаттысы). Өлі және тірі қыпшақ тілдері мен өзге де ... ... ... ... ие ... ... өзінің негізгі мағынасын сақтаған.
ДТС: қувват; қуввәт (сила, энергия; 475); ГТ, ИМ, ИН, КФ, МГ, РХ: ... КФТ: ... ... қаз.: қуат; баш.: қивәт; тат., ... ... ... ... ... гүввәт; түркм.: кувват; ұйғ., өзб.:
қыямәт;
махас ... 1. ... ... ... ... «махас ишләрдүр (6а,
1)» (ерекше істер). Түркі тілдерінде кездесе бермейді. ... осы ... хас ... және дәл осы ... ... ... түркі тілдерінде
белсенді қолданылады. (Себебі қолжазбаның арпша бөлігінде осы сөз махсус
деп берілген). Қазақ тілінде де ... ... ... сирек те болса
ұшырасады. Мұндай сөз ат ұрлап кісі өлтірген, болмаса ... бір ... ... қылмыстарға махсұс (Х. Есенжанов).
нийәт نِيَت- ниет; «ниәт әйләмәк (10а, 5)» (ниет ету). «биз ... ... ... (15б, 4)» (біз ... ... ниет шарт). «һәр киши ниәт
әйләгәй киби олур (16а, 4)» (әр кісі ниет ... ... ... ... ... ... ... ортақ бір сөз іспеттес. Өте белсенді
қолданылады. ДТС: ниәт қыл- (намереваться; ставит целью; 359); ГИ, ГТ, ... КФ, КФТ, МГ: ... қаз., ... ... баш; тат: ниәт; түрік: нийет;
азер.: ниййәт; түркм.: ниет; өзб.: ниәт; ұйғ.: ниәт [7, 652; 8, 842, ... 15, ... ... - разы, риза болған, мақұл көрген. «тәңри разы ... ... (3а, 1)» ... разы ... ол ... ... разы олсун андан
(10б, 3)» (Тәңір разы ... ... ... ... ... ... ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: разы; қаз.: разы; қырғыз: ыразы; баш., тат.:
разый; түрік, азер., түркм.: рāзы; өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 720; 8, ... 1848]. ... ... беретін мағналары екі басқа болса да
тілімізде риза сөзі осы разы сөзімен синоним сөз ... ... болу – ... ... رِزق- рызық, ризық, несібе; «рызқ әйлә паңа ни’мәтләриндән ... ... қыл ... ... ... рызықларын вирижидүр (46а, 4)»
(және рызықтарды беруші). ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, МГ: ... қаз.: ... ... баш., тат.: ... ... ... азер.: рузи; түркм.: рызк;
өзб.: рызқ; ұйғ.: ризық; [7, 724; 8, 896, 10, 1861; 15, 191]. ... ... ... ... ... ырзық, ырызық секілді бірнеше фонетикалық
варианттары кездеседі. Бұлардың алдыңғы ... ... ... ... екі ... ... ... болса керек. Саған да ... ... (І. ... Тек қана адам емес ... ... алады ырзық
қарап жүмей (Рахымжан).
сәләм سَلَام- 1. сәлем. 2. амандық, тыныштық, ... ... киби (5а, 5)» ... қайтару сияқты). «халал олмақ дүниа иши
сәләм ... (17а, 3)» ... ... ... дүние ісі сәлем беру).
«йитишдүрмәк сәләм лафзыны (21а, 2)» (сәлем ... ... ... барлығына танымал лексема. ДТС: сәлам (привет, поклон; 493);
БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ: ... қаз.: ... баш.: ... тат.: ... ... ... селам; азер.: салам; түркм.: салāм; өзб.: сәлáм;
ұйғ.: салам; [7, 758; 8, 931, 10, 1934; 15, ... ... ... амандық, саламаттық, саулық; «тәңри
рахмәти сәләмәтлиги йарадламыш йахшы үстинә (1б, 4)» ... ... ... ... үстіне). ИМ, КФ: селамет; селаметлық; ГТ:
селамет; қаз.: ... баш.: ... тат.: ... ... түрік: селамет; азер.: саламат; түркм.: салāмат; өзб.: сәлáмәт;
ұйғ.: саламәт; [7, 758; 8, 931, 10, 1934; 15, 211]. ... ... ... ... сияқты бірнеше формада кездеседі. Сұлтаным келіп
сәлемет, Дұшпанға салса әлемет (Қобланды батыр). Саламат достан, ... ... ... ... ... ... әрең ғана «Сәламатсыз
ба?», деді Айша (Т. ... ... 1. ... ... рас, ... 2. ... не ... анықтау, зерттеу; «тахқиқ тамам олды имам намазы дахы ... ... киби (19а, 5)» ... ... ... ... және ... намазы секілді). Түркі тілдерінде сирек ұшырасады. ГИ, ИМ, ... ... ... ... ... ... [10, 2113]; ... тагиг;
ұйғ.: тәхқық [7, 836]. Жазба әдеби тілімізде ... те ... ... ... ... ... ... сөз болуы керек. Мынау
тахқиқ , ақырзаман нышаны (М. Әуезов).
фаида فَِيدَه- пайда; ... аңа иллә ... ... (40б, ... оған тек ... ... ... фаида дуттум һәр бақғанда йәңи
фаида (41а, 1)» (тек пайда тұттым әр ... жаңа ... ДТС: ... 192); БВ, ГТ,ИМ, КФТ, ИН, РХ: файиде; қаз.: пайда; баш.: файда;
тат.: файда; ... ... ... ... азер.: файда; түркм.: пейдā;
өзб.: фáйда; ұйғ.: ... [7, 239; 8, 249, 10, 765; 11, 211]. ... ... ... сөз. Қазақ тілінде «файда» деген аллофоны да
кездеседі. Файдаң тие ме деп жаза ... ... бола ма екен деп ... ... ... 1. ... пайдалы. 2. қайыр, жақсылық, игілік. «хаир
әйләңүз олғай ким (18б. 1)» (жақсылық жасаңыз кім ... да). ... ... ... ... (46а, 6)» ... жақсылық пен жамандықтың тәңір
еркінде екендігіне). Түркі тілдеріне тегіс белгілі сөз. БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ... ... КФТ: ... қаз.: ... баш., тат.: ... қырғ.: қайыр;
түрік, түркм.: хайыр; азер.: хейир; өзб.: хайр; ұйғ.: ... ... ... ... аллофоны да кездеседі. Сонымен қатар осы сөз ... ... ... ... жанама мағыналар алған. Дегенмен мұның
барлығы ... ... ... ... ...... ой, ... «намаз қылыжы кендү хатыры билә 10б. ... ... өз ... /еркімен/). ГИ, ГТ: хатыр; баш.: хәтир; тат.:
хәтир; түрік: хатыр; азер.: хәтир; өзб.: ... ... ... онша ... ... кітаби тілімізде қатер, хатер, хатир, хатір сияқты
фонетикалық вариантта ұшырасады. ... ... ... ... мені ілкі ... Бір хамит хатеріме келе қалды, - деген
сияқты арап ... көп ... екен (С. ... ... ... ... тар ... شُكْر- шүкір; алғыс; «шүкр тәңрийә сәбитдүр бәслижүдүр ‘аләмләри
(1б, 2)» (Шүкір тәңірге, ... және ... ... ... «бишинжи
шүкр әйләмәкдүр Аллаһа (31б, 3)» (бесінші Аллаға шүкір ету). «шүкр аңа
көкләрдә дахы ... (14а, 1)» ... оған ... және жерде). ДТС: шүкр
(благодарность; 525); БВ, ДМ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, МГ: ... қаз.: ... ... тат.: шөкир; қырғыз: шүгүр; түрік, азер., түркм., өзб.,
ұйғ.: шүкүр; осман: шүкр. [7, 830; 8, 1005, 10, 2103; 11, 499; 15, ... ... ... сөз.
зинет زينَت- сән, сәндену, әшекей; сұлулық; «диләдүгүмүз ... ... (12б, 4)» ... ... ... ... ... зинәт (639) КК, ГТ, ИМ: зинет; ... ... онша кең ... ... ... зейнет тұлғасында жұмсалады. Мысалы: Зейнеттеп,
отауыңды құлпыртар деп, ... ... ... сеніп бердім. (Көпбай). Бейнет
түбі зейнет.( мақал). Сондай-ақ, Зинет, Зейне, Зина деген әйел есімдері ... ... ... қасиеттер, сипаттар, ұғымдар мен сезімдерге байланысты сөздер:
хасәд حَسَدَّن- қызғаншақтық; ... ... ... ... йүрәгини кирдән
хасәдден 37б. 2» (екінші жүрегін арындырсын кірден және қызғаншақтықтан).
ГТ, КФ: хасед; Түркі тілдерінің қарлұқ және оғыз ... ... ... қолданылады. Ал қыпшақ тобындағы тілдерде кездесе бермейді. ... ... ... өзб.: хәсәд; ұйғ: хәсәд [7, 314; 8, 335, 10, 951].
‘азаб عَذَاب - ... ... . ... ... سُوز ... ... ... дахы ‘азабсуз (3б, 6)» ... ... ... және азапсыз). Түркі тілдеріне араб тілінен
енген ... ... кең ... ... ... ДТС: ... ... 72); ГИ, ГТ, КФ, КФТ: ‘азаб; Қазіргі ... қаз.: ... ... тат.: ғазап; өзб.: әзаб; ұйғ.: азап; түрік: азап; азер.:
әзаб; ... ... [7, 38; 8, 56; 9, 27; 10, 183]. ... ... және
әдеби тілімізде азап тұлғасында ... ... ... ... ... да ұшырасып жатады. Бұл екеуінің лексикалық мағынасында айырмашылық
жоқ. Мысалы, ... ... ... ... соң, Жер жұтып, ғазап тартып
мехнат шеккен (Ақан сері).
бүһтан بُهتَن - ... ... ... ... ... дилини
йаландан ғайбатдан йахшылығы кизләр йаманлығы сөйләр буһтандан (37б, ... ... ... ... ... жасырып, жамандықты
айтатын жаладан). Қазіргі қыпшақ тілдерінде кездесе бермейтін бұл лексема
қыпшақ жазба ескерткіштерінде сирек те ... ... ГИ: ... ... КФТ: бүһтан; Қазіргі түрік тілінде ғана көнерген сөз ... ... [10, ... غَيبت- ғайбат, бірінің артынан жамандау. ғайбетден غَيبتدَن
«арытғай дилини йаландан ғайбетден (37б, 3)» ... ... ... Түркі тілдеріне араб тілінен енген сөздер арасында кең тараған
сөздердің бірі. ... мен ... ... ... ... ... ... ұшырасады. ГТ:
ғайбет, ғыйбет; КФ: ғыйбет; қаз.: ғайбат; баш.: ... тат.: ... ... ... ... ... гыбат; өзб.:ғыйбәт; ұйғ.: ғәйвәт;
ес. осм.: гайбет, гыйбет [7, 272; 8, 289; 9, 60; 10, 853]. ... ... ең кең ... ... ... ... қайбат, айбат деген варианттары
да қолданылады. Лексикалық мағыналарында айырмашылық жоқ. Бір ... ... ... қалыптасқан фонетикалық варианттары. Мысалы:
өтірік ... ... ... несі бар бұ да ... (Ғ.Мұстафин), Ақылы бар
кісіні, Айбаттайды, даттайды (Абай).
инкар - اِنكَار – ... ... ... ... ... идән ... олур 43 а. 1» (оны ... кәпір болады). «инкәр әйләйән аңа
мүбтәди’ олмаз 43 а. 3» (оны ... ... ... ... кең ... кірме сөздердің бірі. Қазіргі қазақ тіліне енгенде
бұл сөз өзінің негізгі лексикалық мағынасынан гөрі, одан ... ... ... ... ... ... Мысалы, Лайық ақылыңа қылықтарың,
іңкәр боп, сол ғой ... ... ... ... ... қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде: «іңкәр- өте құмар, ынтықтық» деп бір ғана мағынасына
тоқталып, негізгі мағынасын ... ұмыт ... [11, 525]. Ал, Абай ... ... ... 1. құмар, ынтық, ынтызар; 2. ауыс. күдік,
күмән, шүбә» деп сөздің екі мағынасын ... де, мына ... ... бұл ... бәрі рас, ... ... «ақыл иесі». Оның
ұлықтығына інкәрім жоқ ... [26, 233]. Бұл ... де ... негізгі
«мойындамау, жоққа шығару» мағынасы көрсетілмеген. Екінші көрсеткен ... ... да ... негізгі мағынасы емес. Сөздік авторлары
келтірілген мысалдағы «іңкәрім жоқ» дегенді осылай ... Абай ... ... ... ... ... ... шығармаймын» десе
керек. Өйткені сөздің негізгі мағынасы солай. ... ... ... ... деді Асан. (І. Жансүгіров)» дегенде инкар етесіз «жоққа
шығарасыз, ... ... ... сөздің негізгі
мағынасын білмесе оны «күмән келтіресіз» деп те ... ... ... ... ... ... сыры осы болса керек. Н. Оңдасынов да
өзінің аталмыш сөдігінде «күдік, күмән» ... ... деп ... 52]. Ал ... ... ... орта ғасыр ескерткіштері мен қазіргі
түркі тілдерінің ешбірінде кездеспейді. баш., тат.: инкар; түрік, азер.:
инкāр; түркм.: ... өзб., ұйғ.: ... ... ... ... мағынасында). Тағы бір назар аудартатын жәйт, тілімізде осы сөз
қазақ ... ... ... ... ... (и~і // ... және ... түпкі қалыбын сақтаған инкар деген екі түрлі
фонетикалық формада кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын нұсқасы да, екіншісі /инкар/ сирек
ұшырасатын кітап арқылы енген ... ... ... ... ... тәрк әйләсә қасд бирлә (20а, 2)»
(егер тәрк етсе әдейі). ... олса қасд ... ... ... ануң ... сәждә
сәһуй (21б, 4)» (егер әдейі ... ... ... оның ... ... ... тілдерінде кейде түбір күйінде, ал ... осы ... ... түбір күйінде өте жиі кездеседі. БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, ... МГ: ... ... ... ... ... кастетмек), азер.: гәст
(гәстән, гастетмәк), өзб.: касд /касддан/; түркм.: каст ... ұйғ.: кәст ... ... ... ... арасында
айырмашылықтар бар. Берілген мысалдардан да көріп ... бұл ... және ... ... ... танытқанымен қыпшақ тобында олай
емес. Дей тұрғанмен қазақ тіліндегі «қас, қастық, ... ... шығу ... осы сөз ... ... қиын ... ... нәжіс, лас, боқ;. нәжисдән نَجِسدَن «йа иләһи мән сығынурмән
саңа рижсдән нәжисдән 31 а. 4» (ей ... Мн ... ... ластықтан,
нәжістен). ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: нежис; ... ... ... ... ... нәжіс, нәжес, нажес, нажас сияқты фонетикалық формалары
кездеседі. Абайға ... аузы ... ... ... ... ... (М. ... Атыңа пірзадалық жағып нажес, Дүние опасы жоқ
бір ... ... ... ... - өлу, ... жойылу; «тәжирлүгүм һәләк итмә сану рахмәтүң
бирлә (35а, 6)» (Саудамды жыға көрме шексіз рахметіңмен). Түркі тілдерінің
көбінде белсенді қолданылатын ... ... БВ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ: ... ... баш.: ... тат.: ... түрік: һелак; азер.: һәлāк; түркм.:
һеләк; өзб.: һелàк; ұйғ.: һалак; Араб тілінде ... ... ... бұл
сөз, қазақ тілінде өзінің негізгі мағынасынан гөрі «әурешілік, әуре-сарсаң,
сергелдең» мағынасында белсенді қолданылады. Мысалы: Әлін ... ... У да шу ... ... ... ... (М. ... Сондай-ақ
һәлақ, һәләк деген фонетикалық варианттары ұшырасады. Бұл әрине кітаби
лексикадағы формалары. ... ... шек ... бини ... ... ... - ... (Х. Есенжанов). Жақсылар не дейді екен,
ел үсті майдан астында қалып һәләк болмас па? – деді қарт ... ... نِكس – лас ... ... ... дахы никс ... бир ... (29а,
1)» (рижс және никс бір мағына). никсдүр نِكس دُر «айтды бу ... ... 29 а. 1» ... бұл лас нәсе және ... ... ескерткіштер
мен қазіргі түркі тілдерінің ешбірінде кездеспейді. Арабшадан тікелей
алынса керек.
рижс ... – лас ... ... ... дахы никс ... бир ма’надур (29а,
1)» (рижс және никс бір мағына). рижсдүр رِجسيِدُر«айтды бу рижсдүр ... (29а, 1)» ... бұл лас және ... ИМ, КФ: рижс; Түркі
тілдерінде кездесе бермейді. Арабша мен парсышаның әсері басым бір ... ... ... тек ескі осман тілінде қолданылған [8, 893].
хабис خَبِيث- жаман, ... ... ... دَن«йа иләһи мән
сығынурмән саңа ... ... ... (31а, 5)» (Ей ... Мен
сиынамын саған рижстен, нәжістен және ... ... ... ... ... ... ... сөз ретінде өте сирек қолданылады.
Н. Оңдасынов өзінің аталмыш сөздігінде тілімізде кездеседі деп мына ... ... (15, 150): ... ... ... қарт зынданда хабіс
олсын, - деді Жәңгір (І. ... ... ... сөзі біз сөз етіп
отырған хабис (خَبيث) емес, арапша хабс (حَابس) «қамау, жабу» мағынасындағы
сөз ... ... қиын ... شَرّ - ... ... зұлымдық; «ол инанмақдур Аллаһа дахы
мәләйкләринә дахы китабларына дахы ... дахы ... ... дахы
хаири шәрри тәңри дутдығына (46б, 1)» (ол Аллаға және періштелеріне ... және ... және ... ... және жақсылық пен
жамандықтың тәңір еркінде екендігіне сену). ДТС: шер ... 522); ГТ, ... ... ... оғыз ... ... байқалады. Түрік,
түркм.: шер; азер: шәр; Қазақ тілінде ... тура ... ... мұң, қасірет» мағынасында (шер ... ... ... ... ... ғой, Асанның шерге ... (М. ... ... ... ‘аср عصر - асыр намазы, ... ... ... «шул уақт олды һәр ... ... өз ... дахы
қылды ‘асры (15а, 5)» (сол кезде әр нәрсенің көлеңкесі өз ... тағы ... ... ... намазын/). ГТ: аср ... КФ: ... ... ... БВ, ГИ, ИМ, КФТ, ... аср ... намазы);
«Ғасыр, жүз жылдық» мағнасында ... ... ... ... қаз.: ... баш.: ғасыр; тат.: ғасыр; түрік: асыр; азер.: әср;
түркм.: ... өзб.: әср; ұйғ.: ... Ал ... ... ... намазы» мағынасы түркі тілдеріне онша кең тарамаған болса керек.
Дегенмен қазақ тілінде осы сөздің сөз ... ғ//ø ... ... ... асыр ... екі ... ... кездеседі. ғасыр -
сөзі «жүзжылдық, ... ... ... берсе, асыр формасы намаздыгер
намазының уақытын білдіреді. Мысалы: Асыр ...... ... ... ... ... ... дейінгі мезгіл [ 14, 95].
дәйим دَايم- дәйім, ұдайы, үздіксіз; ... олды ... ануң ... ... (42б, 2)» ... ... болды оның үстіне барша өмірінде
«бар өмірнде оны үздіксіз ... ... ... белгілі лексема.
Ескертккіштер тілінде дайим//дайима тұлғалары кездеседі. БВ, ГИ, ИМ, ... МГ: ... ГТ: ... қаз.: ... дәйім; баш.: даими; тат.: даими;
түрік: даим, даима; азер.: даима; өзб.: даим, ... ұйғ.: ... ... ... 8, 162; 15, 168; 10, 515]. ... тілінде дайым, дәйімдеген
аллофондарын кездестіреміз. Мысалы: Бауырында Оқжетпестің бір шоқ ... ... ... сері ... (І. Жансүгіров). Дәйім уақытынан кеш қалып...
Өмір бойы ғафыл болып отырғаның (Абай). Сондай-ақ ... ... ... құрамында да кездеседі.
зуһр ظُهر - түс,түскі уақыт, түскі намаз. ... ... киби (39а, ... намаздың сүннеті сияқты). Орта ғасырлық бірсыпыра ескерткіштерде
кездесетін бұл лексема, қазіргі түркі тілдерінде ... ... ... ИМ, КФ, КФТ, ал-Каванин: зуһр (түскі ... ... және ... ... «Зухра» деген әйел есімі кездеседі. Бірақ бұл екеуін
шатыстырмау керек. Біз ... ... ... астраномияда шолпан жұлдызының
арабша баламасы. Зуһратун-زهرة-; Ал ... ... ... зуһр - ظهر ... ... ... ... деген мағынада.
мағриб مَغرِب- 1. күнбатыс 2. күн батқан уақыт; 3. ... ... «шул уақт ... ... (13б, 6)» (сол ... күн ... ... тілдерінде қолданылады. Түрік, азербайжан, өзбек және ұйғыр
тілдеріндегі «күнбатыс» мағнасындағы «ғарб (гәрб)» сөзі осы сөздің ... ... ... ... ... ... бен ... нормада
қолданылмаса да, кітаби лексикада мағриб, мағриф, мағрұп, мағұрып, мағырып,
мағріб секілді бірнеше фонетикалық вариантта жиі ... 1. ... ... желіп-жортып, Ғазизім Баймұхаммед еске түссең. (М. Сералин).
2. Қайта айналып, қаннаттарын жайғанда «Мағырып» пен ... ... ... ... - ... таңғы уақыт; «дахы шул уақт сабах олғанда (14а,
1)» (Сол уақыт таң атқанда). Қазіргі түрік ... ... ... ... бұл сөз, ... ... тілдерінде ұшыраса бермейді. Алайда,
кітаби тіл деп айдар тағып жүрген тілімізден сиректе ... ... ... шаһ Ғасим қылды шүкір, Сабах шам хамді сана айтар ... ... ... ... бизә сақламағы биш уақт намазы (2б, ... ... бес ... ... ... «диләдүгүмүз айтдан уақтларудур
намазуң (14а, 2)» (айтудағы тілегіміз ... ... ... ... ... ... әбден сіңіскен сөздердің бірі. вақт (время;
ДТС, 632); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ... қаз.: ... баш.: ... ... ... убақыт; түрік: вакит; азер.: вахт; түркм.: вағт;
өзб.: вакт; ұйғ.: ... [7, 936; 8, 1135, 10, 2328; 11, 405; 9, ... ... ... алдымен. «бири әввәл Аллаһү акбәр димекдүр (10а,
6)» (бірі алдымен Аллаһү ... деп ... ... اَوَّلِى «әввәли башламақдур
сол айағ бирлә (31а, 3)» ... сол ... ... ... ады бирле
башламақ әввәлинде аудазуң (23б, 2)» (Тәңірдің атымен бастау әуелінде
дәреттің). ДТС: ... ... ... 76); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, ... ... қаз.: ... баш.; тат.: ... қырғыз: абал; түрік, азер.:
әввәл; түркм.: овал; өзб.: әввәл; ұйғ.: аввал; Түркі тілдеріне белгілі ... ... ... ... ... және ... ... (әуелі, әуелде, әуелден, әуелгі, әуелгідей т.б).
ахир اَخِرْ – ... ... ... «ол нәби ... ахир хажжында (3б, 2)»
(Ол нәби айтты ақырғы қажылығында). ахиринә اَحِرِنَا «андан оқуйа ... ... ... ... (36а, 1)» ... соң ... иннә әнзәлнаһу
сүресін соңына дейін). БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ахир; Қаз.: ақыр;
баш.: ... тат.: ... ... ... ... ... ... ахир; түркм.:
āхыр; өзб.: àхир; ұйғ.: ахир; [7, 10; 8, 16; 15, 22; 10, 47]. Өлі ... ... ... ... кең ... ... ... شَفَق- шапақ; «шул уақт шафақ ғайб олғанда (14б, 5)» (сол ... ... ... ... ... ол ақлықдур ки көғүң қырағында
қызыллықдан соңра (14б, 5)» ... ... ол ақ ... ... қызыл
нәрседен кейінгі). Жоғарыда біз көрсеткен ескерткіштердің ешбірінде
кездесбейді. Әйтсе де, ... ... ... ... ... қаз.:
шапақ; баш.: шәфәқ; тат.: шәфәқ; қырғыз: шапāта; ... ... ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: шәпәқ; [7, 808; 8, 974, 10, 2065;
11, 474; 15, ... ... ... ... ... дередже دَرَجََه - ... ... ... ол ... ... ... олур әжирдә дахы
дереджеде (43а, 3)» (бірақ ол кісі осыны істеумен артық болады сауапта және
дәрежеде). ... ... кең ... қолданылу өрісі кең сөз. ГИ,ИМ, КФ:
дередже; қаз.: дәреже; баш.: ... тат.: ... ... ... азер.:
дәрәджә; өзб.: дәрәджә; ұйғ.: дәриджә; [7, 164; 8, 175; 15, 170; 10, 561].
сүлүс ثُلُث – үште ... ... ... – «шул уақт ... ... ... (15б, 1)» (сол кезде түннің үште бірі өткеннен кейін). Орта ... ... ... жиі ... қазіргі түркі тілдерінде
ұшыраспайды. ГИ: сүлүс; ИМ: сүлүс; МГ: сүлүс; КФ: сүлүс; КФТ: сүлүс;
тамам تَمَام - ... 1. ... ... 2. соңы, аяғы. «тахиқиқ тамам
олды имам намазы дахы ол ... ... киби (19а, 5)» ... ... ... және сол кісілердің намазы секілді). ДТС: тәмам; тамам;
(весь,целый; 544); тәмам бол- (заканчиватся; 544); БВ, КК, ГИ, ГТ, ИМ, ... КФТ, МГ, РХ: ... қаз.: ... түрік: тамам; азер.: тамам; өзб.:
тәмáм; ұйғ.: тамам; [7, 84; 8, 1030, 10, 2127; 15, 243]. ... ... ... ... ... бар. Ер ... ... Дүниеде
дүниеде мақсұт тамам деп... (Н. Наушабаев). Түркіні тәмәм тілдің ... ... ... 1. ... ... 2. ... ... «қажан олды жоқрақ
дирһам қадарындан (27а, 1)» (қашан болса көбірек дирхам ... ... ... ... ... истинжа әйләмәк уәжиб олур (27а, 2)» (Қашан
болса нәжәсәт дирхам деггейіндей истинжа жасау ... ... ... ... ... ... тұрмыста белсенді түрде
қолданылмағанымен әдеби ... жиі ... ... ... дирһем,
дирхам, дирхем, дирһам сияқты бірнеше фонетикалық варианттарын кездестіруге
болады. Мысалы: ... мал, ... ... тағы басқа, осылар сияқты
саналатын, яғни саны бар заттар саны (А. ... ... ... ... ... істей жүріп, күніне әмірден алатын төрт дирхамды қанағат
етумен тапсырманы орындап шықты... (А. ... ... - ... биігірек. әвләдүр اَوْلادُر «әвләдүр ... 5)» ... ... ... ... тілінде жазылған бір қатар
ескерткіштерде кездесетін бұл ... ... ... ... ... Орда және ... мен қазіргі қыпшақ тілдерінде кездеспейді. Сирек
те болса қазіргі түрік тілі мен ескі осман тілінде қолданылған [8, 241; ... ... ... ... ... ықпалының артқан шағында
жазылғандықтан, осман тілі арқылы немесе арап тілінен ... ... ... ГТ: евла; ИМ: евла; КФТ: евла; ИМ: евла [16, 77];
зерре ذرَّه- 1. тозаң, ұнтақ. 2. атом. «айт ... киши ... ... ... бир ... йир ... су аңа (41б, 2)» (айт, жүніп кісі
жуынды және қалды дене мүшесінде бір ... ... жер, ... су
оған). ГТ, ИМ: зерре; қаз.: зәрре; ... ... ... зәррә; түркм.:
зерре; өзб.: зәррә; ұйғ.: ... ... ... ... белсенді
қолданылатын бұл лексема, қазіргі қыпшақ ... ... ... ... ... ... бір ... өте кішкентай екендігін сипаттау үшін
зәрре, зәррә, зәре, зәррет ... ... ... Осы ... бәрі
басқа сөздердей белсенді қолданылмағанымен осы зәррә сөзінің тіліміздегі
фонетикалық варианттары.
Қимыл-әрекеттерге байланысты сөздер: ‘амал عمَل –1. амал, ... ... ... діннің бұйрық және тыйымдарын орындау үшін ... عمَل لَر ... ... олур (16а, 3)» (амалдар ниеттермен
болады). ‘амалымы عَمَلُمِى «‘амалымы мақбул қыл (35а, 6)» ... ... ДТС: ... ... ГИ, ГТ, ИН, КФ, МГ, РХ: ... Түркі тілдерінде кең
тараған сөздердің бірі. Әсіресе қазақ тілінде бұл ... ішкі ... ... өрісі артқандығы ... ... ... 1. тәжірбие; 2. лаж, шара; 3. қызмет, кәсіп; 3. ... ... ... жол, ... Тілімізде осы сөздің амал вариантымен қатар ғамал
деген варианты да қолданылады. Бұлардың бірі ... ... ... екіншісі
кітаби тілдегі варианты. Қулық, сұмдық, арамдық, ... ... бәрі ... Өлеңде бұл дүниеге керек ғамал (Әріп).
‘ибарет عِباَرَت- -дан тұрады, ... ... ... ... ... ... (6а, 1)» ... белгілі шарттардан
/негіздерден/ тұрады). Қыпшақ тілдерінде онша кең қолданыс таба ... ... ... ... оғыз және ... ... өте белсенді
қолданысқа ие. Басқа ескерткіштер тілінде сирек ұшырасады. ДТС: ... 201); ГТ: ... ... ИМ: ... ... дәл ... ғыйбәрәт; тат.: ғибарәт; түрік: ибāрет; азер.: ибāрәт; түркм.:
ыбāрәт; өзб.: ибарәт; ұйғ.: ибарәт. [7, 362; 8, 402; 10, ... ... - ... ... «жәм’ олмаз мәнүм үммәтүм йаманлығ үстинә
(4б, 2)» (бірікпейді /топтаспайды/ менің ... ... ... ... жем (сложение; 641); ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, МГ: жем’ (топтасу, жиналу);
Арапшадан енген басқа сөздер секілді кең ... ... де, бір ... түркі
тілдерінде ұшырасады. Қазақ жұртшылығы үшін бейтаныс көрінгенімен, ... ... ... Бұл ... ... ... сөздер қатарына жатады: Ата-анамыз алыс болғанмен, ... бір ... ... ... ... ... кезде өзіміздің төл
сөзіміздей болып кеткен «жамағайын, жамағат, жамғысы, әмбе» ... ... ... түбі бір ... сөздер.
иттифақ اِتِّفاَق - келісім, пәтуә, түсіністік; иттифақи اِتِّفاَقِ «‘алимләр
иттифақи билә (2а, 2)» ... ... ... اِتِّفاَقِلَه
«унутқайжүн сәждә әйләмәк иттифақилә (20а, 3)» (ұмытқаны үшін ... ... ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ: ... ДТС: ... (союз,
согласие; 216); Бұл лексема ... ... оғыз және ... ... ... кең ... ... тобынан татар және башқұрт тілдерінде
кездеседі. баш., тат.: ... ... ... ... ... ... ұйғ.: ... Әйтсе де, Н. Оңдасынов өзінің аталмыш «Арапша –
қазақша түсіндірме ... ... ... ... арғы ... сөз екендігін айтады.
ишарәт اِشَرَت- 1. ишарат, белгі.2. нұсқау; ... күжи ... ... ... ... әйләйә башы бирлә (17б, 4)» ... күші ... ... ... ... ... ГТ, ИМ, КФ, МГ: ... (белгі, із);
ГИ, КФТ: ишарет (көрсету); ДТС: ишарәт ... ... 214); қаз.: ... тат.: ... ... ... ... ишарә; түркм.: ишāрат; өзб.:
ишáрә, ишáрәт ; ұйғ.: ишарәт; Түркі тілдеріне жаппай белгілі арапша ... ... ... ... ал ... ... деп те айтылады. Мағыналарында
айырмашылық жоқ. 1. Ақылы барға ... ... 2. ... ... ... нәрсені ишара қып отырғанды көріп... (М. Әуезов).
иқрар اِقرَار – ... ... ... «айт ... әйләмәк тәңри
та’алануң бирлиғинә нәбиләрүң килдүгинә (43б, 6)» (айт, растау/сену/ Тәңір
тағаланың бірлігіне нәбилердің келгендігіне). иқрардур ... «айт ... ... дил ... дахы ... көңүл бирлә 44 б. 1» (айт ... ... ... және ... ... ... ... сирек
қолданылатын кірме сөздердің бірі. КК, ГТ, ИМ: иқрар; «Кітаби тіл» ... ... ... ... ... ... ... өзінің
ғажиздығына ықрарының беріктігінің көрсеткен ишараты. (Абай).
тәкрар تَكرَار– қайта, (текрар ейле-қайталау); «тәкрар ейлемек ... аңа ... (44а, 2)» ... және ... оған ... Оғыз
және қарлұқ топтарында кеңінен қолданылады. түрік: текрар; азер.: ... ... ұйғ.: ... [7, 866; 8, 1065, 10, 2169]. Ал ... бұл ... ... ... жазба әдеби тілімізде
сирек те болса такрар, тәкірар тұлғаларында ұшырастырамыз. Бұл әрине, кітап
арқылы еніп, бірақ ... ... ... сөз ... ... Қуанай қазірет
жар салып халайықты мешітке жинатты да өзі екі рәкәт ... ... ... ... ... (Х. Есенжанов). Жүз айтсаң жат, мың
айтсаң – ... - деді ... (Ғ. ... ... ... тастау; «ким ки тәрк итсә хақ дин йықмышдур (4а, 2)»
(кімде кім тәрк етсе хақ ... ... ... ... тәрк итсә бир ... ... (21а, 3)» ... тәрк етсе бір нәрсе шарт дегенімізден).
Өлі және тірі ... ... ... ... ... жиі ұшырасады.
Әсіресе оғыз, қарлұқ топтарында белсенділігі күшті. ГИ, ИМ, ГТ, ИН, ... МГ: ... қаз.: ... ... ... ... ... түркм.: терк; өзб.:
тәрк; ұйғ.: тәрк; [7, 877; 8, 108, 10, 2198]. ... ... ... ... ... формаларын кездестіруге болады. Тыныштықты, шын достықты тәрк
етті (І. Жансүгіров). Жақсылар күйеу сила деп ... ... ... ... ... ... (Нармамбет). Тәрік еттің дүниені семіз салға (Ұлбай қыз).
Ескере кетер ... ... ... ... ... ... сүннет –
тәрк-и сүннәт; тәркі дүние – тәрк- и дүниә» ... ... ... ... ... ... حَاصِل- пайда болу, өну, өрбу; «ихлас ... ... ... ... ... (16а, 1)» ... деген пайда болмайды тек ... ... ... ... иллә ниәтлә кәржәк көңүллә (16а 4)» ... ... ... тек ... шын ... ... ... жиі
ұшырасатын бұл лексема, қазіргі оғыз және қарлұқ топтарында белсенді
қолданылады. Қыпшақ тобына ... ... ... және ... тілдерінде
кездеседі. ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ, РХ: хасыл; баш.: ... ... ... ... ... хāсил; өзб.: хáсил; ұйғ.: хасил; [7, 315; ... 10, 951]. ... ... онша ... ... сөз ... ескі қиса-
дастандар мен жыр-шумақтардан хасил, хасіл, қасыл, ... ... ... ... Мысалы: Сен кеткен соң бола ма, Менің ... ... Аз ... көп ... ... етсе ... ... мұнша
құтырдың, Мұрадың қасіл болғандай (Ғашық-наме).
мути’ مُطِيع - ... ... «ол ... ... ... дахы
султанлара дахы имамлара дахы муазинләрә (46б, 6)» (ол мойынсұну ... ... және ... және ... ... ... мути’
олмақдур тәңринүң буйруғына (44б, 2)» (ислам дегеніміз тәңірдің бұйрығына
бойынсұну). Түркі тілдеріне кең тарай қоймаған. Әйтседе ... ... ... ... ... ... сөзі ұшырасады. «мутиғы болып қош
көріп, Ұқсаған соқыр саңрауға» - ұйқының қалың жолы екен (Ы. ... ... - ... саяхат; сәфәри سَفَرِى «ануң сәфәри Аллаһижүн дахы
нәбижүн (16а, 6)» (оның ... Алла үшін және нәби ... ... ... ижүн (16а, 1)» ... сапары дүние үшін). БВ, ГИ, КФ, КФТ, МГ: сефер;
ДТС: (путешествие; 493); қаз.: ... баш.: ... тат.: ... ... ... ... ... сәфәр; түркм.: сапар; өзб.: сәфәр; ұйғ.:
сәпәр; Түркі тілдерінде ... ... ... ... ... عَهد – ант, серт; «аһд әйләдүм тәңрийә сөйләмәгәймән су ... 1)» ... ант ... ... ... ... баламасы
ант. Сыртқы тұрпаты ұқсағанымен бірі арабша, бірі түркіше. ... ... ... ... ... ... жұмсалады. ДТС: аһд;
‘аһд (обязательство; 24); ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: аһд; ... ... ... ... ... аһит – ант; ... – ант ету; ... мұқтаждық білдіретін сөздер: зәрурәт ضَرُورَت – ... ... ки ... ола (26а, 3)» ... зәру ... жиі ... ... сөздердің бірі. БВ, ГИ, ГТ, ИМ, КФТ, ... қаз.: ... баш., тат.: ... түрік: зарурет; азер.:
зәрурәт; түркм.: зерурлық; өзб.: зәрүрәт; ұйғ.: ... ... ... дәл осы ... онша көп ... ... ... жоқ деуге
де келмейді. Мысалы: Жетпіске жасың келсе, денең солып,Сөл ... ... ... ... Төре). Әрине бұл кітаби лексикадағы варианты. Ал
«зәру, зәрулік» сөздері барынша сіңісіп төл сөзімізге айналған.
мухтаж ... ... ... ... ... бир ... мухтаж
олмаз икинжийә (28а, 2)» (егер тазарса бір ... ... ... екіншіге). «әгәр арынса бир ташилә мухтаж олмаз үжинжийә (28а, 3)»
(егер ... бір ... ... /қажеттілік/ болмайды үшіншіге). Түркі
тілдеріне жаппай еніп, кең қолданысқа ие ... ... ... БВ, КК, ... ИН, КФ, КФТ, МГ: ... қаз.: ... баш.: ... тат.: мохтадж;
қырғыз: муктадж; ... ... ... мөхтадж; түркм.: мәтәч; өзб.:
мухтàдж; ұйғ.: мухтадж; [7, 604; 8, 674, 10, 1587; 11, 468; 15, ... ...... ... ... хажат дәгүл ғусл аңа (41б,
2)» (қандай жүніптік қажет емес ғұсыл оған «Қандай жүніптік ... ... ДТС: ... ... ... ... 199); ГИ, ГТ, КФ: хажат;
хажет; ИН: хажат; БВ, КФТ, МГ: хажет; қаз.: қажет; баш.: ... ... ... қажет; түрікт: хажет; азер.: хāжәт; түркм.: хāжат; ... ұйғ.: ... ... ... көп ... ... кірме
сөздердің бірі. Қазақ тілінде ... ... ... хажат, хажет сияқты
көптеген фонетикалық варианттары кездеседі.
Ғылым-ағартушылық мәндегі сөздер: китаб كِتَاب – ... ... ... адлу китабында ‘уйун адлу китабында (8б. 3)» ... ... ... ... атты ... ... كِتَابِى «оқудум намаз
китабы (40а, 2)» (оқыдым намаз ... ... ... ... паңа
китабумы сағ әлүмә (34а, 4)» (бере гөр маған кітабымды оң ... ... орта ... кезеңінен бастап көне бітіг сөзінің орнын ... бұл ... ... ... қазіргі түркі тілдерінде ... Орта ... ... ... тілінде «битиг, бити, битик,
битив» сөздерімен ... ... ... ... ... қолжазбаның
жазылған XV ғасырдың аяғы, яғни мәмлүктер мемлекетінің ... ... ... ... бекіген дәуірі болса керек. Өйткені қолжазбада тек арабша
нұсқасы қолданылған. БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ... Қаз: ... ... ... Тат, ... ... китап; Азер: китаб; Өзб: китáб
[7, 490-491].
қаул قَوْل- қаулы; сөздер, қаулида قَوْلِدَه «барча қаулида ... ... (7б, 1)» ... ... ... дәрет жарамды /онымен дәрет ... ... ... ... ... «йа ... ... мәни анлардан
ишидүләр қаулүңи уйарлар қаулүңә (34б, 4)» (Ей Тәңірім мені сондайлардан
қыл, естиді ... ... ... ДТС: қавл ... ... 437); ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ: ... Қазақ тілінде ауыспалы
«шешім, қарар» мағынасы жиі қолданылады. Шешім, белгілі бір тұлғаның немесе
топтың сөзімен, пікірімен жаслатын ... ... ... ... негізгі мағынадан алшақ емес сияқты. Басқа түркі тілдерінде кең
етек жая қоймаған.
лафз - لَفْظ – сөз. «йитишдүрмәк ... ... 21 а. 2» ... ... Түркі тілдерінде қанатын оншалықты кеңге жая қоймаған бір ... ... және ... ... ... белсенді қолданылады. Н.
Оңдасынов өзінің ... ... ... ... ... ... осы ... байланыстырады және «Жақсы лепес – ... ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігінде де: «лепес
– лебіз, үн, хабар» деп әлгі ... ... ... Лебіз сөзінің түпкі
төркінінің осы сөз ... ... Ал, ... ... бұл сөзбен
байланыстыру шындыққа жанаспайтын секілді. Ф. Е. Корш ... ... ... шығуының мүмкін еместігін, өйткені қазақ тілінде с//з сәйкестігінің
кездеспейтіндігін және бұл ... араб ... ... نفس (дем, ... ... өзгерген түрі екендігін айтады [10, 140]. ... де ... ... ... ... Өйткені тілімізде лепес «тыныс, дем»
мағынасындажиі қолданылса, ал жоғарыдағы мақал ... сөз – ... ... жиі айтылатындығы белгілі. Сондай-ақ араб тілінен енген сөздердегі
сөз басындағы н дыбысының л-ға немесе керісінше л ... н-ға ... ... ... лағнет< нағлет, нәлет; нәпсі< ләпсі тб.
ма’на مَعنَا – мағына; бір нәрсенің ішкі мазмұны; ма’надур مَعنَادُر ... никс ... бир ... (29а, 1)» ... және никс ... бір мағына).
«ануң ма’насы қажан аудазсуз олса аудаз алсун (39б, 2)» ... ... ... ... ... ... ... жаппай енген және өте
белсенді қолданылып ... ... ... ГИ, ИМ, КФ: ... БВ, ... КФТ, МГ, РХ: ... қаз.: мән, ... баш.: мәғнә; тат.: мәғнә ... ... ... мāнā; азер.: мә’на; түркм.: мāни; өзб.: ма’нá; ұйғ.:
мәна; Қазақ тіліндегі синоним сөздер ... ... ... ... араб ... түбірлес ма’ән (مَعَانٍ) және ма’нә (مَعنىً) сөдерінің
тіліміздегі көріністері. Мысалы: олай болса бағып ... көп ... ... ... ... ... «Еркек» деген сөздің мәні екеу емес
пе? (Қабдолов). Ал кейде екеуі ... ... ... қос ... жұмсалады.
ма’рифет مَغرِفت- мағрифат; білім, ғылым, өнер; ма’рифатдан
مَغرِفتدَن«имандан дахы ... дахы ... дахы ... дахы ... (45а, 1)» ... және ... және ... және шариғаттан
және діннен айтты). Түркі тілдеріне онша кең тарай қоймаған. БВ, ГТ, КФ,
МГ, ИМ: ... ... және ... ... ... ... белсенді қолданылады. Кітаби тіл деген ... ... ... ... ... ... ... 1. Мағрипат – ілім, білім,
ғылым, ... ... (Т. ... 2. Осы ... алып ... үлкен ... жолы бар – мағрифат жолы, яғни білім таратушы –ұстаздық ... деді Ибн ... (А. ... ... кітап атауы. мұхтасар, қысқартылған, ықшамдалған;
«аңды Кәрхи ... адлу ... (8а, 3)» ... алды ... ... кітабында). Түркі тілдерінің көбінде кездеседі. ГИ, ГТ, ИМ, КФ, МГ,
ИН: мухтасар; Қолжазбада ... ... ... ... Қазақ тілінде
мұхтасар, мұқтасар тұлғаларында ұшырастыра аламыз. Басқа кірме сөздері
секілді белсенділік ... ... ... туындыларда жиі ұшырасады.
Жұлысып баламенен болма тауық, Мұқтасар ... енді ... ... ... қатар исламның негізгі принцптері мен ережелерін қысқаша
баяндайтын кітаптар «Мұхтасар ғылымхал» /яғни ... ... ... Тілімізде «мұхтасар» сөзі осындай кітаптардың жалпылама атауы
болып кеткен. Ол кездегі ... ... ... ... ... ... өзінің білімінің дәрежесін аңғартатын (Б. ... ... ... - ... ... ... сөз, ... «бу мәсәлә
бир ривайатда (9а, 3)» (бұл мәселе бір рауаятта). «бир ривайатда дахы (13а,
2)» ... бір ... ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ... ... баш.: ... тат.: ... түрік: ривайет; азер.: рәвāйәт; өзб.:
ривáйәт; ұйғ.: ревайәт; [7, 724; 8, 895, 10, 1862; 15, 195]. ... ... ... ... ... де ... әдеби тілімізде «рауаят,
рәуаят» тұлғаларында қолданылған. Кітап арқылы енген лексема болуы ... Азиз ... де, ... қажы да бір ... ... отыр (Ә.
Сәрсенбаев).
хабар خَبَر- хабар; «хабар вирилди ‘Абдуллаһдан Омароғлы (2б, 6)» (Хабар
берілді Омарұлы Абдуллаһтан). «кәлди бир хабар да ... (3б, 6)» ... ... ... ... вирилди нәбидән 11б. 3» (хабар берілді нәбиден).
ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, ИН: ... КК: ... қаз.: ... баш.: ... ... қырғыз: қабар; түрік: хабер; азер.: хәбәр; түркм.: хабар; өзб.:
хабәр; ұйғ.: ... [7, 299; 8, 303, 10, 919; 11, 452]. ... ... ... ... Тілімізде қабар деп те қолданылады. «Бес жүз
жігітпен келе жатыр екен» ... ... бір күні бұрқ етті (С. ... ... есеп, сұрау; хисабсуз حِسَاب ... ... ... дахы ... (3б, 6)» ... ... жәннәтіна
есепсіз және азапсыз). «киргәй аңа қайсы ишикдән диләсә хисабсуз азабсуз
(36б, 5)» (кірсін оған ... ... ... ... және ... ... «хисабумы қолай әйлә (34а, 5)» (есебімді оңай қыл). Түркі ... ... ... ... ... ... сөз. ДТС: ... (счет;
200); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, МГ, РХ: хисаб; қаз.: есеп, ... ... тат.: ... исәп; қырғ.: есеп; түрік: хесап; азер.: хесаб; ... өзб.: ... ұйғ.: ... ... ... бұл ... қисап, қысап,
хисап сияқты аллофондары бар. Есебін тауып көреміз. ... - деді ... (М. ... Бас пен аяқ бір ... (Абай). Олай болғанда о да
жұртқа қылған артық махаббаттан хисап ... ... ... ... ... ... حُجَّتلَرُك«үммәт йығлышмақ
хүжжетлерүң қуатлусудур (4б, 1)» ... ... ... ... ... ... (28б, 2)» ... етті Шафи). ДТС: ... ГТ, ИМ, КФТ: ... қаз.: ... ... ... ұйғ.: хөжжәт(документ); Н. Оңдасынов «Арапша қазақша
түсіндірме сөздігінде» аталмыш сөзге түсініктеме ... тек ... ... ... қолданылатын «өжет» сөзіне ғана тоқталып,
негізгі мағынасының тілімізде ... ... ... ұмыт
қалдырған сияқты [15, 117].
хүкм حُكم- үкім; жарлық; хүкми حُكمِى «хүкми аудаз ... ... ... (38б, 4)» ... ... ... тәйәммүм сияқты топрақпен).
«нәки бунлара уқшаса аның хүкми ол су ... (7б, 5)» (не ... ... ... ол су ... ... ... жаппай кездеседі. қаз.: үкім;
баш.: хөкөм; тат.: хөким; қырғыз: өкүм; түрік: хүкүм; азер.: ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 355; 8, 389, 10, 1013; 11, 435; ... Тілімізде өкім, хүкім, хұкім деген формалары да бар. ... ... ... ... болса керек. Өздері хұкім шариғатты таза
білмейді, көбі надан болады ... ... мен ... ... ... ... тақ ... хүкім қылса (Ғашық-наме).
шарт شَرط- шарт; «хақ намазуң шартлары вар (9б, 6)» (хақ намаздың
шарттары бар). ... ... ... шартлары киби (10а, 5)»
(намаздың рүкндері //негіздері// ... ... ... «биз ... хақ
ниәт шартдур (15б, 4)» (біз айттық шынайы ниет ... қаз., баш., ... ... ... ... өзб., ұйғ: ... түркм.: шерт; Түркі тілдеріне
кең тараған сөз. Тілімізде «ант, уәде» ... жиі ... ... де шығу ... осы сөз екен [15, 225].
әркән اَركَان – негіздер, ... ... ... ... ... киби (10а, 5)» (намаздың рүкндері /негіздері/ алтау шарттары
сияқты). Қолжазба тілінде де ... ... (ركن) ... ... ... ГТ, ИМ, ИН, КФ: еркан; Түркі тілдерінде діни термин ретінде болмаса
онша көп кездеспейді. ... ... ... ... «атқамінерлер, ел
ағалары» деген мағнада қолданылады. Тілімізде діни термин ретінде өте сирек
те болса ұшырасады. Мысалы: Тағдил ...... ... ... [14, 117 ].
Шаруашылық атауларымен байланысты сөздер: күфие ... – бас ... ... күфие варды (40а, 3)» (басымда тақия бар еді). ГИ, КФ:
күфийе ... ... ... мен ... ... ... ... قُمَاش – мата, киім; «табар мусыз баржаңуз ики қумаш (13а, 2)»
(баршаңыз екі киім ... ма?). ... ... ... ... ... (9а, 6)» (киімге қашан нәжіс жұқса). Қыпшақ жазба ескерткіштері
тілінде «мата, киім» және «сатылатын зат» ... ... ... ГТ, ИН, КФ: ... ... ИМ: ... (сатылатын зат). Қазіргі бір қатар
түркі тілдерінде «мата, кездеме» мағынасында ... ... ... ... ... ... Азер: гумаш [7, 514-515].
мал مَال- 1. дүние, байлық, мүлік. 2. ақша, капитал. малыңузуң ... ... ... (3б, 3)» ... ... /мал-мүлкіңнің/
зекетін). малындан مَالِندَن «дахы садақайы қабул әйләмәз ғулул малындан (12а,
6)» (және садақаны қабыл ... ... ... ... ... жаппай
еніп, барлығына ортақ төл сөзіндей сіңісіп кеткен сөз. ДТС: мал (имущество,
богатство; 335); ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, ... мал; ... ... осы
лексема өзінің негізгі «байлық, дәулет» деген мағынасымен ... ... де ... атауы. Мұның себебі де ... ... ... төрт түлік болғандығынан болса керек. Мал баққанға бітеді ... ... қой ... ... оның ... ... ... – кілт; мифтахы مِفتَحِى «һәр нәснәнүң мифтахы вар (11б, ... ... ... бар). ... мифтахы аудаздур (11б, 4)» (намаздың
кілті дәрет). ГИ, ГТ, КФ: мифтах; ... ... онша ... ... ... керек.
на’л نَعل – 1. нал, таға; 2. аяқкиім, сүйретпе; на’луң نَعلُك «нағлуң
тасмасы қадар (14б, 2)» ... ... ... ... ... мен ... түркі тілдерінің бір сыпырасында кездеседі.
Ескерткіштер тілінде: БВ: на’л; ГТ: ... ГИ: ... ИМ: ... КФ: ... ... КК: ... ... түркі тілдерінде: қаз: нәл; түркм: нāл; азер:
нал; түік: нал [7, 638-39].
силсилә سِلسِلَه – шынжыр; силсиләләрдән ... «йа ... азад ... отдан сақла мәни силсәләләрдән зинжирләрдән (34б, 6)» (Ей Тәңірім!
Азат ет мойнымды оттан, сақта мені шынжырлардан). Ескерткіште ... ... ... ... –лә- буыны ұмыт қалдырылған. Тағы бір ... сол ... ... ... ... ... ... қолданылған. Бұлар
сол дәуірде қатар қолданыста болған синоним сөздер болса керек. ... не ... болу үшін ... де ... ... Өйткені ГТ мен ИМ-
де де /силсилә/ зенжир/ бұл екі вариант та ... ... ... ... ... ... де ... шынжыр» мағыналарында бұл екі нұсқа
да кездеседі: түрік: силсиле; ... ... өзб: ... [7, ... حَوض – ... Су ... ... «хаузлар суйы киби (7а, 5)»
(хауыздар суы сияқты). Түркі тілдерінде жиі қолданылатын сөздердің ... ИМ, КФ: ... қаз.: ... ... ... түрік: хавуз; азер.,
түркм.: ховуз; өзб., ұйғ.: ... ... ... ... ... әуіз ... варианттары бар. Бұлардың алдыңғы екеуі кітаби тілімздегі, ал
соңғы екеуі ауыз екі ... ... ... ... ... ... көлеңкелер ойнайды (Айбек). Алаңша ... әуіз (Д. ... ... ... ... ... жемісім (Қобланды Батыр).
Сын-сипат мәндегі сөздер: ғайиб ... ... ... ... ... «шул уақт шафақ ғайиб олғанда 14 б. 4, 5» (сол уақыт
шапақ ғайып болғанда). Түркі ... өте кең ... ... бірі.
Көбіне бол-; ет- көмекші етістіктерімен тіркесіп күрделі етістік құрайды.
Қазақ тілінде ғайып сияқты белсенді қолданысқа ие ... да, ... ... ... да ... ... десейші, қаланың шетіне
шыққасын үш қайтара кісінепті де қайып болыпты (Ғ. Мүсірепов). ҚБ: ... ... ДТС, ... ГТ, ИМ, КФТ: ... қаз.: ... ... ... гейб; түркм.: гāйып; өзб., ұйғ: ғайип;
сәбит ... ... ... ... ... сәбитдүр бәслижүдүр
‘аләмләри (1б, 2)» (Шүкір тәңірге, тұрақты және бүкіл ... ... хақ ... ... дурандур доғры йолдур сәбитдүр (2а, 1)» (біл, ... ... ... тура жол, ... ... ... стойкий; ДТС,
479); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: сабит; ... ... ... ... ... ұйғ.: сасабит; [7, 729; 8, 905, 10, 1876]. Қазақ тілінде бұл
мағынада қолданылмағанымен, кісі есімі ретінде жиі ... ... ... ... ... ... істелген 2. дұрыс, дәл. 3.
даусыз, ашық. «йа иләһи мүхкәм әйлә ики айағумы сырат үстинә табрылған күн
анда айақлар (35 а. 2, 3)» (Ей ... ... қыл ... қыл ... үстінде
тайдырылған күүн ол жерде аяқтар). Орта ... ... ... ... ... ... ... жиі ұшырасады. . ГИ: ГТ: ИМ: ИН: КФ:
КФТ: МГ: мухкем, БВ: ... ... ... ... ... ... «бекем, мығым, мекем» сөздерінің арғы тегі осы сөз екендігі
даусыз. Сондай-ақ ... ... ... ... ... сияқты бірнеше
фонетикалық варианттары кездеседі. Бұлар әрине кітаби ... ... ... тұтсаң серт байласып, Босанба жазылсаң да біздің тордан
(Әріп). Талпынам таза туған ажарыңа, Белімді ... ... ... ... (3, ... مُطلَق- 1. шексіз, тәуелсіз. 2. мүлде, тіпті, толық, әбден.
«бири мутлақ судур бири муқайиәд судур (7а, 1)» ... ... ... бірі ... ... су). ... су ... ол су һәр судур (7а,
1)» (Мутлақ /шексіз/ су дегеніміз ол қандайда бір су). ... ... жиі ... ... ... баш.: мотлак; тат.: мотлак; түрік:
мутлак; азер.: мүтләг; өзб.: мутлақ; ұйғ: мутлак; Ауыз екі сөйлеу тілімізде
ұшыраспағанмен кітаби ... ... ... ... те ... ... Сары ала ... сүнни мәзһәби мутлақан қарам қылмыш
сәбәп: сары ала қаз ... ... - деп ... ... ... ... ... 1. шектеулі, тәуелді. 2. жазылған, тіркелген. «бири
мутлақ судур бири ... ... (7а, 1)» ... мутлақ /шектеусіз/ су, бірі
муқайиәд /шектеулі/ су). «муқайиәд су дидүгүмүз ол һәр судур ... су ... ол ... бір су). ИМ: ... Түркі тілдерінде
көп кездесе бермейді. Алайда қазақ тілінде «ұқыпты, ... ... сөзі жиі ... ... ... әскердің күш жұмсауы ақиқат,
онда істің ақыры насырға шабады, мұны мұқият ескеруіміз ... ... ...... ... ... кәифйатсуз كَيفِيَت سُوز«мағрифат
дигән Аллаһ та’ала билмәкдүр кәифйатсуз дахы бәңмәзәтләмәксүз (45а. ... ... Алла ... ... және ... деп ... ГИ, КФ:
кейфиәт; Түркі тілдерінде жиі кездесетін кірме ... ... ... ... ... сипат» және «жан ләззәті, кәйіп» сияқты екі түрлі
мәнде жұмсалады. қаз.: кейіп; баш., тат.: ... ... ... ... ... (сипат); азер.: кейфият (сипат), кеф (ләззәт); түркм.:
кейп; өзб.: кәйф, кәйфийәт (екеуі де «ләззәт» мағ); ұйғ.: ... ... ... және ... ... шығу ... бір болғанымен (тұлғасы
жағынан да бәлендей өзгешелік болмаса да) екеуі екі ... ... ... «жан ... ... ... ал кейіп сөзі ... ... ... ... ... ... ... мәңгіріп
отыр (Ә. Кекілбаев), Қарасаң сабырлы адам кейпі елестейді. (Т. Жароков).
Бізідің қолжазбада да осы «кейіп, ... ... ... ... қыса قثَا - ... «қыса суйы киби (7б, 3)» (қияр суы
сияқты).
Орта ғасыр қыпшақ ескерткіштерінен тек БВ- да ғана ... ... ... ... ... хыйар /хыяр суйы киби (7б, 4)/ сөзі
екеуі қатар ... Бұл бір ... екі ... атаулары болса,
екеуінің қатар қолданылуы не диалектизм болғандықтан екеуін ... ... ... екі ... сортына берілген атаулар болуы мүмкін. ...... ... ... сөзінің баламасын «ұзын қияр» деп көрсеткен.
Қазіргі түркі тілдерінде кездеспейді.
үшнан اُشْنَان – шөптің түрі. ... ... ... қолданылған; «ушнан
суйы киби (7б, 5)» (... суы секілді). ... ... ... бір ... ... ... ... мен ескі осман тілінде
ұшырасады: БВ: үшнан; ИМ: үшнан; КФТ: үшнан; РХ: үшнан [16, 299]; ... ... ... ... тілі мен қазіргі түркі тілдерінің
ешбірінде кездесбейді.
Жаратылысқа байланысты сөздер: алем ... - ... ... ... ... ... тәңрийә сәбитдүр бәслижүдүр ‘аләмләри (1б, 2)»
(Шүкір тәңірге, тұрақты және ... ... ... Бұл сөз де өлі ... қыпшақ тілдері мен қазіргі түркі тілдеріне белгілі ... ... ... ... ... және ... ... мағыналарда
жұмсалғандығын көреміз. ДТС: ‘аләм (вселенная; мир; 33); ГИ, ГТ, ИМ, ... алем (1. ... 2. ... қаз.: ... ғалам; баш.: ғәләм; тат.: ғаләм;
түрік: āлем; азер.: āләм; түркм.: әлем; өзб.: аләм; ұйғ.: аләм [7, 14; ... 9, 21; 10, 78]. ... да ... ... араб ... ... ... қазақ тілдеріне ауысқанда «ع» дыбысы кейде
түсіріліп айтылса, кейде орнын «ә» ... ал ... «ғ» ... ... ... да ... ... әлем және ғалам деген
екі түрлі фонетикалық варианты қалыптасқан.әлем сөзі жер беті, жер ... ... ... мағынада жұмсалса, ғалам аспан мен жер арасындағы
болмыстардан құралған кеңістікке ... ... ... ... бір ... عُمْر- өмір, тіршілік. ‘өмридә عُمْرِدَه «нәби ишләди баржа ... 6)» ... ... ... ... ... ... «дахы олды дәим ануң
үстинә баржа ‘өмриндә (42б, 2)» (және тұрақты ... оның ... ... ... ... ... ... төл сөзіне айналған сөздердің
бірі. Тарихи ... ... ... тілінде: ДТС: өмр; өмүр (жизнь;
385); ГИ: ГТ: ИМ: ИН: КФ: КФТ: ‘өмр; ... ... ... қаз: өмір;
баш: ғұмир; тат: ғомир; қыр: ... ... ... ... ... ... өмүр;
өзб:үмр; ұйғ: өмүр; Қазақ тілінде осы сөздің өмір, ғұмыр деген аллофондары
кездеседі. Мысалы: ғұмыр келте деп ... ... (М. ... ... шын ... сол күнде орнап, Мен секілді қуанар милион халық ... ... ... ... ... секілді кісі аты ретінде де
жиі ұшырасады.
дүниа دُنيَِا- дүние, дүния. «дүниа ижүн илишүр (16б, 2)» ... ... ... ... «дүниада рахмәт идижидүр мүминләрә кәфирләрә ... ... ... ... ... ... Түркі тілдерінде өте
кең тараған және төл сөзіндей ... ... ... ... ДТС: ... ... ... 2. блага; 3. богатство; 161); БВ, КК, ГИ, ИМ, ИН, КФ, ... ГТ: ... ... ... ... ... өрісі мен мағынасы
барынша кеңіп, «тіршілік, жер жүзі, осы өмір, байлық, зат, ... ... ... ... Қаз.: ... баш.: ... тат.: ... дүнүйө; түрік, азер., түркм., өзб., ұйғ.: дүня; [7, 194; 8, ... 177; 10, 54; 17, 146]. ... ... ... ... ... дүние
бос, хайуанға оны қос. Абай), ал кейде «дүния» (Тоғыз ай тоғыз күн толған
шақта, дүнияға бір қыз ... С. ... деп те ... ... ... жоқ. Бір ... екі түрлі фонетикалық
варианты.
Топонимикалық атаулар: ... ... ... ... ... ... ... (13а, 5)» (бұр жүзіңді Меккеге қарай). «һәр қанда ... ... ... сару (13б, 1)» ... ... ... ... қарай).
Мұхаммед (ғ.с) пайғамбардың туған қаласы және мұсылмандардың қасиетті
Қағбасы ... ... ... ... ... танымал сөз.
Басри بَصرِى – жалқы есім; Басыралық; Басра қаласынан; Қ. I. ... - ... жер ... «хабар вирилди ‘Абдуллаһдан Омароғлы Жәрирдән
‘Абдуллаһоғлы Бәжәл йәриндән» (хабар ... ... ... ... ... жерінен).
Әскери лексика: ғазалық - غَزَالِغ – Соғыс. Дін үшін кәпірлермен ... ... ... ... киби (5а, 3)» ... бару секілді).
Арабша ғаза غزا (діни соғыс) сөзіне түркіше –лық зат есім ... ... ... тұр. КФ, ИН: ... Қаз., баш., тат.: ... (көпше);
қырғыз: қазауат (көпше); түрік: газа, газве (жекеше); ... ... ... ұйғ.: ... [7, 258; 8, 283, 284; 9, 57; 10, 820). ... ... ішінде қазақ жазба әдеби тілінде көпше ғазауат//
ғадауат// ғазават ... ... ... ... ... кең етек
жая қоймаған. Мысалыға: ғазауат жариялап, совет үкіметімен щапағатсыз соғыс
жүргізейік,- деді ... ... ... ... (Абай). ғазабат базарынан қайтқандар келеді. (Н.Хожагелдиев).
Дін ... ... ... үшін ... ... Мұхаммает
Мұстафаның жеңілмейтін көк туын көтерсін, ғазават ... ... ... иллә ... - тек, тек ... «иллә ниәт бирлә (16а, 1)» (тек
ниетпен). «иллә ол киши қажан олса қасд ... ... олур (22а, 2)» ... кісі қашан әдейілеп болса /істесе/ жазықты болады). «дахы сөйләмәгәй
иллә ... ... (25а, 5)» ... ... тек ... басқа). КК,
ГТ, КФ, КФТ, МГ: иллә (тек; басқа, сөйтсе); ГИ, ИН: иллә ... ... ... ... ... бермейді. Тек түрік тілінде «міндетті
түрде, әсіресе» деген ... ... ...... ... қыса ит (12а, 3)» ... ... ет). Түркі
тілдеріне жаппай енген сөз. Сөз ортасындағы арабша «ع» ... ... ø//ғ ... ... қалыптасқан. ДТС: йа’ни (то есть; 232);
БВ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ, РХ: ... КК: ... қаз.: ... баш., ... түрік: яни; азер.: я’ни; түркм.: яғны; өзб.: ... ұйғ.: ... ... ... ... ... ... тасмасы қадар
(14б, 2)» (аяқкиімнің ... ... ... ... «қачан олды
жоқрақ дирһам қадарындан (27а, 1)» (қашан ... ... ... ... ... ... «шул уақт һәр ... көләгәси өз қадарынжа
14 б. 3» (әр нәрсенің ... өз ... ... кезде). Орта ғасыр
қыпшақ жазба ескерткіштері тілінде жиі ұшырасатын бұл ... ... ... ... де ... ... ... топтарында) белсенді
қолдынлады. ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ, РХ: ... баш.: ... ... ... ... ... ... өзб.: кадәр; ұйғ.: қәдәр. Ал қазақ
тілінде сирек ұшырасады. Кітаби лексика болса ... 1. Олай ... өз ... ... ... білсем деген әрбір істің себебін
іздеушілерге хаким ат ... ... 2. ... ... қадары халық
үшін тырысайық (М. Сералин).
Одағай: йа يَا – Ей, уа! «йа ... диди (15б, 2)» (ей ... «йа ... арыт ағзум қоқусы бағышла йазуғумы (33, 3)» (Ей Тәңірім!
Тазарт аузымның иісін, кешір жазығымды). . «йа иман ... ... ... (Ей иман келтірген кісілер). Бірсыпыра түркі тілдерінде ... йа ... ... при ... 221); БВ, ГИ, ГТ, ИН, ... МГ: ей (ей, уа!); Тіптен қазіргі түрік тілінде, әдеби тіл былай тұрсын
күнделікті ауыз екі сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... сөз басында және аяғында өте жиі қолданылады. Ал ... ... ... есімдігі: ба’зы بَعْضِى– бағзы, кейбір; ба’зылар بَعْضِلَر
«айтды ... ол киши ... ики ... су ... ... алған йирәдик
(30а, 2)» (айтты кейбіреулер ол кісі әкелсін екі ... ... ... ... ... Өлі қыпшақ және қазіргі заман түркі тілдерінің біразына
енгенімен қолданылу ауқымы жағынан басқа сөздерге қарағанда онша кең ... ... сөз. ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ: ... [16. 26]. Қазіргі
түркі тілдерінің ішінде оғыз және қарлұқ топтарында бұл сөздің белсенділігі
көрінеді. Тілімізде ... ... ... сияқты біріккен сөздер
құрамында жиі қолданылып жүр. Қаз.: бағзы; түрік: базы; азер.: бәзи; өзб.:
бә’зи; ұйғ.: ... [7, 56; 8, 74; 9, 63; 10, ... 1. 2. ... ... тілінде парсы элементтері араб сөздері ... көп ... ... атап өткен болатынбыз. Әйтседе оларды ... ... ... ... ... наным сенімдерге байланысты сөздер: авдаз اَودَز - ... ... ... (5а, 1)» ... ... намаз үшін). авдаздан اَودَزدَن
«авдаздан соңра (24б, 3)» авдазлу ... «ол киши ... олса (43б, ... кісі ... ... ... اَودَزسُوز «ол авдазсуз олса (43б, 4)» ... ... ... аб اب (су) және даст (қол) ... ... Ескерткіштер тілінде абдест, авдаз, авдес тұлғаларында кездеседі.
ИМ: абдест; ГИ: авдес; КФ: авдаз; КФТ: авдаз; Ал-Каванин: авдаз [16, ... ... ... ... тек түрік (абдест) [10. 3] және азербайжан
(абдәст) [7. 2] тілдерінде сақталған. Қалған мұсылман ... ... ... ... ... ... сөзі ... Қолжазба тіліне
парсы нұсқасының енуі оғыз тілінің ... ... ... ... ... сулық орамал, яғни дәрет алғаннан кейін ... ... مُزد - 1. ... 2. ... сый 3. ... ақы; ... бир ... музд артурур (39а, 2)» (және бір сүннет ... ... ... ... ... ануң ... үммәтинә (42 б. 5)» ... алды ... ... Бұл сөз ... ... ене ... сөз болса керек.
Онша кездесе бермейді. А. Зайончковский: музд премия, ... ... ... оплата [22. 43]. Дегенмен мәмлүк ... ... орта ... жазба ескерткіштер тілінде сирек те ... КИ: мүзд ... ... мүзд ... БМ: мүзд әйтмек; ИМ:
мүзд ... ИН: мүзд [23. ... ... - ... ... оруч ... (3а, 5)» (және рамазанда
ораза тұту). «шул уақт оруч ... (15а, 6)» (сол ... ... ... оруч ... ... (36а, 6)» (күндіз ораза тұтқан болсын). оручы
اُرُجِى «оружы намазы қабул олмаз (41а, 4)» ... ... ... болмайды).
Парсының روزه (рузә) сөзінен шыққан. ... ... ... Бірақ
ескерткіштер тілі мен қазіргі қыпшақ тілдері мен басқа түркі тілдерінің
барлығында дерлік осы парсы ... ... КК, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, ... Ат-Тухфа: оруч; Ки: оруш; қаз.: ораза; башқ.: ураза; тат: ураза;
қырғыз: ... ... ... ... оруж; түркм.: орāза; өзб.: розә; ұйғ.:
роза; [7, 664-665; 8, 899, 10, 1701; 24, 151].
намаз نَمَاز- намаз; «бил хақ ... ... (1б, 6)» (біл, хақ ... ... ... ... (4а, 1)» ... діннің тірегі). намаза نَمَا
زَه «қажан дурсаңуз намаза (11а, 4)» ... ... ... биш уақт ... 1)» (бес ... ... сақтауды). Арапшасы -صلاة- (саләт). Бірақ түркі
тілдерінің барлығында осы парсыша нұсқасы қолданылады. ДТС: ... ... БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, КИ, ... ... ... қаз.:
намаз; башқ.: намаз; тат.: намаз; қырғыз.: ... ... ... ... ... ... өзб.: нáмáз; ұйғ.: намаз; [7. 638-639; 8. 804, 10.
1629; 24. 269].
Егіншілікке байланысты атаулар: күләф كُلَف – ... ... ... ... (7б, 5)» (раушан гүлі суы секілді). Орта ... ... ... ... ... ... Парсының
гүл كُل (раушан гүлі) және аб اب (су) сөздерінің бірігуінен шықса керек
(раушан суы). ... ... ... тек ... ... мағынасында
жұмсалады да, «суйы» сөзімен тіркеседі. БВ, КК: күләф; ТА: гүлаб; ДМ, КИ:
гүлаф; ал-Каванин, ат-Тухфа: ... ИМ: ... ... ... ... ... ... «кітаби тіл» деп аталатын тілімізден
кездестіреміз: Бетіне басын сүйіп, шашты ... ... тұла ... қолмен
сылап (Тұрмағамбет).
қарбус قَربُص – қарбыз; «қарбус суйы киби (7б, 4)» ... суы ... ... ... сөзінен шыққан. Парсы тілінен енген сөздер көбіне
егіншілікке, бақша өнімдеріне, ... ... ... ... басындағы һ дыбысы түркі тілдеріне енгенде к//д//т ... ... ... ... ... сөз ... з//с дыбыстары
сәйкес қолданылған. КК, МГ, ДМ: қарбус; КФ, КИ, ат-Тухфа: қарпуз; Қазіргі
түркі ... қаз.: ... ... қарбуз; тат.: қарбыз; қырғ.: дарбыз;
түрік.: карпуз; азер., түркм.: гарпыз;; өзб.: тәрвуз; ұйғ.: тавуз; [7, 444-
445].
хыярخِيَار - ... ... суйы киби 7б. 4» ... суы ... ... көбіне танымал сөз. Қыпшақ жазбаларында ... ... ... қаз.: қияр; башқ.: кыяр; тат.: ... ... ... ... ... ... түркм.: һыяр; [7, 338-339; 10, 990; 24, 124].
Адамның көңіл-күйіне, жағдайына байланысты сөздер: азад ... - ... «йа ... азад ит ... ... (34б, 6)» (Ей ... Азат қыл
мойнымды оттан). Өлі және тірі қыпшақ тілдері мен басқа да ... ... ... ДТС: азад ... 72); БМ, КК, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, ... азад; қаз.: азат; башқ.: āзад ; тат.: ... ... ... ... азер.: āзад; түркм.: азат; өзб.: áзáд; ұйғ.: азат; [8, 38-39;
24, 57, 7, 183; 10, 24]. ... азат басы ... ... ... ... ... ... екен (І. Жансүгіров).
йаран يَرَن – жаран, дос, туыс; ... ... ... әһли ... ... (1б, 4)» ... жанұясы үстіне, жарандары үстіне).
Түркі тілдеріне кең тараған сөздердің бірі. йар (жар. дос, сүйікті) ... түрі ... ... ... ... қос сөзі құрамында ... ҚБ, БВ, ГТ, ИМ, ИН: ... қаз.: ... түрік, азер.: йаран;
дил - 1. көңіл; дилдәдүр (دِلدَه دُر) «дахы биш андан дилдәдүр (46а, ... оның ... ... «ол биш ... ... (46а, 5)» ... бесеу дегеніміз). Түркі тілдерінің көбіне енгенімен сіңісіп кете
қоймаған. Сөйлеу тілде ... ... ДТС: дил ... ... ... дил; қаз: діл; ... дил; түрік: дил; азер: дил; түркм: дил; өзб: дил;
ұйғ.: дил; [7, 172-173; 8, 185, 4, 589; 7, 136]. ... ... ... ... ... кісі ... ... кездеседі. Хикмәт,
тағдыр халықтың өз қолында, Еншалла осы күнде толық ділім (Молда Мұса).
хаста حَستَه - ауру; «дахы хаста сормақ киби (5а, 6)» ... ауру ... ... ... қылсун хаста киши дуруркән (17б, 2)» (қылсын ... ... ... ... Түркі тілдерінің көбінде белсенді қолданылатын
парсы ... ... ... ... кездеспейді. ДМ, ГИ, ИМ, КФ: хаста; башқ:
хаста; тат: хаста; түрік: хаста; азер: хаста; түркм: хасса; өзб: ... ... [7, 316-317; 8, 336, 10, ... ... - ... ... йоқ иллә залимләр үстинә вар
(1б, 3)» (дұшпандық жоқ, тек залымдарға бар). ... ... ... күн ... йүзүни (34а, 2)» (дұшпандардың жүзін қара қылған
күн). Өлі және ... ... ... ... ... ... ... сөз.
Қыпшақ жазба ескерткіштер ... ... ... БМ, ДМ, ГИ, КФТ, КФ, дүшман; ГТ, ИН, МГ: дүшмен; Ат-
Тухфа: тушман; КК: дүшман, тушман, түшман [16, 67; 288]. ... ... ... да ... ... қаз.: ... ... тат.: дошман; қырғыз:
душман; түрік, түркм.: дүшман; азер.: дүшмән; өзб., ұйғ.: дүшмән; [7, ... 8, 195, 10, 658; 24, 135]. Ауыз екі ... ... ... ... ... ... тіл туындыларында «дұспан, ... ... ... да ... екен [24, 135]. ... дұспаным,
Долданбай дұшпан серпілмес, Надандық кектес тұс ... (І. ... ... ... қас ... (Мақал).
Шаруашылық атауларына байланысты сөздер: базар بَزَار -пр. ... ... ... ... ... ... Әби ... үстинә күфжиләр
базарында (40а, 3)» (намаз кітабы оқыдым Әбу Юсуф ... ... ... ... Өлі және тірі қыпшақ тілдерімен басқа да ... ... ... КК, ГИ, ГТ, ИМ, КФТ, КФ, КИ, БМ, ... қаз., ... ... ... өзб., ұйғ.: базар; башқ., тат.: базар
/көн(күн)/; түрік: пазар;: базар; [16, 26; 7, 696-697; 8, 74; 10, 1781; ... Бұл сөз орыс және ... ... ... ... француз,
ағылшын, испан, итальян, чех, поляк, румын т.б.) еніп, сіңісіп төлтума
сөзіне айналған. Бұл ... ... кең ... кей ... ... бір түн» ... ... Сондай-ақ бай (мол) сөзімен, бір
нәрсенің көптігін білдіретін –сар қосымшасының бірігуінен байсар > ... алға ... да бар [25. 54]. ... ... көбінде
(түрік, азербайжан, өзбек тілдерінде) жетінші күннің, яғни ... ... ... ... ... ауыспалы «қызық, думан, той» мағынасында да
қолданылады. Сондай-ақ, Базарбай, Базарәлі, Базаркүл, Базарбек сияқты ... ... де жиі ... ... - пр. ... даварға دَوَارغَا «ики әлини силмәк даварға йа
йирә (24а, 4)» (екі қолын сүрту дуалға не жерге). Ескі және ... ... ... // ... // ... // дывар // тувар // диуар // дийуал //
дуал- стена, забор, ограда [9, 33]. БМ: дивар; ГТ: дивар; ГИ: ... ... КФ: ... БВ: ... КК: дивар; тувар; ИМ: дивар; ДМ: дувар; ТА:
дивар; КИ: дувар; Ат-Тухфа: тувар [2, 63; 66; 286]. ... ... ... ... жиі ... қаз.: ... ... дубал;
түрік: дувар; азер.: дивар; түркм.: дивāр; өзб.: девáр; [7, 192-193; 8,
189; 10, 646; 24, ... ... - ... ... ... «йа иләһи азад ид
бойнумы отдан сақла мәни ... ... (35а, 1)» (Ей ... қыл ... ... ... мені шынжырлардан). Қыпшақ ... ... ... ... ГИ, КФ, ... зинжир; ИХ: синжир; КК: зинжил; ГТ, ИМ: ... 338; 237]. ... ... ... з/с/ш/ч дыбыстарының өзара
сәйкестіктері нәтижесінде қалыптасқан. Қазіргі қыпшақ және басқа да түркі
тілдерінде: қаз.: шынжыр; ... ... (з//с және ж//й); тат.: ... ... ... зинжир; азер.: зәнжир; түркм.: зынжыр; өзб., ұйғ.:
зәнжир; [7, 1018-1019; 8, 1178, 10, 251; 24, 157].
Шылаулар: ... ...... ... ... ... олса
қасд бирлә (21а, 5)» (әдейі бірге болса); «берабердүр олса унудуб йа қасд
бирлә (22а, 1)» ... не ... ... болса). Орта ғасыр ... ... ... жиі ... бұл лексема, қазақ тілінде «тең,
бірдей» мағынасында парапар//барабар деген ... ... ... ... ... ... ... және әдеби нормадағы
варианты болса, екіншісі көбіне әдеби туындыларда сирек ұшырасады. Мысалы,
«Барабар сөзі ... адам ... ... ... еді ... ... БВ, ДМ, ГИ, ИМ, КФ, КФТ, МГ, РХ, ат-Тухфа: берабер; қаз.: пара-
пар; ... ... ... бәрабәр;ұйғ.: баравәр; [7, 62-63].
әгәр اَكَر – егер. «әгәр бақса аңа бақыжы киши (7а, 2)» ... ... ... ... ... күжи йәтмәсә отуркән (17б, 3)» (егер отырғанда
күші жетпесе). «әгәр унудуб тәрк ... (20а, 3)» ... ... ... ... тәрк ... қасд ... (20а, 2)» (егер әдейі тәрік етсе). Ескі және
қазіргі түркі тілдеріне кең тараған, және өте ... ... ... БВ, КК, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ, РХ, ... ат-Тухфа: егер;
қаз.: егер; башқ., тат.: әгәр; қырғыз: ... ... ... ... ... ... өзб., ұйғ: әгәр; [7. 202-203; 8, 208, 10. 675; 24. 29].
йа يَا – я, не, ... «йа ... әгәр тәрк итсә бир ... ... (21а, 5)» (не ... тәрк етсе бір нәрсе шарт дегенімізден).
«силинсә үж ташилә йа үш ... йа үж авуж ... (27б, 5, 6)» ... я үш кесекпен я үш уыс топрақпен сүртілсе). Өлі және қазіргі ... мен ... да ... ... кең ... ... ... сөздер
мен сөйлемдерді байланыстыратын жалғаулық шылау. ДТС: йа (или; 221); ... ГИ, ГТ, ИН, КФ, КФТ, МГ: йа; қаз.: я; яки; ... тат.: йә; ... өзб., ұйғ.: йа; ... йаа; [7, ... ... тіліндегі яки
шылауы да парсы тілінен енген осы йа және ки ... ... - ... ки ... сөйтсе, алайда, әйтсе де, тек; ... ... ола (26а, 3)» ... қажеттілік болса). Бірсыпыра түркі тілдеріне
белсенді қолданылатын шылау сөз. Қолжазбада ... ки ... ... Қазіргі кей түркі тілдерінде де осылай. ДТС: мәгәр (разве;
339); БМ, БВ, ГТ, ИМ, ИН, КФТ, МГ, ИХ, ... ... тат., ... ... ... ... ки; ... мәгәр, мәгәрсә; өзб.: мәгәр; Қазақ
тілінде бұл сөз кездеспейді.
һәм هَم - һәм, әм, әрі, ... ... «хақ ... һәм ... ... (3 а, 4)» (хақ ... әрі ... әрі елшісі).
ДТС: һәм (и, также; 197); ГИ, ГТ, ИН, КФТ, КФ, РХ: һем; ... ... ... ... сөз. ... ... тілімізден гөрі жазба
әдеби тілімізде һәм, әм ... жиі ... ... ... һәм
қазіргі халіміз («Айқап»). Қазіргі түркі тілдерінде: қаз: әм, һәм; ... тат: һәм; ... һем; ... һәм; ... һем; өзб: һәм; ұйғ: һәм; ... 8, 354, 10, 977; 24, ... حَر -әр; «һәр намаздаки рүкуғ олса (6б, 1)» (әр намаздағы ... «ол су һәр ... (7а, 2)» (ол су әр су). «һәр ... ... вар
(11б, 4)» (әр нәрсенің кіліті бар). «һәр намаз қылғанда (12б, 3)» (әр намаз
оқығанда). Қыпшақ және басқа да ... ... ... кездеседі.
Жекеше формадағы есім сөздердің алдына келіп даралық мағына үстейді. Сондай-
ақ «әрбір, әрқайсы, әркім тб.» ... ... ... да ... әр; ... һәр; тат.: һәр; қырғыз: ар; түрік: һер; ... ... һер; өзб.: һәр; ұйғ.: һәр; [7, 332-333; 8, 358, 10, 979; 24, ... ... һәр ... да бар. Бұл әлбетте кітаби тіліміздегі тұлғасы.
Һәр кісі де махаббатты шапағатты болмақты айтып бұйырады. (Абай). ... ... емес тар ... ... كِى – ... «ким ки қылса намазы (4а, 2)» (кімде кім ... «ол ... ки ... ... ... соңра (14б, 6)» (ол
ақ нәрсе /ғой/ ... ... ... нәрседен кейінгі). Қазақ тілінен
басқа көптеген ... ... ... ... ... ... екі сөз, сөз тіркесі не сөйлемді байланыстырады. Қазақ тіліндегі
«ғой» шылауына ... ГИ, ГТ, ИН, КФ, РХ, ... ки; ... ... ... азер., түркм., өзб., ұйғ.: ки; [7, 486-487; 8, 519, 10,
1320; 19, 56]. ... ... ... «Яки» (я + ки) ... «ки» осы біз сөз етіп ... ... болса керек.
та تَا - дейін мағ. шылау; «ол киши ... ануң ... та ... 5)» (ол кісі ... оның ... ... ... «та тамғай
мүста’мәл су қумаш үстинә (30б, 4)» ... су киім ... ... ... шейін, бері» мәніндегі шылаулармен тіркесіп, бір ... ... не бір ... ... ... ... ... қашықтығын асырмалы түрде білдіретін парсышадан кірме шылау. Түркі
тілдерінің ... ... ... ... ... ... БМ, МГ, РХ: ... тē; түрік: тā; азер.: тā; түркм.: тә; өзб.: тá; ұйғ.: та; [7. 832-
833; 8, 1007, 10, 2105; 19, ... ... - ... ... алайда; «уәләкин олур намазы ануң
әксүклик үстинә (21б, 5)» (алайда оның намазы ... ... ... дурур фарз йиринә (41а, 6)» (бірақ паыздың орнына тұрады). ... ... ... ... ГТ, КФТ, МГ: велакин; баш.: ләкин;
тат.: ләкин; түрік: лāкин; азер.: лāкин ; өзб.: ... ұйғ.: ... ... 10, 1451]. ... ... ауызекі сөйлеу тілінде кездеспегенімен жазба
әдеби тілінде ... те ... «Уа ... ... ләкін» формаларында
ұшырасады екен [24, 118]. Уә ... өзім ... ... ... ... шығанақтың (Қаңлы Жүсіп). Бұл соғыста қан төгілмейді, ләкин қан
төгілген соғыстан да ғақбыты жаман (М. Сералин).
Қорыта келгенде түркі тілдерінде, соның ... ана ... ... ... енген сөздердің алар орны ерекше және қолданылу ... ... кең. ... ... бұл ... баз біреулері түркі
тілдеріне сонау ерте ... ... ... ... тіліміздің
дыбыстық артикуляциясына бейімдеп, түркі тілдерінің бәріне ортақ төл сөзіне
айналған. Мұндай сөздердің ... ... ... ... ... қалған
болса, енді бірі тілдің даму процесі барысында ... ... ... Ал кей ... ... ... ... өзгеріске түсе
қоймағанмен тілімізге онша сіңіспеген, тек ... ... тілі ... ... ... діни ... ... ғана кездеседі.
Мұндай сөздердің мағынасын көпшілік түсіне де бермейді. Ал енді бір ... ... ... мүлдем қолданылмайды. Мұндай сөздердің саны көп те
емес. Аудармашы автор бұл сөздерді аудару барысында ... ... ... ... ... ... Осы ... нақты мәлімет
келтірер болсақ, қолжазба тіліндегі 270-ке тарта араб ... ... ... ... ... ұшырасса, 58 пайызы қазіргі қазақ тілінің
күнделікті тұрмыста жиі қолданыста жүрген сөздер. Ал 25 пайызы ... ... мен ... ... діни ... ретінде қолданылады.
Парсы сөздерінің түгелдей дерлік қазіргі түркі ... ... ... ... ... тілінде, 20 пайызы ескі жазба тіл ... Олай ... ... тіліндегі араб сөздерінің едеуір бөлігі мен
парсы сөздерінің ... ... ... ... ... ... бірге осы
жақтан барды деуге негіз бар ... Араб және ... ... ... ... ... әрі күрделі тарихи процесс болғандығы анық. Бұған
жоғарыда келтірген мысалдар ... ... ... орта ... ... бұл
сөздердің тілімізге енуінің негізгі кезеңі болып табылады. Олай болса,
мұндай ... ... ... үшін біз сөз етіп ... ... ... әлі күнге көпшілікке ... ... келе ... ... зерттеп білу, ескі қыпшақ мәдениеті мұраларын
игерудің бір жолы болып табылады.
1. 2. ... ... ... ... ... рол тқаратын орта ғасырда, сонау
Мәмлүк ... ... ... жазылып бізге жеткен Китаб ... ... ... қоры ... ... ... тіліндегі түркі
сөздерін төмендегіше топтарға бөліп қарастырғанды жөн көрдік.
1. 2. 1. Зат есімдер сөздер. Зат есімдер - ... ... ... деректі-дерексіз заттар мен ұғымдардың жалпылама немесе жекелеген
атауы болатын ... ... ... ... ... ... мен ұғымдардың
атаулары түбір сөздер емес. Кейбіреулерінің атаулары туынды түбір ... ... ... ... ... не ... түбір деп те атауға
болады. Өйткені туынды түбір сөздер мағынасы мен қызметі, тілдегі ... ... ... ... ... ... жоқ. Олар ... сөздер секілді заттар мен ұғымдардың ... ... ... бұл
сөздердің құрамы негізгі морфема және қосымша морфема болып, екі ... Бұл екі ... да ... ... ... ... жатады. Мысалы,
«Түбір морфема – сөздің әрі қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негізі [1,
24]» дейтін болсақ, осы ... өзі ... ... ... ... тарихи жағынан бір замандары түбір және ... ... ... ... сөз ... ... Мұндай түбірлер
зерттеу еңбектерде «өлі түбір, түпкі түбір, көнерген түбір» деп ... ... ... ... ... ... тілі болғандықтан мұндай
сөздерді тіліміздегі ... ... орта ... ... ... және қазіргі түркі тілдеріндегі варианттарымен салыстыру арқылы
болжалды түрде болса да, ... ... ... ... Бұл ... тұрғыдан мынадай топтарға бөлінеді:
Адамның дене мүшелеріне байланысты анатомиялық атаулар: авуч اَوُج –
уыс, алақан; ... ... үж ... йа үш ... йа үж авуч ... 6» (егер үш таспен не үш кескекпен не үш уыс ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде авуч//авыч//овуж//һавуч
формаларында кездесетін бұл етістік ... уыс ... ... ... сөз ... у ... алдынан көмескіленіп ұ//ү дыбыстары
естілетіндіктен дифтонг дыбыс деп қарайды да ұ ... ... Ал ... ... ... у ... ерін үндестігінің әлсіздігінен ы – ға
айналады. Осыдан қазіргі тілімізде бұл сөз а~ұ; в~у; у~ы; ... ... ... ... бұл ... ... түбір емес
екендігін тіліміздегі уқалау етістігімен салыстыру арқылы аңғаруға ... ... ... «оғ- ов – ... ел оғмақ; оғала- растереть»
деп түсіндіріледі де басына «осман түріктері тілінде» деп белгі ... ... ... ... ескерсек (оғ>у) уқалау етістігінің
құрамындағы ежелгі ... тек у (ұу) ... ... -қа, -ла- қосымшалар
[30, 122]. Уыс сөзінің де негізгі түбірі у (ұу); -ыс істің істелу құралын,
процесстің ... ... көне -ч ... бүгінгі көрінісі болса
керек (сүйініш, қуаныш ... ... ... ... ... ... ИМ: ... (етістік тұлғасында; уыстау) ИН: авучла- (етістік
тұлғасында; уыстау). Қазіргі түркі тілдерінде: қаз.: уыс; баш.: ус ... ус ... ... ýч; ... ... ... овуж; түркм.: овуч; өзб.:
һàвуч; ұйғ.: авуч [7, 34-35];
ағыз اَغِز – ауыз; ... ... ... ... ... су вирә ... (33б,
3)» (содан соң ауызға су бергенде айтсын). ағзына اَغزِنَه «ағзына су вирмәк
(23б, 6)» (аузына су ... ... ... «йа ... арыт ағзум қоқусы (33б,
3)» (Ей Тәңірім! Тазарт аузымның иісін). ... ... ... ... Сөз ... ғ ... ... у-ға ауысуы, кейінгі
буындағы у- дыбысының делабиализацияға ұшырап, ы-ға ... ... ... ... ... Ескі ... ағыз ... МҚ: ағыз (рот); ҚБ:
ағыз (реч) [ДТС, 21]; БВ: ... КК: ... ... ДМ: ... ГТ: ... ИМ:
ағыз; КФ: ағыз; КФТ: ағыз; КИ: ағыз; аыз; МГ: ... ... ... Ат-
Тухфа:авуз; Қазіргі түркі тілдерінде: қаз.: ауыз; ... ... тат.: ... ōз; ... ағыз; азер.: ағыз; түркм.: ағыз; өзб.: áғыз; ұйғ.:
еғиз [7. ... ... - айағ ... – аяқ; ... ... дурмақ (10а, 6)» (аяқта
тұру). «вурғай ики айағ ... йирә (30б, 6)» (екі ... ... ұрсын).
айақдан اَيَقدَن «бир батман баржа ағза ижүн ики айақдан башға (38а, 6)» ... ... мүше ... екі ... ... ... ... йуңуз ики тапуқ қадарынжа (11а, 6)» (аяқтарыңызды жуыңыздар
екі тобыққа дейін). айағыны اَيَاغِنِى «йуғай сол айағыны (35а, 5)» (сол ... ... ... ... ... айақ (аяқ)тұлғасында кездесетін
бұл етістік, көне ... ... ... орта ... ... ... ... азақ, аяқ сыпаттары қатар қолданылған. Бұдан көне варианты
мен ... ... ... д~й ... аралық з звено дыбысы арқылы
болғандығын көруге болады. Қазіргі тілдерден якут – атақ; шор- азақ болып
көне ... ... ... ... ... (ел ... етістігі де осы
сөзбен түбірлес және ескі күйін сақтаған. Тағы назар аударатын нәрсе орта
ғасыр мәмлүк қыпшақтары ... ... БВ және ... мен басқа
ескерткіштер арасында сөздің абсалют соңында қ~ғ ... және ... ол ... қатар қолданылуы. Сөз ... ғ ... ... ... тек ... тілінде ғана сақталған. Көктүрік, ҚБ:
адақ; МҚ: азақ [31, 8, 72]; КК, ДМ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, ... ТА, ... ... БВ, Ал-Каванин: айағ; КИ: азақ; адақ [16, 2, 17, 19]; Қазіргі
түркі тілдерінде: қаз., башқ., тат., қырғыз, ... ... өзб., ... ... ... айағ; [7. 34-35].
бойун بُيِن – мойын; бойнумы ... «йа ... азад ид ... ... ... ... зинжирләрдән (34б, 6)» (Ей Тәңірім! Азат ет мойнымды
оттан, сақта мені шынжырлардан). бойнына بُينِنَه «бойнына мәсх ... ... ... мәсіх тарту). Орта ғасыр жазба ескерткіштері мен ... және оғыз ... ... ... кездесетін бұл сөз қазіргі
қыпшақ тілдерінде мойын сипатында. Сөзбасындағы б//м сәйкестігі мен ... у ... ... ... ... тән әдеттегі құбылыс.
Қазіргі қазақ тілінде –н қосымшасымен қалыптасқан тарихи ... ... ... ... ... ... ұзын, қойын тб.). Мұның да негізгі түбір
еместігін тіліміздегі бауыздау ... ... ... ... ... Көне ... ... сөздігінде: боғ- душить, сдавливать; боғаз –
горло, глотка [31, 108]; ... быт ... ... [31, 108]. Түркі тілдерінде б~м, ғ~й сәйкестіктерінің әдеттегі
құбылыс екендігін, келтірілген ... ... ... ... ... ... және -/ы/н жұрнағының етістіктен зат есім
тудыратындығын ескерсек сөздің ... ... боғ- ... ... ҚБ: ... ... бойун [31, 110]; БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, КИ, МГ, ... КК: ... ... ДМ: ... Қазіргі түркі тілдерінде: қаз., башқ.,
тат.: мойын; ... ... ... ... ... ұйғ.: ... өзб.:
бойүн; [7, 78-79].
бурун بُرُن – мұрын; бурнына بُرنِنَه ... су ... (23б, 6)» ... ... «бурнына су вирмәк сағ или бирлә (25а, 6)» (мұрнына су беру ... Орта ... ... ескерткіштерінің барлығында бурун тұлғасында
кездеседі. ҚБ, МҚ, ДМ, ГТ, ИХ, ИМ, КФ, КИ, МГ, ТА, ... ... ... [31, 126; 16, 38]. ... оғыз және ... топтарында осы тұлғада
сақталғанымен қыпшақ тілдерінің көбінде сөз басында б сий-),
көне ... осы ... ... құрамында сақталған (сідік). қаз.: сідік; баш.:
һидик; тат.: сидик; қырғыз: сидик; түрік, азер.: сидик; ... ... ... [7, ... ...... сүмгүрмәғи سُمكُرمَكِى «салмақ түкүргүни
сүмгүрмәғи суйа 25б. 4» (түкірігін, сіңбірігін суға салу /тастау/). Туынды
түбір сөз. ... ... +үр- ... ... ... (Қ. ... -мек
қимыл есім жұрнағы. Қыпшақ жазба ескерткіштері тілінде соңғы қимыл ... –іг ... ... жалғанған варианты жиі ұшырасады. ИМ: сүмрүк;
КФ, ат-Тухфа: сүмкүрук; ГИ, ал-Каванин: симкирик; ИМ: симкирик; симкүрүк;
қаз: сімбірік; қырғыз: ... ... ... ... [7, ... ... – сүйек; «мәкрүһдүр истинжа алты нәснә бирлә сүңүк бирлә
тәзәкилә жанақ... (29б, 2)» (алты нәрсемен истинжа жасау ... ... ... ... ... кең ... лексема. Тас.: сөңүк
(кость); МҚ: сөңүк; сүңүк; БМ: ... КК: ... ... ... ... ... сүңек; КИ: сүмүк; сүңек; сүвүк; БВ, ГТ, ИХ, КФТ, ТА: сүңүк; ГИ,
ИН, КФ, РХ, ... ... ... ... ... ... сөзі
ң//м>г>в>й дыбыс ауысуы нәтижеснде келіп шығады. Ал, түбір сөз құрамындағы
дауысты дыбыстарды о (ө) деп те, у (ү) деп те ... ... ... ... баш.: ... тат.: ... ... сувақ; ноғ.: сүвек; қарақал.:
сүйек; қырғыз: сөөк; ... ... ... сүңк; өзб.: сүйәк;; ұйғ.: cөңәк;
сүйәк [7, 464-465];
тапуқ طَپُق – тобық; «айақларуңузы ... ики ... ... (11а, ... екі ... дейін жуыңыз). тапуқлар ... ... ... ... (23а, 6)» ... ... жууға кіреді). Өлі,
тірі түркі түркі тілдерінде тегіс кездеседі. ДТС: тобық; ... ... ИМ, ДМ, ГТ, КИ, МГ, ... ... ДМ, ... ТА: ... ... ГИ, КФТ: допуқ; Қазіргі тілдерде: қаз.: тобық; баш., тат.: ... ... ... ... ұйғ.: топук; азер.: топуг; өзб.: топық;
[7, 898-899];
уйатлуқ ...... жер; ... «уйатлығы йапмақ шартдур (12б, 1)»
(ұятты жерін жабу ... ... ... «су ... ... ... (ұятты жеріне су шашу). уйатлығын اُيَاتلِغِن «йумақ уйатлығын истинжа
қатында (25б, 2)» ... ... жуу ... ... Орта ... ... ... сөзге негіз болған уйат түбірі әрі зат есім, ... яғни ... ... ретінде жұмсалған. КК, КИ: уйат (ұят); ГТ,
ат-Тухфа: уйат- (ұялу); уйатлық сөзіне ... ... ... ... ... Өйткені –лық ежелден келе жатқан есім сөздерден зат ... ... ДТС: ... ... 607); РХ: уйатлығ; ГИ, КФ, ат-
Тухфа: уйатлық; Қазіргі түркі тілдерінде сөз ... ... ... араб ... енген әурет сөзі қолданылады.
түкүрүк تُكُرك – түкірік; ... ... ... суйа 25б. ... ... суға салу). Түкір- етістік түбіріне –ик зат есім
жұрнағы ... ... ... туынды түбір сөз. Ескі және қазіргі қыпшақ
тілдері мен басқа да ... ... ... сөз. ГИ, КФ, ... түкрүк; ИМ: түвүрүк; қаз.: түкірік; баш.: төкөрөк; тат.: төкирик;
қырғыз: түкүрүк; түрік: түкүрүк; түркм.: түйкүлик; азер.: ... ... ұйғ.: ... [7, 906-907]; Ауыз екі сөйлеу тілімізде түпірік
варианты да қолданылады (к//п).
Қоғамдық-әлеументтік атаулар: бег بَك – бек, би; ... ... ... ... ... дахы ... (46б, 6)» (ол ... және
сұлтандарға мойынсұну). Көне түркі тілінде бег тұлғасында кездесетін ... ... ... ... сөз ... г ... й-ге ... бій,
бей және г дыбысының қатаңдаған бек сипатында қалыптасқан. Ал ... еқұй ... ... ... ... дей ... қалмақ тіліндегі
худағ сөзімен салыстырады [34, 90]. Әйтседе, сөздің түпкі төркіні қазіргі
тіліміздегі құй- ... көне ... ... қуд- ... ДТС, 463)
етістігі, ал –уғ (-уқ; -қ; -иг; -к) көне түркілік қимыл есім жасаушы ... ... ... сөз ... ... ... да осыны дәлелдейтін
сияқты. қаз.: құдық; қырғыз: қудуқ; баш.: қойо; тат.: койы; түрік: ... ... ... ... өзб., ұйғ.: ... [7, 524-525].
қавуғ قَوُغ – әжетхана қауағы; горшок; «киши та дүшкәй су қавуғындан
(30а, 2)» ... ... ... ... дейін). Орта ғасыр
ескерткіштерінде ... ... ... қауғы» және
«үгітілген бидай, отруби» мағыналарында кездеседі. ДТС: қавуқ (МҚ,1.
мочевой ... 2. ... 438); БВ, КИ: ... ... ... ... ... қаруқ (әжетхана қауағы); Қазіргі түркі тілдерінде бұл
мағынада кездесе бермейді. Дегенмен түрік ... ... ... - 1. іші бос ... 2. сәлде; 3. әжетхана ыдысы» деген үш ... ... Олай ... ... қауақ (қауақ бас – бос бас,
ойланбайтын бас) және қауашақ ... осы ... ... ... керек.
нәснә نَسْنَه – нәрсе; «кижәр силинмәк алты нәснә бирлә (29а, 6)» ... ... ... ... ... ... мухтаж олур кирдүкдә су
әвинә дахы чықанда андан алты нәснәйә (31а, 2)» ... ... ... ... алты нәрсеге мұқтаж болады). нәснәнүң نَسْنَنُك «һәр нәснәнүң
мифтахы вар (11б, 4)» (әр ... ... бар). Өлі және тірі ... ... ... не ... ... мен ер- (қаз. е-)
көмекші етістігінің шартты рай тұлғасының бірігуінен туған ... ... ... (не ерсе - не ... ... ... не ... ни
ерсе// нерсе// несе// несне// месте тұлғаларында жиі көрініс береді. А.
Зайончковский: несне (местоимение неопределен-ное: что-то, ... ... Тас.: несе ... ... ... 173); ДТС: нерсә; неснә (нечто,
вещь, 358); МГ: не ... ИМ: ни ... ... БВ: ... КИ: несе; БМ, ГИ,
ИХ, ИН, КФ, РХ, ТА, ... ... ДМ: ... ... ... жиі ... ... қазіргі түркі тілдерінің көбінде нерсе
тұлғасында орныққан. қаз.: нәрсе; башқ., тат.: нәрсә; ... ... ... ... ... ұйғ., өзб.: ... ... I اُت – от (огонь); «йа иләһи азад ид бойнумы ... ... ... ... (34б, 6)» (Ей ... Азат ет ... оттан,
сақта мені шынжырлардан). Көнеден келе жатқан көп мағналы лексема (Қ. от
II.). ДТС: от (огонь, 372); Тас. От ... 177); А. ... ... БМ, КК, ДМ, ИМ, ИН, КИ: от ... ГИ, КФ, КФТ: од ... ТА:
от; од (огонь); Түркі тілдерінде т//д әдеттегі құбылыс. қаз., қырғыз, ұйғ.,
өзб.: от; башқ., тат.: ут; ... од; ... өт [7, ... II اُت – от, шөп; «дауар йижәк ... нәки ... ... (29б, ... ... ... ... осыларға ұқсаса). Бұл мағнасы да көне ... ... ... жиі ... ДТС: от ... ... 373); БВ, ... ИМ, КФ, КФТ, КИ: от (шөп); БМ, ДМ, ГТ, ТА, ат-Тухфа: от (шөп; ... ... қаз., ... өзб., ұйғ., ... ... түркм.: от (шөп, шалғын) [7,
664-665].
үдүк اُدُك – мәсі; аяқкиім; «мәсх әйләмәк ики үдүк ... ... ... ... ... мәсх ... ... сүннет). Басқа ескерткіштер мен қазіргі
түркі тілдерінде кездеспейді. ИХ-де ғана «сідік ... ... бұл ... тек ... ... басқа байланысы болмаса
керек.
памбуқ پَمبُق – пампуқ پَمپُق – мақта; «пампуқ бирлә (29б, 1)» ... ... ... ... паңа (40а, 4)» ... ... ... маған
айтты); Орта ғасыр ескерткіштерінде түрлі фонетикалық варианттарда
кездеседі: ДТС: ... ... 396); ГИ, КФ: ... ИМ: памуқ; мамуқ; КИ:
панпуқ; мамуқ; ТА: панпуқ; мамық; мамуқ; КФ: ... ДМ, ... ... мамық; мамуқ; БВ, ГТ: мамуқ; КК: мамуһ; КФТ: манбуқ; Түркі
тілдерінде б//м сәйкестігі әдеттегі құбылыс. Қазақ тілінде мамық сөзі ... ... ... (сын есім), құс жүні, құс жүнінен жасалған
төсек (зат есім)» сияқты мағыналары осы ... ... ... қаз.: ... құс ... баш., тат.: ... ... азер.: памьуг; түрік: памук;
[7, 664-665].
су еви صُو اَوِى - әжетхана; су ... صُو ... ... су ... 1)» (әжетханада сөйлемесін). «ол Әби Бәкр қажан ... ... ... (32а, 5)» (ол Әбу Бәкір қашан әжетханаға кіргісі келсе); «аһд әйләдүм
тәңрийә сөйләмәгәймән су әвинә (32б, 1)» ... ант ... ... Қыпшақ жазба ескерткіштерінде сирек ұшырасады. ИМ: су еви
(әжетхана); ГИ, КФТ: су иви (әжетхана); ... ИМ: су төк- ... ... ... түркі тілдерінде бұл тіркес кездеспейді.
тасма تَسمَه – таспа; сүйретпенің аяқты ұстап тұрар үстіңгі бауы; «шул
уақт күнәш ... ... ... ... (14б, 2)» (сол ... күн
аяқкиімнің таспасынан ... ... ... ... жазба
ескерткіштері тілінде сирек ұшырасады. Моңғолдың тасама ... ... ... МГ: ... ... ... «кепкен теріден тілінген бау, лента
/үнтаспа, бейнетаспа/» мағыналарында ... бұл сөз ... ... ... ... ... қаз.: ... (кепкен теріден
тілініген бау, жіп); ... ... ... баш., тат.: ... ... лента); түрік: тасма (қарғыбау, сүйретпе бауы); ұйғ.: тасма
(белбеу); өзб.: тасма ... ... ... ... ... قُلِّق –құлшылық;
құлдық; «тәңрийә қуллық қылуң (13б, 6)» (тәңірге құлшылық қылыңыз). «рүкуғ
әйләңүз сүжуд әйләңүз дахы ... ... ... (18б, 1)» ... ... ... және ... етіңіз тәңіріңізге). Қул зат есім
түбір, -лық зат есім ... ... ДТС: ... ... ... 465). ГИ, КФ, КФТ: ... КК, ГТ, ИМ: қуллуқ; Қ. қул.
–лық.
йазуқ يَزُق - жазық, күнә; «йа ... ... (35б, 1)» (Ей ... ... бері келе жатқан, қазіргі түркі тілдеріне кең тараған
бұл сөздің негізгі түбірі ... ... ... ДТС, ... ал –ық (-ығ, -қ; -иг; -к) ... көрсетілген зат есім тудырушы
жұрнақ. Қазақ тілінде бұл сөздің негізгі түбірі жаз- /«жаздым, жаңылдым»
дегендегі/ етістігі де ... ҚБ, БМ, ДМ, ГТ, ИМ, КФТ, КИ, ... КК: ... ... КФ: ... йазуғ; йазық; ГИ: йазуқ, йазық; ... ... [31, 251; 16, ... ... ... ... қаз.: ... тат.: йазық (күнә); түрік: йазык (өкінішті); азер.: йазыг (өкінішті)
[7, 292-293; 978-979].
өлү намазы اُلُونَمَازِى – жаназа ... ... адам ... ... ... ... «өлү намазы қылмақ киби (5б, 1)» (жаназа ... ... ... ... бұл мағына араб тілінен ... ... ... «жаназа намазы» тіркесі арқылы беріледі. Өлү және ... ... де өлі және тірі ... ... белгілі сөздер (Қ.
намаз). өлү сөзінің түбірі өл- етістігі ... -ү көне –үг (-уғ; -ығ, ... ... соңғы дыбысының элизияға ұшыраған варианты екендігін
ескерткіштер ... де ... ... ДТС: өлүг ... ... ... ... КК, ГИ, КФ, КИ, ТА: өлү; ГТ, ИМ, КФТ, ат-Тухфа: өлү; өли; ... ... ... өлі ... сын есімі мен өлік (мертвец) зат есім
тұлғалары, бір сөздің бірі ескі, бірі жаңа көрінісі. қаз.: өлі; ... ... үли; ... өзб., ұйғ.: ... түрік, азер.: өлү; түркм.: өли; [7,
664-665].
тануқлуқ طنُقْلُق – куәләк; «тануқлуқ вирмәк (3а, 3)» ... ... ... ... ... ... өзгә ... йоқ (35б, 3)»
(куәлік беремін, сенен басқа тәңір жоқ). Сөз түбірі тануқ (свидетельство;
ДТС, 532); -луқ зат есім ... ... ... өзі ... ... емес.
Сөздің бастапқы түбірі таны- (тану), ал –уқ жоғарыда көрсетіп ... ... ... білдіретін есім жасаушы (қимыл есім) жұрнақ. КБ: танық;
тануқлуқ; МҚ: тануқлуқ; КК: ... ... ДМ: ... БВ, ДМ, ГТ,
ИМ, ИН: тануқлуқ; ГИ, КФ: тануқлуқ; тануқлық; КФТ: дануқлық; дануқ; ... ... бұл ... ... араб ... ... шаһид (شاهد) және
гүвә كوا (куә) сөздері алмастырған. Тек түрік тілінде ... ... ... ... қолданылады. Түрік: таныклык;
ортақ اُرتاَق – ортақ; шірк. «ол Аллаһ бирдүр ортағы йоқдур (45а, 6)»
(ол Алла бір, ... жоқ). ... ... ... саңа қайтармән тәубә
идәрмән саңа (35б, 4)» (жалғызсың, ортағың жоқ, саған қайтамын, саған тәубе
етемін). Сөздің ... ... орта ... -қ көне зат есі м тудырушы
жұрнақ (қабық, тобық,, бөбек сөздері құрамындағы секілді). ... ... сөз. ДТС: ... (друг, компанъон, 371); Қыпшақ ескерткіштерінен ат-
Тухфа-да ортар тұлғасында да кездеседі. Бірақ бұл дыбыс ... ... ... ... зат есім ... ... ... КК, ГИ, ИМ, КФ,КФТ,
КИ, ТА: ортақ; ат-Тухфа: ортақ; ортар; қаз., ноғ., ққ.: ... баш., ... ... ортоқ; түрік: ортак; азер.: ортаг; ұйғ.: ... [7, ... ... ... ... ... ... шірк» мағынасында қолданылған.
тәңри تَكرِ – тәңір; «башладум тәңри ады ... (1б, 1)» ... ... ... рахмәт қылсун аңа (1б, 5)» (тәңір рахмет ... ... ... ... ... ... (2а, 2)» ... тәңір
тағаланың сөзі). тәңрийә تَكرِيَه «шүкр тәңрийә (1б, 2)» (шүкір ... ... ... өзгә ... йоқ (3а, 3)» ... өзге ... Өте ерте ... бері қолданылып келе жатқан, түркі тілдерінде,
соның ішінде өлі және ... ... ... кең ... лексема. Ескі
түркі тілінде тәңри, көк тәңри «небо; бог; ... ... ... ... МҚ – ... ... көк аспан, ұлы «великий»)
. Бұл мағыналарға негіз болған «ұлы» мағынасы секілді. Моңғол тілінде теңри
«гени, хранитель» мағыналарында ... ... ... ... ... ... кездеседі. БМ, КК, ГТ, МГ, ИМ, ИН, КФ, КИ,
РХ: теңри; ДМ: теңри; тағры; ... ... ... ГИ, КФТ: ... ... танғыры; ИХ: танры; ИМ: тигри; БВ: теңри; ... ... ... қаз.: тәңір; баш., тат., ұйғ.: тәңри; қырғыз: теңир; түрік,
түркм.: танры; азер.: таңры; өзб.: ... [7, ... ... ... ... деген аллофондары да қолданылады.
учмақ اُجمَاق – жұмақ; пейіш; «тәңри таَала ачғай аңа ... ... ... 3)» ... тағала оған сегіз жұмақ есігін ашсын). Ертеден ... ... сөз. Көне ... тілі ... ... ... ... //
uštmah деген сөзбен байланыстырады. Әйтседе уч- етістік түбіріне -мақ ... ... ... ... «адам өлгенде жан ұшып баратын жер»
мағынасына келетіндігін де жорамалдауға болар еді. ҚБ: ... ... ... БМ, КК, ИМ, ИН, КФТ, КИ, ТА, ... ... ... ... ... ... ... бұл сөздің орнын араб тілінен енген
жәннәтجنت пен парсыша ... بهشت (қаз: ... ... ... ... баш.: ... тат.: ... түрік: учмак; [7, 98-99]; Тілімізде ұжмақ,
ұшпақ деген фонетикалық варианттары да ... ... ... көз كُز – ... көз, ... ... ... суйы киби (7а, 3)» (бұлақтар суы сияқты). Дене мүше атауы ... ... ... ... ... Ал ... қайнар»
мағынасында сирек ұшырасады. ДМ, ИМ, ТА: көз ... көз); ... ... ... ... бүкіл түркі тілдерінде көз//күз//гөз тұлғаларында
қолданылғанымен, бұл мағынада қазіргі ... ... де ... қаз.: көз; ... ... тат.: ... түрік: гөзе; түркм.: гөзбаш;
[7, 458-459].
деңиз دَكِز – теңіз; дәңизләр دَكِزلَر ... суйы киби (7а, ... суы ... Өлі және тірі ... ... барлығында кездеседі.
Орта ғасыр жазба ескерткіштері тілінде д~т; н~ң; е~и сәйкестіктері арқылы
бірнеш варианты ... ҚБ, МҚ, КК, ДМ, ГТ, ИМ, ... ТА, ... ... ИХ, КИ: ... БВ, ДМ, ГТ: ... БМ, ГИ, КФТ: ... Қазіргі
түркі тілдерінде: қаз.: теңіз; башқ., тат.: диңгиз; қырғыз: деңиз; түрік:
дениз; азер.: дәниз; түркмен., ұйғ.: ... өзб.: ... [7, ... صُو – су; «хақ су ики ... (6б, 6)» (хақ су екі ... ... аңа су (7а, 2)» (оған су деп ат ... ... ... әйләмәк су
бирлә су тапылғанда (23б, 4)» (истинжа жасау сумен су табылғанда). ... ... (23б, 6)» ... су ... ... ... ... су дидүгүмүз ол
су һәр судур (7а, 1)» ... ... су ... ол әр су). Көне ... суб ... ДТС, 512); МҚ: сув; БВ, ИМ: сув; КК, ДМ, ГИ, ГТ, ... КФТ, КИ, МГ, РХ, ат-Тухфа: су; Қазіргі тілдерде: қаз.: су; ... ... ... су; түркм., өзб.: сув; ұйғ.: су; башқ.: һу; тат.: су; [7, 796-
797]. Көріп ... көне ... суб ... ... бұл ... ø ... ауысуына ұшыраған. Қазақ тілінде у дыбысының дифтонг дыбыс
екендігі белгілі. Дауыссыз ... ... ... ... ... ... дыбыстары шығады да, жазуда ескерілмейді. Демек тілімізде бұл сөз сұу
түрінде дыбысталатын болса, онда көне ... б ... ... ... ... ... Оңтүстік қазақтары тіліндегі «суғару» сөзінен бұл
дыбыстың ғ ... де ... ... ... سِركَا – сірке суы; «сиркә киби (9б, 2)» (сірке суы секілді). Өлі
және тірі түркі тілдерінде ... ... ДТС: ... ... 501); ... ДМ, ИМ, ИН, КФТ, КИ, РХ, ... ТА, ... сирке
(уксус);қазіргі түркі тілдерінде: қаз., қырғыз: сірке; ... ... ... ... ... азер., түркм., өзб., ұйғ.: сиркә; [7, 784-785].
Табиғат құбылыстары, ресурстары мен ... ... ... йағмур يَغمُور – жаңбыр; «йағмур суйы киби (7а, 3)» ... ... Көне ... ... ... ... ... ұшырасатын бұл
сөздің М. Қашқари метатезалық ... ... ... ... ... ... бұл ... әрмен қарай дамып, тіптен сөз басындағы
й дыбысының ... ... да ... Ескі ұйғыр, КБ: йағмур; МҚ:
йағмур; йамғур [31, 225; 231]; БМ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ: ... ... ... КК: ... ... ДМ: ... ... КИ: йамғур; ал-
Каванин: йағмур; йамғур; , ТА: ... ... ... йамғур [16, 8;
306; 309]; Қазіргі түркі тілдерінде де осы метатезалық өзгеріске ұшыраған
осы көне екі ... ізі ... қаз.: ... ... ... тат.:
йаңғыр; қырғыз: жамғыр; түрік: йағмур; азер.: йағмур; ... ... ... өзб.: ... [7, 956-957]. Бұдан ... ... ... осы ... ... ... ... м//ң және ғ//б дыбыс
алмасуы ... ... ... Олай ... сөздің түпкі
түбірі йағ- (жау-) етістігі екендігі ... يَر – йир يِر - жер; ... ... көк ... дахы ... ... (40а, 5)» (көк ... астында және төселген жер үстінде). йерде
يردَه «шүкр аңа көкләрдә дахы йирдә (14а, 1)» ... оған ... және ... ... «қайсы сүннәтдүр дурур фарз йирине (41а, 6)» (қайсы сүннет
парыз орнына жүреді). йеринден ... ... ... (3а, 1)» (Бәжәл
жерінен). А. Зайончковский: 1) ... ... шар; 2) ... ... земля почва; 4) суша; 5) мир. Тас.: 1) Земля (материк), земной шар; 2)
место, пункт; 3) местность, ... ... ... Көнеден бері келе
жатқан түркі тілдеріне етене таныс лексема. Қыпшақ жазба ... (и//е ... ... ... осы екі ... ... Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ, КБ, БМ, КК, ДМ, ТА, ат-Тухфа: йер
(жер, жер жүзі, бос жер); БВ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, КИ, МГ, РХ, ... йир; ... ... ... қаз.: жер; ... йир; тат.: ... джер; түрік, азер., түркмен.: йер; ұйғ.: йәр; өзб.: йер [7, ... يِل – жел; «йил ... ... ол киши ... ... (27б, ... жел ... ол кісі истинжа жасамасын). Жалпы түркі тілдеріне
белгілі сөз. Ескерткіштер мен қазіргі ... ... ... ... Ескі ... МҚ, КБ, БМ, КК, ДМ, КФ, КИ, ТА, ... йел; БВ, ГТ, ИМ, ИН, МГ, РХ: йил; ГИ: йил; йел; ... түркі
тілдерінде: қаз.: жел; башқ.: йил; тат.: джил; ... ... ... азер.,
түркмен.: йел; ұйғ.: йәл; өзб.: йел [7, 982-983].
кисек كِسَاك – кесек; тас не ... ... ... ... ... ... йа ... су тапылмағанда 23б, 5» (таспен немесе кесекпен сүрту
су ... «ол ... ... ташилә йа кисәкилә йа өзгәсилә
(30а, 5)» (ол тазалық жасау таспен не кесекпен не өзгесімен). ... ... ... ... ал –ек зат есім ... ... ... белгілі.
ДТС: кесәк (кусок 302); Көне түркі тілінде бір нәрсенің кесілген бөлшегі
(кесәк ... ... нан) ... сын есім ... ғана ... ... қыпшақ жазба ескерткіштері тілінде «қатқан топрақ бөлшегі» атауы,
яғни зат есім мағынасында да көрініс береді. ... ... ... басым
көпшілігінде тек бірінше мағынада қолданылса (кесек ет), қазақ тілінде екі
мағынасы да ... БВ, ДМ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ: ... ... ... ... КИ, ИМ, ТА: ... ... МГ: кисек (кесек); қаз.:
кесек; башқ., тат.: кисәк; азер., түрік: ... ... ... [7, ... ... – көмір; «мәкрүһдүр истинжа алты нәснә бирлә сүңүк бирлә
тәзәкилә жанақ бирлә ... ... (29б, 3)» ... ... ... ... ... тезекпен, ағашпен, көмірмен). Өлі және қазіргі қыпшақ
тілдері мен басқа да ... ... ... ... ДТС: ... КК, ДМ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, ат-Тухфа: көмүр; БМ, ТА: кемүр; Қазіргі
тілдерде: қаз.: көмір; қырғыз: көмүр; ... тат.: ... ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: көмүр; [7, 506-507].
көк كُوك – көк, аспан; көкләрдә ... ... аңа ... дахы йирдә
(14а, 1)» (шүкір оған көктерде және жерде). көкдән ... ... ... көкдән ари су (33а, 3)» (шүкір ... ... ... таза ... ... «бақғай көгә 35б, 2» (көкке қарасын). «йа ... ... ... көк ... (40а, 5)» (ей Алидің атасы, көрмедім көк аспан астында).
Түркі тілдерінде етене ... ... бері ... келе ... көп
мағыналы лексема. Ең белсенді қолданылатын «көк түс» және «көк аспан»
мағыналары ... ... Көне ... тілінде «теңри, көк теңри» сөздері
«аспан (небо)» мағынасында ... ... Көк сөзі ... түсі ... яғни анықтауыш қызметінде жұмсалып, ... ... ... ... ... де қызыл сөзі «ет» мағынасында
да қолданылатындығы секілді). ДТС, Тас.: көк (небо); БМ, БВ, КК, ДМ, ... ИМ, ИН, КФ, КИ, МГ, ТА, ... көк ... ... ... қаз.,
қырғыз: көк; ноғ., ққ.: кок; баш., тат.: күк; ... ... гөк; ... ұйғ., өзб.: көк; [7, ... طَش – тас; «силмәк таш бирлә йа кисәкилә су тапылмағанда (23б, 4)»
(таспен, кесекпен ... су ... ... ... ... арынса бир
ташилә мухтаж олмаз икинжийә (28а, 2)» (егер бір таспен тазарса екіншіге
мұқтаждық болмайды). «әгәр олса ол ... үж ... олса (28а, 5)» ... ол
тастың үш бұрышы болса). Түркі тілдеріне кең тараған, өте жиі қолданылатын
лексема. ДТС: таш (камень, 539); Тас: таш ... БМ, КК, ДМ, ГТ, ... ... ТА; ... таш; ГИ, КФ, КФТ: таш; даш; қаз.: тас; баш.,
тат., қырғыз, түрік, өзб., ұйғ.: таш; ... ... даш; [7, ... ...... ... تُبرَاغِلَه «ташилә кисәкилә тобрағилә
(29б, 1)» (таспен, кесекпен, топрақпен). ... ... ... тәйәммүм
киби тобрағилә (38б, 4)» (үкми /үкіммен жасалған/ дәрет дегеніміз тәйәммүм
секілді топрақпен). Түркі тілдерінде, соның ішінде өлі және тірі ... кең ... сөз. ДТС, Тас: ... ... ... ... БМ, БВ,
КК, ДМ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, КФТ, КИ, МГ, ТА, ... ... ... қаз.: ... баш.: ... тат.: туфрақ; қырғыз: топурақ; түрік:
топрак; түркм.: тезек; ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, ... كُنَش –күн (солнце); «шул уақт күнәш кәжкәндә нағлуң ... ... 2)» (сол ... күн ... ... ... «шул уақт күнәш
батғанда (14б, 4)» (сол ... күн ... ... ... «күнәшә қаршу
отурмағай (25а, 4)» (күнге қарсы отырмасын). ДТС: күнәш (солнце; 327); ... ГТ, ИМ, КФ, КФТ, КИ, МГ, РХ, ... ... күнеш; ТА: күнеш;
күнес; Бұл тұлға қазіргі оғыз тілдерінде сақталған: ... ... ... ... Ал ... башқұрт тілдеріндегі қойаш (күн) және өзбек,
ұйғыр тілдеріндегі қуйаш (күн) сөздері осы ... жуан ... ... ... ... КИ, ... осы ... қуйаш сөздері
синоним сөздер ретінде жарыса қолданылса, ТА, ... ... ал ... ... сәулесі, жарық» мағыналарында жұмсалған.
Адамның көңіл-күй, сезімдеріне байланысты сөздер: көңүл كُوكُل – көңіл;
«‘ибадат идүң тәңрийә ари көңүл бирлә (15б, 6)» ... ... ... «иман дәгән иқрардур дил бирлә дахы инанмақдур көңүл бирлә»
(иман деген тілмен растау және ... ... ... ... لَه «иллә
ниәтилә кәржәк көңүллә (16а, 5)» (тек ниетпен шын көңілмен). ... ... сөз. өлі және ... ... ... ... ҚБ, МҚ, БВ, КК, ГТ, ИМ,
ИН, КФ, КФТ, КИ, МГ, ТА: ... ДМ: ... ... ... ... ... ... көңүл; башқ., тат.: күңил; түрік.: ... ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: көңүл; [7, 280-281].
қорқу قُرقُو – қорқыныш; «қорқу йоқдур анлара (33а, 2)» (оларға қорқыныш
жоқ). Қорқ- (бояться, пугаться, ДТС, 459) ... ... ... ... ... -у афиксінің жалғануы арқылы жасалған. –у афиксі, ... ... ... зат есім ... көне –уғ ... ... қысқарған түрі (қорқуғ>қорқу). Бұл құбылыс оғыз тілдеріне
тән. Қазақ тілінде бұл ... зат есім ... ... жұрнақ екендігін
жоғарыда айтып өттік (тұрық, ... ... ... ... ҚБ, КК, ГИ,
ГТ, ИМ: қорқу; КФ: қорқу; қорқы; қорқуғ; ИМ: ... ... ... ... ... ... ... азер.: горху; түркмен.: горкы;
Қазіргі қазақ тіліндегі баламасы ... осы –уғ және көне ... ... ... ... ... йа+ғ+ын> йақын (близкий; 237) > жақын;
сағ صَاغ – сағ; «қомақ сағ елини сол әли үстинә (20б, 1)» (оң ... ... ... қою). ... су ... сағ или бирлә (25а, 6)» (мұрнына су
беру оң қолымен). «сүмгүрмәк сағ или бирлә (25б, 6)» (оң ... ... ... сағ или ... (26а, 3)» (оң ... истинжа жасау). Бір
сыпыра ескерткіштерде сағ//сав тұлғаларында кездеседі. Қазіргі ... ... ... ДТС: сағ ... МҚ, 480); БВ, ГИ, КФ,
КФТ, КИ, МГ, РХ: сағ; КК: сав; ... ... ... ... سُول – сол ... ... сағ елини сол әли үстинә (20б, 1)» (оң
қолын сол ... ... қою). ... сол или ... (25б, 1)» ... сіңбіру). «ағзына су вирмәк бурнына су вирмәк сол или ... ... ... су ... ... су беру сол қолымен). «әууәли башламақдур сол
айағ бирлә (31а, 3)» (әуелі сол аяқпен ... ДТС: сол ... ... ... ... белгілі сөз. Жоғарыда көрсетілген ескерткіштер мен
тілдерде тегіс кездеседі. Кей ескерткіштерде сөз ... л//ң ... БМ, БВ, КК, ДМ, ГИ, ГТ, ИН, КФ, КФТ, МГ, РХ, ... сол; ... сол; соң; қаз., ... түрік, азер., түркм., ұйғ., өзб.: сол; башқ.:
һул; тат.: сул; [7, 664-665];
орта اُرتَه – ... ... ... дахы орта ... (2а, 6)»
(сақтаңыз намаздарды және орта намазды). ортасыдур ... «шул ики ... (15б, 4)» (сол екі ... ... ... اُرتَسِِندَه «сақалилә
қулақ ортасында (22б, 2)» (сақалымен құлақ ортасында). Түркі тілдеріне
кеңінен мәлім ... ... ... ... мен ... БВ, КК, ГИ, ГТ, ИН, КФ, КФТ, КИ, МГ, ... ТА, ... қаз., түрік, ұйғ., азер., түркм.: орта; башқ., тат.: урта; қырғыз:
орто; өзб.: ортә; [7, ... 2. 4. 3. Сын ... ... ... ارقُون – ақырын; жәй; «арқун
оқуйа жақ йирдә (19б, 5)» ... ... ... ... ҚБ: ақру ... ДТС, 49); МҚ: ақрун (тихо, мало, немного; ДТС, 49); ... ... сөз ... ... ... ... формасы
жиі қолданылғандығын көреміз (қр>рқ). БВ, КК, ГИ, ГТ, ИХ, ИН, КФ, КИ, ... МГ: ... ... ... ... ... қаз.: ақырын; башқ., тат.:
акрын; әкрин; қырғыз: акырын;
өзгә اُوزكَه - өзге, басқа; «тәңридән өзгә ... йоқ (3а, 3)» ... ... жоқ). ... су өзгә ад қошмас (7а, 2)» (мутлақ /шексіз/ ... ат ... ... ... ... ... ... синоним сөздер ретінде жарыса қолданылады.Сөзге негіз болған түбір
өздік есімдігі екендігі ... ДТС: өзгә ... ... БВ, КК, ГИ, ГТ, ... КФ, КФТ, КИ, МГ, РХ, ... ТА, ... өзге; қаз.: өзге; азер.,
өзб., ұйғ.: өзгә; [7, 52; 171];
1. 2. 4. 4. Мөлшер үстеулері: кәз كَز – рет ... «ики ... ... ... (23б, 3)» (екі қолын жуу үш рет). ... ики әлин үж кәз ... ... үш рет ... «ким ки ... иннә ... сүрәсин аудазуң ардынжа
бир кәз (36а, 5)» (кім оқыса иннә әнзәлнаһу ... ... ... ... Орта ... ... жиі ұшырасады. БМ, БВ, КК, ДМ, ГИ, ГТ,
КФ, КФТ, ат-Тухфа: кез; ИМ, МГ: кез, киз; КИ: кез; күз; ... ... ... семантикалық ньюанстары бар. Мысалы, тілімізде кез
«уақыт, шақ» мәнінде жиі ... қаз.: кез (шақ, ... ... ... ... кез ... өзб.: кез ... [7,472-473]. Қазақ тіліндегі
кей, кейде мезгіл үстеулері де осы сөзден з//й ... ... ... болуы керек.
арынынча اَرِنِنجَه – тазарғанша; «әгәр арынмаса үж ташилә ол киши ... ... та ... (28а, 5)» ... үштаспен тазармаса, ол ... оның ... ... Көне ... ары- ... ... ... күрделі құрамды -ынча (көне ғын+ча) ... ... ... . ары-; ... 2. 5. Есімдіктер. Зат ... ... ... ... ... Жалпы есімдіктер қазіргі түркі тілдерінде де сан жағынан
сөз таптарының ішіндегі ең азы. Қолжазба ... әр ... ... ... есімдіктерді мынадай топтарға бөлінеді:
1. 2. 5. 1. Жіктеу Есімдіктері: мен مَن – бен بَن - мен; «йа ... ... саңа (31а, 4)» ... Мен саған сиынамын). «Аллаһ Та’ала
бәни билдүрди бен де билдүм аны (44а, 5)» (Алла тағала ... ... ... оны ... ... ... ... мен//бен тұлғасында. Тек чуваш
тілінде ғана эпе (соңғы –н ... ... ... де осы ... қолданылған. м//б сәйкестігі жалпы түркі тілдеріне ортақ құбылыс.
Қазақ тілінде де, арғы тегі осы мен ... ... ... ... ... есімдіктері сәйкес қолданылады. Мен, сен ... о ... мә, сә ... ... дейтін пікрлер басым. Және де
жоғарыдағы чуваш тіліндегі эпе, эсе тұлғаларымен салыстырады. Сондай-ақ кей
зерттеушілер ... ... ... осы ... бар екендігін,
моңғол тілінде би, чи түрінде айтылатындығын алға тартады. Ал, ... ... ... ... ілік ... ... ... ДТС: бен;
мен; мин (я; 94; 340); ГИ, ТА: мен; бен; ГТ: мен; мин; БМ, БВ, КК, ДМ, ... КФ, КФТ, КИ, МГ, ... ... мен; қаз., ққ,, ноғ., ... ... мен; ... бен; азер., ұйғ.: мән; башқ., тат.: мин;
мәнүм مَنُم – менің; «жәми’ ... ... ... ... үстинә (4б, 3)»
(менің үмметім жамандық үстіне топтаспайды). I жақ жіктеу есімдігінің ілік
септік тұлғасы. Көне ... ... I жақ ... есімдігіне ілік септік
жалғауы –ың түрінде жалғанып, буын үндестігіне бағынған. Түркі тілдерінің
батыс ... ... ң ... ... ... әсерінен м-ға айналып, жіктеу
есімдіктерінің барлық жағына ілік септігі тек еріндік тұлғасында жалғанған
(салыстыр. сенүң; ... ДТС: ... ... (341); ГТ: ... ... Қ.
мен.
баңа بَكَا – паңа پَكَا – маған; «имам олды баңа Жибрийл Ка’ба ишигиндә
ики күн (14а, 6)» ... ... ... ... ... ... екі күн).
«йарлығ ейле паңа зикрүң оқумаға (33б, 4)» (жарлық қыл маған ... I жақ ... ... ... ... ... ДТС: ... меңгә;
миңгә; КИ: маған; Қ. мен.
сен سَن – сен; ... ... ... ... ... сен аны көрәр киби
(44б, 5)» (ихсан деген ... ... ... сен оны ... ... сән аны ... ол сени ... (44б, 6)» (егер сен оны көрмесең, ол
сені ... Бұл ... те өлі және тірі ... ... ... ... ДТС: сен; син (ты; 495; 500); БМ, БВ, КК, ДМ, ГИ, ... ИМ, ИН, КФ, КФТ, КИ, РХ, ... ТА, ... сен; МГ: сен; ... ққ,, ноғ., ... өзб., ... түрік: сен; азер., ұйғ.: сән; башқ.:
һин; тат.: ... اُول – ол; «ол ... ... ... Аллаһ та’ала намазы арисүз (12а,
4)» (ол айтты, Алла тағала намазды ... ... ... әрі ... әрі септеу есімдігі ретінде ... ... ... тілінде бұл есімдік септелгенде а-ға (қ. анлар, аны,
анда тб.) өзгереді. Бұл о//а ... кей ... ... де ... ... ... ... анда, анау, ана сілтеу есімдіктерінен
де көруге болатын сияқты. ДТС: ол; о (362, 366); БМ, КК, ДМ, ГИ, ГТ, ... КФ, КФТ, КИ, МГ, ... ТА, ... ол; БВ, ИН, РХ: ол; ... ққ,, ноғ: ол; ... ал; өзб., ұйғ.: у; ... ол; түрік, азер.: о;
башқ., тат.: ул;
ануң اَنُكْ – оның; «тәңри рахмәти ануң үстинә (16а, 6)» ... ... ... ... ... ануң ... ... әйләсүн бармағы бирлә (33б,
1)» (оның мисуағы болмаса, ... ... ... ол есімдігінің ілік
септік тұлғасы. ДТС: ануң; оның (46); ГИ, , ... ... ТА: ... ...... «анлар ким зикр ... ... ... ... (19а, 1)» ... ... ... етеді тұрғанда және отырғанда). III
жақ ... ... ... ... ДТС: ... (мн. ч. от ол; 45); БМ, ДМ,
ГИ, КИ, ТА: анлар; ал-Каванин: анлар; алар; ... ... ... аллар; КФ: анлар; онлар;
биз بِز – біз; «биз айтдук хақ ниәт ... (15б, 4)» (біз ... ... ... «биз ... қуран оқумақ рүкндүр (17б, 6)» (біз айттық, ... ... ... тілдерінің барлығында осы тұлғада. Орта ғасырлық ... сөз ... б//м ... ... Биз, сиз ... арғы ... алтай тілдерінің бір сыпырасында кездесетін би, си
жіктеу есімдігінің жекеше түрі (жоғарыдағы мен ... де ... ... –з ... мәндік қосымшаның (қазақ тіліндегі көз, егіз сөздері
құрамындағы секілді) қосындысан құралғандығы айтылып жүр. ... бұл ... ... ... ... қараңғы бір дәуірінің еншісінде. ДТС: биз;
БМ, БВ, КК, ДМ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, МГ, ТА, ... биз; КИ, ... миз; биз; қаз., ққ,, ноғ., ... өзб., ... түрік, азер.,
ұйғ., башқ., тат.: биз//біз;
сизүң سِزُوك – сіздің, сіздердің; сендердің (вы); «бу ... ... ... (29а, 2)» (бұл хадис сіздердің үстеріңізге құжат /куә/).
Қолжазбада тек осы ілік ... ... ғана ... М. ... ... ... ... мәнінде сен мағынасында айтылатындығын және
оның негізгі мағынасы ... ... ... ... ... ол дәуірлерде
де, қазіргі бір сыпыра түркі тілдеріндегідей сіз әрі сыпайылық, әрі ... ... ... ... де солай. ДТС: сизиң (вы; 501);
1. 2. 5. 2. Сілтеу есімдіктері: бу بُو – бұл; бұ; «ву дәлил ... ... (бұл ... «бу ... уақтуңдур (15б, 2)» (бұл сенің уақытың). «улу
бу китабдан тәңри китабдан башға (40а, 6)» (бұл ұлы ... ... ... ... ... жаппай бу//му тұлғасында тұлғасында
белгілі. Қазақ тіліндегі бұл ... бұ және ол ... ... ... ... деген пікір бар. Әйтпесе түркі тілдерінің басым
көпшілігінде ... ... ДТС: бу ... 119); БМ, КК, ДМ, ГИ, ИМ, ... КИ, МГ, РХ: бу; БВ, ГТ, ИН, ТА, ат-Тухфа: бу; му; қаз., ... ... ноғ., құм., тат., өзб., ... ... ... ұйғ.: бу; башқ.: был;
бунда بُندَه – бұнда; мұнда; «йа ики мәләкләр ... ... ... ... (32а, 6)» (Ей, екі ... ... ... үстіме
отырыңдар мұнда). Бу сілтеу есімдігінің жатыс септік тұлғасы. Қазақ тілінде
сөз басында б//м дыбыстары сәйкес қолданылады. ДТС: ... (348); БМ, ДМ, ... ТА: ... شُول – сол; «шол уақт икинжи иртә жықтуқда (14б, 1)» (сол ... таң ... «шол уақт ... ... (14б, 4)» (сол ... ... ДТС: шул (тот; вот тот; 524); ГИ, КФТ, МГ: шол; КФ, ... КК: шол, сол; қаз., ноғ., ққ.: сол; ... ... құм.: шол; ... шул; түркм., түрік, ұйғ.: шу; Ош және ол есімдіктерінің бірігуінен
қалыптасқандығы айтылады. Бұған тіліміздегі осы (ош+бу) ... ... ... ... ушбу ... ... дәлел болатын сияқты.
1. 2. 5. 3. Жалпылау Есімдіктері: барча بَرجَا - بَرچَا – барша; ... ... чаиз ... ... ... ... (8а, 6)» ... қаулыда
онымен дәрет алу рұқсат емес). Көнеден келе жатқан лексема. Қазіргі бір
қатар түркі ... ... ... ... ... ... Сөз ортасындағы ч африкаты жоғарыда айтып өткендей екі түрлі
таңбамен (ج//چ) берілген. ДТС: ... ... все; 83); БВ, КК, ГИ, ГТ, ... КФ, КФТ, КИ, МГ, РХ, ... ... ... ДМ: ... қаз.:
барша; тат.: барча; өзб.: бәрчә ұйғ.: барчә;
барчаңуз بَرجَكُوز – баршаңыз; «табар мусыз барчаңуз ики қумаш (13а, ... екі киім ... ма?). ... -ңуз- ... ... II жақ
көпше түрі. Қ.
барчасы بَرچَاسِى – баршасы; ... ... әһли ... ... барчасы үстинә олсун (1б, 5)» (Мұхаммедтің жанұясы үстіне, жарандары
үстіне, баршасы үстіне болсын). Барча жалпылау есімдігінің III жақ тәуелдік
формасы. Қ. ... 2. 5. 4. ... ... ким كِم – кім; «ким ки ... иннә
әнзалнәһу сүрәсин аудазуң ардынжа бир кәз (36а, 4)» (кім ... ... ... дәреттің артынша бір рет). «ким ки қылса намазы хақ ... (4а, 2)» (кім ... кім/ ... ... хақ дін ... Бүкіл түркі тілдеріне белгілі сөз. Түркі тілдерінде барлық сұрау
есімдіктеріне негіз болған кім, не қай (қан) ... о ... ... ... ... Бұған бұл сөздердің кейде түбір қалпында қолданысы
(қай үй; не іс; кім де кім) ... ... ... [30, 217]. Қол жазбада үнемі
парсы тілінен енген ки шылауымен тіркесіп, сұрау мәнінен гөрі ... ... ДТС: ким (307); БМ, БВ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, КИ, МГ, ... ТА: ким; қаз., ққ,, ноғ., ... ... тат., ... түрік,
азер., ұйғ., өзб.: ким;
не نَه – не; «әгәр айдылса нә айурур истинжа арасында (29б, 4)» ... ... ... Бүкіл түркі тілдеріне кеңінен танымал ... ... ... ... ... ... негіз болған бұл есімдік,
көне түркілік жазбалар тілінде мағынасы қазіргіге ... ... ... ДТС: не (356); Тас.: не (176); БМ, ДМ, ГИ, ИН, КФ, ... ТА, ... не; КК: не; ней; МГ: ни; БВ, ГТ, ИМ, ... не; ни;
қаз., ққ,, ноғ., қырғыз, өзб., түрік: не; ... тат.: ни; ... ... قَجَنْ – қашан; «қачан кафир чоқ келсе (5а, 3)» (қашан кәпір көп
келсе). «қумаша қачан булғашса ... (9а, 6)» ... ... ... ... есімдіктің қалыптасуы жөнінде бірнеше көзқарастар бар. Ф. Г. ... яғни қан (қай) және шақ (шақ, ... ... ... ... ... жалғауын қабылдауы нәтижесі деп көрсетеді. Қазақ тілі ... ... ... қай шақ тіркесі «қай ... ... ... ... Олай болса ең ақылға қонымдысы осы секілді. ... ... 400); БМ, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, КФ, КФТ, КИ, РХ, ТА, ... ... ... КК: ... ... ДМ: хашан;
қайсы قَيسِى – қайсы; «киргей аңа қайсы ... ... ... ... 4)» ... оған қайсы есіктен қаласа, есепсіз, азапсыз). Қай (көне
қан?) сұрау есімдігімен –сы тәуелдік жалғауының III жағының бірігуі ... ... ... жиі ... ... есімдігі. ДМ, ГИ, ГТ,
КФ, МГ, РХ, ат-Тухфа: қайсы; қаз., ққ,, ноғ., ... тат.: ... ... түркм.: хайсы; азер.: хансы; ұйғ., өзб.: қайси;
нижүк نِجُوك – не ... ... ... ... ... сүннәти нәфлдән
(42а, 3)» (не үшін бөлдің парызды сүннеттен, сүннетті ... ... (как? ... ... ДТС: ... (отчего? почему?, 357). Не
сұрау есімдігіне –чүк кішірейткіш мәнді жұрнақ жалғану арқылы ... ... ... не ... ... ... ... БМ,
ДМ, ГИ, ИН, КИ, ТА: нечүк (қалай, қайтіп); КФ: нечүк (не үшін); КК, ... ... ... БВ: ... (не үшін);
1. 2. 5. 5. Белгісіздік есімдіктері: бирничә بِرنِچَا – бірнеше; «қажан
бирнәчә киши ишләсә дүшмәз өзгәсиндән (4б, 5)» ... ... кісі ... ... /өзгесі құтылмайды/). Бір және ниче ... ... ... ... Қ. бир; ниче; БВ: биринче; биринчер;
ничә نِجَا – қаншама; «йыртылды намаз китабы йикүм ижиндә нижә нижә ...... ... ... ... қаншама рет). Түркі тілдерінде
«қанша, неше, қалай, қаншама, қаншалықты» ... ... ... бұл ... ... бір ... не сұрау есімдігіне –че үстеу
жұрнағы жалғану арқылы жасалған ... енді бірі не және ише ... ... ... ... ... бұл ... бұлай
бірнеше мағынада қолданылуы не сөзінің мағынасының бір ... ... ... ДТС: ... ничә ... ... как ... как долго?
356); БМ, КК, КИ, ат-Тухфа: нече; ал-Каванин: неше; БВ, ГИ, ГТ, ИН, ... МГ, РХ: ... қаз.: ... ... ... өзб.: нечә; түрік: ниже;
башқ.: нисә; тат.: ничә; азер.: нежә; ұйғ.: ... ... - ... қай ... «һәр ... ... ... Мәккә сару (13а, 6)» (Қай жер де болсаңыз жүзіңізді ... ... ... ... енген һер және қанда (қайда) сөздерінің бірігуінен
бірігуінен жасалған. Қ. һер;
һәркимүң هَركِمُوك - ... «һәр ... күжи ... (3а, 6)» (әркімнің күші
жетсе). Һер және ким сұрау есімдігінің бірігуінен қалыптасқан. Қ. һер; ... 2. 5. 6. ... ... өз اُز - өз; «шул уақт һәр нәснәнүң
көләгәси өз ... (14б, 3)» (сол ... әр ... ... ... ... Қазақ тілінде жалғыз ғана өздік ... ... бұл ... о ... ... түгел, негізі, діні» деген мағына
берген деген пікір түркологияда кең тараған. Бұл мағынада ... ... ... ... ... ... өздік есімдік
мағынасымен қатар «алғашқы сүт» және ... ... ... ... да ... ... ... соңғы екеуі сол «негізі» дегеннен
туындаса керек. ДТС: өз ... 344); БВ, ... ГТ, ИМ, ИН, КФ, ... МГ, ... ТА, ... өз ... өз (тамақ қайнағанда бетіне
шыққан майы); ат-Тухфа: өз (уыз); қаз., ққ,, ноғ., ... өзб., ... ұйғ.: өз; ... тат.: ... كَندُو - өз; «намаз қылыжы кәндү хатыры билә (10б, 2)» ... өз ... Орта ... ... жазба ескерткіштерінде кейбірінде
өз есімдігімен синоним сөздер ретінде жарыса қолданылса, енді бірінде ... бір ... ... ... Бұл да, өз ... секілді
«негізі, түбі» ... ... ... А. Зайончковский:
кевдөзі//кендүзі (он сам). ДТС: кендү; кентү (сам; 294); ... ... БМ: ... ... ... БВ; КК: кенди; Қазіргі тілдерден тек
түрік тілінде (кенди) сақталған.
1. 2. 6. Шылаулар. Қолжазба ... ... ... ... ... ... 2. 6. 1. ... дахы دَخىِ – тағы, және; «дахы ... ... (33а, 2)» ... ... ... жоқ); ... ... олур кирдүкдә су
әвинә дахы чықанда андан алты нәснәйә (31а, 2)» ... ... ... ... алты ... ... болады). «намаз қылмақ дахи зәкәт вирмәк
дахи рамазанда оруж дутмақ дахи хаж әйләмәк (3а, 4, 5)» ... оқу ... беру және ... ... ... және қажылық жасау). Қолжазбада ең
көп кездесетін сөз. 180 рет ... ДТС: ... тағы (еще; 536); ... РХ: ... МГ: ... тақы; ГТ, ал-Каванин, ТА, ат-Тухфа: дағы; БВ, ИМ,
КИ: тақы; ГИ: ... ... КФ: ... ... КК: ... ... қаз.: ... тат.: тағы; тағын; қырғыз: дағы; түрік: дахи; өзб.: тәғын; ұйғ.:
техи (әлі); [7, 142-143];
неки نَكِ – ... яки, не ... ... ... ... (6а, 5)»
(немесе бұларға ұқсаса); «нәки бунлара бәңзәрсә (7а, 5)» (немесе осыларға
ұқсаса); не және ким ... ... ... жалғаулық шылау сөз.
ДТС: неким (нечто; то, что; 357); ат-Тухфа: не ки (қаншама); ... (не, ... ... (не; ... не ... ... ... кездесе
бермейді. түрік: не ки (не болса да);
1. 2. 6. 2. ... ... ... - биле بِلَه – иле يلَه – ... ады ... (1б, 1)» ... тәңір атымен). «мүминләр үстинә йазылды
уақт бирле (2б, 3)» (момындар ... ... ... ... иле ... биле (11а, 3)» ... ... хадисімен). «бири бири ардынжа
тәртиб биле башламақ (24б, 6)» (бір-бірінің артынан ... ... ... ... ... ... ... бұл жалғаулық шылау қыпшақ
қолжазбалары тілінде бирлен//бирле//билен//биле//бирге ... Және де бір ... ... ... жарыса қолданылады. Біз
қарастырып отырған қолжазба тілінде редукцияланған -иле ... ... де ... ... бирлен тұлғасы уақыт өте келе кей
дыбыстар түсіріліп, ... ... ... қазіргі түркі
тілдеріндегі мен//бен//пен және ла//ле (оғыз тілдерінде) көмектес септік
жалғаулары осы ... ... ... ... ... –мен формасы
бирлен> билен>бен//пен//мен; ал –ле формасы бирлен>бирле>биле>иле> -ле//-ла
болып қалыптасқан. ДТС: ... ... ... (послелог. выражает
совместность, взаимность -с, вместо; 99, 102); БМ, ДМ, ГИ, ИМ, ИН, КФ, ... РХ, ... ... ... ... ГТ: биле; билен; бирле; бирлен;
БВ, МГ: бирге; бирле; КК: бирге; биле; ... ТА: ... қаз: ... ... пен; менен, пенен; башқ.: минән; илә; тат.: билән; илә; қырғыз: менен;
түрік: иле; азер.: илә; өзб.: билән; илә;; түкмен.: ... ұйғ.: ... ... ... – артық; «йумақ фарз олан а’залары үчдән артуқ (26а, ... ... ... ... ... жуу). ... тілдеріне тегіс танымал,
көне заманнан бері қолданылып келе ... ... ... ... ... бұдан кейін, ақыры, тамақ қалдығы» секілді бірнеше мағыналарда
қолданылады. Негізгі түбірі арт- (арту) ... ал –уқ есім ... ... ескі ұйғыр, ҚБ: артуқ (больший, больше, ДТС, 57); БВ,
КК, ГИ, ИМ, КФ, КИ, ИН, МГ, РХ, ТА: ... ... ... қаз.: артық;
қырғыз, өзб., башқ., тат., түрік, түркм.: артык; ұйғ.: артук; азер.: артыг;
[7, ... ... - чүн جُون – ... «бир ... ... ағза ичүн ики ... (38а, 6)» (бір ... барша мүше үшін, екі аяқтан басқа). «шул
кишиләрүң олды ануң ... ... ичүн дахы ... (16а, 6)» ... ... Алла үшін және ... үшін ... Қолжазбада ичүн
формасымен қатар, сөз басындағы и ... ... чүн ... ... ... қосылып жазылған. Яғни, бұл шылаудың қосымшаға айналуы
байқалады. Бұл құбылыс қазіргі оғыз ... кей ... ... ... бірқатар тілдердегі не үшін (өзб., ұйғ: ... ... ... де ... болады. БВ: ичин; КФТ, ИН: ичүн; ИН, РХ: чүн; ... ... БМ, БВ, КК, ГТ, ИМ, КФ, КИ, МГ: ... КФ: ... ... ... үшүн; Қазіргі түркі тілдерінде тегіс ... қаз.: ... ... тат.: өчин; қырғыз: үчүн; түрік: ичин; азер.: үчүн; түрікм.:
үчин; өзб., ұйғ.: үчүн; [7, 364-365];
киби كِبِى – ... ... ... киби дахы оруж киби дахы ... киби (4б, 6; 5а, 1)» ... ... және ораза сияқты және қажылық
жасау сияқты). «өлү намазы қылмақ киби (5б, 1)» ... ... ... ... йағ киби (9б, 5)» ... май ... «сару су киби (6а,
4)» (сары су секілді). Қолжазбада өте жиі ұшырасатын сөздердің ... ... ... ДТС: кеби (как, ... 290); КК, ГИ, ИМ, ИН, КФ, КИ,
МГ, РХ, ат-Тухфа: киби; ДМ, ал-Каванин: киби; кибик; БМ: ... КФТ: ... ГТ: ... ... ... тат.: ... түрік: гиби; азер.: кими;
түрікм.: ... өзб., ұйғ.: ... [7, ... Сөздің түпкі негізі көне
түркі тіліндегі кеп (форма; ДТС, 299) сөзі, ал –и 3-жақ тәуелдік ... ... ... ... (МҚ: керпич кеби-кирпичная форма, ДТС,
299).
дегин دَكِن – дейін; «бу күнә дегин (4а, 5)» (бұл ... ... «ол ... ... ... ... ... (22б, 1)» (ол жүз – шаш түбінен иек астына
дейін). «ики әлин қалдурмақдур ики қулағ ... ... (20б, 1)» ... ... екі ... ... дейін). Сөздің түп негізі көне түркі
тіліндегі тегі ... до; ДТС, 547); ал –н ... ... жалғауы.
тегі сөзінің өзі тег- (доходить, достигат; ДТС, 544) етістігіне –и көсемше
жұрнағыне жалғану арқылы жасалған. ДТС: ... ... КК: ... дейин; ГИ,
ал-Каванин, ИН: дегин; тегин; РХ: ... ... ... тегине; КФ: дегин,
дегинч; БВ, ИМ: тигин; қаз.: дейін; шейін; қырғыз: ... ... ... ... ... ... ... шылаулары т>д және т>ш дыбыс ... ... ... сөздер.
дек دَك - дик دِك - дейін, шейін; «ики айағын ... ики ... ... 1)» (екі ... жуу екі ... ... «айақларуңузы ики тапуға дек
(23а, 4)» (аяқтарыңызды жуыңыздар тобыққа дейін). «су евинде аудаз ... дик (30а, 3)» ... ... ... жерге дейін). Жоғарыдағы дегин
(теги, тегин) сөзімен түбірлес, әрі сол ... ... ... ... ... мен ... ... сирек ұшырасады. РХ: дек; түрік:
дек; азер.: дәк;
сару سَرُو – ... ... ... ... сару (13а, 6)» (бұр ... қарай). «һәр қанда олсаңуз дөндәрүңүз йүзүңүзи Мәккә сару (13б, ... ... ... ... ... қарай). Ескерткіштер
тілінде сирек ұшырасады. КК: сары ... МГ: сары ... ... ... ... ... – бұрын, алдымен; «нәбиләрүң уақтыдур сәндән бурун (15б, 3)»
(сенен бұрынғы пайғамбарлардың уақыты). «ики әлини йумақ үж кәз ... ... (23б, 3)» (екі ... үш рет жуу, ыдысқа сықпастан бұрын).
«башламақ қурумаздан бурун (25а, 1)» ... ... ... ... жатқан бұл лексема, қыпшақ жазба ескерткіштері тілінде жиі ұшырасады.
ДТС: бурун (прежде, раньше, сначала; 126); БМ, БВ, КК, ГИ, ГТ, ИМ, ИН, ... КИ, МГ, РХ, ... ТА, ... ... қаз.: бұрын; башқ.:
боронғо (бұрынғы, көне); тат.: борынғы ... ... ... ... ... صُكرَه – соң, кейін; «кижәнүң түлси кижкәндән соңра (15б, 1)»
(түннің үште бірі өткеннен соң); ... ... ... баңа (15б, 2)» (содан
соң маған қарады). ... ... ... ... ... күн (15а, 3)» ... таң намазын кейін екінші күн). Қолданылу ңғайына қарай ... ... ... мән ... бұл жалғаулық шылау түркі
тілдеріне кең тараған. МҚ: ... ... на ... ... ... 508); БМ: соңда; БВ, ГТ, ИМ, ИН, МГ, РХ, ... ... КК: ... ... КИ: ... ... КФТ: ... соғра; ал-Каванин, ТА:
соғра; Қазіргі тілдерде: қаз.: соң (түбір күйі); башқ.: һуң; һуңынан тат.:
соң; ... ... ... ... ... соңра;; өзб.: соңғыра; [7, 788-
789];
1. 2. 6. 3. Демеуліктер: де دَه – ... бир ... да ... (3б, ... бір ... да ... «бир ... де дахи нәбидән (3а, 6)» (бір
хадис та тағы пайғамбардан). Өлі және қазіргі түркі ... ... ... ... жоғарыдағы дахы сөзінен ықшамдалып қалыптасқанын
білеміз. ДТС: да; та ... ... 525); КК, ИН, ... да; БВ, РХ: де; қаз: да, де, та, те; ... да, дә, та, тә, за, ... да, дә, та, тә; ... дағы, да; түрік: да, де; азер, түрікмен, ұйғ:
да; дә; [7, ... مُو – ма ( ме, ба, бе, па, пе); ... «бу ... әгәр ... ... ... (47а, 2)» (бұл мәселе егер айтылса, иман жаратылған ба?).
мудур مُدُر «баржаңуз ики мудур ... (13а, 3)» ... киім екеу ... тілдеріне тегіс белгілі сұраулық демеулік.
ким كِم – ... сөз; ... ким зикр ... ... ... дахы
отуруркән (19а, 1)» (олар ғой, Аллаға зікір етеді тұрғанда және отырғанда).
«ол тәкбирләр ким кидәрләр намаз ... ... ... ... (20б, 6)» ... ғой, ... ішінде кетеді әуелгі тәкбірден басқа). ... ... ... ... тілінен енген ки шылауының ... ... жиі ... ... ... көбінде ескерткіштер
тіліндегі секілді көп уақытқа дейін екеуі ... ... ... орнын
парсы тілінен енген вариантына босатып қолданыстан мүлдем шығып қалған.
Мағынасы жағынан бір-бірімен байланысты екі сөз, сөз ... не ... ... ким ... ... ... сөз, сөз ... не сөйлем,
одан бұрын келгенінің түсініктемесі ... ... ... тілінде
кездеспейді. Алайда «ғой» шылауына ұқсас. Қ. ки. ДТС: ким (3. в ... что, ... как); БМ, БВ, ГТ, ИМ, КФ, МГ, ... ТА: ... ким, ... دَكُل – емес; «йа иләһи вирмә паңа китабумы сол ... ... (34б, 1)» (Ей ... ... маған кітабымды сол қолыма, арқамнан
емес). «хажат дәгүл ғусл аңа (41б, 2)» (оған жуыну ... ... ... «муқайиәд су аридүр аридижи дәгүлдүр (8б, 3)» (муқайиәд /шектеулі/
су таза, тазартушы ... Есім ... ... ... мән ... сөз. Көне ... тіліндегі тағ (емес) болымсыздық шылауы мен жіктік
жалғауының көне –ол формасының бірігіуінен туындаған. Тағ ол > дағ ... > ... МҚ: ... (приименное отрицание). Қыпшақ жазба
ескерткіштерінде дегүл// дөгүл// тегил// ... ... ... секілді
бірнеше аллофоны кездеседі. т//д және г//в//й сәйкестіктері ... ... ... БВ, ГИ, ИМ, ИН, КФ, КИ, РХ: ... КК: ... дөгүл; төгү; ГТ: дегүл; дөгүл; ДМ: тегил; ал-Каванин: тегүл; дегүл;
РХ: ... ... ... ... бір ... ... тілдерінде сақталған.
башқ., тат.: түгил; түрік: деғил; азер.: дейил; түркм.: дәл; [7, ... ... ... ... ... ... (байтал түгіл бас қайғы)
шылауы да осы сөздің көрінісі.
Ескерткіш тілінде өтетін шылаулар көріп отырғанымыздай қазіргі түркі
тілдері мен ... ... жат ... ... ... ... тілімізде сол
күйінде қолданылса, кейбірі азды-көпті ... ... ... Ал енді бірі ... қолданыстан шығып қалған. Әрине
мұндайлар онша көп ... 2. 7. ... ... сөз ... ... мағынаға да,
грамматикалық формаға да бай сөз табының бірі болып саналатыны анық. Қазақ
тілінің, ... ... да ... тілдерінің сөз байлығының тең жарымына
жуығы етістіктер болуы да мұны дәлелдей түскендей. Сондықтан да түркология
ғылымында ... ... ... орын алады. Түркі тілдерінің ең
көне төркіні, оның көне жадыгері ... ... ... –енисей жазба
нұсқаларынан әлдеқайда бұрын пайда болғандығы ... Ал ... ... сөз таптары десек, соның ең күрделісі ... ... ... ... ... ұлт тілі ... жеткенше қаншама
ғасырлар бойы көптеген сандық, ... ... мен әр ... ... жүйелі
құбылыстарды бастан кешіргендігі ақиқат. Жадыхат тіліндегі ... ... ... ... болады:
Амал-әрекет етістіктері: ач- اَج – ашу; ачғай ... ... ... аңа ... ... ... (36б, 3)» ... тағала оған ашсын сегіз
жұмақтың есігін). ачқанда اَجغَندَه«шул уақт оруж ачқанда (15а, 6)» ... ... ... ... اَجمَق«уйатлығын ачмақ (26а, 1)» (ұятты ... Өлі және ... ... ... түгел танымал лексема. Тарихи
ескерткіштер тілінде: Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ... ... ГТ: ач-; ... ДМ: аш-; ... ... ... ... ноғ.: аш-; башқ.: ас-; тат., қырғ., құм., қарай.: ач-; Басқа
түркі тілдерінде: түрік, азер., ... өзб., ұйғ.: ... ... ... ... ... ... «әгәр айдылса нә айурур... (29б,
4)» (егер айтылса не ... Өлі және тірі ... ... барлығында
кездеседі. Тарихи ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ: ... МЕ: ... ... КЕ: ... ; Кк: ... айр-; ХШ: ... БМ, Ат-Тухфа, ГТ, ИМ,
КИ: айыр-; Қазіргі қыпшақ тобындағы тілдерде: қаз., тат., ... ... ноғ., құм., ... айыр-. Басқа түркі тілдерінде: түрік, азер.,;
түркм.: айыр-; өзб.: әйир-; ұйғ.: айри- [7. 36-37].
кәтүр- كَتُر - 1. ... 2. ... ... ... ... كَتُردُم
«кәтүрдүм аңа ики таш 28б. 5» (оған екі тас әкелдім). кәтүрүңүз كَتُرُكُوز
«иман ... (11а, 4)» ... ... кәтүрмәк كَتُرمَك «иман
кәтүрмәк 43б. 5» (иман келтіру). Сөздің негізгі түбірі кел-; -түр- (кел+түр-
) ... етіс ... ... заманнан бері келе жатқан етістік. Түркі
тілдерінің барлығында дерлік «әкелу, келгізу» ... ... ... ... ... ... ғана ... Тарихи ескерткіштер
тілінде: Көктүрік, Ескі ұйғыр: келтүр-; МҚ, МЕ: келтүр-; келдүр-; НФ, ... Кк: ... ... ХШ: ... кетүр-; ТА: келтүр-; Ат-Тухфа:
келтүр-; кетир- Ал-Каванин, ДМ: ... ГТ: ... ... ... ... КИ: ... кетүр-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: ... ... ... ... ... ... ноғ., қарай.: келтир-; құм.:
гелтир- [41, 159; 42, 96; 43, 302; 44, 261, 45, 259; 46, 435; 47, ... ... ... түрік, түркм.: гетир-; азер.: гәтир-; өзб.: келтир-
; ұйғ.: кәлтүр- [7, 270-271].
бисле- بَسلَه - асырау, ішкізіп ... ... ... ... ... ... (1б, 2)» (шүкір тәңірге, тұрақты, әлемдерді
асыраушы). Сөздің бастапқы түбірі бес; -ле- зат есімнен етістік ... ... ли ...... ... ... ... «бис –тәрбие,
бислемек – тәрбиелеу» деп көрсетеді. Ресенен де сөздің шығу төркінін парсы
тіліндегі арабшадан ... ... ... ... ... 397]. ... бір нәрсе ескі және орта дәуірдің алғашқы ... ... ... ... Орта ... ... және оғыз ... Тарихи жазбалар тілінде: Кк: бестле-; бесле-; ХШ, ТА, Ат-Тухфа,
Ал-Каванин, ГТ, ИМ: ... КИ: ... Бұл ... ... қыпшақ
тілдерінің ішінде қарайым тілінен басқа тілдерде кездеспейді. қарай.: бесле-
[43, 113]. Ал оғыз ... ... ... және ... ... түркм.: бесле-; азер.: бәслә-;
бил- بِلْ- білу; «бил хақ намаз фарздур (1б, 6)» (біл, хақ ... ... ... ... ... (44а, 3)» (немен білдің). Билдүм بِلدُم
«билдүм Аллаһуң билдүрмәги бирлә 44а. 4» ... ... ... ... 30а. 4» ... ... Түркі тілдерінің барлығында
кездеседі. Тарихи жазба ескерткіштер тілінде: Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ, ... КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, БМ, ... ... ДМ, ГТ, ИМ, КИ: ... ... тілдерінде: қаз: біл-; тат., башқ., қырғыз, ққалп., ... ... бил- [41, 81; 42, 75; 43, 117-118; 44, 60; 45, 89-90; ... 47, 107]. ... ... ... түрік, азер., түркм., өзб., ұйғ.:
бил- [7, 70-71].
дөшә- دُشَا- төсеу, жаю; «Әби Бәкр ... ... ... су ... ... (32а, 5)» (Әбу ... ... әжетханаға кіргісі келсе жайнамазын
төсейтін еді). Өлі және түркі тілдерінің барлығында ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері мен қазіргі қыпшақ тобына кіретін
барлық тілдерде төше- тұлғасында. Оғыз және ... ... ... ... ... болсақ қолжазба тіліне дөшә- ... енуі ... әсер ... ... ... жадыгерлер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ: төше-;
МЕ: дөше+к (зат есім тұлғасында); НФ,КЕ, ХШ, ТА, БМ, ... ... ИМ, КИ: ... ... (зат есім ... ... қыпшақ тілдерінде:
қаз., ққалп., ноғ.: төсе-; тат., башқ.: ... ... ... құм., ... [41, 362; 42, 314; 43, 542; 44, 582; 45, 558; 46, 757; 47, ... ... ... түрік: дөше-; азер.: дөшә-; түркм.: дүше-; өзб.:
төшә- [7, 188-189].
арыла- اَرِلَه – тазалау, ... ... ... «ариләрмән сәни йа
иләһи (35б, 2)» (Ей Тәңірім! Сені ... ... ... ... + ла- ... ... ... жұрнақ. Қыпшақ жазба ескерткіштер
тілінде арыла-//арула-// тұлғаларында ... МГ: ... КК, ГИ, ... ... түркі тілдерінде кездеспейді. Дегенмен тілімізде
қолданылатын «арулап көмді» ... ... ... ... бұл сөзді
көруге болады.
артур- اَرتُر – арттыру; артурғай اَرتُرغَاى «ол киши артурғай ануң ... ... (28а, 4)» (ол кісі оның ... ... ... ... اَرتُرُر «сүннәт ишләмәк мүзд артурур (39а, 2)» (сүннетті ... ... Өлі және тірі ... ... жаппай кездеседі. Сөздің
негізгі түбірі арт-, -ур- өзгелік етіс жұрнағы. ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, КЕ, ХШ, ТА, БМ, ГТ, ИМ, КИ: ... ; Кк, ... ... ... қыпшақ тілдерінің барлығында арт- етістігіне өзгелік
етістің –тыр формасы жалғанады: қаз., тат., ... ... ... ... ... ... Өзге ... тілдерінде: түрік, азер.: артыр-; түркм.:
артдыр-; өзб.: áрттир-; ұйғ.: арттур- [7, 26-27].
бағышла- بَغِشلَه – ... ... ... ... (33б, 3)»
(жазығымды /күнәмді/ кешір). бағышламақдур باغِشلَمَقدُر «Аллаһ Та’аладан
рахмәтдүр бағышламақдур (5б, 4)» ... ... ... кешірім). Сөздің
түбірі бағыш, -ла- зат есімнен етістік ... ... Бұл ... ... даулы мәселе. Кей ғалымдар (Клаусон) парсының «бахш» ... / ... ... ... сөз десе, Китабул Идрак ли Лисанил – Атрак
авторы еңбегінде парсының ... ... үшін ... ... ... ... екендігін айтады [23, 373]. Қолжазбалар тілінде: МҚ, МЕ,
КЕ, Кк, ХШ, ГТ, ИМ, КИ: бағышла-; НФ: бағыла-; ТА: ... ... ... тобына кіретін тілдерде: қаз., ... ... ... ... құм.: ... ноғ., ... ... [41, 65; 43, 96; 44,
52; 45, 69; 46, 78; 47, 76]. Басқа түркі тілдерінде: ... ... ... өзб.: ... [7, ... ...... «қумашуңы арыт (12а, 2)» (киіміңді тазарт). «йа
иләһи арыт ... ... (33б, 3)» (Ей ... ... исін ... ... ... көңүлүни тәңридән өзгәдән (37а, 6)» (тазартсын
көңілін тәңірден ... ... ... ... ары- ... [ДТС, ... ... етіс жұрнағы. Өлі және тірі түркі тілдерінің көбінде сақталған.
Тарихи ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, ... ... ... тілдерінде: башқ., қырғыз, ққалп., ноғ., құм.,
қарай.: арыт- [41, 49; 42, 48; 43, 78; 45, 52; 46, 45; 47, 54]. ... ... ... ... бұл ... ... ... беріледі.
башла- بَشلَ – бастау; башладум بَشلَدُم «башладум тәңри ады бирлә (1б, 1)»
(Тәңірдің атымен бастадым). ... ... ... ады ... ... ... ... атымен бастау). «тәртиб билә башламақ (24б, 6)» (тәртіппен
бастау). Түркі тілдерінне жаппай танымал туынды ... ... ... баш ... -ла- есім сөздерден етістік тудырушы жұрнақ. Тарихи жазба
ескерткіштер ... ... ... тілдерінің барлығында сақталған. Ескі
ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, ТА, ... ... ГТ, ИМ, КИ: ... ... қыпшақ тілдерінде: қаз.: баста-; тат., башқ.: башла-; ... [7, 97]; ... ноғ.: ... құм., ... ... [41, 72; 42, 67;
43, 105; 47, 89]. Басқа түркі тілдерінде: түрік, азер., түркм.: башла-;
өзб.: ... ұйғ.: ... [7, ... وِر – ... виргүз وِركوُز«виргүз зәкәти (2а, 3)» (бергіз ... ... ... вирмәги (2а, 4)» (зекет беруді). вирмәк وِرمَك«тануқлуқ
вирмәк (3а, 3)» (куәлік беру /ету/); «ағзына су вирмәк (23б, 6)» ... ... ... ... ... ... Қазіргі қыпшақ тілдері мен
орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштерінің барлығында сөз басында б ... ... ... ... ... ... оғыз тілінің
әсерінің басымдығы болса керек ескерткіш тілінде оғыз ... ... ... және оғыз тілдері арасында б/в сәйкестігі ... ... ... ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ,
ХШ, МН, ТА, БМ, Ат-Тухфа, ... бер-; Кк: бер-; бир-; ГТ, ИМ, КИ: ... [ 23, 393]. ... қыпшақ тілдерінде: қаз., қырғыз, ққалп., ноғ., құм.,
қарай.: бер-; тат., башқ.: бир- [41, 224; 42, 230; 43, 407; 44, 367; ... 46, 567; 47, 460]. ... ... ... ... азер.: вер-; түркм.,
өзб.: бер-; ұйғ.: бәр- [97, 946-947].
вур-وُر – ұру; вурмақ وُرمَق«суйу қаты ... йүз ... (25б, 3)» ... ұру жүзге). вурғай وُرَاى «вурғай ики айағ бирлә йирә (30б, 6)» (ұрсын
екі ... ... Өлі және тірі ... тілдері мен қазіргі түркі
тілдерінің барлығына белгілі. Орта ... ... ... ... «ур-» тұлғасында кездессе, тек ТА, БМ және ДМ-да ғана ... ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, МН, ... КИ, ... Ал-Каванин: ур-; ХШ: урул- (ырықсыз етіс тұлғасында); ... ДМ: вур-; ... ... тілдерінде: қаз., тат., башқ.: ǒр-; қырғыз,
ққалп., ноғ., құм., қарай.: ур-//ұр [41, 383; 42, 333; 43, 581; 44, ... 417; 46, 784; 47, 678]. ... ... ... ... ... ... өзб., ұйғ.: ур- [7, 950-951].
бул- بُولْ- табу; болу «ари булғай нәфсиңүз (3б, 4)» (пәк ... ... ... ... бір ғана жерінде кездеседі. ... екі ... ... ... болады. Біріншісі «бол-» /болу/ көмекші
етістігі болуы мүмкін. Алайда ескерткіш тіліндің барлық жерінде бұл ... ... ... / ола, ... олғай, олдум, олмаз, олмаса ... ... Орта ... ... ... ... ... НФ, КЕ, КК, ХШ, МН, ТА, Ат-Тухфа, Ал-Каванин, ДМ, ГТ, ИМ, КИ/ «бол-»
тұлғасында қолданылған (Қ. ол- ). Тек ... ғана ол- ... ... ... ... тап- ... етістігіне синоним ... оғыз ... ... /табу/ болуы да әбден мүмкін. Себебі
бұл сөз орта ғасырда Хорезм қыпшақтары тілінде жазылған МЕ, НФ, ... ... Орда ... ... ХШ мен ... ал мәмлүк қыпшақтары тілінде
жазылған ескерткіштерден КИ пен БМ-та да ... ... ... тек ... тілінен (қарай: бул- /находить/ [43, ... ... Ал ... ... етістігі қазіргі қыпшақ
тілдеріне тегіс танымал. Қ. ол- .
дурғуз- دُرغُز – ... ... ... ... ... ... ... күни нәбиләр дурған йирдә (37а, 4)» (Тәңір тағала оны ... күні ... ... жерде). дурғузмышдур دُرْغُزمِشدُر«ким ки қылса
намазы хақ дин дурғузмышдур 4а. 2» (кімде кім намаз ... хақ дін ... ... негізгі түбірі дур- /Қ. дур-/; -ғуз өзгелік етіс жұрнағы.
Көне түркі тілінде ... ... ... бұл ... соңындағы р>з дыбыс
алмасуы орта ғасырлық құбылыс. Тарихи жазба ескерткіштерде: Ескі ұйғыр, МҚ:
турғур-; НФ, КЕ, ... ... ГТ, ИМ, КИ: ... БМ: ... Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: тұрғыз-; тат.: ... ... ... ... ... турғыз- [47, 655], ноғ.: турғыст- [41,
365]; құм., қарай.: тургуз- [42, 322; 43, ... دُت - ... ... ... ... ... оруж ... (3а,
5)» (және рамазанда ораза тұту). дутуңуз دُتُوكُوز«дутуңуз айуңуз (3б, 3)»
(ұстаңдар, айтыңдар). дутды ... ... ... ... (31б, 4)» (менің
үстіме ұстады). дутмыш دُتمِش«оруж ... ... (36а, 6)» ... ... Өлі және тірі ... тілдері мен қазіргі түркі тілдеріне тегіс
танымал лексема. ... ... мен ... ... ... тут- ... Яғни сөз ... қатаң т дыбысы қолжазба
тіліндегі секілді д-ға өзгермеген. Көктүрік: тут-; Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ,
КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, БМ, ... ... ГТ, ИМ, КИ: тут-; ... ... қаз.: тұт-; тат., башқ.: тǒт-; қырғыз, ққалп., ноғ.,
құм., қарай.: тут-[41, 367; 42, 324; 43, 549; 44, 548; 45, 535; 46, ... 656]. ... ... ... ... ... түркм., ұйғ.: тут- [7, 904-
905].
инжит- اِنجِد – жанына батыру; ренжіту; инжиткәниاِنجِدكَانِ «шүкр Аллаһа
кидәрди ... бәни ... (34б, 4)» ... ... ... менен менің
жаныма батқанды). Негізгі түбірі инжи- (жанға бату, ренжу); -т- өзгелік
етіс ... Орта ... ... ... бір ... ... КФТ: инчид-; КФ: инчид-; инчит-; ДМ, ГТ, ИМ, Ат-Тухфа:инчит-; Қазіргі
түркі тілдерінен оғыз тобына кіретін ... ... ... ... инжит-
; түркм: ынжыт- [7, 390-391];
ишлә- اِشلَه - істеу. ишләмәк اِشلَمَك «бири сүннәт ишләмәк ... ... 6)» ... ... ... тура жол). ишләди اِشلَدِى «нәби ишләди тәңри
рахмәти нәби ... ... ... (42а, 5)» ... ... ... оның үстіне, барша өмінде). ишләдүгидүр اِشلَدُكِدُر «иқрар дидүгүмүз
қулуң ишләдүгидүр (47а, 4)» ... ... ... ... Негізгі
түбірі иш (іс) + лә- ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріне тегіс таныс етістік. Ескерткіштер тілінде:
Ескі ұйғыр, МҚ, Кк, ТА, ГИ, ГТ, ИМ, БВ, ДМ, КФ, КФТ, МГ: ... [16, ... ... және басқа түркі тілдерінде: қаз.: істе-; тат., башқ.: ... ... ... түрік, түркм.: ишле-; азер., өзб.: ишлә-; ұйғ.: ... ... يَب - 1. ... 2. ... ... ... ... уйатлығын йапмақ (10а,
4)» (және ұятты жерін жабу). «уйатлығы йапмақдур (12б, 4)» (ұятты жерді
жабу). «йа ... ... мәни сану ... ... (34б, 2)» (Ей ... рахметіңе бөле /жап/). Қазіргі түркі ... ... ... тек түрік тілінде екінші көрсеткен мағынада сақталған. Ал орта
ғасыр жазба ескерткіштер тілінде, оның ... біз сөз етіп ... ... екі ... да ... Ескі ... йап- ... істеу/; МҚ:
йап- /жабу; құру, жасау/; МЕ: йап- /жабу/; НФ: йап- /жабу; құру/-; КЕ: йап-
/жабу; жасыру/; Кк, ХШ, ТА, БМ, ... ГТ, ИМ: йап- ... ... /жабу, тұрғызу/; КИ: йап- /жабу; жасау/; Қазіргі қыпшақ тілдерінде
«жабу «закрывать, ... ... қаз., ... ... жап- [46, 177;
47, 228]; ноғ., құм., ... тат., ... йап- [41, 452; 42, 394; 43, ... 698; 45, 713]; ... түркі тілдерінде: түрік: йап- /істеу, ... өзб., ұйғ.: йап- ... [7, ... ...... йаратған يَرَتغَان «ол ихсандур тәңри йаратған
қуллара дахи шафақат ... ... (44б, 4)» (ол ... ... құлдарға және мейрім жасау оларға). Бастапқы түбір йара-; ... ... ... ... ... ... ... ықлым заманнан бері
қолданылп келе жатқан етістік. Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, ... МН, ТА, ... ... ГТ, ИМ, КИ: ... [ 23, 725]. Қазіргі
қыпшақ тілдерінде: қаз., қырғыз, ққалп.: жарат- [46, 180; 47, 230]; ... ... тат., ... ... [41, 467; 42, 395; 43, 231; 44, 713; 45,
725]; Басқа түркі тілдерінде: түрік, азер., түркм.: йарат-; өзб.: ... ... [7, ... ...... ... يَشُردِى «йашурды фиһ (39б, 4)» (ішінде
жасырды). Бастапқы ... йаш- ... ДТС, 246); -ур- ... ... Өлі және тірі ... тілдерінде тегіс кездеседі. Ескерткіштер
тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, КЕ, ХШ, КИ: йашур-; Кк, Ат-Тухфа, ... ТА: ... ... етіс ... ... ... ... ққалп.: жаcыр- [47, 236]; тат.: йешир- [44, 721]; башқ.: ййешир- [45,
244]; қырғыз: жашыр- [46, 186]; ноғ.: ... [41, 472]; құм., ... ... 399; 43, 239]; ... ... тілдерінде: түркм.: йашыр-; өзб.: йәшир-;
ұйғ.: йошур- [7, 276-77].
йе- يَه – жеу; «арытғай қарныны ... ... (37б, 4)» ... ... жеуден /тамақтан/). Ескі және қазіргі қыпшақ тілдері мен басқа
да түркі ... ... ... ... ... ... Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, ТА, БМ,
Ал-Каванин, ДМ: йе-; ... йе-; йий-; ГТ: йи-; ИМ: йи-; КИ: йе-; ... .736]. ... ... ... қаз., ... ... же- [46, 196; 47,
240]; ноғ., қарай.: йе- [41, 104; 43, 268]; ... ... ... ... өзб., ұйғ.: йе-; ... ий-; [7, 982-983].
йу- يُو -жуу; йумақ يُمَاق «ики әлини йумақ (22б, 6)»(екі ... ... ... ... ... (22б, 5)» (жууға кірмейді). йумағы يُمَغِى
«йумағы үж ағзайы» (үш мүшені жууды). йумақдур ... ... йүз ... 6)» ... يُغَاى «йуғай су жықан йири (22а, 6)» (жусын су ... Ескі және жаңа ... ... ... сақталған: йу-//йуй-//йув-
//йы-//жу-//жуу- (жуу). Жазба ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, КЕ,
ТА, Ат-Тухфа, КК, ИМ: йу-; НФ: йу-; йув-; Кк: йу-; йув-; ХШ, МН: йу-; ... БМ: йув-; ГТ: йу-; йув-; КИ: йу-; йуй-; йув- [ .750]. ... ... қаз., ... ... ... жу- [42, 140; 46, 235; 47, ... йу- [44, 697]; башқ.: йы- [45, 238]; ноғ., қарай.: йу- [41, 445; 43,
251]; Басқа түркі ... ... йу-; ... йув-; өзб.: йув-; ... [7, ... - ... құлату; йықмышдурيِقْمِشدُر «ким ки тәрк итсә хақ ... (4а, 3)» (кім де кім тәрк етсе хақ ... ... ... ... ... өлі және тірі ... тілдері мен қазіргі түркі ... ... ... ... ... ҚБ, МҚ: йық-; [ДТС, 268]; БМ,
БВ, ГИ, ГТ, ИМ, КФ, МГ, ТА, Ат-Тухфа: йық-; КК: йық-; йых-; ... ... қаз., ... жық-; тат., ... йық-; ... ... ... йыһ-; өзб.: йық-; йиқыт-; ұйғ.: жикыт- [7, 988-989].
қайтур-قَيْتُر қайтар-قَيتَر -1. қайтару. 2. ... ... ... ... ... (5а, 5)» (сәлем қайтару). қайтармақ قَيتَرمق
«йаманлықдан қайтармақ (5б. 2)» (жамандықтан қайтару). Негізгі ... ... ...... ... етіс ... ... тілінде: МҚ: қайтур-; ТА: қайтур-; КИ: қайтур-; Қ. қайт-.
қалдур- قَلدُر – көтеру; ... ... «ики әлин ... қулағ йумағына дәгин (20б, 1)» (екі ... ... ... ... ... түбір қалы- (көтерілу); +тур- ... етіс ... ... Ескі ... ... вверх); қалдур-; МҚ:
қалтур-; ГИ, КФ: қалдур-; Кк, Ат-Тухфа: қалдыр- [ДТС, 413; 2, 124]. Қазіргі
қыпшақ және ... ... ... ... ... бұл етістік оғыз
тілдерінде жақсы сақталған: түрік: калдыр-; азер., түркм.: гāлдыр- [7, ... كَي ... ... ... ... ... ... (37б,
6)» (тазартсын арқасын харам киюден). Қыпшақ тілдері мен ... ... ... ... Көне ... тілінде кед- тұлғасында болған бұл
лексема кейінгі дәуірдегі ескерткіштер мен тілдерде ... ... ... даму тарихында к//г, д//й ... ... және ... Орда ... ... ... ... д//й дыбыстары сәйкес қолданылса, мәмлүк ... ... й ... ... ... ... тілінде: Ескі
ұйғыр, МҚ: кед-; МЕ: кед-; кей-; НФ: кед-; КЕ: кей-; кед-; Кк: кей-; ... кей-; кед-; кид-; ТА, БМ, ... ... ГТ, ИМ, КИ: ... қыпшақ тілдерінде: қаз.: кій-; ноғ., құм., қарай., тат., башқ.,
қырғыз, ққалп.: кий-; Басқа түркі тілдерінде: ... гий-; ... ... өзб., ұйғ.: кий- [7, ... كِزلَه – жасыру; кизләр كِزلَر «арытғай дилини йаландан ... ... ... ... ... (37б, 4)» (тазартсын тілін
жалғаннан, ғайбаттан, жақсылықты жасырып, жамандықты ... ... ... киз ... ... -ле- ... ... жұрнақ. Көнеден
келе жатқан етістік. Бір қатар түркі тілдерінде ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, ХШ, ТА, ... Ал-
Каванин, ГТ, ИМ, КИ: кизле-; Кк: кизлен- (өздік етіс тұлғасында); Қазіргі
қыпшақ тілдерінде ұшыраса ... Тек ... ... оғыз ... басым
қырым диалектісінде қолданылады. қарай.: кизлә- [43, 317]. ... ... оғыз ... ... ... түрік, түркм.: гизле-; азер.:
гизлә- [7, 276-277].
кидәр-كِدَر -кетіру, жоқ қылу; ... ... ... ... ... ... ... (34б, 4)» (шүкір Аллаға кетірді менен менің ... ... ... «нәжәсәти кидәрмәз (8а, 5)» (нәжісті кетірмейді).
Бастапқы ... кит- ... -ер- ... етіс ... Ескерткіштер
тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ: кетәр-; ҚБ: кетәр-; кетүр- [ДТС, 303; 304]; ... КФТ: ... ... ... ИМ: ... ... КК: кетир-; БВ:
китер-; ГТ, МГ: китер-; Қазіргі қыпшақ және өзге ... ... ... ... ... ... түрік: гидер-; түркм.: гитдир-; өзб.: кеткәз-
; ұйғ.: кәткүз- [7, 272-273].
қабла- قَبلَه қабламақ قَبلَمَق «қабламақ барчасыны башуң ... ... ... ... баршасын қаптау /жабу/). Негізгі түбірі қап (қап)+ла-
етістік тудырушы жұрнақ. Қазіргі түркі тілдеріне ... ... ... ... МҚ: кап ... күйінде); каплан- (ырықсыз етіс
тұлғасында) [ДТС, 421]; КЕ: қапла-; ХШ: ... қап ... ... ... ... ... қыпшақ тілдерінде: қаз., қырғыз: ... [46, ... құм., ... тат., башқ., ққалп.: капла- [41, 146; 42, 188; 43, 290;
44, 226; 45, 322; 46, 401; 47, 373]; ... ... ... ... ... түркм.: гапла-; өзб.: кáплә-; ұйғ.: қапли- [7, 434-435].
көстәр-كُستَر -көрсету; ... ... «йол ... (2а, 5)» ... (2б, 2)» (жол ... ... түбірі көр-; се-; -т- өзгелік
етіс жұрнағы. Қазіргі қыпшақ тілдерінің барлығында ... ... ... ескі ... тілі мен қазіргі оғыз ... Орта ... ... ... ... орда және ... тілінде жазылғандардың ешбірінде ұшыраспайды. Тек мүмлүк
қыпшақтары тілінде ... БМ ... ... ... және ... /көстер-/ ғана қолданылғандығын көреміз. Сондай-ақ сөз басындағы арабша
«ك» ... к//г ... ... ... ... қолжазба тіліндегі бұл
етістік оғыз элементі болса керек. Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ.,
ққалп.: көрсет- [41, 181; 47, 338]; тат.: ... [44, 341]; ... ... 299]; құм.: ... [42, 104]; қырғыз: көрсөт- [46, 508]; Басқа түркі
тілдерінде: түрік, азер.: гөстер-; ... ... өзб., ұйғ.: ... ... ... - оқа- اُقَه – оқу; оқумақ اُقُمَق «қуран оқумақ (10а, 6)» (құран
оқу). оқумаға اُقُمَاغَه ... ... (33б, 4)» ... ... ... ... ... китабы (40а, 1)» (оқыдым намаз кітабы). оқуйа اُقُيَا «қаты
оқуйа жақ йирдә (19б, 5)» (қатты оқығай ... ... ... ... ... ануң оқумақсуз (42а, 2)» (оның намазы оқымай-ақ). оқарлар اُقَرلَر
«ду’алар оқарлар (25а 5)» ... ... ... тілдерінің барлығында
сақталған. Көне ... ... ... ... «шақыру» мағынасында да
қолданылған. Ол кезде тайпалар жау ... ... оқ ату ... ... және оқта әр ... таңбасы белгіленетіндіктен
сөздің түбірі «оқ» сөзінен шыққан болуы ... ... ... ... ғана оқа- ... ... Бұл ... қазіргі түркмен тілінде
сақталған. Тарихи жазба ескерткіштер ... Ескі ... оқы- ... оқу/; МҚ: оқы- /оқу, ... МЕ: оқы-; оқу-; НФ, КЕ, МН, ТА, ... КИ: оқы-; Кк: оқу-; ХШ: оқу-; оқы-; БМ, ... оқу-; ... оқу-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., ққалп.: оқы- [41, ... 491]; тат., ... уқы- [44, 587; 45, 573]; құм.: оһу- [7. ... ... оқу- [43, 426; 46, 589]. ... түркі тілдерінде: түрік: оку-
; азер.: оху-; түркм.: ока-; өзб., ұйғ.: оқы- [7, 658-659].
өдә- اُدَه – 1. ... 2. ... ... ... ... ... өдәгәй
اُدَكَاى «әгәр шул нәснәләрдән олса өдәмәк аны өдәгәй (21б, 1)» (егер ... мына ... ... ... ... ... «әгәр қолай олмаса өдәмәги
аны (21б. 2)» ... оны өтеу оңай ... Өлі және тірі ... ... ... түркі тілдерінде жоғарыда көрсеткен мағыналарда ұшырасады.
Ескерткіштер тілінде: ҚБ: өтә- (төлеу); МҚ: ... [31, 392]; ... ГТ, КФТ, КФ: өде- ... ... ИМ, ... өте- (төлеу) [16,
209: 212]; Қазіргі түркі тілдерінде: қаз.: өте-; тат., башқ.: үтә-; ... ... өдә-; [7, ...... өғрәтди اُكرَتدِى «ол нәби шул уақт өғрәтди а’рабиа
(13б, 2)» (ол ... сол ... ... шөл ... ... ... әркәнләри (18б, 4)» (үйретті арабтарға намаз ... ... ... таныс етістік. Тілімізде үйрет- сыпатында қолданылатын бұл
етістікті үйрен- ырықсыз етіс тұлғасымен салыстырғанда оның ... ... ... аңғаруға болады. Көне түркі тілінде өг – ... өге ... ... ... ... ... [ДТС, 375-380]. Демек көне түркі
тілінде г – қимыл есім ... ... ... ... Одан –ла- ... ... ... етістік тудырушы жұрнақ, ал –т - өзгелік етіс
жұрнағы болып шығады. Ескі және ... ... ... ... формаларында кездеседі. Ескерткіштер
тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, ГТ, ИМ, КИ: ... ТА: ... ... ... ... ... қаз., ноғ., құм., ... ққалп.: үйрет- [41,
389; 42, 337; 43, 591; 47, 690]; тат., ... ... [44, 738; 45, ... үйрөт- [46, 800]; Басқа түркі тілдерінде: түрік: өғрет-; азер.:
өйрәт-; түркм.: ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 674-675].
сач- سَج –шашу; сачмақ سَجمَق «су сачмақ ... (24б, 2)» ... су ... ... ... ... танымал, көнеден келе жатқан
етістік. с//ш//ч дыбыс сәйкестіктері қалыптасқан. ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, БМ, ИМ, КИ: сач-; ... шаш-; ... қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., ққалп.: шаш- [41, 408;
47, 729]; тат.: чеч- [44, 650]; башқ.: сес- [45, 496]; ... ... құм., ... чач-[42, 356; 43, 626]; Басқа түркі тілдерінде: түрік:
сач-; азер.: сәр-; түркм.: чәч-; өзб.: сáч-; ұйғ.: чач- [7, ... - ... деп ... ... ... ... ... шарт дәгүлдүр
(28а, 1)» (жарамды санау шарт ... ... ... шарт дәгүлдүр (29а,
5)» (білінді деп санау шарт емес). Орта ... ... мен ... тілдерінде сай-//сан-//сана- тұлғаларында кездеседі. Ескі ұйғыр: сан-
; МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ТА, Ат-Тухфа, ИМ: сана-; ХШ: сан-; БМ: сай-; КИ: ... ... ... ... ... қаз., ноғ., құм., тат., ... ққалп.:
сана-[41, 287; 42, 278; 44, 467; 46, 636; 47, 563]; башқ.: һана- [45, ... сан- [43, 464]. ... ... тілдерінде: түрік: сай-; сан-; азер.:
сан-; сай-; түркм.: сāн-; сāй-; өзб.: сәнә-; ұйғ.: сани- [7, 745-46; ... ... ... «йа ... ... ... (33а, 6)» ... Сақта ұятты жерімді). сақламағы سَقْلَمَغىِ «сақламағы биш уақт намазы
(2б, 1)» (бес уақыт намазды сақтауды). ... ... сақ + ла- ... ... Ескі және ... қыпшақ тілдерінің барлығында дерлік
кездеседі. Қазіргі ... ... ... ... ... жақсы
сақталған. Жадыгерлер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ: сақлан- (өздік ... МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, ... ... ГТ, ИМ, ... ... ... тілдерінде: қаз., қырғыз: сақта- [46, 630]; башқ.:
һақла- [45, 617]; ноғ., құм., ... тат., ... ... [41, 284; ... 43, 461; 44, 463; 47, ... سِل ... силмәк سِلمَك «силмәк таш бирлә (23б, 4)» ... ... ... ... ... ... (30б, 4)» ... су
сорғышпен). силмәкдән سِلسَلَردَن «ики әлини йумақ ... ... (24а, ... қолын жуу сүрткеннен кейін). силүңүз سِلُكُوز «силүңүз башуңуза (11а, ... ... Көне ... тілі мен орта ... ... көбінде кездеседі. Ал қазіргі ... ... ... ... ... ... ... сақталған. Глоусон сил-
етістігіні қазіргі қыпшақ тілдеріндегі сыла- /мазать, обмазать/ етістігімен
түбірлес деп ... ... ... «сылу» /сыпыру/ етістігінің
түпкі төркіні осы сөз ... ... Ескі ... МЕ, НФ, ХШ, ТА, БМ, ... ... ИМ, КИ: сил-; КЕ: ... (таза. Қимыл есім тұлғасында);
Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: сыла-; сыл- (сыпыру); ... ... ... ноғ., құм., тат., ... ... ... [41, 320; 42, 293; 44, ... 649; 47, 602]; қарай.: сил- (сүрту) [43, 474]; ... ... ... ... сил- [9. 780]; ... сыл- ... өзб.: силә- (сипау);
ұйғ.: сили- (сипау) [7, 657].
сүрүт-سُرُت – сүрту; сүрүткәй سُرُتكَاى «ол киши сүрүткәй ... ... (ол кісі ... ... сүртсін). Бастапқы түбір сүр-; -үт- өзгелік етіс
жұрнағы. Көне және қазіргі қыпшақ тілдерінде ... ... ... сил- етістігімен синоним сөздер ретінде қатар қолданылған.
Ескерткіштер ... Ескі ... ... МҚ: ... (өздік етіс
тұлғасында); МЕ, КИ: ... НФ, КЕ, Кк, ХШ: ... ... ... ... Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ. құм., қарай., қырғыз, ққалп.: сүрт-
[41, 316; 42, 296; 43, 486; 46, 673; 47, 597]; тат.: ... [44, ... ... 634]; Басқа түркі тілдерінде: түрік, азер., түркм., ... : ... ... [7, ... – табу; тапыл- طَپِل –табылу; тапылғанда طَپِلغَندَه ... ол ... ... (41б, 5)» ... ол жерді су ... ... ... таш ... йа ... су ... (23б, 5)» (тас не
кесекпен сүрту су табылмағанда). Тап- (табу) –ыл- ... етіс ... келе ... ... ... тілдеріне жаппай танымал, белсенді
қолданылатын ... ... ... Ескі ... МҚ, НФ, КЕ, Кк, ... БМ, Ат-Тухфа, Ал-Каванин, ГТ, ИМ, КИ: тап-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде:
қаз., ноғ., құм., ... тат., ... ... ... тап- [41, 324; 42,
304; 43, 513; 44, 506; 45, 498; 46, 708; 47, 620]; Басқа ... ... тап- ... ... ... өзб., ұйғ.: тап- [7, ... ... – 1. тастау. 2. тас ату. ... ... ... ики ... тәзәги (28б, 6)» (алды екі тас, ... ... Өлі және ... тілдерінде тегіс кездеседі. Негізгі түбірі таш (тас); -ла- ... ... ... ... МК: ... ... [ДТС, 541]; КК,
ИМ, Ат-Тухфа, Ал-Каванин: ташла-; Бірінші мағынасы қазіргі қыпшақ және
қарлұқ ... ... ... ... Ал оғыз ... кіретін тілдерде
«тас ату» мағынасында ғана қолданылады. Араларыннда т//д және с//ш дыбыс
сәйкестіктері қалыптасқан: қаз.: ... тат., ... ... ... ... ... ташла- (тас ату); азер.: дашла- (тас ату);
өзб.: тәшлә- (тастау); ұйғ.: ташла- (тастау) [7, ... ... ... ... ... ... дидүгүмүз ол
уғурламақдур ғазалық малындан (12а, 6)» ... ... ол ... ... ... ... оғур; -ла- есімдерден етістік тудырушы
жұрнақ. Көне және ... ... ... ... ... ... тілінде: Ескі ұйғыр: огурла-; МҚ: оғурла-; ... ... (зат есім ... НФ, ТА: ... КЕ, Кк, ХШ, БМ, ГТ, ИМ, ... ... оғру (ұры. Зат есім ... Ал-Каванин, ДМ: оғры
(зат есім тұлғасында); Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: ұрла-; ноғ., ... ... ... [41, 383; 42, 333; 43, 580; 47, 678]; тат.: ... 591]; ... ... [45, 578]; ... уурда- [46, 789]; Басқа ... ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 114].
чәвүр- جَوُر – бұру, айналдыру; ... ... ... ... (25а, 3)» ... арқасын бұрмасын). Көнеден етістік болғанымен
қазіргі қыпшақ тілдерінде кездеспейді. Түрік, ... ... ... ... тілінде жиі ұшырасады: ҚБ: чеврүл- (ырықсыз
етіс тұлғасында); МҚ: чевир- [31, 145]; КК: чөвүр-; ИМ, МГ: ... ... ... ... ... [16, 49; 53; 252; 254]; ... азер.:
чевир- [7, 126-127].
дөндәр-دُندَر – бұру; айналдыру; «дөндәр ... ... сару (13а, ... жұзіңді Меккеге қарай). дөндәрүңүз دُندَرُكُوز «һәр қанда ... ... ... сару (13а, 6)» ... болсаңыздар /да/ бұрыңыздар
жүздеріңізді Меккеге қарай). Негізгі түбірі дөн- (бұрылу, қайту, айналу);
-дер- өзгелік етіс ... ... ... ... ... ... бұл
етістік, орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштерінде төн- формасында кездессе,
мәмлүк мемлекеті аумағында жазылған жадыгерлер тілінде /КФТ, КИ, ТА/ ... оғыз ... ... бере бастайды. Қыпшақ жазба ескерткіштері
тілінде: ГИ, КФ: ... ИМ: ... ДТС: ... Бұл ... ... ... ... басқа қыпшақ тобына кіретін тілдерде ... ... төну /бір ... ... үңіле қарау, ентелеу/
төндіру етістіктерінің төркіні осы етістік болса ... ...... ... ... ... әйләңүз олғай ким
қуртулғай (18б, 2)» (қайыр жасаңыз, ким болсын ... ... ... ... -ул- ... етіс жұрнағы. Орта ғасыр жазба ескерткіштерінің
көбінде қазіргі қыпшақ ... ... ... ... ... ... ретінде қатар қолданылған. Қазіргі түркі тілдерінде «куртул-
» оғыз тілдерінде, ал ... ... ... ... ... Жазба
ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр: қуртул-; қутрул-; МҚ: қуртул-; қутул-;
МЕ: қуртул-; НФ, КЕ, ХШ, ... ГТ, ИМ, КИ: ... ... Кк: қуттул-
; қутул-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз. ноғ., ққалп.: құтыл-; тат.: котыл-
; башқ.: ... ... ... құм., ... ... Басқа түркі
тілдерінде: түрік: куртул-; ... ... өзб., ұйғ.: ... [7, 518-
519].
Қозғалу етістіктері: дүш- دُش – түсу; дүшәр دُشَر«бирничә киши ... ... (5а, 4)» ... кісі ... ... түседі). дүшмәз
دُشْمَاز «бирничә киши ишләсә ... ... (4б, 6)» ... кісі ... ... ... ... оғыз элементі қолданылған. Орта ғасыр
қыпшақ жазба ескерткіштері мен қазіргі ... ... ... ... Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, Ат-Тухфа, ... ИМ: түш-; БМ: дүш-; КИ: түш-; дүш-; ... ... ... ... ққалп.: түс- [41, 373; 47, 664]; тат., ... төш- [44, 579; ... ... түш- [46, 774]; құм., ... түш- [42, 328; 43, 555]. Басқа
түркі тілдерінде: түрік, азер., түркм.: дүш-; өзб.: түш-; ұйғ.: чүш- ... يِت ... - ... (1. хватать 2. дойти, доежать); йитсә ... ... күжи ... (3а, 6)» (әр ... күші ... ... ... йәтмәсә (17б, 3)» (егер күші жетпесе). Ескі және жаңа ... ... ... да түркі тілдерінің барлығында қолданылады. йет-//йит-//жет-.
Тарихи ескерткіштерде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, БМ, ... КИ: йет-; ГТ, ИМ: йит-; [23, 737]. ... ... тілдерінде: қаз.,
қырғыз, ққалп.: жет- [46, 204; 47, 247]; тат.: жит- [44, 769]; ... ... 188]; ноғ., құм., ... йет- [41, 108; 42, 134; 43, 276]; Басқа
түркі тілдерінде: түрік, түркм., өзб.: йет-; ұйғ.: йәт-; [7, ... ... ... ... «йа иләһи қылғыл мәни йүрүгәнүми
шүкүрлү (35а, 5)» (Ей Тәңірім! Менің жүргенімді шүкірлі қыл). ... ... ... ... ... танымал лексема. Тарихи жазба ескерткіштер
тілінде: ... Ескі ... ... МҚ: ... йор-; МЕ: ... НФ: йүри-
; йүрү-; КЕ: йөри-; йөри-; Кк: йүр-; йүрү-; ХШ, ТА, Ат-Тухфа, Ал-Каванин,
ИМ: йүри-; БМ: йир-; ГТ: ... ... КИ: ... [23, 759-60]. Қазіргі
қыпшақ тілдерінде: қаз., ... жүр- [47, 269]; тат.: ... [44, ... ... [45, 231]; қырғыз: жүрү- [46, 238]; ноғ.: йүр- [41, ... ... ... [42, 384; 43, 262]; ... ... ... ... йүрү-
; азер.: йери-; түркм.: йөре-; өзб., ұйғ.: йүр- [7, 1002-1003].
қайт-قَيت –қайту; қайтармән قَيتَرمَن «саңа қайтармән тәубә идәрмән ... 4)» ... ... ... ... ... Көне және ... қыпшақ
тілдерінің барлығында кездеседі. бастапқы түбірі қад-; -/ы/т- өзгелік ... ... ... ... тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ:
қадыт-; МЕ, КЕ, Кк, ХШ: ... НФ, ТА, ... ... ИМ, КИ, ... Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., құм., қарай., тат., башқ.,
қырғыз, ... ... [41, 139; 42, 182; 43, 283; 44, 213; 45, 314; ... 47, 356]; ... ... ... ... гайыт-; өзб.: қайт-; ұйғ.:
кайт- [9. 188-189].
вар- وَر- ... ... ... «дахи ғазалыға вармақ киби (5а, 3)» (және
соғысқа бару секілді). Түркі тілдеріне тегіс белгілі сөз. ... ... выр- ... ... 32а. 4/ формасында да кездеседі. ... ... ... ... ... керек. Әйтпесе не тарихи қолжазбалар тілінде,
не қазіргі түркі тілдерінің ешбірінде мұндай сөз ... ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, Ат-
Тухфа, Ал-Каванин, ДМ, ГТ, ИМ, КИ: бар-; ... ... ... ... ... ... ... ноғ., құм., қарай.: бар- [41, 70-71; 42, 63;
43, 102; 44, 58-59; 45, 77; 46, 86; 47, 84]. ... ... ... ... вар-; ... өзб., ұйғ.: бар- [7, 938-939; 19, 86]. ... ... тілі мен ... ... ... ... ... Қыпшақ және оғыз тілдері арасында б // в ... ... ... ... қолжазбада етістің оғыз нұсқасы қолданылған.
кич- كِج - өту, жарау; кижәр كِجَر ... ... ... (7б, 1)» ... ... ... «йунмақ кижәр (7б, 2)» (жуыну жарайды). «кижәр
саймақ (27б, 6)» (жарамды ... ... ... ... түлси
кижкәндән соңра (15б, 1)» (түннің үштен бірі өткен соң). кижмәз كِجمَز «аудаз
кижмәз ануңила (8а, 2)» (дәрет ... ... Көне ... және ... тілдерінің көбінде кездеседі: кеч-//кич-//кеш-//киш-. Қолжазбалар
тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, МН, ТА, БМ: кеч-; ... ... кеш-; ГТ, ИМ: кич-; КИ: кеч-; кеш-; ... ... ... ... ноғ.: кеш- [41, 165; 47, 320]; тат.: кич- [44, 263]; башқ.:
кис-[45, 264]; қырғыз: кеч- [46, 428]; құм.: геч- [42, 99]; ... ... 394]; ... ... ... түрік, түркм.: геч-; азер.: кеч-; өзб.:
кеч-; ұйғ.: кәч- [7, 62-63].
кир-كِر – кіру; кирмәк كِرمَك «қажан кирмәк ... (32а, 5)» ... ... ... ... «киргәй аңа қайсы ишикдән диләсә (36б, 4)»
(кірсін қайсы есіктен қаласа). кирәсиз كِرَاسِز ... ... ... 5)» (кіргейсіз тәңіріңіздің жаннатына). Ықлым заманнан келе жатқан,
қазіргі түркі тілдеріне жақсы таныс етістік. ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, ... ... ИМ, КИ: кир-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., ... ... ... ... ... [41, 167; 43, 106; 44, 248; 45, 253; ... 47, 323]; құм.: гир- [42, 106]; Басқа түркі тілдерінде: түрік, ... гир-; өзб., ұйғ.: кир- [7, ...... ... ... «уссы китмәк (6а, 6)» (есі кету). киткәй
كِتكَاى «киткәй йаман қоқу (30б, 1)» ... ... иіс). ... ... намаз ижиндә (21а, 1)» (кетеді намаз ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, НФ,
Кк, ХШ, МН, БМ, ... ... ДМ, ИМ: кет-; МҚ, МЕ, КЕ, ГТ, КИ: ... ТА: ... ... ... тілдерінде: қаз., ноғ., қарай., қырғыз,
ққалп.: кет- [41, 164; 43, 309; 46, 444; 47, 318; 19, 195]; тат., ... [44, 262; 45, 266]; құм.: гет- [42, 98]; ... ... ... ... гит-; ... гет-; өзб.: кет-; ұйғ.: кәт- [7, ... طَم – таму; тамғай طَمغَاى «та тамғай мүста’мәл су қумаш үстинә
(30б, 4)» (қолданылған су киі ... ... ... Орта ... ... мен ... қыпшақ және басқа да ... ... ... ... тілінде: Ескі ұйғыр: тамыз- (өзгелік ... МҚ: там-; МЕ: ... ... етіс ... НФ, КЕ, ... ... ГТ, ИМ, КИ: там-; ... тамзыр- (өзгелік етіс
тұлғасында); Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., құм., ... ... ... ... там- [42, 303; 43, 509; 44, 513; 45, 504; 46, ... 616]; Басқа түркі тілдерінде: түрік: дамла-; ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 148-149].
чық-چِق – шығу; чықмақ چِقمَق «чықмақ намаздан (10б, 2)» ... ... ... ... сағ ... ... (31б, 2)» (оң аяғымен шығу).
чықса جِقسَه «қажан чықса бир нәснә тәндән (27б, 1)» (қашан бір ... ... ... ... «памбуқ чықынжа андан (40а, 4)» (одан мақта шыққан
кезде). Көне ... бері келе ... ... ... ... ... кездеседі. Сөздің көне «ташық-» етістігінен шыққандығы белгілі. Жазба
ескерткіштер тілінде: Көктүрік, Ескі ұйғыр: ташық-; МҚ: ташық-; чық-; ... КЕ, МН, ТА, БМ, ... ДМ, ГТ, ИМ, КИ: чық-; Кк: чық-; чых-; ... шық-; ... ... ... қаз., ноғ., ... шық- [41,
420; 47, 747]; құм., қарай., тат. қырғыз: чык- [42, 362; 43, 636; 44, ... 266]; ... сык- [45, 489]; ... ... ... ... түркм.: чык-
; азер.: чых-; өзб., ұйғ.: чық- [7, 128].
Сөйлеу етістіктері: айыт- اَيت- айту; айдағай اَيدغَاى «ол киши ... 4)» (ол кісі ... ... ... ... йа ики ... ... (айтатын еді: Ей екі періште!). айытды اَيتدِى «айытды ба’зылар (30а, 2)»
(кейбіреулер ... ... ... бері ... келе ... бір
етістік. Қазіргі түркі тілдерінде тек оғыз ... ... ... ... Ал қыпшақ тілдерінде жақсы сақталған. Сөздің бастапқы
түбірі ай- (сөйлеу), -ыт өзгелік етіс жұрнағы. Сөз ... ... ... ... ... ... ... жалғанғанда ұяңдалады. Орта
ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштерінде айыд-//айыт-//айт-//ийид- ... ... ... ... Ескі ... МҚ, НФ, ХШ, МН, Ат-Тухфа:
айыт-; КЕ, Кк, БМ, ДМ: айт-; ТА, ГТ: айт-; ... КФТ: ... ... ... қаз., ... ... ноғ., құм., ... айт-; тат.,
башқ.: әйт-;
ай- اَي – айту; айуңуз اَيُوكُوز «дутуңуз ... (3б, 3)» ... айт- ... көне, яғни түпкі түбірі. Мұны қазіргі қазақ
тіліндегі айқай, айдау ... ... ... негіз болған түпкі
түбірдің осы ай- етістігі екендігін көреміз. Қазіргі қыпшақ ... ... етіс ... ... ... ... Сірә ай- ... мәні көмескіленіп, өзгелік етіс жұрнағымен жымдасуы осы дәуірде
басталса керек. Қолжазба ... бір ... ғана ... бұл ... ... ... ... де сирек ұшырасады. Ал қазіргі түркі
тілдерінде ... ... ... ... ... КБ, БВ, ГТ,
ИМ: ай- [31, 25; 2, 17];
бәнклә- بَانكله – азан оқу; бәнкләмәк بَانكلَمَك «бәнкләмәк киби (38б, ... оқу ... Орта ... ескерткіштерінде бенкле-//баңла-//маңла-
//мағла- сияқты түбір етістік тұлғасында және баң бир- ... ... ... жиі ... ... түбірі баң (айғай, дауыс)+ла-
есімдерден ... ... ... ... тілінде: МҚ: баң (айғай;
бастапқы түбір күйінде); МЕ: баңла- (айғайлап шақыру); КЕ: ... ... ХШ: ... ТА: баңлаш- (ортақ етіс тұлғасында); БМ: банла-
(азан оқу); Ат-Тухфа: маңла- (айғайлау, азан оқу); ИМ: баң бир- ... ... КИ: ... ... ... тілдерінде кездесе бермейді.
Түрік тілінде ... ... ... ... ... ... ... [10, 216]. Тілімізде кездесетін ... ... ... ... (қойдың дыбыс шығаруы) етістіктері осы
сөзбен түбірлес ... ... - ... ... ... ... бизә ... қылмағы зәкәт
вирмәги (2 а, 4)» ... ... ... ... ... ... ... «йахшылығы буйурмақ киби (5б, 1)» (жақсылықты ... ... ... тірі қыпшақ тілдері мен басқа түркі тілдерінің барлығында кездеседі.
Тарихи жадыхаттарымыз тілінде: Ескі ... ... ... зат ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, МН, ТА, БМ, ... Ал-Каванин, ГТ, ИМ,
КИ: буйур-; [23, 419]. ХШ, ДМ: буйруқ (бірақ зат есім тұлғасында); ... ... қаз.: ... тат.: ... ... ... қырғыз: буйур-
; ққалп., ноғ.: буйыр-; құм., қарай.: буйур-[41, 90; 42, 88; 43, 138; ... 45, 105; 46, 152; 47, 121]. ... ... ... түрік, азер.,
түркм., өзб.: буйур-; ұйғ.: буйру- [7, 86-87].
дилә- دِلَه - тілеу, қалау; «диләдүгүмүз зинәтдән ... ... 4)» ... ... ... ... жабу). «қажан кирмәк диләсә
су әвинә (32а, 5)» (қашан әжетханаға ... ... ... ... киши
аудаз алмақ (32б, 2)» (кісі қашан дәрет ... ... ... ... кездеседі. Оғыз және қыпшақ тілдері арасында т//д сәйкестігі
белгілі құбылыс. Қазіргі барлық қыпшақ ... орта ... ... ... ... ... ... тұлғасында қолданылған. Тек
мәмлүк қыпшақтары тілінде жазылғандарының кейбірінде оғыз тілінің ... ... ... формас қолданылған. Көктүрік, Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ,
Кк, ХШ, МН, ТА, Ат-Тухфа, Ал-Каванин, ГТ, ИМ: тилә-; БМ: ... ДМ: ... етіс ... КИ: ... тилә-; [23, 666]. Қазіргі қыпшақ
тілдерінде: қаз.: тіле-; тат.: тилә- [44, 531], ... ... [45, ... ... ноғ., құм.: ... [41, 351; 42, 316; 46, 738; 47, ... ... [43, 177]. Басқа түркі ... ... ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, 172-173].
издә- اِزدَه – исте- اِستَه - сұрау, ... ... ... ... мәндән таш
истинжа ижүн (28б, 4)» (истинжа үшін менен тас ... ... ... үжинжийи (29а, 4)» (үшіншісін ... ... ... ... (31а, 6)» ... сұраймын). Негізгі түбірі из (із) +
ле- есімдерден етістік тудырушы жұрнақ. Көне ... тілі мен орта ... ... ... ... ... кездеседі: Ескі ұйғыр: исте- (іздеу, қарастыру); МҚ: ... ... НФ: ... (із ... КЕ: изле- (із кешу); Кк: изде-;ирде-;
ХШ, ТА: изде-; БМ: иcте-; Ал-Каванин: ... ДМ, ГИ: ... ГТ: ... ... ... іздеу); ИМ: изле-; исте- (сұрау, қалау); КИ, ИН, КФТ, РХ:
изде-; КФ: изде-; исте-; МГ: ... [ .486; 2, 118]. ... ... тек ... ізіне түсу» мағыналарында сақталса, оғыз және қарлұқ
топтарына кіретін тілдерде исте- және изле- екі форма күйінде екі ... ... ... ... қаз.: ... тат., башқ.: изле-; қырғыз:
изде-; ққалп., ноғ., құм.: изле-; қарай.: изде- [41, 117; 42, 148; 43, ... 679; 45, 676; 46, 376; 47, 289]; Оғыз ... ... ... ... изле- (ізіне түсу) азер.: истә-(сұрау, қалау); излә- (ізіне түсу);
түркм: исле- (сұрау, қалау); ... ... ... ... ... өзб.:
истә- (сұрау); излә- (іздеу) ұйғ.: исти- (сұрау, қалау); изди- (іздеу) ... ...... (сөз ... – сөз ... ... كَسِلدِى «сөз
кәсилди (4б, 3)» (сөз кесілді). Негізгі ... кес- ... -ил- ... ... Ескі және ... ... ... барлығында дерлік
кездеседі. Ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, ... БМ, ... ... ИМ, КИ: кес-; ГТ: кес-; кис-; ... ... қаз., ноғ., ... қырғыз, ққалп.: кес- [41, 163; 43, 393; ... 47, 316]; құм.: гес- [42, 98]; тат., ... кис- [44, 260; 45, ... ... ... ... ... кес-; азер.: кәс-; өзб.: кес-; ұйғ.:
кәс- [7, 470-471].
сөйле- سُيلَه -айту, сөйлеу; сөйләр سُيلَر «йаманлығы сөйләр (37б, ... ... ... ... «сөйләмәгәй су әвиндә (32а, 3)»
(әжетханада сөйлемесін). ... ... ... су ... 1)» ... сөйлемеймін). Бастапқы түбірі сөз + ле – ... ... ... ... Көне ... тілі мен орта ... қыпшақ
жазба ескерткіштерінің барлығында сөзле- тұлғасында қолданылған [,37].
Қазіргі қыпшақ ... ... ... ... формасында. Тарихи
жазба ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ, МЕ КЕ, Кк, ХШ, ТА, БМ, ... ... ГТ, ИМ, КИ: ... НФ: ... (ортақ етіс тұлғасында);
ДМ: савла-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., құм., тат., ... [41, 306; 42, 282; 44, 500; 47, 586]; ... ... [45, ... сөздө-; сөзлө- [45, 674]; қарай.: сөзле- [43, 481]; Басқа түркі
тілдерінде: түрік: сөйле-; азер.: сөйлә-; ... ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, ...... сығынмақдур سِغِنمَقدُر «сығынмақдур Аллаһа (31а, 4)»
(Аллаға сиыну). «йа иләһи мән сығынурмән саңа рижсдән (31а, 5)» ... Мен ... лас ... ... Орта ... ... ... түркі тілдерінде сығын-//сыйын-//сиын- тұлғаларында кездеседі:
Ескерткіштер тілінде «сиыну, жалыну, ... және ... ... ... мағынада қолданылған бұл етістік тілімізде тек бірінші мағынада ғана
сақталса, азербайжан және түрік тілдерінде екі мағынасы да ... ... ... ... [31, 502]; КК, ГИ, ГТ, ИМ, МГ, КФ, ТА: ... Ат-Тухфа: сығын-;сыйын-; Қазіргі қыпшақ және өзге түркі тілдерінде: қаз.:
сиын-; тат.: сығын-; башқ.: һиын-; қырғыз: сыйын-; ... ... ... сыйын-; өзб., ұйғ.: сығын- [7, 770-771].
чикиш- ...... ... чикишмәк جِكِشمَك «барча ... ... (8б, 5)» ... ... ... ... «чикишмәк
бәллү олур (20а, 1)» (тартыс белгілі болады). Бастапқы түбір ... ... етіс ... ... ... ч//ш ... кездеседі:
МК: чекіш- [ДТС, 143]; ГИ, ГТ, ИМ: чекиш-(тартысу); КФ: чекиш-(тартысу;
артынан жамандау); КФТ: ... ... ... ... ... бір қатар түркітілдерінде қолданылады: қаз.: шегіс-; қырғыз: чекіш-
түрік: чекиш-; азер.: шәкиш-; түркм., ұйғ.: чекиш- [7, 122-123; ... ... ... ... ... ... аринмақ اَرِنمَق «дахи
аринмақ нәжәсәтдән (10а, 3)» (және нәжістен арылу). «арынмақ ... ... ... ... ... ... «әгәр арынса бир ташилә (28а, 2)» (егер
арылса {тазарса} бір таспен). Сөздің ... ... ары- ... ... -н- ... етіс ... Өлі және тірі ... тілдерінің көбінде
сақталған. Тарихи ескерткіштер тілінде: Ескі ... МҚ, МЕ, КЕ, Кк, ИМ, ... ... ... тілдерінде: тат., башқ., қарай.: арын-; Қазақ және
қырғыз ... ... етіс ... –л формасы жалғанады. ... ... ... ...... бәңзәрсә بَكْزَرسَه «нәки бунлара бәңзәрсә (7а, 5)»
(немесе бұларға ұқсаса). Орта ғасыр қыпшақ ... ... ... ... КК, РХ, ... ТА: ... ... бәңзә-
және ухша- сөздері синоним сөздер ретінде қатар қолданылған. Демек бұлардың
біріншісі оғыз, ал екіншісі қыпшақ варианты болса ... ... ... ... ... тілдерде беңзе- , ал қыпшақ тілдерінде уқша- варианты
сақталған. түрік: ... ... ... ... ... [7, ... بِت – ... битәр بِتَر «дахи битәр айдағай (33б, 2)» (және бітерде
айтсын). Бүкіл түркі тілдерінде сақталып келе ... ... ... ... ... Ескі ... МҚ: бүт-; КЕ, Кк, ТА, БМ, ... ГТ,
ИМ, КИ: бит-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: біт-; тат.: бит- ; ... ... бүт-; ... пит-; ноғ.; қарай.: бит- [41, 83; 43, 123; 44,
69; 45, 114; 46, 157; 47, 532]. ... ... ... ... ... өзб.: бит-; ұйғ.: пүт- [7, ... دُر – тұру; дурмақ دُرمَق«қыблайа қаршу дурмақ (10а, 4)» ... ... ... үстинә дурмақ (10а, 6)» (аяқ үстінде тұру). дуруңуз
دُرُكُوز«дуруңуз Аллаһижүн ... ... (17а, 6)» ... Алла үшін
қорқынышпен). Орта ғасыр қыпшақ жазба ... ... ... ... тур- ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ,
КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, Ат-Тухфа, Ал-Каванин, ГТ, ИМ, КИ: тур-; БМ: тур-; ... 23, 680-81]. ... ... ... қаз.: тұр-; тат., ... ... ... ноғ.,құм., қарай.: тур- [41, 366; 42, 323; 43, 547; ... 45, 533; 46, 760; 47, 654]. ... ... ... ... азер.,
түркм.: дур-; өзб., ұйғ.: тур- [7, 190-191].
дүкән - ... - ... - ... - 1. ... ... ... 2. ... دُكَنسَه «қажан дүгәнсә истинжадан айдағай (32б, 5)» (Қашан түгескенде
истинжа /былай/ айтсын). дүкүнсә دُكُنسَه «қажан дүкүнсе ... ... ... (35б, 1)» ... ... алу ... ол ... сүйкімді). Көнеден
келе жатқан етістік. Орта ... ... ... мен қазіргі түркі
тілдерінде д~т сәйкестігі нәтижесінде қалыптасқан. Бастапқы түбір түке-
(бітіру)+н- ырықсыз етіс ... ... ... Көктүрік: түке-;
Ескі ұйғыр: түке-; түкет- (өзгелік етіс ... МҚ: ... МЕ: ... КЕ: ... Кк: ... НФ, ХШ, БМ, ... ГТ, ИМ, ... түкен-; МН: түген-; КИ: түкен-; дүкен-; ГИ, КФ, КФТ: ... ... ... ... тұлғасында кездеседі: қаз.: түгес-; тат.: төген-; башқ.:
төкен-; қырғыз: түгөн- [46, 769]; құм., ... ... [42, 326; 43, ... түркі тілдерінде: түрік: түкен-; азер.: түкән-; түркм.: ... ... ұйғ.: ... [7, ... ...... ... يَزِلدىِ «йазылды уақт бирлә (2б,3)»
(уақытпен жазылды). йазылғай ... «ким ки ... ики кәз ... (37а, 3)» (кім де кім ... екі рет, шәйіттерден жазылсын).
Негізгі түбірі йаз- (жазу); -ыл- ырықсыз етіс жұрнағы. Түбір ... ... және орта ... ... жазба ескерткіш көбінде кездеседі. КИ-тің
авторы йаз- ... ... ... қоса «қателесу, күнә жасау»
мағынасының бар екендігін жазады [. 734]. Ал бұл ... ... ... Ескі ... ескерткіштерінде де «жазу, жайылу, ... ... 250]» ... ... бұл көп ... ... ... тілінде де осы мағыналарының барлығын сақтаған. Ескерткіштер тілінде:
МҚ: йазыл- /жайылу, шешілу/; ҚБ: йазыл- /жайылу,тарау, шешілу/ [31, ... ГТ, ИМ, ИН, КФТ, КФ, РХ: ... ... ... ... ... йазыл- (жайылу, жазылу); Қазіргі қыпшақ және басқа да түркі тілдерінің
барлығында кездеседі: қаз., қырғыз, ... ... тат., ... ноғ.,
құм., қарай., түрік, түркм., өзб., ұйғ.: ... [7, ... ... ... ... قُرُمَاغَه «та йақын олғай қурумаға (30б, 3)»
(құрғауға жақын болғанға дейін). қурумаздан قُرُمَزدَن ... ... (25а, 1)» ... бұрын бастау). Ескі және қазіргі түркі
тілдерінде жаппай қолданылады. Жадыгерлер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ: ... МЕ, НФ, КЕ: ... Кк: ... (зат есім ... ХШ: ... ... Зат есім ... ТА: қурула-; қуру (құрғақ. Зат есім
тұлғасында); БМ, ГТ: курут- ... етіс ... ... ... ... КИ: қур-; ... Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: құрға-; ноғ.: қур-
[41, 189]; құм., қарай.: қуру- [42, 207; 43, 375]; тат.: ... [44, ... ... [340]; ... ... [46, 522]; ... қуры- [47, 413]; Басқа
түркі тілдерінде: түрік: куру-; азер., түркм.: гуры-; өзб., ұйғ.: ... ... ...... ... ... ... қаршу отурмақ (25а, 2)»
(қыбылаға қарсы отыру). отурғанда اُتُرغَندَه «ахир тахиата отурғанда (19б, 3)»
(ақырғы ... ... ... اُتُرمَغَاى «күнәшә қаршу ... 4)» ... ... ... ... ... «отуруң бунда (32а, 6)»
(отырыңдар ... Орта ... ... жазба ескерткіштерінің барлығында
«олтур-» формасында кездеседі. Тек мүмлүк мемлекетінің ... ... 1425 ... ... жазылғандықтан болса керек «олтур-» және
«отур-» тұлғалары қатар қолданылған. Демек осы дәуірде сөз ... ... ... ... түсе ... кезі де, «Муқаддиманың» жазылған
кезі, яяғни 15-ғасырдың аяғы «отур-» формасының орныққан шағы болса ... ... ... ... ... Ескі ұйғыр: олур-; МҚ: олтур-
; олдур-; МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, БМ, Ал-Каванин, ГТ, ИМ, КИ: ... ... ... ДМ: ... ... қыпшақ тілдерінен «олтур-»
формасы башқұрт, құмық, қарайым тілдерінде сақталған: қаз., ққалп.: отыр-
[47, 503]; ноғ.: ... [41, 245]; тат.: ... [44, 596]; ... ултыр-
[45, 574]; қырғыз: олтур- [46, 590]; құм.: олтур- [42, 243]; ... ... 427]. ... ... ... ... азер., түркм.: отур-; өзб.: отир-
; ұйғ.: олтур- [7, 666-667].
уй- اُي - мойынсұну, тура келу, сәйкесу; уйарлар ... ... ... ... ... ... уйарлар қаулүңә (34б, 4)» (Ей Тәңірім! Мені
олардан қыл, сөзіңді естіді, сөзіңе мойынсұнды). Көне ... ... ... ... бұл ... орта ... қыпшақ жазба ескерткіштерінде д//й
дыбыс алмасуына ұшыраған. ... Ескі ... уд-; МҚ, МЕ, НФ, КЕ, ХШ, ... ГТ, ИМ, КИ: уй-; Қазіргі ... ... ... тек ... ... ... кездеспегенімен оғыз тілдерінде белсенді
қолданылады. қарай.: уй-; түрік, азер., түркм.: уй-; өзб., ұйғ.: ... ... ... [7, 922-923].
уйуқла- اُيُقلَه – ұйқтау; уйуқламақ اُيُقلَمَق «хүкми аудазсузлық дидүгүмүз
уйқламақ киби (6а, 6)» ... ... ... ... сияқты...).
Бастапқы түбір уйы- (ұйқтау); -қ/ы/ - етістіктен есім тудырушы жұрнақ ; -ла-
есімдерден етістік тудырушы жұрнақ. уйы- // уйқы // ... Көне ... уды- ... ... бұл ... орта ... ... Хорезм және Алтын Орда аймағында жазылған ескерткіштерде
уйы- // уды- тұлғалары қатар ... ... ... ... ... –қы ... арқылы зат есімге, сонан соң –ла жұрнағы
арқылы қайта етістікке айналған уйуқла- формасының пайда бола ... ... Ескі ... уды-; МҚ: уды-; уду-; МЕ: уйу-; НФ: ... уйы-; КЕ: уды-; Кк: уйу-; ХШ: уды-; уйу-; ТА: уйы-; БМ, ... ... уйуқла-; ГТ, ИМ: уйу-; КИ: уйы-; Бастапқы түбір тұлғасы ... ... және ... ... ... қаз.: ұйқта-; тат.,
башқ.: йоқла- [44, 186; 45, 223]; қырғыз: уқта- [46, 781]; ... ... 673]; ноғ.: ... [41, 381]; құм.: ... [42, 385]; ... ... 255]. ... түркі тілдерінде: түрік, азер.: уйу-; түркм.: укла-; өзб.:
ухлә-; ұйғ.: уһли- [7, 923].
ухша- اُقشَه – ... ... ... «нәки бунлара ухшаса (6а, 5)» (немесе
осыларға ұқсаса). Қазіргі қыпшақ тілдері мен басқа да түркі ... ... ... ... ... ... ... бірнеше мағыналарда
кездеседі. Ескі ұйғыр ... ... бұл ... орта ... жазба
ескерткіштерінде КК-тан басқаларында кездеспейді. Әйтседе Ә Құрышжанов бұл
сөздің көне түркі тіліндегі оғуш сөзінен туындаған ... ... ... [1, 240]. ... ... ... Ескі ... охшан- (сүйілу.
өзгелік етіс тұлғасында); МҚ: охша- (сипау, әзілдесу); Кк: увша-; ... ... қаз.: ... тат.: ... ... еске ... ... ŏкша-
(ұқсау, ұнау); қырғыз.: оқшо- (ұқсау); ққалп.: уқса-; ноғ.: уқса- (ұқса);
құм.: оша- (ұқсау); қарай.: ухша- ... ... ... ... ... ... азер.: охша- (сипау); өзб.: охшә- ... ұйғ.: ... [7, 60-61; ... - ... өзін тыю; ... ... «йығлынмақдур
тәңри нәһи әйләгәндән (45б, 2)» (Тәңір тыйым салғаннан өзін тыю /тоқтату/).
Бастапқы түбір йығ- (тоқтату, тыю); -/ы/л- ... етіс ... -ын- ... жұрнағы. Орта ғасыр жазба ескерткіштері тілінде дәл осы ... йығ- ... тыю/ ... ... ... Ескі
ұйғыр: йығын- (өзгелік етіс тұлғасында); МҚ, МЕ, НФ, ИМ, КИ: йығ-; Мәмлүк
қыпшақтары тілінде ... ... тек ИМ мен ... ... ... етістік қазіргі түркі тілдерінде
сақталмаған. Дегенмен түрік тілінің Анадолы диалектісінде осы ... ... ... сын есім ... ... - ... ... жұғу; булғашса بُلْغَشْسَه «қумаша ... ... (9а, 6)» ... ... нәжіс жұқса /бұласса/). булғашмаса
بُلغَشمَسَه «булғашмаса ол киши йуғай ол йири (27б, 1)» ... ... ... ... ... ... булға- (бұлғау); -ш- ортақ етіс жұрнағы. Ықлым
заманнан бері қолданылып келеді. Қазіргі ... ... ... Орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштерінде «булға-; була-»
формаларында ... Осы екі ... да ... ... ... булға-
формасына «қыпшақша» деп белгі қойылған. Ал Оғыз тілінің негізгі ерекшелігі
болып табылатын ... ... ғ ... ... ... ... оғыз ... екндігін булға- формасына белгі қою ... ... ... Аталмыш етістіктің осы екі ... ... ... ... ... ... ... булған- формасына
«түркменше» белгісі қойылған. ... ... ... Ескі ... ... МЕ: ... НФ: булаш- (ортақ етіс тұлғасында); КЕ, Кк, ХШ, ИМ,
КИ: ... ТА: ... БМ: ... ... ... ... [ ... Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: бұлға-; былға-; тат., башқ.: бŏлға-;
қырғыз: булга-; ққалп., ноғ.: ... құм., ... ... [41, 93; 42, ... 138; 44, 77; 45, 106; 46, 144; 47, 129]. ... ... ... түрік,
азер., түркм., ұйғ.: була-; өзб.: булә-;
Сезіну етістіктері. Бұл топқа адамның көз, құлақ, мұрын сияқты ... ... іске ... ... ... бақ- بَق- қарау; бақғай بَقغَاى
«бақғай көгә (35б, 2)» (көкке қарасын). бақды بَقدِى «андан соңра бақды баңа
(15б, 2)» ... ... ... қарады). бақмадум بَقمَادُم «бақмадум аңа (40б,
3)» (қарамадым оған). ... ... ... ... аңа (7а, 2)» ... ... Түркі тілдерінің көбіне танымал етістік. «смотреть, присмотреть,
взгянуть, глядеть, ... ... ... пасти, выращивать,
выкармливать, откармливать, кормить, обеспечивать т.б.» ... ... ... ... тілдерінің көбінде негізгі мағынасы болып
табылатын «қарау (сматреть, взглянуть)» мағынасында қолданылмайды. Тарихи
жадыгерлер тілінде: Ескі ... ... ... етіс ... ... етіс ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, ХШ, МН, ТА, БМ, ... Ал-
Каванин, ДМ, ГТ, ИМ, КИ: бақ-; Кк: бақ-; бах-; ... ... ... тат., ... ... ққалп., ноғ., құм., қарай.: бақ-//бак [41, 64;
42, 60; 43, 99; 44, 51; 45, 69; 46, 79; 47, 80]. ... ... ... бак-; азер.: бах-; түркм.: бағ-; өзб.: бáқ-; ұйғ.: бак- [9. 47-48].
ишид- اِشِد – ... ... ... ... ... мәни анлардан
ишидүләр қаулүңи уйарлар қаулүңә (34б, 4)» (Ей Тәңірім! Мені олардан қыл,
сөзіңді ... ... ... Түркі тілдерінің бәріне белгілі ертеден
қолданылып келе жатқан етістік. Көктүрік: ешид-; Ескі ... ... МҚ, ... Ат-Тухфа, Ал-Каванин, ГТ, ИМ, КИ: ишит-; МЕ, НФ: ешит-; Кк: ешит-; ишит-
; ХШ: ... ... МН, ТА: ... ... ... ... қаз., ноғ.,
ққалп.: есіт- [41, 441; 47, 202]; тат., башқ.: ... [44, 182; 45, ... ... құм., қарай.: ешит- [42, 380; 43, 673]; Басқа ... ... ... ... ... өзб.: ешит-; ұйғ.: ишит- [7, 406-
407].
көр-كُر - көру; көрди كُردِى ... ... ... (39б, 4)»
(дәретсіздікті мәкрүһ көрді). көрәр كُرَر «сән аны көрәр киби (44б, 5)» (сен
оны көріп ... ... ... ... ... көк алтында (40а, 4)»
(көрмедім жасыл көк астында). ... ... келе ... және ... ... жақсы сақталған етістік. Тарихи жазба ескерткіштер тілінде:
Көктүрік, Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН, ТА, БМ, ... ... ГТ, ИМ, КИ: көр-; ... қыпшақ тілдерінде: қаз., ноғ., қарай.,
қырғыз, ққалп.: көр- [41, 181; 43, 339; 46, 506; 47, 337]; тат., ... ... 342; 45, 298]; құм.: гөр- [42, 103]. ... түркі тілдерінде: түрік,
азер., түркм.: гөр-; өзб., ұйғ.: көр- [7, 282-283].
сәкәт- ...... ... سَكَاتكِل «йа иләһи сәкәткил паңа жәннәт
қоқусындан (33б, 6)» (Ей Тәңірім! ... ... ... ... ... тілдері мен басқа орта ғасыр жазба ескерткіштер тілінде кездеспейді.
Дегенмен қазір тілімізде ... ... ... етістігімен бір байланысы
бар секілді. МҚ, КК, РХ-да искә- тұлғасында ... бұл ... и ... ... ұшыраған өзгелік етіс тұлғасы болуы мүмкін.
Ойлау етістіктері: аң- اكْ- сөз ету, еске ... аңды ... ... ... адлу ... (8а, 2)» (Кәрхи мұхтасар атты кітабында сөз етті).
аңмағилә اَكمَاغِلَه ... ... ... ... ... (39б, ... намаз кітабына дәретсіздікті еске түсірумен). Бұл етістік, түркі
тілінің даму тарихының орта дәуірінде, яғни орта ... ... ... ... ... МЕ, КЕ, ХШ, ТА, ... ГТ, ИМ, КИ: аң-;
Етістік қазіргі ... ... ... тек оғыз тобына жататын тілдерде
сақталған. түрік, ... ан-; ... ... ... ... ішінде тек
қарайым тілінің оғыз элементі басым ... ... ... ... ... ... де оғыз ... басым екендігін ескерер
болсақ, бұл сөзді оғыз сөзі деуге негіз бар сияқты. Дегенмен қазіргі қыпшақ
тілдерінде «аң» зат есім ... ... ... тат., ... ... қырғыз: аң /пікір, сана/; ққалп.: аң /сознание, ум, мысли/;
ноғ.: аң ... [41, 43]; құм.: аң ... ... [42, ... ... /байқау, түсіну/ етістігінің де осы сөзбен бір ... бар ... ... ...... ... اُنُدُب «әгәр унудуб олса уәжиб олур ануң
үстинә сәждә сәһуй (21б, 4)» (егер ұмытып болса ... ... оның ... ... ... اُنُتقَايِجُون «унутқайжүн сәждә әйләмәк (20а, 2)»
(ұмытқаны үшін ... ету). ... ... бері келе ... етістік. Ескі
және қазіргі қыпшақ тілдері мен басқа да түркі тілдерінің ... Тек ... кей ... ... н//м ... ... ... ескерткіштер тілінде: Көктүрік, Ескі ұйғыр: уныт-; МҚ: ... МЕ, НФ, КЕ, Кк, МН, ТА, БМ, ... ... ДМ, ГТ, ИМ, ... ХШ: ... уныт-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: ... ... ... [44, 411; 45, 415]; ... ... [46, 784]; ноғ., ққалп.:
умыт- [41, 382; 47, 677]; құм., қарай.: унут- [42, 332; 43, 579]; ... ... ... ... ... өзб.: ... ұйғ.: унту- [7, 916-
917].
Көңіл күй ... ... ... ... ... «қаты қаты күлмәк
киби (6а, 6)» (қатты қатты күлу сияқты). Ескі және қазіргі ... ... ... ... ескерткіштер тілінде: МҚ, МЕ, НФ, КЕ, Кк, ХШ, МН,
ТА, БМ, ... ... ДМ, ГТ, ИМ, КИ: күл-; ... ... қаз., ноғ., ... ... ... күл- [41, 193; 43, 352; 46,
535; 47, 343]; тат., башқ.: көл- [44, 325; 45, 278]; құм.: ... [42, ... ... ... түрік, азер., түркм.: гүл-; өзб., ұйғ.: күл- [7,
292-293].
қайқыр- ...... ... йоқ ... 33а. 2» ... ... Негізгі түбірі қайқы-; -р- етістік тудырушы жұрнақ {д // ... Көне ... ... қадғу сыпатында болған бұл ... ... ... сөз ортасында д//й дыбыстарысәйкеседі. Қазіргі
тілдерде тегіс й ... ... бұл ... алмасуы осы дәуірде
басталса керек. Тарихи жазба ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр: кадгур-; ... ... МЕ, НФ, ХШ, ИМ: ... КЕ, КИ: қайғур-; Кк: қайғыр-; ТА:
қайғы тут- (күрделі етістік тұлғасында); Ат-Тухфа, ... ... ... қайур-; Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.: қайғыр-; тат., башқ.,
қырғыз, ққалп., ноғ., құм: ... ... ... ... [41, 137; 42,
180; 43, 357]. Басқа түркі тілдерінде: түрік: кайгылан-; азер.: гайғылан-;
түркм.: ... өзб.: ... ұйғ.: ... [7, ... ... - ... илану; «инанмақдур көңүл бирлә (44б, 1)» (көңілмен
илану). «ол инанмақдур Аллаһа (46а, 6)» (ол Аллаға сену). Сөздің ... ина-; -н- ... етіс ... ... ... Ықылым заманнан бері
қолданылып келе жатқан лексема. Қазіргі қыпшақ тілдерімен ... да ... ... ... Сөз ... л~ш сәйкестігі қалыптасқан (инан-
; ишан-) Тілімізде сөздің абсолют басындағы и дыбысының ... ... , сөз ... н~л ... арқылы қалыптасқан илан- деген
варианттары бар. Қазақ тілінің батыс говорында шан- сыпатында да ... Бұл ... ... ... и ... ... айтылған түрі.
Тарихи жадыхаттар тілінде: Көктүрік: ынан-; Ескі ұйғыр, МҚ, НФ, Кк, ТА, ... ... КЕ, ХШ, ... ,КИ: ... ... ... тілдерінде: қаз.:
илан-; тат., башқ.: инан-; қырғыз: ынан-; ққалп.: инан-; ноғ.: ынан-; құм.,
қарай.: ... [41, 426; 42, 150; 43, 201; 44, 169; 45, 205; 46, 352; ... ... ... ... ... азер.: инан-; түркм.: ... ... ... ұйғ.: ... [7, 388-389].
Дыбыс-сес және бейнелеу етістіктері: қамаш- قَمَاش ... ... ... ... «йа адам оғлы ... ... (12б, 3)» (Ей
адам баласы! Алыңдар сәнденіңдер). Түркі тілдерінің көбіне танымал ... ... ... қама- (қамау) –ш- ортақ етіс жұрнағы [.492].
Ескерткіштер тілінде: МҚ, НФ, Ат-Тухфа, ГТ, ИМ, КИ: ... Кк: ... ... ... қыпшақ тілдерінде: қаз.: қама- ... ... ... ... ... [44, 219; 45, 319, 46, 393]; ... қамас-
[47, 367]; ноғ.: қама- (түбір тұлғасы)[41, 142]; құм., қарай.: камаш- ... 43, 360]; ... ... ... ... камаш-; азер.: гамаш-; өзб.:
қамәш-; ұйғ.: камаш- [7, 430-431].
табрыл- ... - ... ... ... ... «йа иләһи
мүхкәм әйлә ики айағумы сырат үстинә табрылған күн анда айақлар (35а, 3)»
(Ей тәңірім! ... тұт екі ... ... ... тапырлаған күн онда
аяқтар). Сөздің бастапқы түбірі ... ... ... л- ... ... Еліктеуіш сөзден туындаған етістік. Түркі ... ... ... ... ... ... Түйенің секіруі), тапрыш-; тапрыт» тұлғаларында
кездеседі. Сондай-ақ КИ-те де табыр- (желу, дыбыс шығарып жүру) формасында
ұшырасады. Басқа ... ... ... ... ... ... ... (тебіну), түркмен тіліндегі тапырдат- ... ... ... және ... ... етістіктерінің осы
етістікпен араларында бірбайланыс болса ... ... - ... ... тыбраған تِبرَكَان «анда айақлар
тыбраған күн 35а. 4» (онда ... ... күн). ... сөзден
туындаған етістік. Орта ... ... ... ... қыпшақ тілдері мен басқа да түркі тілдерінде осы ... ... ... қаз.: ... ... жанталасу); тат.: тыпырчын-
(жанталасу)- [7, 131], башқ.: тыпырсын- (жанталасу) [7, 131]; қырғыз: тыпыр-
(арпалысу) [7, 152]; өзб.: ... ... [7, 152].; ұйғ.: ... ... ... ... етістіктер: доғур- دُغُر - туу; доғурқан
دُغُرقَن «хаиз әбчи дахи оғлан ... (41а, 3)» ... әйел және ұл ... ... ... доғ- ... -ур- өзгелік етіс жұрнағы. Түбір күйінде
көне түркі тілі мен қыпшақ жазба ескерткіштерінің көбінде ... ... тек ... ... ... ... ... доғ- формасында, яғни оғыз варианты кездеседі. Қыпшақ жазба
ескерткіштері тілінде: БМ, ГИ, КФТ, КФ, БВ: ... КК: ... ... МГ, ТА: тоғур-; Ат-Тухфа: тоғур-; товур-; [16, 63; 279; 286]. ... және ... да ... тілдерінде: қаз., қырғыз: ту-; тат.: тыудыр-;
башқ.: тудыр-; түрік, түркм.: доғур-; азер.: доғ-; өзб., ұйғ.: туғ- ... ...... ... اَولَمَكَا«йа үбжи әвләнмәгә олды (16б,
2)» (немесе ... ... ... ... ... ... әв (үй); -лә-
зат есімнен етістік тудырушы жұрнақ; -н- өздік етіс жұрнағы. Бастапқы түбір
ерте заманнан бері келе ... (Қ. ев) ... ... орта ... ... ... көрініс береді. МҚ, МЕ: еулен-; БМ: ... ... ... ... ... ... (өзгелік етіс форм); ГТ: евлен-
; ивлен-; ИМ: еулен-; КИ: евлен-; [ .467]. Қазіргі қыпшақ тілдерінде: қаз.,
ноғ., құм., ... ... ... [41, 388; 42, 337; 43, 588; 47, ... ... ... [44, 737; 45, 424]; ... үйлөн- [46, 799]; Басқа түркі
тілдерінде: түрік: евлен-; азер: евлән-; түркм: өйлән-; өзб: үйлән-; ұйғ:
өйлән- [7, ... ... ... ... ... ... ... (4а,
3)» (үмбет жиылысу дегеніміз). йығлыштылар يِغلِشدِلَر «хақ үммәт йығлыштылар
нәбиден ... (4а, 4)» (хақ ... ... нәбиден кейін). Бастапқы түбір
йығ- (жию); -/ы/л- ырықсыз етіс жұрнағы; -ыш- ортақ етіс ... ... ... танымал етістік. Орта ғасыр қыпшақ жазба ескерткіштерінде
түбір күйінде / йығ-/ және ... етіс / ... ... ... Ескі ... МҚ, МЕ, НФ, КЕ, ХШ, ... ГТ, КИ: йығ-; Кк: ... қыпшақ тілдерінде: қаз., құм., қарай., тат., қырғыз, ... ... 141; 43, 174; 44, 773; 46, 214; 47, 271]; ... йый- [45, 234]; ... [41, 130]; ... ... ... түрік, азер., түркм.: йығ-; өзб.:
йиғ-; ұйғ.: жығ- [7, 988-989].
Адамның физиалогиялық сезіну ... ... ... ... ... اُحْسُرَنَه «ухсурана йархамүкаллаһ димәк (5а,
5)» (түшкіргенге жәрәкімаллаһ деп ... Көне ... тілі мен орта ... ... ... ... ... қыпшақ тілдерінде
сақталмаған. Ескерткіштер тілінде: Ескі ұйғыр, МҚ: асур-; МЕ, КЕ: ... БМ, ИМ, КИ: ... ... ... ... қазіргі оғыз тобына кіретін
тілдерде қолданылады. түрік: аксыр-; азер., түркм.: ... өзб.: ... ... ... لَه – үлкен дәрет сындыру. зибиллемек ... ... киби (6а, 4)» ... ... ... ... ... «ишәмәсә зибиллемесе ол киши йуғай су чықан йири (27а, 5)» (симесе,
үлкен дәрет сындырмаса ол кісі ... су ... ... ... түбірі
арабтың зибил زِبِل (қоқыс, боқ) +ле- есімдерден етістік ... ... ... ескерткіштерінде сирек те болса ... ... және ... ... ГИ: ... зибил (қоқыс, боқ); КФ: ... боқ); ИМ: ... боқ); ... ... ... Тек азербайжан тілінде бастапқы түбір тұлғасы (зибил
/қоқыс/).
сий-سيِ -сию, кіші ... ... ... ... киби (6а, 3)» (сию ... ... тілінде сид- тұлғасында болған бұл етістік, кейінгі дәуірлерде
д//й дыбыс ауысуына ... ... ... ... тілдерінде зат есім
тұлғасында д дыбысы сақталған. Ескі ұйғыр, МҚ: сид-; МЕ: ... (зат ... КЕ, Кк, ТА, БМ, ... Ал-Каванин, ИМ, КИ: сий-; Қазіргі
қыпшақ тілдерінде: қаз.: си-; ... һи-; тат., ноғ., құм., ... сий- [41, 299; 42, 284; 43, 473; 44, 481; 46, 656]. ... түркі
тілдерінде: түрік, азер., түркм.: сидик (зат есім ... [7, ... ұйғ.: сий- [7, ... – сіңбіру; сүмгүрмәк سُمكُرمَك «сүмгүрмәк сол или бирлә (25б,
1)» (сол қолымен сіңбіру). «сүмгүрмәк сағ или ... (25б, 6)» (оң ... ... ... ... ... ... суйа (25б, 4)»
(түкірігін, сіңбірігін суға салу /тастау/). ... ... ... (мұрынбоқ)
+үр- етістік тудырушы жұрнақ. Орта ғасыр қыпшақ ескерткіштері мен қазіргі
қыпшақ тілдері көбінде кездеседі. ... ... МЕ, БМ, ... ... ТА, ИМ: ... ... ... тілдерінде: қаз.: сіңбір-;
тат.: сиңгир- [44, 475]; башқ.: һимгир- [45, 583]; қырғыз: ... ... ... ... [47, 577]; ноғ.: ... [41, 297]; Басқа түркі
тілдерінде: түрік: сүмкүр-; азер.: фынкыр-; түркм.: ... [7, ... - ... ... ... «әксүрмәкдүр ол тәнахнух
әйләйә (30а, 1)» (ол ... ... ... Орта ... ... ... «түшкіру» мағынасына келетін «ақсур-» етістігі кездеседі.
Ескі ұйғыр, МҚ: асур-; МЕ, КЕ: ахсур-; ТА, БМ, ИМ, КИ: ... ... ... жуан ... ... сөзден туындаған етістік болғандықтан жуан
дыбыстармен айтылатын варианты ақсур- «түшкіру», ал ... ... ... ... ... болса керек. Бұлай деуімізге себеп
қазіргі оғыз ... ... ... ... аксыр- «түшкіру»
мағынасында қолданылса, жөтелу мағынасында ... ... ... ... ... ... ... Түрік: аксыр- (түшкіру);
өксүр- (жөтелу); Азер: асгыр- (түшкіру); өксүр- (жөтелу); Түркм: асгыр-
(тұшкіру); ... ... [7, ... ... – сию; ... ... - «ишәмәсә зибилләмәсә ол киши йуғай
су чықан йири (27а, 5)» ... ... ... ... ол кісі ... ... жерді). Орта ғасыр ескерткіштерінен БМ-де ғана йиш- тұлғасында
кездесетін бұл ... ... ... тілдерінде де қолданылмайды. Оғыз
элементі болса керек. Қазіргі түрік (ише-) және ... ... ... ... ... тарихы, қазіргі қалпы және болашағы бар. Тіл
материалдарын ... оның ... ... ... ... ... жөн. ... орай салыстырмалы тарихи зерттеудің негізгі мақсаты –
ең көне формасын анықтау [75, 24]. ... ... ... сөздерін үш
топқа бөліп көрсетуге болады. Бұл сөздердің баз ... ... ... бері ... түркі тілдерінің барлығына ортақ ... ... ... ... фонетикалық өзгерістерге ұшырағанымен мағынасы мен
негізгі тұлғасы сақталған. Ендігі бір топ ... ... ... ... ... дейін жетсе де оларды бірден тани қою ... ... ... вариантымен немесе басқа да сөздермен, тіптен
туысқан тілдер ... ... ... анықтауға болады. Ал ендігі
бір топ сөздер қазіргі тілімізде яки түркі ... ... ... ... даму ... қолданыстан шығып қалған. әйтседе олардың саны
көп емес.
II Тарау
Морфологиялық ерекшеліктер
Жалпы ... ... ... морфологиялық ерекшеліктерін
қарастыру барысында сөз ... ... ... ... сөз ... ... тоқталмаймыз. Бұл тарауда негізінен
ескерткіш тіліндегі қосымша морфемаларды ... ... ... ... ... ... ... қосымша лексикалық және грамматикалық ... ... ... Олардың лексика-морфологилық қызметі жағынан
жалғаулар және жұрнақтар болып бөлінетіндігі белгілі.
2. 1. Жалғаулар
Жалғаулар сөйлемдегі жеке сөздерді өзгертіп, ... ... ... яғни ... мән ... формалар екендігі
белгілі. Біз қарастырып отырған қолжазба тілінде қазіргі қазақ және ... ... ... төрт түрлі жалғаудың барлығы қолданылған.
2. 1. 1. Септік жалғаулары. Китаб муқаддима тілінде өзге ... мен ... ... ... ... жеті ... бар. Атау
септігінен басқалары арнаулы қосымшалара арқылы жасалады. Дыбыс үндестігіне
қарай әрбір жалғау ... ... ... ... Сондай-ақ
сөздердің жекеше, көпше және тәуелдік формаларына ... ... ... ... ал ... ... ... делінетіндігін білеміз. Жалпы септік
жалғаулары зат есімдерге тән категория болғанымен де, басқа есім ... қай ... да ... ... ... ... ... сондай-
ақ етістіктің есімше (ачғанда, кирдүкдә ташланмышдан), көсемше (қурумаздан)
және қимыл есім (әвләнмәгә, силмәкдән, қурумаға) формалары да ... ... ... ... ... тілі де ... ... емес. Әйтседе Муқаддима тіліндегі септік жалғаулаының
өзіндік ерекшеліктері де жоқ ... ... Атау ... - ... арнайы грамматикалық көрсеткіші
жоқ, сөздердің жекеше, көпше және тәуелдік тұлғалары. Мысалы: ... ... ... ... ... күнеш (күн), әбчи (әйел), көк (көк),
йир (жер), мүминләр (момындар), ... ... ... ... ... ағзум (аузым), атасы (әкесі), башы
(басы), ‘абди (құлы) т.б. Кей зерттеушілер атау ... ... ... ... ... ... ... барыс, табыс т.б.)
жұмсалатындығын айтады. Бұл ... ... ... де ... ... йа ... арыт ағзум қоқусы (Ей Аллаһ! Тазатр аузымның исін). Табыс
септік: қачан дурсаңуз ... ... ... ... ... ... ... қолыңызды жуыңыздар) т.б. ... ... ... ... ... ... болуын ашық,
жалғаусыз келуін де жасырын түрі деп көрсетеді.
Ілік септігі: Көне ... ... –ың, -ің, -уң, ... -нің, -нуң, -нүң, ... нәң ... ... фонетикалық варианттарда
ұшырасатын ілік септігі жалғауы біз ... ... ... тілінде
дауыссыз дыбыстардан соң –уң, -үң ... ... ... нағлуң,
көғүң, рахметүң, уақтуң, кишилерүң, нәбилерүң), дауысты дыбыстардан кейін
де –нуң, -нүң (киженүң, несненүң, теңринүң, ... ... ... буын ... ... ... ... бағынбай, тек
еріндік варианттары қолданылған. Орхон жазба ескерткіштері мен М. Қашқари
еңбектерінде де –ың, -иң, -уң, -үң ... ... -ның) ... бұл ... яғни дауысты дыбыстармен басталатын түрлерін
зерттеушілер оңтүстік (оғыз) тобы ... ... Ал ... ... ... ... ... дыбыстармен
басталатындығын айтады. Шынында да қазіргі азербайжан, ... ... ілік ... ... соң -ың, иң, -уң, үң, ... ... мен ... арасына жалғастырушы н дыбысы кіреді. Түркологияда
ілік септігінің этимологиясы сөз болғанда –ың оның ... ... ... ... ... ... ... де, қазіргі түркі тілдерінде де
меншіктік, екі ... ... ... қатынас құратын ілік септік
жалғаулары Муқаддима тілінде де мынадай мәндерде жұмсалады: а. Заттың иесін
білдіреді: ... әһли ... ... ... ... ... тағаланың сөзі), теңриңүзүң евине (тәңіріңіздің үйіне); ... ... ... ... ... ... ... тасмасы (нәлдің
таспасы), көғүң қырағы (аспанның жиегі); б. ... ... ... ... ... ... (малдарыңның зекеті), кижәнүң түлси
(түннің үштен бірі) т.б.; Ескерткіш тілінде ілік септік жалғауының ... де аз ... ... ... суйу (жаңбыр суы), көзлер суйу
(бұлақтар суы), қуйулар суйу (құдықтар суы), деңизлер суйу (теңіздер ... (уң) ... ... исі), ... ... (сенің үмбетің/нің/ уақыты)
т.б. Сондай-ақ қазіргі қазақ тілінде есімдік пен шылаудан ... ілік ... ... қалыптасса (ол секілді, бұл секілді),
қолжазба тілінде бұлар ілік ... ... ... ... ... киби,
ануң киби,
Барыс септігі. Барыс септігі жалғаулары өзі жалғанатын сөздердің
лексикалық мағыналарына қарай іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... жай септеуде де, тәуелдік септеуде де
дауыссыз дыбыстардан кейін –а, -е ... ... ... ... ... ... (соғысқа), қаулүң-е (сөзіңе),
үстүмүз-е (үстімізге), башуңуз-а (бастарыңызға) т.б. Дауысты дыбыстармен
аяқталған сөздерден кейін барыс септігі ... й, ал ... ... ... ... –н ... ... арқылы байланысады. теңри-й-
е, қыбла-й-а (қыбылаға), киши-й-е (кісіге), Муса-й-а (Мұсаға), женнети-н-е,
ағзы-н-а, аяғы-н-а, бурны-н-а, китабы-н-а т.б. ... ... ... ... –а, -е, -йа, -йе, -на, -не түрінде келеді. Негізгі барыс
жалғауы –а, -е болады да, соңғы ... ... ... дәнекерлеуші
болып табылады. Сонымен қоса қолжазба тілінен –ға, -ге ... ... ... ... –а, -е ... жарыса қолданылған
дей алмаймыз. Себебі еңбектің басынан аяғына дейін үш-ақ сөзде қолданылған.
евге (үйге), башға (басқа), ... ... ... екі ... ... ... ... бірнеше еве, баша түрінде –а, -е жалғаулары жалғанады.
Барыс септігі жалғаулы ... ... ... жұмсалған: а. Іс-
әрекеттің бағытталған, істелетін орнын білдіреді: ағңзына су вирмек (аузына
су беру), хаж ... ... ... ... ... ... ... башуңуза (басыңызға сүртіңіз); вурғай ики айағ бирлә йирә (екі
аяқпен жерге ... ә. ... ... ... ... ... ... йумаға (жууға кіреді), б. Амалдың уақытын білдіреді: та
йақын олғай қурумаға (құрғауға жақын болғанға дейін).
Ескерткіш тілінде мен, сен о жіктеу және ... ... ... ... ... ... мен қазіргі түркі тілдеріндегідей
ерекше. Жіктеу есімдігінің бірінші жағы мен, барыс ... ... ... ... қолданылады. Имам олды баңа Жибрийл ... ... ... ... ... ... баңа (содан кейін маған қарады); йа илаһи йарлығ
ейле паң ... ... (Ей ... ... зікіріңді оқуды бұйыр). Сегеткил
паңа женнет қоқусындан; Жіктеу ... ... жағы ... ... ... о ... ... аңа түрінде тұлғаланады. Шүкр идермен саңа (саған
шүкір етемін); саңа қайтарман (саған қайтамын); ... ... ... ... ... ... (Тәңір тағала оған Ибраһимге берген сауапты берсін);
егер бақса аңа (егер оған қараса); ад ... аңа су ... су деп ат ... ... ... ... ... септігі жалғауы –ы, -и
тұлғасында екі түрлі фонетикалық формада кездеседі. Буын ... ... да, ерін ... ... ... ... ... (аяқтарыңызды), йүзүңи (жүзіңді), китабумы ... ... Көне ... ... ... ... –ығ, -иг,
-уғ, -үг, -ны, -ні –ы, -и секілді бірнеше тұлғада ұшырасатын табыс ... ... яғни біз ... ... ... ... ... ғалымдар оғыз элементі екендігін айтады. Сондай-ақ
–ығ, -иг тұлғаларының да XI-XII ғасырлардан аспайтындығын, одан ... ... ... де сөз ... Демек –ы, -и
тұлғаларының да осы дәуірлерден бастап жиі ... ... ... -иг ... ... ... элизияға ұшыраған түрі болса керек.
Себебі қимыл есім жасаушы –уғ, -үг ... да ... ... осы ... ... ... ... қудуғ-қуйу).
Сөздің соңы дауысты дыбысқа аяқталса түбірмен жұрнақ ... –н ... ... ... ... ... ... а’зайы
(ағзаны), йатсуйы (құптан намазын) т.б. Тәуелдік жалғауының III жақ жекеше
және ... ... ... ... ... ... –ны, -ни және ... жалғанады: айағын (аяғын), сәжжәдәсин (жайнамазын), бармақларын
(бармақтарын), ризықларын (рызықтарын), барчасыны ... ... ... ... ... ... т.б. Бұл екі ... бір жүйеге байланысты емес. Тіптен бір сөзге екі форма да жарыса
жалғана береді: әлин, әлини ... ... ... (арқасын). Бұл
тұлғалардың –н солтүстік (қыпшақ), -ны, -ни оңтүстік (оғыз) тобына ... ... да ... тілінде екеуі де өте актив қолданыс тапқан.
Қазіргі түркологияда табыс септігінің ашық және жасырын ... сөз ... ... ашық не ... ... белгілі бір
заңдылықтар шеңберіне сыйғызуға тырысуда. Алайда Муқаддима тілінде ашық
және жасырын түрлер жиі ... ... бір ... іздеу мүмкін
емес секілді. Йуңуз йүзүңүз қолуңуз (жүздеріңізді, қолдарыңызды жуыңыз);
арыт ... ... ... ... ... зикрүң оқумаға (зікіріңді оқуға);
дахы қылды мағриб (тағы ақшам намазын оқыды); дахы ... ... ... ... ... Осы ... ... септігі жасырын тұрған
сөздердің біразы ... ... ... та келеді. Дөндер ... ... ... ... ... ... ... жалғаулы сөздер қимыл-
әрекеттің тікелей бағытталған ... ... ... ... ... ... септігі: Қолжазба тілінде жатыс септігі жалғауы ... мен ... ... ... ... ... ... үндестігіне қарай –да, -де болып екі түрлі фонетикалық вариантта
қолданылған: дүниада ... ... ... ... ... ... т.б. ... дыбыстар үндестігін сақтамайды. Яғни ... ... ... де ... ... риуйатда (риуаятта,
әңгімеде), чықдуқда (шыққанда), ... ... ... ... III жақ ... ... ... –н дәнекерлеуші дыбысы арқылы
жалғанады: ишиги-н-де (есігінде); арасы-н-да ... ... ... (өмірінде); Қолжазбада бір жерде ғана III ... ... ... н ... ... нәби ... ... өмриде
(пайғамбар істеді барша өмірінде). Бірақ екі жол төменде «барча өмринде»
деп н дәнекері ... ... ... ... ... ... жоқтығын екерсек, бұл қолжазба көшірушісінің ... ... ... сөз ... орын ... білдіреді: аңды Кәрхи
муқтасар адлу китабында (еске алды Кәрхи ... атты ... ... баңа ... ... ... ... болды маған Жәбірейіл ... ... ... ... ... нәби ... барча
өмриде (пайғамбар істеді барша өмірінде); Теңри ады ады бирле башламақ
әууелинде авдазуң (Тәңір ... ... ... дәреттің); шул уақт икинчи
ирте чықтуқда (осы кезде екінші таң шыққанда).
Шығыс септігі. Орта ғасырлық қыпшақ ... мен ... ... бірнеше фонетикалық вариантта айтылған шығыс септігі жұрнағы,
муқаддима тілінде тек –дан, -ден ... ... ... ... рүкүнлерден (шаттардан), ... ... ... т.б. ... ... мен ... көптеген түркі
тілдеріндегідей қатаң дауыссызбен басталатын (-тан, -тен), сондай-ақ қысаң
дауысты (-дын, -дин, тын, тин) ... ... ... ... сөздерге де ұяң дауысты формалар ... ... ... ... ... ... Әби ... (жалқы есім) т.б.
Тәуелдік жалғау III жақтан кейін ... ... ... н ... ... икисинден (екеуінен), өзгесинден (өзгесінен), дибинден
(түбінен), қоқусындан (иісінен).
Шығыс септігі мынадай ... ... а. ... ... өріс ... ... ... хабар вирилди Абдуллаһдан (хабар
берілді Абдуллаһтан); дүширди көкден ары су (түсірді көктен таза су); ә.
Бір заттың ... ... ... ... ‘араб дилинде ‘ибаратдур
ду’адан, белли рүкүнлерден (араб тілінде /ол/ дуадан, белгілі ... ... мени ... ... ... гөр мені шынайы құлдарыңнан);
ол намаздан (ол намаздан /намаздың ... б. ... ... білдіреді: диледүгүмүз зинетден уйатлуғу ... ... ... ... ... Бұл ... ешбірі түркі тілдеріне таңсық
емес.
Көмектес септігі қолжазба тілінде бирле, биле және ... -ле ... ады ... ... уақт ... (уақытпен), тертиб биле
(тәріппен), иттифақи биле (келісімімен), ануңиле (онымен), ... ... ... т.б. ... ... бұл төрт ... алдыңғы екеуі шылау, ал соңғы екеуі осы шылаудың ... ... ... ... түрі. Яғни ескерткіш тілінен
бирле>биле> -иле> -ле ... бір ... төрт ... даму ... бірдей
көруге болады. бирле, биле шылаулары орта ... ... ... де ... ... ... ... қолданылған. Оған
жоғарыда шылауларды сөз еткенде арнайы ... ... ... Муқаддимада бұл төрт форманың қолданысында бір ... жүйе жоқ. ... ... ... ... қолданыла береді. Кей
сөздер әр жерде әр ... ... ... ... ... жатады: уақт
бирле, уақт биле, уақтиле (уақытпен), көңүл бирле, көңүлле (көңілмен);
хадиси биле, хадисиле ... таш ... ... ... ... ... мынадай мағыналар беруде жұмсалады: а. Амал-әрекетті
іске асырудың құралы: чықмақдур сағ айағы бирле (оң аяғымен шығу), ... башы ... ... ... етсін), егер силинсе үч ташиле (егер үш
таспен ... ә. ... ... бірлестік ұғымды білдіреді: олдум нәби
бирле (/бірге/ болдым пайғамбармен); б. Іс-әрекеттің ... ... ... ибадат идүң тәңрийе ары көңүл бирле (ғибадат етіңіздер
тәңірге таза көңілмен); амаллар ниәтлерле олур ... ... ... Аллаһичүн қорқу бирле (Тұрыңыздар Аллаһ үшін қорқынышпен) т.б.
Муқаддима тіліндегі септік жалғауларының барлығы екі фонетикалық
варианттан ... ... ... Жалғау қатаң дауыссыз дыбысқа
басталмайды. Дауысты не ұяң ... ... да, ... ... ... ... дыбыстан басталатын жалғау жалғанғанда арасына –й
сына дыбысы кіреді. Жай ... мен ... ... ... жоқ. ... жақ ... ... сөздерге септік жалғаулар -н дәнекері арқылы
жалғанады. Осының бәрін ... келе ... ... ... ... ... ... болады:
|Септіктер |Дауыссызға ... |III жақ ... |
| ... ... |жалғаулы сөздерден|
| ... ... ... ... ... ... |- |- |- ... |-уң –үң ... -нүң ... -нүң ... |-а, -е |-йа, -ие |-на, -не ... |-ы, -и |-йы, -йи |-ны, -ни ... |-да, -де |-да, -де ... -нде |
|шығыс ... -ден ... -ден ... -нден |
|көмектес ... ... ... ... ... ... -иле,|
| |-ле |-ле |-ле |
2. 1 .2. ... ... ... ... ... мән ... буын үндестігіне қарай –лар –лер түрінде келеді де, дыбыс
үндестігіне бағынбайды. Яғни ... ... және кей ... ... ... ... ырғағына қарай д, т, н дыбыстарына басталатын
варианттары ... ... ... ... ... (азаншылар), тапуқлар (тобықтар), ду’алар (дуалар),
айақлар (аяқтар), йаранлар (жарандар), расуллар (пайғамбарлар), ... т.б. Араб ... ... ... ... ... де ... жалғанған: мәләйклер (періштелер), а’залар (мүшелер, ағзалар). ... ... ... тілі ... таңсық еместігін
(хабар//ақбар//ақпарат//ақпараттар) жоғарыда айтқан болатынбыз. Кейбір жеке
сөздердің лексикалық мағынасы көптік ұғым ... ... халқ ... ... ... ... (үмбет), сүжжуд (сәжделер) т.б. Қолжазбада мұндай
сөздердің көбі араб ... ... ... ... ... қазіргі
қазақ тілінен оншалықты өзгешелігі жоқ болғанымен көптік ... мына бір жай ... ... ... ... ... ... жалғанып бір заттың көп ... ... ... суйу ... суы), ... суйу (құдық суы) деңизлер суйу
(теңіз суы), бүркелер суйу ... суы) ... 1. 3. ... ... Тәуелдік жалғаулары негізінен III
жақтан өзгелерінде еріндік дауысты болып келеді. I жақ ... ... ... ... ... ... ... -ум, -үм,
ал көпше түрінде -мүз (жіңішке дауысты үш-ақ ... ... ... арқам (арқам), аяғум (аяғым), ағзум (аузым), бойнум
(мойным), йүзүм ... ... ... ... ... ... II жақ ... –уң, үң, көпше –ңуз, -ңуз, ... үңүз ... ... ... ... ... ... расулуң
(пайғамбарың), айақларуңуз (аяқтарыңыз), башуңуз (бастарың), барчаңуз
(баршаңыз), ... ... т.б. III жақ ... және ... сөз ... ... аяқталуына, сондай-ақ буын және
ерін үндестігіне қарай –ы, -и, -у, -ү, -сы, -си, -су, -сү ... ағзы ... ... ... ... ... ... (арқасы),
әввәлкиси (әуелгісі), нәфилеси (нәпіл амалы), йүзү, көңлү т.б. Кейде ерін
үндестігінен ауытқитын кездері де бар: ... ... ... тәуелдік
жалғаудың ең көп варианты III жақта болса, ең аз варианты I ... ... 1. 4. ... ... ... түркі тілдеріндегідей Муқаддима
тілінде де жіктік жалғаулары ... ... ... ... ... ... ... бірі ауыспалы осы шақ, қалау райлы
етістіктер мен есім сөздерге, сондай-ақ жедел өткен шақ пен ... ... екі типі ... I жақ ... ... ... -ман ... айтылса, көпше түрі
қолжазба тілінде мүлдем ... ... ... осы шақ ... ... мен, ... –ам, -ем жалғаулары жарыса қолданылады:
вирүрмән ... ... ... ... ... ... башларам (бастаймын), сөйлемегеймен (сөйлемейін); II жақтың
жекеше көрсеткіші –сен, ал көпшесі -сиз. ... екеу де бір ... ... ... ... ... (кіргейсіз). Жекеше III жақтың
арнайы көрсеткіші жоқ. Әйтседе есім сөздерге және бұрынғы өткен шақ, есімше
және қимыл есім ... ... -дүр ... ... ... ... ... дүшер (түседі), сөйлемегей (сөйлемегей),
кетүгей (әкелгей), йықмышдур (жыққан), дурғузмушдур (тұрғызған), ... ... (/ол/ жол), ... (/ол/ ... т.б. III жақ ... түрі
–лар, -лер: олурлар (болады), кирүрлер (кіреді), уйарлар (мойынсұнады) т.б.
2-тип жіктік жалғаулары жедел өткен шақ пен ... ... ... I жақ ... –м, ... –қ ... ... (бастадым),
бақмадум (қарамадым), билдүм ... ... ... т.б. II ... ... –ң, ... ... билдүң (білдің), көрмесең (көрмесең),
кетүрдүңүз (әкелдіңіздер), дурсаңуз (тұрсаңыздар). III ... ... ... көрсеткіші жоқ. Ал көпше түрінде –лар, -лер ... ... ... ... ... (тастады), бақса (қараса), оқуса
(оқыса), ухшаса (ұқсаса), йығлыштылар ... ... ... ... осы үш типі де ... түркі
тілдерінен алшақ емес. 1-тип жіктік жалғауларының күрделілігі бұлардың және
ескерткіш тіліндегі шақ және рай ... ... ... болса керек. Ол жөнінде кейінірек сөз тудырушы
жұрнақтар ... ... ... ... 1-тип ... жалғауының щығу
тегін жіктеу есімдіктерімен байланыстырса, 2-типін тәуелдік ... ... түсу ... ... ... [66, 143-144]. Жіктік
жалғауларының варианттарын былай кестелеуге болады:
|жақтар | 1 тип | 2 тип |
|I ... ... -ман, -ма, |-м |
| |-ме | ... ... |-сен |-ң ... ... |-дур, -дүр |- |
|I ... ... |-қ ... ... |-сиз |-ңүз ... ... |-лар, -лер ... -лер ... ... ... ... ... ... тілдерінен көп
ерекшеленбейді. Оғыз-қыпшақ элементтері аралас. Әйтседе оғыз элементтері
басымырақ. Оның себебін жоғарыда ... ... ... ... ... тыс ... ешбірі қатаң дауыстыға басталмайды. Көбі қысаң
еріндік вариантты болып келеді. ... ... ... қазіргі қыпшақ
тілдерінен айтарлықтай өзгешелік жоқ.
2. 2. Жұрнақтар
2. 2. 1. Сөз ... ... Сөз ... ... ... шақ, рай, есімше және көсемше категорияларын жасайды:
-ар, -ер, -ур, -үр –р жұрнақтарының қолжазба тілінде мағыналық ... ... ... ... ... а. Осы шақ мәнінде: «башларам улу
теңри ады ... (32б, 3)» (ұлы ... ... ... «тануқлуқ
вирүрмен сенден өзге теңри йоқ (35б, 5)» (куәлік етемін, сенен өзге ... йа ... ... н саңа ... (Ей ... сиынамын саған
ластықтан); ә. Келер шақ ... ... ... йоқ ... саңа
(35б, 4)» (жалғызсың, ортағың жоқ, саған қайтамын), ... мәни ... ... уйарлар қаулүңә (34б, 4)» (мені сондай адамдардан ... ... ... ... мойынсұнатын), «қачан бирниче киши ишлесе
дүшер өзгелерден (5а, 4)» ... ... кісі ... ... түседі).
б. Амал әрекеттің үнемі (бұрын, қазір, келешекте) болатынын, яғни шартты
түрде ауыспалы осы шақ ... «йол ... (2а, 5)» (жол ... ... нәжәсәти андан (ол нәжісті одан кетіреді), «‘амаллар ниетлерле олур
(16а, 3)» ... ... ... в. Есімше мәнінде жұмсалады:
«йахшылығы кизләр ... ... ... (37б, 4)» ... ... ... жаладан). Бірде осы шақ, бірде ... ... ... ... ... істелетіндігін білдіретін ауыспалы осы шақ мәнінде
жұмсалауы бұл жұрнақтың ... ... ... ... ... осы шақ
және келер шақ жасайтын басқа арнай формалар жоқ. ... де осы ... ... ... азербайжан тілінде –ар келер шақ, ал –ыр осы шақ
есімше мәнін беруін негізге алған кей ғалымдар ашық ... ... ... дауысты варианттары арасында қолданылу мәні жағынан айырма бар
екендігін алға тартады. Ал кей ... тіл ... ... ... ... роль атқармаған дейді [70, 87]. ... ... ... ... байқалмайды. Әйтседе –ур –үр ең көп ұшыратын, ал –ар, ... ... ... –ар, -ер ... ... бір буынды (барлығына
емес) етістіктерге ғана жалғанады. Егер ол етістікке сөз ... ... –ар да ... ... жұрнақтың болымсыз түрі қолжазбада –маз, -мез тұлғалары: ... ... ... ... ... ... киши ишлесе дүшмез
өзгесинден (бірнеше кісі істесе өзгесінен түспейді). Бұл сөйлемдердің
болымдысы жоғарыда ... ... бұл ... –ма және ... ... р

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 173 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы («Мұқаддимат әл Әдаб», XIV ғасыр)35 бет
Балаларды оқыту құралдарының маңызы мен көркемдік сыры23 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Міржақып Дулатов6 бет
Міржақып Дулатов (1885-1935)4 бет
Мағжан Жұмабаев9 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
Сабақтастық. Алаш идеялары және Қазақстан мұраттары7 бет
Сәбит Мұқанов өмірі4 бет
Сәбит Мұқановтың поэзиясы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь