Ғұмырнамалық романдардың жанрлық ерекшелігі

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

І тарау
Ғұмырнамалық романдардағы өмірлік дерек және көркемдік шешім ... ... ... ..7

ІІ тарау
Ғұмырнамалық романдардың жанрлық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
        
        Ф.4.7 –007-02
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
Қашықтықтан білім беру институты
Кафедра Қазақ ... 021240 ... тілі мен ... және ... ... Т.
каф.мең.аты-жөні
«_____» _______________2008
Тапсырма №
диплом жұмысын орындау үшін
Студент Омарова А., ... ... ... ... ... романдардың жанрлық ерекшелігі
Институт бұйрығымен бекітілген № _____________________________
Аяқталған жұмысты тапсыру мерзімі ... ... ... ... ... және ... министрлігі
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті
Қашықтықтан білім беру ... ... тілі мен ... 021240 ... тілі мен ... және атауы)
«Бекітемін»
Кафедра меңгерушісі
______________________
Қалдыбаев Т.
каф.мең.аты-жөні
«_____» _______________2008
Түсіндіру парағы
Диплом жұмысының тақырыбы Ғұмырнамалық романдардың жанрлық ерекшелігі
Кеңесшілер ... ... ... оқытушы Омаров Н.
(ғыл.дәр.аты-жөні)
______________________
(күні-қолы)
Рецензент
Ф.ғ.к., доцент Өмірзақов С.
(ғыл.дәреж.аты-жөні)
______________________
(күні, қолы)
Шымкент 2008
Жеке ... ... ... ... ... ... ... ... |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... ... ... Н. |
|2 |І ... ... ... Н. |
| ... ... | | |
| ... ... пен | | |
| ... шешім | | |
|3 |ІІ ... ... ... Н. |
| ... романдардың | | |
| ... ... | | |
|4 ... | ... ... Н. ... ... тізімі
|№ |Сызба атаулары |Парақ саны ... ... |
| | | ... | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... ... ... 2007
Диплом жұмысының жетекшісі ________________ Омаров Н.
(қолы), (аты-жөні)
Студент тапсырманы орындауға ... ... ... ... ... ... тарау
Ғұмырнамалық романдардағы өмірлік дерек және көркемдік шешім
..............7
ІІ тарау
Ғұмырнамалық романдардың жанрлық
ерекшелігі...........................................27
Қорытынды................................... ....................
.................... ..............................54
Пайдаланылған әдебиеттер...............................
.................... ..............................57
Кіріспе
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... жан
дүниемізге өз шығармаларымен үлкен үлес ... ... ... ... ... ... ... ажырату қажеттілігі заңдылық болып табылады.
Жалпы, қазақ әдебиетінің тарихында шығармаларымен оқырмандар ықыласына
бөленген, өзіндік дара тұлғасымен, суреткерлік ... есте ... аз ... жылдар әдебиетіндегі Мұхтар Әуезов, Жүсіпбек Аймауытов,
Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, ... ... ... Мұқанов, Ғабит
Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин, т.б. сынды сөз зергерлерінің жазған көркем
дүниелері ұлтымыздың ... ... ... ... алтын
қорын құрайды.
Осындай көркем дүниелер келтірген орта мен ... ... ... де өз ... ... ... ... кезеңдер шындығын, өнер
адамдары мен тарихи тұлғалардың өмір ... ... ... ... және ... ... ... тіршілігін, ішкі дүниесін арқау
еткен шығармалар оқырман назарына көбірек ілікті.
Бүгінгі әдеби процестегі мәселенің бірі тарихи тұлғалардың ... ... ... ... жолдарын меңгерудің тәсілдерін
қарастыру болып табылады. Жеке адам концепциясы - ... ... ... ... ... жан ... танытудың қазіргі әдебиетте
түрлі жолдары көркемдікпен игерілуде. Жазушыларымыздың ... жан ... ... ... соны ... ... ... осында.
Тақырыптың өзектілігі: Соңғы жылдары ұлттық әдебиетімізге өзіндік
үнімен, суреткерлік қолтаңбасымен, соны ізденісімен жаңа сипаттар ... ... ... ... ... роман
жанрына қалам тартуы әдебиеттану ғылымы үшін жаңа бір ... ... ... ... жанр ... ... әдебиетінде өз алдына бір жүйе болып
қатар түзе бастады. ... ... ... ... әдебиет саласында
ғұмырнамалық роман жанры бұрыннан ... ... мен ... Ал, ... ... ... әдебиетінде бұл жанр кештеу дамыды.
Дей тұрғанмен, еліміз егемендік алғаннан ... ... сөз ... ... күшейгеннен кейін жазушылар қалам мен өнердің еркіндігін барынша
пайдаланып, өмірлік дерек негізінде ғұмырнамалық ... ... ... ... ... ... идеялары, ұстанар концепциялары әр
түрлі болғанымен, ... ... ... біреу ғана - ғұмырнама.
Әсіресе, қазақ ғұмырнамалық романдарының ішінде әрі ... әрі ... ... ... ерекше деп танылатын Ә.Тәжібаевтың ... ... ... ... Қ.Жұмаділовтың
«Таңғажайып дүние» романдарындағы өмірлік жолдың қоғам, әдеби ... ... ... ... бейнелеудегі шеберлік қырлары ерекше. Оқырман
қауымға бұрын соңды аса ... ... емес ... ғұмырдың болмысын
танытатын бұл туындылар әдебиет ғылымы үшін ғана ... ... ... ... де құнды дүниелер болып табылады. Міне, сол себепті
де бұл жазушылардың ғұмырнамалық ... ... ... ... ... ... көркемдік таным мәселелерінің оң
шешімін табуына зор септігін тигізеді.
Диплом ... ... мен ... Жұмыстың мақсаты -
Ә.Тәжібаев, М.Мағауин, Қ.Жұмаділовтердің ғұмырнамалық романдарына ... ... мен ... ... ... ... ... шындығы
мен көркем шындығының арақатынасын таразылау және осы ... ... ... ... тың ... ізденістердің
табиғатын ашып көрсету. Осы мақсатқа жету үшін алға ... ... ... ... авторлар ұстанған шығармашылық
концепциялардың ара қатынасына ... ... ... суреткерлік
қолтаңбаларының әрқайсысының өзіне тән көркемдік ерекшеліктерін айқындау;
жазушылар шығармаларындағы тарихи тұлға мен тарихи кезеңнің ... ... ... ... ... ... ... деректі көркемдік әдіс-
тәсіл арқылы көркем шығармаға айналдыру процесін автордың ... ... ... ... ғұмырнамалық шығарма жазуға дейінгі уақыттағы
авторлардың шығармашылық жолдарына, ... ... ... ... ... шындықтың негізгі кезеңдерін сұрыптап
берудегі ... ... ... таным тұрғысынан бағамдау.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан
және қорытынды мен ... ... ... ... ... РОМАНДАРДАҒЫ ӨМІРЛІК ДЕРЕК ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ШЕШІМ
Тарихы терең, көркемдігі талғамды, негізгі бастау арнасы ХХ ... ... ... ... ... ... бұл күнде өркендеу үстінде.
Қазіргі таңда Қазақ әдебиетінің көтерілген көркемдік биігін барша
қауым түгел мойындады. Оның ... ... ... ... ...... ... жүйенің тұсында әдебиеттің кездескен кедергі,
бөгесіндері де аз ... ... ... алыптары репрессияға ұшыраудың
үстінде жекелеген аса ірі ... ... ... ... да ... жоқ. ... қарамастан қазақ әдебиеті өсіп - өркендеу үстінде
болғаны - ақиқат.
Әлемдік әдебиетте орны ... ... ... ... ... ... ... жатқан түрлері бар, мәселен: әлеуметтік
роман, серілік ... ... ... ... ... ... әдет, фантазиялық, философиялық, өндірістік, психологиялық,
махаббаттық, өмірбаяндық ... т.б. ... ... ... ... әдебиетінде еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі
уақытта ерекше қарқынмен жазылғаны ғұмырнамалық ... ... ... керек.
Көлемі ауқымды, эпикалық арнасы кең, хронотоптық бейнесі шексіз болып
келетін ... ... ХХ ... 60-80 ... ... түрі ... әр
түрлі формаларда жазылып, өркендей түсті. Әдеби – теориялық ... ... ...... ... ... кеңістігі өте кең, тақырыбы мен
идеясын паш етуде ... мол ... ... өзі ... ... ... келетінін ескерсек, біз қарастырып отырған кезең ... ... ... мол ... көрсетіп, жанрлық
жағынан ғана байытып қойған жоқ, сонымен бірге ұлтымыздың сана – ... ... ... қаншалықты өскендігін көрсетті. Ғұмырнамалық романдардың
негізгі нысаны - өмір шындығының көркемдік шешімін табудағы жазушылардың
суреткерлік ... ... ... мен сөз өнерінің құпиялары және
дүниетанымындағы тереңдіктерін танып білу. Егер нысанға осы тұрғыдан келер
болсақ, жалпы роман ... ... мен ... ... ... ... оның ... ғұмырнамалық роман жанрының әдістанымдық
ерекшеліктеріне жан – ... зер ... ... деп таптық.
Романды жанр ретінде қарастырған еңбектердің барлығында ... сөз ... биік шыңы ... ... ... көне ... ... жетесіне жеткізіле айтылған.
Бастау – бұлағын көне ... ... ... ... – күрделі және дамыған сюжетті, көбінесе қара сөзбен, кейде
өлеңмен жазылған кесек ... ... ... ... бір түрі. Роман
басқа эпостық ... ... ... оның әр ... ... ... қарым – қатынастарды кең қамтып, терең суреттейді.
Романның ... ... ... онда ... мен ... ... да кірігіп отырады. Роман қаһармандардың жеке ... ... ... мен қарым –қатынастар тарихын суреттеу арқылы дәуір
мен қоғамның, салт пен сананың кең суретін жасайды» - деп ... ... ... ... ... ... ... роман жанрының қазіргі заман
әдебиетінде түрлі типтері қалыптасқан.
Жалпы, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... айтар болсақ, әдебиетіміздің жетекші, кемел жанрына
айналуы, жанр ... ... ... ... ... ... ... жаңа да сапалы деңгейден көрінуі, қаһарман
деңгейден көрінуі, ... ... ... ішкі және ... жан – ... ... ... түрде бөліп қарастырар болсақ, 60-80 –інші жылдардағы қазақ
романшыларының ішінде аса өнімді еңбек еткен ... ... ... биік ... - І.Есенберлин. Оның қаламынан туған 6 тарихи роман
– осы ойымыздың жарқын дәлелі. ... ... ... «тарихи
зарттеулердің бар екендігі мәлім. Әрине, көркемөнердің, оның үлкен ...... ... ... ... ол ... бұрын, сөз өнеріне
қойылатын идеялық – ... ... ... ... ... ... қатысты біз роман жанрының іштей ерекшеліктеріне тоқталып
өтіп, тарата талдауды жөн деп ... ... ...... күрделі құбылыстарын романдағы
кейіпкерлердің іс - әрекеті, мінез –құлқы таным – түйсігі, пиғыл – ... ... ... 60-80 ... ... ерекшелігі сол
әдебиетіміздің тарихи романдармен, оның ішінде ... ... ... ... ... туындылармен толықты. Қазақ ... ... өмір ... ... ... ... осындай өз
туындыларын арнау себебі - сол өнер ... өз ... ... ... ... етуі, өздері өмір сүрген қоғамдағы
әділетсіздікті, үстемдікті, озбырлықты сынауы, әділетсіздікке отты ... ... ... ... ... ... ... туралы қалам сілтемесін, жазушы қашанда - ... ... ... - адамзат естелігінің үзік – үзік болмауына күш
салу. Шежіре арқауы талданбаған жерде, адамзат ... ... ... ... ... ... мен ... трагедиясы ұмыт қалады. Ал,
жазушы – адамзат зердесінің ... – бір ... ... ... ... жақтарын романмен, поэмамен жамайды» (Сүлейменов ... А., ... 1987, 134 бет) ... ... сүйенер болсақ, жаратылыс
әлемінде ең күшті де, құдіретті – адам ... ... ... ... пен қатыгездікті алмасып, қатар өмір сүруі де ... ... адам - ... да ... ақын – ... талғам – сезімінің рухани ... бірі – сөз ... ... ... ... ... оның
кемелдену дәрежесі, мәдени деңгейі сөз өнерімен тығыз байланысты.
Міне, қадірлі де қасиетті осы өнердің ұлттық ... ... ... ... ... ... аз ... керек. Шынын айту
керек, егер сан жағынан келетін ... ... ... ... мен
тапқыр шешімдер мұнда да аз емес, әрине.
Өткен жолымызға қарасақ, біздің ұлттық ... ... ... ... ... игі ... ... даму жүйесі мен мәнері ойды орайды.
Халық құрметіне бөленген белгілі классик дәрежесіне көтерілген жазушылар да
аз емес. Бұл ... ... ... ... ... М.Дулатов,
Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, С.Мұқановтардан бастап
бұл күнгі ... ... ... ... ... И.Аханов,
Х.Есенжанов, Ә.Нұрпейісов, Ә.Тәжібаев, Ш.Мұртаза, ... ... ... ... Ә. Тарази т.б. ұзақ-сонар тізбесін
атауға болады.
Әлемдік классикалық әдебиеттің көрнекті өкілі Жюль Верннің «Дүниедегі
ұлылықтың ... ... ... ... ... ... ... деп
аталған сөз өнерінің иелерінің шығармагерлік ғымырларының лейтмотиві етіп
қойса, еш артықтық етпейтіндей. Көркем сөз өнерінің ... ... ... емес, өзіндік сапасымен анықталмақ. Әдебиет ерекшелігі тілге ... ... ол ... тәсілдер бейнелейтін халықтың тұрмыс ... өмір сүру ... ... құбылыс. Әдебиеттің
ерекшелігі халық болмысындағы ... ... ... ... ... ... бұлағы ұлт тағдыры.
Көркем әдебиет қоғамдық сананың ерекше формаларының бірі. Сондықтан
еліміз тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... ... уақыттарда әдебиетіміздің жеткен жетістіктері мен кем-
кетіктерінің орнын толтыру үшін жазылған шығармаларды талдап, толғамдаудың
мән–маңызы айрықша болып ... ... ... ... ... проза жанры бірден және
бір адамның шығармашылығымен қалыптасты десек, ағат айтқан болар ... ... 20 ... ... ... ғұмырнамалық проза жанры
өзінің терең тарихында қалыптастырып үлгерді, көлемді ғылыми мақалалар,
зерттеу еңбектері де ... ... ... ... ... таңда
жаңа деңгейге шықты деп айтуға әбден ... Енді ... ... ... ... мәселелерін жеке – дара алып,
салыстыра қарап, теориялық ... ... ... ... құпия
қалтарыстарын жіті зерттегенде барып жанрдың ... ... ... ... көші ... ... сайын көзге тартатын көркем құбылыс ретінде де
ерекшелене түспек. Зерттеуімізге ... ... ... отырған Ә.Тәжібаев,
М.Мағауин, Қ.Жұмаділов шығармашылықтары – қазақ әдебиетіміздің алтын қорына
енген құнды дүниелер. Олар - ХХ ғасырдағы ұлы ... ... ... орын ... суреткерлер. Қаламгерлер шығармалары ұлттық әдебиеттің
классикалық деңгейіне айтарлықтай үлес қосқандықтан, Ә.Тәжібаев, М.Мағауин,
Қ.Жұмаділов есімдерінің, кім екенін әлем ... жан – ... ... ...... ... ... алдында тұрған басты
міндеттердің ... ... ... ... ... ... ... ғұмырнамалық романдарының өзге де ... ... зор ... бар ... атап айту ... ... М.Мағауин, Қ.Жұмаділовтардың ғұмырнамалық шығармаларының ... ... ... ... ... Романдардың басты көркем –
идеялық құндылықтары да сол шығарманы жазушы авторлар – ... ... ... мен жайларды тікелей өз көздерімен көргендері, сол ... ... ... ... ғана баян етеді. Алайда қазақ
әдебиетінде жеке ... ... ... ... ... «Тар жол, ... кешуі», С.Мұқановтың «Өмір ... ... ... ... біраз зерттеулер жазылды. Бірақ,
бұрынғы социалистік қоғам кезінде жазылған бұл еңбектерінің көбісі бүгінгі
уақыт талабы тұрғысынан қайта қарауды ... ... ... ... ... поэзиялық және драмалық дүниелері туралы айтылып,
жазылғанымен прозалық шығармасы ... ... ... ... ғұмырнамалық шығармаларының да зерттеу нысанасына
айналмағандығын және бір ескерткіміз ... үшін ... жанр ... ... ... ... жанр болсын
жазушылық өнер оңай игерілетін ... емес ... ... ... өткен өмірдің белестеріне көз жіберу арқылы болашақтың болмысын
бағамдайды. Шығармашылық иесі мейлі ол ақын, ... ... ... ... ... ол да ... Кез келген өмір иесі секілді ... да ... ... ... ... ... ... Адам баласының жүріп өтке жолы
тақтайдай түзу бола бермейтіндей, адасу, табысу, өкіну, қуану, өшу, жану
секілді ... ... ... өмірде қызықты болмақ.
Жаратылыстың кез – келген ... үшін ... ... ... ... ... зор. ... жалпы адам үшін негізгі ықпал етуші ... ... ... үшін адам бейнесінің көркем кеңістігі мен уақытының
да тікелей ... ... ... ... айтқан ойы қаламгерлер ... ... ... көп ... ... шығармашылықтарындағы
автобиографизмнің үлкен орны барын аңғартатындай. ... жеке ... ... келер ұрпақ тарихнамасы өмірдің шежірелік келбетін ерекше
толғамдармен ... Адам ... ... ... ... ... ... «Есімдегілер», «Мен», «Таңғажайып дүние
романдары арқылы қаламгерлердің шығармашылық өмірінен көп ... ... ең ... өзі өмір ... ... ... ... да кез
келген қаламгер өзі өмір ... ... ... ... ... Сол
ортамен біте қайнасып жатады.
Ал шығармалары шыншыл жазушының өз өмірбаяны да ... ... ... ... ... бұл ... ... ұға түсеміз. Өмірбаяны болғанда да, көркем сөзге, әдеби шығармаға
айналған өмірбаян.
Қазақ елінің өз алдына дербестік, тәуелсіздік алып, ... ел ... ... ... жоқ. ... ... ... тағдырының талайына тереңірек көз
жіберсеңіз, күні кешегі Кеңестік империя салтанат құрып тұрған шақта талай
асылымызды жоғалтыппыз, көкейге ... ... ... айта ... ... ... «ақ» ... «қара» деп үзілді – кесілді
баға беруден аулақпыз, өзіміз сынап жүрген қоғамның, сол кешегі ... ... ... да Қазақстанның даму салдарына, мейлі, ... сала ... ... ... сала ... ... ... басым болды. Қалай болғанда да уақыт, замана талабы қаншама қатаң
тосқауыл қойғанымен, 60-80-інші ... төл ... ... ... ... ... айта ... да, тұспалдап жеткізген екен.
Ал, бұның өзі, тұтастай алғанда, ұлтымыздың қоғамдық сана, ақыл – ... ... биік ... жетуіне ықпал еткені ақиқат. Сондықтан
да 80-ші жылдардың орта шенінде басталып, бүгіндері жаңа даму ... әсер ... ... ... ... күні жариялықтың тез орнауына
негізгі түрткі болған, оның қанат жайып, өрістеуіне, тарихи ... ат ... өз ... үлес ... ... дені ... ... жылдардың үлесіне тиеді. Бұл – ... ... ... ... ... дәуірдің тарихына көз жіберсек, жіті ... кез ... ... ... ... оның ішінде әдебиетінің даму
деңгейін анықтап айқындайтын үш ... ... ... түседі: Олар –
қоғамдық ақыл – ой, ... ... ... ... ... Міне, осынау үш түрлі жайтты пайымдай отырсақ, 60-80-інші
жылдардағы төл ... ... оның ... ... ... Алдыңғы жолдарда айтып өткеніміздей, көркем әдебиеттегі негізгі нысан
– адам ғұмыры. Алдыңғы тарауда талдап, зерделегеніміз де бұл ... – адам ... ... ... ... кейіпкерлерден
айырмашылығы айтарлықтай. Бұл шығармалардың авторлары ... ... ... ... ... өз ... ... арқау етті.
Ғұмырнамалық романдағы жеке тұлғаның тағдыры да барша адамға тән ... Жер ... ең асыл ...... ... жылдары әдебиет
майданына араласқан жазушылар тұтастай алғанда, көркем шығарманың ... ... ... ... ... небір көркемдік ізденістің,
көркемдік тәсілдердің тамаша үлгілерін көрсетті, аса зәру қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... Адамды
суреттеу, адам жанына үңілу арқылы жүзеге асырылған екен.
Былайша қарағанда, бәлендей қиын емес болып көрінгенімен шын мәнінде
әрқайсысы атан ... жүк ... ... Ол кім? Оның өзге ... ... ... ... ... мән – ... ... «Адам –
дүиедегі ең құдіретті тіршілік иесі ... ... ... ол -әрі ... ... да емес пе?», ... адам – ... хайуан деген
пікірлер бар?» деген сұрақтарға жауап іздеуімен де бұл ... ... ... ... ... басты тұлға адам образына
жоғарыдағы көрсетілген ... ... ... ... жылдардағы
Қазақ романының әлеуметтік жүгін, эстетикалық қуатын, философиялық сипатын
жан – тәнімізбен сезіне аламыз. Біз қарастырып отырған кезеңдегі ... ... ... ... ... Қазақ қаламгерлері, бәрінен ... ... ... аса ... иесі – ... ... ... тұрғыдан зерттеуге тырысып, өмір шындығын терең зерделеуімен
ерекшеленеді. Бұл - ... ... ... ... ... ... шығарма өмір шындығынан туады. Бірақ тіршілік бетінде шашырап
жатқан құбылыс ... ... бас ... ... ... ... ... өмір байланыстарын жан-жақты зерттеудің, жеке адамдар
тағдырын үлкен қоғамдық даму заңдылықтарымен ұштастырудың нәтижесінде ... ... ... ... ... жағы ... ... факторларын
біріктіріп, оларға қан ... ... ... ... ... өз ... ... толқытқан аңсар, идея. Көркем туынды суреткер
белгілі бір ... ... ... ... сырын айтпауға
болмайтындай халге жеткенде ғана жазылуға тиіс» - деп жазған еді М.Горький.
Өнер өмірден туады. Ал, өмір ... өмір ... әр ... адам ... ... мың ... ... бүгінгі күн күллі
жұрттың, соның ішінде шығармашылықты кәсіп еткен ... ... ... ... ... ... бағыт – бағдарына терең ой жіберуін
қажет етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... біреулерді кім
білген, ал сөз өнеріне тағдырын түбегейлі теліген шынайы қаламгер үшін ... бір ... ... ... ... ақыл – ... ... не түгелдей
мансұқ ететін, не құбылысының дұрыстығына тағы бір көз жеткізіп алып, жаңа
тыныспен құлшына ... ... сәт. Нақ ... да ... ... ... шығармашылық қоржынына үңіле зер салып, жақсы мен жасықты
айыра танып, басқалардың да тануына септік жасағанымыз жөн ... ... ... ... ... оқиғалардың баршасы жазушы жүрегі
арқылы өтеді десек, көркем сөздегі алғашқы ... осы ... яғни ... ... ... ... ... да осы уақытқа сәйкес келген
қаламгерлердің ... ... ой ... ... түсінген абзал.
Біз талдап, көркемдік жүйенің ерекшелігі мен құрылымына зерделеу
жасамақ болып отырған үш ... ... ... көлемі үлкен,
дәуірі де кең. Мәселен Ә.Тәжібаевтың «Жылдар, ойлары» революциядан кейінгі
кезеңді қамтыса, «Есімдегілері» ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... уақытта жазылған М.Мағауиннің «Мен»
романы қазақ халқының ... ... ... ... ... тіршіліктен бүгінгі күнге дейінгі аралықты қамтыса, Қ.Жұмаділовтің
«Таңғажайып дүние» романының эпикалық кеңістігі Қытай жерінен бастау ... ... ... ... ...... қоса өріліп,
кестеленеді. Үш романдағы басты кейіпкерлер бейнесі - ... ... ... өз ... яғни ...... ... аты айтып тұрғандай өмірдегі болған тарихи
кезеңнің негізін қамтиды. Яғни, ғұмырнамалық шығармалардың да тарихи ... ... ... ... жақсы тарихшы бола білуі керек
екенін айтқан болатын.
Ә.Тәжібаев та М.Мағауин де, ... те өз ... ... ... бейнелеп, шындыққа лайық тарихи процеспен, ел өмірімен тығыз
байланыста ... ... ... шындығын суреттеуге тырысқан.
Реализмнің ... келе ... ... де ... талап етеді.
Академик Мұхтар Әуезов: «Шынайы күрделі, қиын қақтығыстар тұсында ғана
адам сезімінің, талайының, ... ... ... ... ... ... ... айқасқа айналады. Осындай ғана қақтығыстар
барлық повесть, роман, драма ... ең ... ... арқа сүйер
тұлғасын тұрғызады – деп жазады [20,398].
Ендеше, ең үздік, шебер жасалған адам образын ... қою ... ... ... ... абзал. Осыдан келіп, сюжет пен
характердің өзара байланысы туады.
Әсіресе, қалың ... ... ... ... ... жайы ... көлемді романға тән сипат. Роман ішіндегі әлеуметтік қайшылықтар
сол оқиғаның негізінде туып, өрбіп ... ... ... ... ... ... іс - ... характері де қалыптасып, толыса түседі.
Тарихи роман ... ... ... ... ...... тән ... оқиғаларды оңтайлы талдап ала білуі шарт, яғни
сол өзің ойлап (жатқан) тапқан ... ... ... бірін екшеп
алудың өзі өзінше ауыр жұмыс екенін ескерсек, Ә.Тәжібаев, ... ... ... жүгі де ... ... қажет.
Көркем ғұмырнамалық романның басты нысанасы авторлардың өз өмірінен
бейнеленетін ғұмырнамалық оқиғалар тізбегі ... оның ... ... ... - ... ... ... басты
нысана.
Ұлттық әдебиеттегі шынайы өмірдің өзінен алынған және жеке ... ... ... ... ... ... ... сомдауы мен
өмірде болған жандардың психологиялық болмыс-бітімін берудегі шығармашылық
ізденістеріндегі ееркшеліктерді баса зерттеу де еңбегіміздің ... ... ... әділ ... атап көрсеткендей: кез – келген ғұмырнамалық
роман ешбір ерекшеліктеріне ... ... ... тұрады деген ой
айтады.
Солай болғанның өзінде ол дайын характер жасай салмайды, ол ... ... ... тура ... Егер ... ... ... жан – жақты сомдалған күннің өзінде, ол көркемдік мәнге ие ... ... қиял мен ... да өзге ... ... ... ... – ғұмырнамалық шығарма көркем мәтінге ие болуы үшін автордың
адам тағдырындағы «табиғи ... ... ғана тән ... жан ... ескеруі керек екендігіне де ғалымдар назар аудартады. Бұл көркем
бейне мен ... ... және ... ... қатысты анықталуын Л.Гинзбург
былайша пайымдайды:
Көркем – ғұмырнамалық ... ... ... ... ... кейіпкер көркем шығармадағы сомдалатын оқиғаларды өзі
таңдап, толғам жасайды. Ал, ... ... ... ... ... – басты кейіпкер өмірінің деректері және автордың оны ашудағы
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... ғұмырнамалық тақырыпта роман жазу
революциядан кейінгі жылдары ... ... және ... саны 1990 ... санаулы болғаны әдебиет тарихын білетін жандар үшін жасырын емес.
Зерттеу еңбегімізде қарастырылатын үш ... ... ... ... 1981 жылы ... ... 1993 жылы жарыққа көрді.
М.Мағауиннің «Мен» романы 1998 жылы ... ... ... ... 1999 жылы жарыққа шықты. Авторлардың ... ... ... ... ой, ... анық ... ... шығармаға қалам тартуын «Жылдар, ойлар» романында баян етеді.
«Осының бәрі менің өмірімнің толық өзі емес, схемасы сияқты. ... ... ... ғана ... ... елесі ғана беріледі. Бірақ осы
мезгілдің ішінде қанша бастың шашы ағарды, қанша ... ... әжім ... ... мен өз замандастарым туралы әлім жеткенше жаза ... ... ... ... айта ... жаза беремін. Ойымда барды айта
беремін, айта беремін. Менің сырымның бұл бөлімде жоғын ... ... ... ... екіншісінен табуыңыз мүмкін ғой? Әрине!
Жазушы М.Мағауин ғұмырнама ... ... ... ... ақ алға тартады. «Сүрлеу – соқпақ немесе жазушының жан азабы» деп
тақырып қойған алғашқы бөлім ғұмырнамалы ... ...... ... ... осы ... ... негізгі мақсат та өткенді
қайта тірілту емес, өзімді мақтау емес, ... ... ... ... ... айта ... тағдырым–талайым арқалатқан уәжін – парыздың
біразы өтелмей қалғанына себеп–сылтау табу, Алла – тағалам бұдан ары ... ... ... ... ... санамды ашық қылсын деген тілек
нәтижесі. Адам алдындағы емес, аруақ, құдай алдындағы ... екі ... ... ... ... ғұмырының халқына айтары
тереңде болса керек. Бұл турасында жазушы «Таңғажайып дүние» романының
соңғы ... ... ... ... ... жазу ... ... Бірақ, оны сәл кейінірек, асықпай жазармын деп ... ... оным ... ... ... ... осы емес пе?
Жасың алпысқа толғанда жазбаған мемуарды енді ... ... ... ... мен ... керек. Өмір дегенің мынау – шекараның екі
жағасында қақ бөлініп жатқан. ... ... ... мұнда. Тағдырдың
айдауымен осы сызықтың өзін ары – бері сан рет кесіп ... ... ... сол ... жатқан ғұмырды? Мен басқан жолдармен кім жүріп өтеді?
Жарайды, менің сары ізіме түсіп зерттейтін бір ... ... –ақ ... мен ... ... мен ғана ... ... оған кім айтып береді?
Әрине, өзімнен басқа ешкім айта алмайды. Бұдан ... ... ... жазбаспын ал бір кітапты міндетті түрде жазуым керек. Оның аты –
ғұмырнамалық роман» - деп, ізгі мақсаттың түпкі ... ... ... ... - ... түрі анық – ... роман,
тақырыбы әркелкі қойылғанымен, айтылатын идеялары ортақ – жазушылық өнердің
құдірет құпиясы, ұзақ ... ... ... бұл ... ... көрген, көп
жасаған зиялы қауымның ден қоюында және бір ерекшелік орыстың ұлы жазушысы
Л.Толстойдың «ХХІ ... ... ... ғұмырнамалық шығармалардың
көптігімен еркшеленеді. Бұған таң қалатындай ештеңе де жоқ. ... ... ... ... ... шындық емес, өмірде болған, негізгі ... ... қана ... алады» деген төрелі ойы аңғартса керек.
Ұлттық әдебиетімізде қазіргі уақытқа дейін жазушы ... ... ... ... түрін іштей бөліп қарар болсақ:
1) Тарихи роман (жеке тұлға ғұмырынан)
2) ... ... ... Эссе.
5) Ғұмырбаяндық.
Ал, ғұмырнамалық романның жазылу формасының тұрпатына ... ... ... болады.
1) Белгілі тарихи тұлғалар ... ... ... ... ... ... әдебиетке еңбегі сіңген, жеке жазушылардың өз ... ... ... ... ... ... ойлары», «Есімдегілері»,
М.Мағауиннің «Мені», Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүниесі» осы екінші топтағы
романдар тізбегіне ... ... ... үшін өзге ... ... ... ... гөрі өз өмірлерінен шығарма жазудың
айтарлықтай қиындығы мен күрделелігі болатынын төл ... ... көру қиын ... ... Италия әдебиетінің көрнекті өкілі,
жазушы Наталия Гинзбург өз өмірінің таза шындығын бейнелейтін ... атты ... ... ... ... ... ... осы көрген – білгендерін адал айтушылар ... ... ... ішкі ... ... ... ой, ... Жабық палсапалар мен құпия лирикаларда менің жұмысым
қанша! Мен ... ... ... ... алдымда азды – көпті
оймен ашылғандар туралы ғана айтамын». (50 бет).
Жазушы М.Мағауин тек ... ... ... ғана ... ... ... да ... өн бойы озық болған жан. Өмірінің
көбі ... азы ... ... ғұмырнамалық баянға бел шеше кірісуін романның
алғашқы беттерінен –ақ танытады:
«Өте ұзақ ғұмыр кешіппін. Өмірдің көбі өткен, азы ... ... ... ғана ... Абай атам айтқандай, келер заманың – көк тұман. Сәуле
- көмескі, үміт - ... ... ... ... әуел ... ... ... топыраққа айналасың. Ештеңе өзгермейді... Бірақ,
ұрпағың бар емес пе! Бүкіл ұлысың, ұлттың алдыңдағы тар кешу ... ... ... жеткізіңнің жігерін құм қылып, бәсіре ... ... ... ... ... бара ... ... қарсы тұрар
қайла барма? Сен ... ... де ... ... ... ... ... келер жазу ғана еді. Сонымен қанағат таптың. Сонымен
өміріңді ұзарттың. ... ... кер ... ... ... өзі ... «Мен сияқты ерлерді – Жаратты ма екен құдайым – Қайғыдан шіріп
өлерге, - Кейінгі туған бала ... Бұл – ...... ... ... осы ... ... яғни, қайғыдан шіріп өлмес бұрын ... ... ... ... ... ... зор, ... асқақ Қ.Жұмаділовтің сыр – сипатын
төмендегі жолдардан көреміз.
«Өмір бойы өзгелер туралы да кітап жаздық қой.Өзіміз жөніндегі ... ... деп ... ... ... ... ... бір заманда,
қаймағы бұзылмаған көшпенділер арасында дүниеге келіп, әлденеше өкіметті
бастан ... бір ... екі ... ... ... көрген, содан
көненің көзіндей болып бүгінгі күнге жеткен адамның өмір жолын баяндау оңай
шаруа болмай шықты. Әсілі, бұл кітапты ... ... ... адам ... ... ... ... толғау деген дұрыс болар».
Шығармагерлердің қайсысының өмірлік шығарма ... ... ... ... ... жанрға баса назар аударулары ортақ
екендігі атап айту ... ... ... ... ... жарар, рухани сананы
серпілтуге ... кез ... адам ... біле ... тек бір ортаға
ғана тән оқиғалардың бүкіл бір ... ... ... ... қаншалықты
қымбат екенін де осы жолдардан сезінеміз. Ә.Тәжібаев түпкі ... ... ... ... ... ... ғұмырнаманың ең
әуелгі бетінде, яғни алғашқы жолдарында айтса, Қ.Жұмаділовтің ізгілікті
мүддесі туралы ... ой ... ... ... ... ... ... берілуі әр жазушының өзіне тән баяндау ... оған қоса ... ... ... ... өмірлік
жолдардың әр қилылығына тән болып келсе керек. Әр ... әр ... бір ... ... ... ... ... бар тәжірибе. Солай
бола тұрғанның өзінде, үш ... ... ... ... мол ... кездеседі: Мәселен, Ә.Тәжібаев проза жазуға
әбден мау тартып, ақсақал ... ... ... ... пен М.Мағауин
алпыс жастың табалдырығын аттаған тұста жетті. ... сан ... ... ... кез – ... жазушы үшін ғұмырнамалық проза
оңай игеріле салатын өнер емес. Егер ... ... өзге ... ... ... ... болса, ол үшін қарттық шаққа жету
міндетті емес болса керек. Ал өз жеке ғұмырдан үлкен бір ... ... үшін ... ... көп ... ... көрген, тәжірибелі, салиқалы,
кемеңгер жан болуы тиіс екені өзінен - өзі түсінікті болса керек.
Алдарына ... ... асыл ... қойған көреген жазушылардың
ғұмырнамалық романдары жанр талабы жауап бере ала ма? ... ... ... ... ... ... ұстаным шығарма жанрымен
үндескен бе? ... ... ... ... ... басты нысаны
болмақ.
Ең әуелі ғұмырнамалық романдарда жазушы авторлардың прозаның ғұмырнама
жанрын жазу үшін алған ... ... ... ... деген мәселелерге
тоқталсақ. Ең біріншіден, жазушылар үшін ... ... ... ... суреткерлік санасы болғанын атар едік. Себебі: Ә.Тәжібаев
шығармасын жазу үшін ... ... ... ... ... ... сүйенеді.
«Өз тұстарыңмен кейінгі қатынастарыңды баяндау үшін олармен бұрынырақ
қандай болғаныңа көз салу ... ... ... түсіндіру қиын... Ал, әріге қараймын десек,
әлдеқашанғы өткен алыстарымызға ораламыз; онда талай көнерген ... ... онда ... ... қағаздардың беттерін қайта
парақтаймыз. Сонда ғана өткеннің үндерін ... ... ... ... күңгірт те, болса қайта ... ... ... - деп ... ... ғұмырнамалық шығармасын жазуға
сүйемел болған қаламгердің өз санасы екенін де көреміз.
«Мемуарда ... ... ... айту – ... шарт ... оған ... ... бірі тәуекел ете алған жоқ. Күнделік жазу, ... ... ... да салтқа енбепті. Негізінен, зердеге ... ... Адам ... артық сүзгі жоқ. Қажеттісі есте қалды, қажетсіз
ұсақ – түйегі ұмытылады. Демек, бұл ... ... ... ... десе де ... Өмір ... қайырымды, жақсы адамдарды көп
ұшыратыппыз. Жақсылардың шарапаты ...... ... ... аз болмапты. Солардың барлығы да
қағазға түсті» - деп ағынан жарылған ... ... ... өз ... келтіреді.
Ал, жазушы М.Мағауиннің қаламы алдыңғы екі жазушыға қарағанда мүлде
басқаша.
«Жобаның аты – «Алтын ... еді. ... жазу ... жазу жазылатын
дәптер. Алтын емес, кәдімгі тор көз, қарапайым ... ... да ... – жұқа қара ... Әуел баста, мұқабадан кейінгі сыртқы бетіне
«Шимайлар» деп жазылған екен. Яғни ойға ... әр ... ... ... ... ... оза келе әуелгі атауын тарта сызып,
үстіне байыппен, қалың әріптермен «Алтын дәптер» деп жазыппын.
Бұл тор көз, ... қара ... ... ... – жасы – отыз ... керек. Студент кезде басталған. Бірінші беті «Сюжеттер» - ... ... ... ... Ең ... ...... 49-бетте. Яғни,
мен әдебиетке алғаш рет нық қадам басқаннан бергі отыз жеті жыл бойы жазуға
жобаланған, жазылған және ... ... ... ... ... ... шығармаға да келу жолы әр қилы десек, алдыңғы екі жазушы
үшін табиғи сананың қызметі басым болса, ... ... үшін ... бар
күнделіктің деректік маңызы айқын болып тұр. Тақырыптарын ... ... ... ... ... ... ... еңбек ордасы, әріптестік
орталарының да ықпалы аса мол болғанын көреміз.
Ә.Тәжібаевтың «Қырық жыл жолдас ... ... бір рет ... ... да ... Олармен де «сіз-біз» деп жүреміз, бірақ
арада қырық жылдық ... ... ... олар ... сөйлеу қиын.
Мен көргенім мен білгенімді ғана айтамын дедім. Кейде сезгенім де ... ... ... жеке ... ... мен ... ...
кем болуы әбден мүмкін. Ондай міндеріме кешірім сұраймын.
Қабдеш Жұмаділовтің де ... ойы осы ... ... ... ... ... келгенде, көзім жеткен бір нәрсе: бұл
өмірді жақсы деп мақтауға да, жаман деп ... да ... ... Өмір ... ырқыңа көнбейтін, ащысы мен тұщысы аралас, бас – аяғы жоқ, ... ... ... бір дүние. Сен оған соғып өтер қонақсың» -деп толғанады.
М.Мағауиннің ... ... ... жазылған мына
жолдардан да ... ... ... ...... жүйесін
көреміз.
«Мен Абай атам мегзегендей онша күрделі жұмбақ емеспін, бірақ біз арғы
заманмен өлшегенде, соқтықпасы әлдеқайда көп, ... бәрі ... ... ... ... жасадық, рас, алдыңғы ағаларым – Ақаң, Мағжан,
Мадияр, Мұқаңмен салыстырғанда біршама тыныш ... күн ... ... де ... ... ышқынған, қиналған күндерім, ай, жылдарым болды.
Бұл сөз - өнер жолында, ождан ... ... ... да ... оның бәрі
– таңдап алған талқы, табиғи сыбағаң; менің айтып отырғаным – кәмелетке
толған он ... ... ... ... ... бітірген он жетіден
бұрынғы, менің он бір жасым мен он бес ... ... өмір ... жазушылар үшін дерек болған үшінші нәрсе – түрлі ... ... ... ... ... ... - ... орталар болып
табылады. Алғаш шығармашылық жолдың баспалдақтары қалай басталды, кімдер
және қандай ... ... ... өнеріне ықпалы, әсері
болған деген сауалдардың ... ... төл ... өз іштерінен
табамыз.
Жас балаң ақын, жоғары білімді Әбділда Тәжібаевтың әдебиетті ... ... ... ықпалы мол болса, мектеп барғаннан кейінгі тұста
үлкен ұстаздық өнеге көрсеткен Сәтбеков Әбілқайырды ... еске ... өзге де ... ... ... ... ... «Шахмет
хикаялары», «Палуан аға», «Кіші Мұхтар», «Есею жолында» деген тарауларында
қазақтың талай даңқты қайраткерлері мен ... ... ... ... ... шындықтарын жазады. Әдебиеттің есігін қалай ашқанын:
«Ал өзімнің марқаю жолымның кедір – ... қиын ... ... ... толып жатыр. Оның бәрін айту үшін үлкен кітап жазу керек сияқты.
Әрине, бұл жолы олар ... ... Мен 1927 жылы ... ... кезде Сырдария губерниясының, қазіргі Оңтүстік Қазақстан өлкесінің
орталығы) Қазақтың жеті ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, автор өз тағдырын
бейнелейтін туындыларда ... ... аға ... ... ... ... болған оқиғалардың сан жылдаған жылнамасы мен толықтырылуымен ... ... ... ... ... ... болып табылатын адамның өмірі халқымен
бір жасаған да ғана ұнамды ... ... біз ... ... ... ... ... «Таңғажайып дүние» романдары соның бір айғағы
іспеттес.
Осы тұрғыдан салыстыра қарар болсақ, ғұмырнамалар жазушылардың әдеби
шығармашылық жолының ... мен ... ... ... сомдауға деген
тұңғыш талпыныстары екендігіне көз жеткіземіз. ... ... ... ... ... ... ... мына бір пікірі алдыңғы
ойымызды одан әрі аша түсетіндей.
Жазушылық өнердің ... ... ... ену ... ... ең ... шығармашылық психологиясының тереңіне үңілу парыз. Шығармашылық
психологияның ғылыми таным тұрғысындағы дәлелді ... ... ... ... отырған шығармаларымызға қажетті пікірлерді
теріп алып, қажетке жарата білу еңбегіміз үшін аса маңызды ... ... ... ... ... ... былайша тұжырымдайды:
Ендігі тұста, ... ... ... ... ену, оны пайымдап, зерттеу, ... ... үшін ... ... ... ... суреткерлік жолдары қалай басталды,
қалай жалғасады, қалай түйінделеді, соның бәрі қалай ... ... ... ... ашық ... табу қиын ... дау ... Аталған
мәселелерге ең бір нақты, дәлме – дәл деген ғылымның өзі де дәл жауап бере
алуының өзі не ... ... ... шығармашылық лабораториясында
ешкімнің көзіне көрінбей тұнып жатқан құпия сырлардың бірқатары әдеби ... ... ... ... ... бола ... ... мәселелерді
зерттеп, зерделеу ақынның шығармашылық еңбегінің басты сатыларын, олардың
ерекшеліктерін анықтауға, сөйтіп оның ... ... ... екшеп білуге мүмкіншілік ... ... ... ... ... тану мүмкіншілігін жоққа шығаруға да болмайды.
Шындығында қаламгердің шығармашылық ... ... ... сатылары, кезеңдері көзбен көруге ... ... ... ... ... ... ... еңбегі күрделі де қиын, оның ... ... – асуы да көп. Әр ... ... ... әр ... ... орай
қаламгердің шығармашылық лабораториясы да түрліше. Тіпті бір жазушының әр
шығармасының өз ... ... ... да ... ... болмайды.
Шығармашылық процесс үстінде жазушының көңіл күйі мың құбылып тұратыны ... ... да ... ... ... ... әр ғалым
әдебиетшінің, әр зерттеуші мен сыншылардың батылы жетіп бара бермейтін ... ... ... Бұл жөнінде Сәбиттанушы, ғалым, сыншы Қ.Ергөбек өз ойын
арыдан қозғайды:
«Белгілі бір шығарманың шығармашылық ... ...... ... ... сол ... істің басталуынан тәмамдалуына
дейін қалай жүргенін бақылау. Бұл, әрине, ... ... ...... да бір ... ... алтын қазығы».
Әдебиет тізгінін ұстаған жандар үшін ... өзі ... ... таңдауының үдесінен шығу басты ... ... ... еске ... отыр. Тақырып іздеу мәселесі де осы ... ... ... деп ... ... отырғанымыз
ғұмырнамалық шығарма болғандықтан, лабораториялық құпиялардың сырларын,
шешімін дайын туындылардың өздерінен іздеуге тура ... ... ... лабораториясының кейбір сырларын
романың әр бөлімдерінде ашып, анық баян етеді.
«Бірде лирика, бірде монолог арқылы ... ... ... ... Әлдекімді жерлегің, әлдекімдерді дәріптегің келеді. Бір көңіл
бар, сәбидің туғанына, ... ... ... ... ... жастығына қуанады. Енді бір көңіл қуаныштың қарама – қарсы ... ... ... көнесің. Осының бәрін бүркемей, боямай жырлағың
келеді...» - деп ақын ... ... өлең ... ... сәуледей
қалыптасуынан сыр шертеді.
Әбділда Тәжібаев табиғатында ақын болып туған жан. Жаратушы ... ... ... Ол ... ... ... ... әпсана, ертегі, хикаяттарды жадына сақтап өсті. Әбділда Тәжібаев
бала күнінен жыр оқып, ... ... жеке бала ақын ... ... Өзі ... ойларында» баян еткендей, шығыстың ... ... ... ... пен ... ... ... бағұр» т.б. сол
сияқты қазақшаға ... ... ... ... ... ... ... оқығым келмей далада күткен балаларға тұра қашқым кеп
тұрса да, кейін мақтау сөздерді естіген соң («Әбділданың даусы ... ... де ... ... ... ... ... ынта, ықыласыммен оқимын,
шешемнен айнытпай оқимын. Жер астындағы жылан патшалығы, төрт ... ... ... әңгімелері, батыр қыздың соғысы, Мұхаммед
пайғамбардың мұғжазалары мені еріксіз ... Көп ... осы ... кітаптарды жатқа айтатын болдым» - деп еске алады, Әйтсе де бойдағы
дарын жас ... ... ... жолды 1922 жылы сол кездегі Ақмешіттегі
(қазіргі Қызылорда қаласы) Ленин атындағы жетім балалар үйінде тәрбиеленіп
жүрген кездегі ұстазы Сәтбеков ... ашып ... де ... ... сүю, ... болу ... мені ... – қол жетектеп әкеп
салған тәрбиешіміз Сәтбеков Әбілқайыр»... десе, тұңғыш ... ... ... сөз ... ... бір ... «Лениншіл Жас», «Жұмысшы»
газеттерінің корректоры, республикалық орталық газет «Еңбекші ... ... ... ... ... ... ... газет те сататынмын.
Қолым босаса-ақ отыра қалып өлең жазамын. ... бірі ... ... ... ... Сол ... ... ақын атана бастаған Асқар
Тоқмағамбетов, Қалмақан Әбдіқадыровтар талай жазғандарыма сын айтты, ... ... рет ... ... ... менің бірінші өлеңім («Жұмысшының
гудогы» дейтін үш шумақ өлеңім) «Жұмысшы» газетінде күз айында ... ... ... барарымды, қайда сиарымды білмедім»...
Ақынның шығармашылық өсуінің алғашқы баспалдақтары ... ... ... ... ... ... бастау
алған шығармашылық өсу сатылары Әбділда ... ... ... ... ... ... соңына мол мұра қалдыртты.
Шығармашылық жолын ақындықпен бастаған Әбділда Тәжібаев ... ... ... ... ... ... үні өшпейтін мәңгі болуы
үшін қандай әрекеттер қажет екеніне де оқырман көңілін ... ... зор ... ... ... ... ... жарысқа
түсу бар да, көргенін көрген қалпынша өз тіліне шалажансар аударып, өз атын
қоя салу бар. ... – екі ... ... ұлы жүйріктердің жарысы, олар
айқын – озат ... ту ... ... ... де, ... ... ... бір-бірлесе күш салады. Ондайда Шекспир, Байрон, Гете,
Шиллер, Пушкин, Лермонтов болып ... ... ... ... ... бүкіл адамзатқа ортақ биік мұраттар туын көтергенде өз ұлттарының
қуаныш ... мен ... қоса ... Ал екіншісі:
еліктеушілер мен солықтаушылар.
Мұндайлардың өз халқына сай сипаты жоқ, сондықтан ... ... ... ... заманда өмірге келген Әбділда Тәжібаевтың алғаш қызмет еткен
жылдарында арнайы ... ... ... алуға мүмкіндіктері бола
бермейді. Ақын біраз жыл өз бетінше ... ... ... ... білім
нәрін алуына қол жеткізеді. 1928-1929 жылдары Абай атындағы педагогикалық
институттан ... ... ... сәті ... ... Мақсат пен мүддеге
берік асыл ақын өнерлік ... ... ... ... ... ... ... нәрселерін білетіндерден сұрап, зердені нұрландыруға
күш салады.
Белгілі бір қоғамда өмір сүретін өнер ... сол ... ... ... ... ... атап ... Сол секілді ақын ... да ... ... әсер ... ... ... да
атқарған рөлі зор болды. Жазушы қандай қоғамда өмір сүрсе де, ... ... ... ... ... ... ... сол әлем билігінен көз тастайды. Ә.Тәжібаев кеңестік кезеңде
өмір сүргені үшін ... ... Адам өзін ... ... алдында қашан
да тәуелді. Бұл күнде шығармашылығының басым бөлігі кеңес дәуіріндегі жалаң
романтикаға бағындырыла жазылды деп кейде айыптағандай, ... ... ... ... ... ... ... көзқарастардың өзін зерттеп,
зерделеу әдебиет ғылымы үшін өзіндік ерекшелігі бар ой ... ... ... ... ... ... өмір ... шұғылданды. Сол себепті де ақынның шығаршашылығындағы саяси
концепциялардың астарынан кінә іздеу орынсыз. ... ... ... «жазушы өзі өмір сүрген қоғам, өзі тіршілік ... ... ... сол ... де біз Әбділда Тәжібаевтың шығармашылық лабороториясын
қарастырғанда, ақындық өнер мен әдебиет әлеміне аяқ ... ... ... ... ... ... де қоса қарастырамыз.
Қазіргі уақытта айтылып ... ... ... ... ... бір ... ... қызмет еткені туралы да айтылады. Бұл орынды
нәрсе. Егер мәселенің тереңіне бойлар болсақ, ... ... оның ... ... ... Бір ... өмір ... қаламгерлердің әдебиеті
бір бағыт, бір ағымда болу шарт емес. ... бір ... бір ... ... ... ... қаламгер қауымы болуға, олар әр алуан әдебиет
жасауға тиісті. Социолизмнің де, ... ... де ... ... ... жіберетіндігінде. Қазақ қоғамында Алаш
Орданың, алашшыл әдебиеттің болуы қандай табиғи ... ... ... ... ... сондай табиғи құбылыс. Ал, өзара
көзқарастарды үйлеспейтін дүниетаным, әр ... ... ... ... жүруі заңды.
Екіншіден, қоғамда болып өткен құбылысты әркім өз көзқарас ... ... ... ... ... ... баспалдақтары
ең бір тынымсыз уақытқа тура келген Әбілда Тәжібаев өнердің ең ... да еске ... ... осылай бас білдіретін, өз күндерінің жұмыстарын орындататын
уақыт – ешкімнің де тоқтап, қалуына мұрша ... ... ... арнада
өз сүрлеуіңді табасың, қозала берсең. Мен де өз қауымымен бірге қозғала
бердім. Ұзын ... ... соң жөн ... ... ... өнер ... топтасады екен, мен де «жазушылар» деген топтың, яғни Сәкен,
Бейімбет, Сәбит, ... ... ... ... Тайыр деген ағалар мен
құрбылар қатарына жетіп қосылдым. Тым жастаумын талабым зор. Өз ... айта ... да, ... ... ... ұқсауға тырысамын...
Кетті от арбам, кетті зымырап, дүрілдеп,
Жұртты аяқтап тәтті ... ... ... ... асып,
Өтіп барад тауды – тасты тілімдеп,- деп жазамын.
Бұл менің Сәкенге ұқсауға ... ... ба, ... бе ... ... еді ... туысын Қанай,-
деймін. Бұл менің Бейімбетке ұқсауға тырысқаным. Ақын ... ... ... ... ... сезімге берілгіш болған кезеңдік
өзгерістерді ашып айтып, анық көрсетіп береді. ... ... ... ықпал, әсері зор болып, таптық тұрғыдан жыр жырлаған Сәбит,
Қалмақандарға еліктеуім, Асқар, ... үн ... ... сөздерді ағынан
жарыла баяндайды. ... ... алаш ... ... Ұлы ... ... барынша ... ... ... ... ... ... ... да толғана тоқталады.
«Бірақ мен хат танығаннан бастап алғашқы басыма жастанған ақыным ... ... ... ... ... ол ... ... де жоқпын».
- Абай кім?
- Ол қай таптың ақыны?
- Феодализімнің ... «тоқ ... ... оны шын, ... ... ... ... «Абайша жазбау керек!» деген ұран тастауға дейін
«әзірміз».
«Я, құдай бере ... ... ... ... - депті Абай. Осындай өлеңнен ... ... Жоқ, ... барлық сенімімен дауыстап, міне, ақынның албырт
кезеңдегі бір ... өзі пір ... ұлы ... ... ... ... ауытқуына қоғамдық идеологияның ықпалы зор болғанын ... ары ... ақын Абай ... үрке ... ... ... де ... Шығармашылық жолда түрлі қилы қалтарыстар болғанын
да ... ... сөз ... ... ... – ақ жас өспірім
санасына сіңірген тапшылдық, интерноциналдық, ұлы ... ... ... жас ақынның нәзік жүрегіне құныға, еніп, еліттіріп әкеткенін де
жазады.
Ал, шаруашылық ... ... ... бәрінен де күшті жер
бөлуге, жалшы мен әйел теңдігін беруге ... ... ... ... ... ... ... қарсылық тағы бар. Осының
бәрі ол кезде бірге жақында жанған өрттей, іргеде тасыған ... ... Біз сол ... әрбір күні, әрбір сағатына жауап берерлік
жыр жазу ... ... Оны ... ... өз жанымыздың қоршаймыз»,
- деп әжуалап еске алады. Әсіресе ... ... ... реңі ... ... ... келсін, келмесін барлық заттың эпитеті етіп алуды да
үрдіске айналдырғанын, бұл ... ... ... ... ақындардан
сүйренгенін де бір мысқыл зілді ... еске ... ... қалай
дегенде де дауылпаз, жас ақынға мол әсер, күшті ықпал еткеніне дау жоқ.
Шығармашылық ... ... аяқ ... ... ... ... ... мен толысу шақ әлі де алда болады.
«Менің оқуымның аздығы ... ... жеті ... ... ... ... ... эстетика мәселелерінің әлі түсіме де ... бұл ... ... мін емес ... ... ... ... образдылығы, көркем мағыналылығы біздің арамызда сөз
бөліп көрген емес. Мұндай нәзіктік әңгімелерін қозғағысы ... ... жоқ. ... ... ... ... деп еске алады.
Поэзияның ... ... ... осындай үлкен, жасыратыны жоқ бір жақты,
әсіресе, қызыл ұраншыл болғандықтан адамзаттың бар ... ... ... ... ... ... сезім лирикаларын адам санасын
ұлғайтып, жарамсыз өнерлер деп, негізгі идея – қоғам мәселесіне ... ... ... ... мен өренің ақыт пен заманға бағындырылған тұстарын
алуын еске алады, және де ... ... ... ... оның негізгі
мүшелеріні сауатсыз, жұмысшылар мен кедей – ... ... да ... көлемінде сөйлеуді тілейді.
«Біз өлеңмен партияны ... ... ... ... ... ... ... достығын мадақтау – біздің платформаларымыздың ең ... ... ... ... ... кім ... оның саяси
бағытымен бағаланады.
«Бесіктен – ақ маған тап ... ... ... ... мені ... – сары ала, сап-сасық, жөргекте де
«Іңгә» орнына уілдеп «тап» деп жатқан».
Сәбиттің бұл ... ол ... ... ... қабылданды. Біз оған
осы қасиеті үшін бас идік. ... болу ... біз үшін ... ... ... біз ... ... анкетасына қарадық. Тегің кім?- деген
сұраққа берілген жауапқа ... ... ... ... ... жастық шақ маған бүгін де қызық сияқты, бүгін
де ыстық ... – деп еске ... ... қилы-қилы тағдыры осылайша
басталып, шығармашылық жолы өсіп өрлеуге ұласады. Жас, ... ... ... ... ендігі тұста шығармашылығын тек өлең оқып, ... ... сол ... ... ... істерге араласа жүріп, сыншылық,
зерттеушілік ғасырына да ден ... Бала ... ... ауыз ... ... ақынның қаламгерлік өнері уақыт өте келе журалистік ... де ... ... ... ... жаңалық атаулының барлығына үн ... ... ақын аға буын ... ... ... пен ... тап басып тауып социалистік тұрғыдан талдап, көлемді ... ... «Мен ... жете бергенде Сәкен ... ... ... ... ... мақала жазыппын». Оны «Еңбекші
қазақтың» 1929 жылғы сентябрь айындағы бір санында бастырыппын ... ... кешу мен ... сыны ... ... ... Мақала былай
басталады:
«Сәкеннің «Тар жол тайғақ кешу» ... ... ... ... ... жүр. Өткен жылы «Еңбекші қазақ» бетінде Нәзір жолдастың да ... ... ... сыны ... ... ... жоқ.
Ол екі көзін тарс жұмып, кітап ... ... үлгі - ... ... ... ... жоқ. Сәкен өзін- өзі мақтаған деп қара ... да ... - деп еске ала ... ... ... ... ... жазылу нұсқасын көрсетеді, және де мақаласындағы
кемшілікті де атап көрсетеді.
Дегенмен, ақын ... осы ... ... ақын ... ықпал болғанын мақтан ететінін де айтады.
Одан әрі ақын ... сын ... ... ... ... ... ... суреттілік жағы күшті, тілге де бай. Ал, Нәзір сыны –
толық сын ... ... бір ... бет ... ... «Қызыл сұңқарларға»
берген сыны да осындай құр күйелеу болатын. Мынаусы да сол бетпен жазылған
деп аяқтаппын. ... ... ... ... ... сол ... ... Сәкен
сияқты ағаларды қорғамақ болғанымды бүгін де мақтан етемін. ... ... ... үн ... жату, мезгілмен бірге қозғалу замандастарға
жәрдемдасу- бақыт емес пе!
Шала қаттау, ұйқас, ырғағы дөкірлеу өлеңдеріміздің де жоғарғы жақтан
көрініп, ... ... ... ... жоқ–ты. Бірақ бетпе-бет отырған
еңбек адамдарының құлағына сыбырлап ... ... ... ... ... Біз ... қуандық».
ІІ тарау
ҒҰМЫРНАМАЛЫҚ РОМАНДАРДЫҢ ЖАНРЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ
Жазушы- ақынның шығармашылық жолы қилы-қилы болып келеді. Ол ... ... ... ... ... ... өнер ... рухани өсу
жолдары білім алып, өнерін шыңдап, тәжірибе жинау да олардың ... ... ... ... ... үшін ... талантын шыңдаудың үлкен бір
биігі - Абай атындағы педагогикалық институтының даярлық ... ... ... алты ай оқу және ... ... ... екі жыл ... уақыт ішінде ақын орыс тіліндегі кітаптарды Белинскийдің мақалаларымен
танысады. Плеханов, Добролюбов, Бисаревтердің кітаптарында да ... ... орыс ... ... шығарды, оқи жүріп
мақалаларда жазып бастырады, әдебиет кадрлары ... ... елде ... білімі бар, ізденіс үстінде жүретін талапты жас ақын қатарға
тез қосылды. ... 1931 ... ... күтпеген жерден оқудан қол үзеді.
Ол ... ... ... ... ... ... ... болып
барған Садықбек Сапарбеков жолдас маған келіп:
- Әбділда, мен сені бір жылға сұрап алдым, Қарсақбайға жүріп ... ... бер. Бір ... соң ... ... ... деді арқамнан қағып».
Мұнан кейін ақын сыйлы, білімді, еңбекқор азамат Садықбек Сапарбековтің
сөзін ... ... ... алғашқы асу – белес болған Қарсақбай
ауданындағы «Қызыл Кенші» атты ... ... ... ... Ақын ... ісі өте бір ... ... бақытты шақ болды. Партияға әлі кірмегендіктен,
комсомол мүшесі ретінде газет редакторының орынбасары ретінде қол қояды.
Жезқазған, ... ... ... заводы мен ... ... ... ... ... ... ... басып шығару
Әбділда ақын үшін ұлы оқиғалардай көрінеді. Оның ... ... ... ... қолына ұстап тұрып Сапарбековтың өзіне айтқан рахметі, жылы
сөздері жас редактордың мерейін өсіріп, шығармашылыққа ... ... Жас ... ... ... ... ... болып
табылатын газеттегі журналистік қызмет оның көптеген ұлы тарихи тұлғалар,
ұлы тарихи, қоғамдық оқиғалар ... орын ... ... тигізді.
«Тағы да қайталаймын: Қарсақбай менің өмір бойы ұмытпайтын үлкен
мектебімнің бірі ... ... ... ... ... ... мен ... осы Қарсақбайда кездестім. Сан алуан мінез, портреттерді де осында
көрдім. Мен үш жыл бойында ... сөз, ... ... жаттадым, заводтағы,
шахтадағы от пен судың сырына да осында қанықтым.» -дейді. Ә.Тәжібаев
зертханасының ... ... түп ... ... ... ... жайды
өлеңнің туу процесінен ... ... ... ... ... Ол ... ... еске алған мына
бір оқиғасы дәлел болардай:
«Әбділда, әзірмісің. Біз сені ... ... ... ... ... ... комбинаттың транспорт бөлімін басқаратын Шайхыслам ... ... бір жасы ... ... ... ... орынбасарлығына дейін ... аса ... ... бірі ... Автоколоннаны Қарлығаш деген қазақ қызы бастайды. Ол туралы ... ғана ... ... - деді ... ... ... сөйтіп мен
Алматыға барар бір сапарымда Қарлығашпен бірге ... ... түн ... ... еді. Күн шыққанша тынбай жүріп Жосалыға
жеттік. Ол кезде қазақ қызының отыруы ерекше ... ... ... ... (колоннада оннан аса машина болды) басқарып, мүдірмей,
сүрінбей артқан жүгімен ... ... ... мені ... ... ... ... «Қарлығаш» атты өлең ... ... оны ... ... ... Өлең ... жылы және ... Қазақ қызының өнеріне мақтану да жоқ емес еді. Жыр соңы:
Көздің ... ... ... ... ... ... аралас.
Сен талдырмас қанатым
Сүйген сені мен ақын,
Тербетейік терең жыр,
Үн қосайық екі жас, - деген ... ... ... жол ... ... қызы Қарлығаштың темір тұлпарды
ерттеп мініп, оның құлағында ... сол ... ел ... және
қоғам санасындағы үлкен жаңалық еді. Жас ...... ... ... ... ... ... жарқын бейнесі мен зор қара күші
болды. Бұл ... ... ... мен ... ... ... қадамына
қуанып, осы тақырыпта өлең көптеп жызалса ... ... ... де
білдіреді. Дегенмен, ақын өмір әрқашан шабыт шақыратын ... ... ... ... ... оның үстіне ол газет редакторы ... онда ... ісі, ... жері ... сөз жоқ. ... ... ... сыр шерткенде бұл мәселелерді де естен ... ... ... өз ... ... ... кіріспейтін
мәселесі болмайды. Көбінесе шатқ әңгімелерге араласа қалаып, ол ... ... ... кезің де болады екен. Біз де ... ... ... мыс беру ... ... үшін ... Кен ... қалса
Жезқазғанға барамыз. Шахтаға түсеміз, кеннің кем өнген себебін ... бір ... ... ... кеншіні» екі ай бойы мыс кенін
беретін шахтерлер ортасында отырып шығарған кезіміз де ... ... ... ... ... ... Ә.Тәжібаевтің шабытын қайрап, өнерін
шыңдаумен қатар, ... қаяу ... ... ... ... ... деп ... мәселерге арнап беттер береміз,
трибунадан жұмысшыларды, мамандарды сөйлетеміз. Кейде ... ... ашу ... ащы ... ... ... шатақтардың аяғы аудандық
партия комитетінің бюросына жетіп толастайды. Жеп ... ішіп ... ... ... мас болып, авария жасаушылармен күресу,
бюрократ менмендермен алысу да – «Қызыл кеншінің міндеті». ... ... көп ... кейде оғаш қимылдап қалып, өзіміз соғылып жүреміз».
Кейде шаттанып, кейде қаяу ... ... ... ... әр түрлі соқпаққа жетелейді. ... ... ... 1933 ... күзінде «Қызыл кеншіден» босандым да ... Тура ... ... ... образын да сомдап ... ... ... ... ... деген ыстық ықыласы оған ... ... ... ... бірге жүріп, бір жатқанмын,
Ащыны, тұщыны да бір татқанмын.
Бір күліп, қайғырғанда ... ... ішіп ... да құрғатқанмын.
Қосылып өлеңді де бірге айтқанмын,
Қызықтан қыз ұзатқан бір қайтқанмын,
Айтыста ... көп ... ... ... ... ...
Деп Әлібек Қоңыратбаевқа жыр да жазады. Алматыға келген жас ақын ... жас ... ... келіп, рухани өсудің баспалдақтарына
көтеріледі. ... ... бұл ... ... ... ... орын
береді.
«Лениншіл жастың» редакторы Несіпбай Манашовтың кабинетіндеміз.
Балуан денелі, шашын ... ... ... ... ақ ... ... табанда айтып тастағыш болатын. Ол мені Москвада, Ленинградта
оқып қайтқан жас ... ... ... Саттар Ерубаевпен таныстырды. Екі
беті де, ерні де ... ... ... ғана жұқа Зейін сағынып көріскен
туыстай құшақтаса көрісті. Таңқы ... ... беті әлі ... ... ... жай ғана қол берді».
Осылай басталған ақын өмірінің нұрлы жолы әдебиет пен өнердің небір
соқпақтарымен танысып, өнер мен мәдениеттердің ... ... ... ... ... Толғана еске алатын және әдебиеттің ғылымы мен өнер ... ұғып ... ... ... ... ... шығармашылық
кеңестер бергенін, соның нәтижесінде көп нәрсе біліп, түлеп, шығармашылық
адам ... ... ... ... ... оқып ... жағдаяттарды да
баян етеді. Әлібек ... ... ... ұлы ... ... танысқан кезін де суреткер сағынышпен еске ... Өнер адам ... ... жыр ... тек ... өзі аздық етеді. Ол үшін ... Абай ... ... ... ... ыстық қайрат, жылы жүрек
керек». Ал сол үш ... ... ... өзі ақын махаббатынан
алары шындық. Әбділда Тәжібаевтың М.Әуезов туралы ... ... ... ... ... емес ... Әуезов пен Ермековтің бұдан бір жыл бұрын ... ашық ... ... де сол хат ... ... ... жақсы білсем де,
бұрын көрмеген адамымның ... ... бір ... суық боп ... ол мені жек көретін сияқты. Өйткені, соңғы жылдарда ... ... ... ... ... ... туралы ауыр – ауыр сөздер
айтылған. Сол кездегі белгілі үрдіс дәрежесінде айтылмаған»...
Арада ұзақ ... ... ... еске алуы сол бір ... ... ... сезімі ғана емес шеберлігін ұштау үшін де, шығармашылық ... үшін де ұлы ... ... мол болғанын аса бір сүйіспеншілікпен
еске ... ... ақын ... ... ... ақындық дарыған
асыл жан жастайынан халық өлеңін жаттап өсті.
Өнер жолында ақын болып туылған Ә.Тәжібаев әр жанр, әр ... ... де, ... қилы – қилы көп ... ... дүниеге келді.
Поэзияға қатыстыра айтқанда және бір мәселеге тоқтала кету жөн. ... ... ... ... ... ... ... Әдебиет
зерттеушілерінің пікірінше, жастық еншісі - лирика да, поэма – ... ... Ал ... ... осы екі ... біріншісінен
екіншісіне жедел өтеді. Ол жиырма бес – жиырма алты ... ... ... ... жазуда ақынның негізгі тірегі де осы күнделік болса
керек. ... ... жуық ... ... ең ... беттерінің
бірі Мұхтар Әуезовке арналғанын көреміз. Біздің зерттеу еңбегіміз үшін ... ... сол, ... Ә.Тәжібаевтың ақындық шеберлігін
шыңдауға ұлы прозаиктің ... ... ... ... ... классиктерінің тереңінен қанып ішпеген,
күрделі құбылыстарды үстірт білетін, ... ... ... ... ... ... ақылшы болатын, оның көркем тәрбие ... ... ... ұстаз керек екен. Сол көрбала мен
едім де, сол ұстаз Мұхаң болатын. Мұхаң маған бір рет те ... ... ... ... ... ... ... әйтсе де, үйретейінші, айтып
жіберейінші ... де ... ... ... Ол әрқашанда –ақ ... де, ... ... де ... қиқым – сиқым сөздерден тез босап
алған соң көбімізге ортақ ... ... ... ... ... оның аузымен талай данышпандардың аттары аталады, талай ... бар ... мен ... ... ашылады. Мұхаң атаған ұлы
адамдар мен шығармаларды тезірек танып, тезірек білуге тырысушы едім – ... ... ... шеберлікті суреткерлік сананы қаламгерлік өрені өсіруде
М.Әуезовті өзіне ұстаз тұтады. ... ... ... ... ... келіп, былай жаз, былай бейнеле демегенін көреміз.
Жазушының шығармашылық, өнер, пәлсафа ... ... жәй ... ... бар адам үшін ... ... терең білім екен. Ақын Ә.Тәжібаев өзінің
зерек зейінінің арқасында айтылған Ә.Тәжібаев өзінің ... ... ... ... ойлардан өзіне қажетті рухани азықты дәл тауып,
теріп ала ... ... ... қайраткер ақындық дәрежесіне жету
үшін М.Әуезовтің өнегелі ... да көп ... ... ... Ә.Тәжібаевтың кезінде оқырман қауымды ерекше ... ... атты ... ... ... осы ... зор ықпалы болғанын мемуардан көреміз. Ақын шығармашылығының
адамы болғандықтан, оның ... ... ... ... ... да ... Орыстың ұлы сыншысы В.Белинскийдің «Адам дегеніміз –
құпия. Бүкіл ... осы ... ... сарп етер ... ... ... ... деп өкінуші болма. Мен осы құпияны шешуге ... ... ... ... - ... ... өнер иелерінің қай – қайсысының
да түпкі мақсатына арналып айтылса ... Көп ... пен көп ... өзі өнер ... ... жартысына жуық кезеңін алады десек,
Ә.Тәжібаевтың шығармашылық ... ... де ... қасиетті
ұғымдардан жалғасын табады.
М.Әуезовпен болған кезекті әңгіменің кезінде ұлы жазушы» - ... ... ... ... өзінің реалистік көзқарасын түгел ашқан.
Адамгершілік әдет – мінездердің ... өте ... ... - ... көлемде бірсыпыра ұшқыр ойлар айтты. Мұхаң ... ... ... ... ... ... ... екен. Бұл жолы да
сөйтті. Біздің поэмалардың да өз «Германиясы» болу керек деп ... ... ... ... Гейнені жақсы білу үшін, неміс ақынының 1900 жылы ... ... көп ... сатып алып, дереу оқуға кірістім. Нашар
аударсам да жаңағы, ... атты ... ... ... ... еліктеп өзім «Екі жаһан» атты поэма жаздым. Ол да өз алдына ... ... ... сол ... ... ... мен сол сәттік
шабыттан туған поэманың кемшіліктеріне бүгінгі күн тұрғысынан көз ... ... да ... Және де ақын ұлы ... ... қасиеттеріне де
сүйсінеді. Мәселен, осы өлеңдердегі кемшіліктерді ... ... ... мін тағып, кінә артпайды, керісінше қуанышын білдіреді. Өзінің
шағын әрі кемшілігі көп ... өзі ... ... ... жас
ақын шабыты мен өрісін бірдей шыңдап, сол кеткен кемшіліктердің ... ... ... өлеңін жазады. Мұны оқыған жазушы ... ... ... тың ... мен ... ... ... көңілін білдіреді.
«Сырдария» өлеңі жалпы оқырман қауымның баршасының көңілінен шығады.
Бұл ... әр ... ... ... ... ... принципшілдіктен
бойын тазыртып келе жатқанын көреміз:
Сол кезде де, жаным ... тең ... ... ... ... ... мен болам, - деп аяқталатын ... ... ... лебін аңғару қиын емес. Ақынның драма ... ... ... ... әсер ықпалы күшті болғанын да ... ... жаңа ... ... өнердің жаңа жанры драматургияның қыр
–сырын, теориясы мен ... ... ... ... – бір
сауатты әрі осы жанрда ... ... ... бірі ... ... ... ... шығармалар жазып, соңынан осы тақырыпта ғылыми
еңбек жазуына да М.Әуезовтің рухани ықпалы болғанына ғұмырнамада ... ... ... тараулар да берілген. Шығармашылық өсу ... ... ... ... Ә. ... ... ... туылған жан екеніне көз жеткіздік десек те, қаламгерлердің драмаға
бет алуына да осы ақындық өнер ынтық етсе ... Бұл ... ... ... ... ... өнеге ете отырып, ... ... ... ... ... ... театр туралы ең
қызық әңгімелерді баяндап қана қоймайды, сол жылдары жазушылар ... ... бұл ... ... ... ... де ... көтереді. Мұхтар Омарханұлы тұңғыш пьесасы «Еңлек – Кебек»
жөнінде қандай өзгерістер ... не ... ... ... бәрін
талдап айтып, поэзиялық элементтерді ... ... ... ... ... ... қолданғанын көрсетеді. Жазушы поэзия мен
драманың байланыстары, сол екі жанрдың табиғи жақындығының ... ... ... және ... ақын болып келудің артықшылығында сан
рет атап көрсеткен екен. Ақынның ... ... бас ... ... бір тың ... өзі ... ... Әсіресе, Г.Ибсеннің шығармалары
ерекшелігі туралы айтқан ойы өзек болады.
Ақынның кең ... ... зер ... ... ... ... ... еңбегі үнемі рухани, көркем түлеу мен
оқып үйренуден тұрады екен. Дүние жүзінің ақын – жазушылары бірімен – ... ... ұлы ... өзінен кейінгілерге ... ... бір ... ... сол ... өзі де ... ... әйтпесе
өзімен тұстас біреумен сабақтасып, тамырласып жатады.
Шекспирден, Гете мен Шиллерден Пушкин де үйренген. Жаңағы ... ... ... мен ... та ... ... идея, әлеуметтік
идеялар ауысып, бір елден екінші елге жетекші болып отырмаса, ... сөз ... ... еді. ... ақын, драматург, прозашы
Ә.Тәжібаев ғұмырнамасын ... өнер ... ... ... барынша
өз тарапынан тың ойлар айтып, мәселенің күрделі тұстарын шығармашылығын
арқау ете отырып, мысалмен де ... ... ... ... ... ... бағыттың екпінімен қозғалып, өз көкейінен туған жаңа ... ... ... ... болады. Бранд тәрізді Қазақ деген герейды
тау белінен асыру үшін, «Біз де ... ... ...... ... күмбез» де өлеңі де осының әсерінен жазылған пьеса болатын.
Ол ақынның: «ел ... – ер ...... құлаған күмбезін
көтереді. Бірақ, ақын ол идеясын өз ... айта ... ... ... де М.Әуезов арқылы Ибсенмен танысқанына, оған ... ... ... Жұмысының ғұмырнамасында ерекше атап
айтқан М.Әуезовтен ... ... ... ... ... ... ... классикалық үздік туындыларын тауып оқып, үйренуді талмай
жалғастыра береді.
«Мен осы уақыттың ... ... ... Гергарт Гаупманның 1908
жылы Петербурда шыққан төрт томдығын да тауып алдым. Бұл да ... ... ... ескерту, түсіндірулермен толықтырылған,
әсіресе, әрбір пьесаның алдында жазылған қызықты мақалалармен көңіл тартады
екен. Бұл жазушыны да ... ... ... ... мен ... ... Мұхаң мәз болып қалды. Мен ақ ... ... бұл ... ... ... кейін іздеп тапқанымды жасырғаным
жоқ, кейде ... ... ... ... ... ... бір ... тұрып күлген” Ақындық өнерін шыңдап, білік пен ... ... ... ... ... ... ... адамгершілігі мен кемеңгерлін.
Ә.Тәжібаевтің өзіне деген арнау өлең шығаруына ұласады:
Қарашы, әне, Омарханұлы Мұхтарға,
Емендер ғана осылай өсіп шықпай ... ... ... ... оны, ... ... ... тек, жаным оған сұқтанба,
Қызығып қара, қызғанбай қара, сұқтанба!
Не пайда, ... ... оны ... өзің бола ... деп жата ... ... ... жығып шықпа алға!
Алғашқы жүрексіне жүздесіп, күмәнмен танысқан Ә.Тәжібаевтың М.Әуезовке
деген көзқарасы түбірімен өзгерді, өзгеріп қана қоймайды. ... ... ... ұлы ... ... ... ақыл – кеңесі ұзақ
жылдар ... ... ... соны ... ... тек ақындық
пен ғана шектелмей үлкен драма мен қиын да ... ... ... ... өзінен кіші жас ақынға деген қамқорлығы ғұмырнаманың
әрбір ... ... еске ... отырады. Әсіресе, ұлы жазушының
“...Ақыннан шыққан драманы таптырмайтын жүйріктің өзі ... - ... та ... ... мен оның ... мән ... Менен драмашы
шығады дегенге сенбейтінмін. Мұқаң енді “аудармашы бол” дейтінді шығарды.
Ол бірнеше пъесаның аттарын атады. “Өзім ... ... ... деп жеңілдетіп те қояды”.
М.Әуезовтің қалқалауы Ә. Тәжібаевтың ойына зер ... ... ... ... ... деген комедиясын аударуына
себеп болады. ... ... ... оқыған да М.Әуезов болады. Өзі аз
ғана редакциялағаннан кейін ақынның ешбір кемшілігін айтпай, қайта мақтап,
шабытын қанағаттандырады. Көп ... ... ... ... тікелей аударғаны жазылып, Мольердің “Скапеннің айласы”
комедиясы қазақ ... ... ... ... Халықтың көңілінен
шығады. Ақынның шығармашылық лабораториясына ену, оны пайымдап, зерттеп,
зерделеу әдебиеттану ғылымы үшін оңай ... ... ... ... ... ... жалғасады, қалай түйінделеді, соның бәрі қалай
жүзеге ... ... ... толық ашық жауап табу қиын екенінде сөз ... ... ең бір ... ... – дәл ... ... өзі дәл ... алмасы анық. Дегенмен, ақынның шығармашылық лабораториясында ешкімнің
көзіне көрінбей тұрып ... ... ... ... ... және ... деңгейінде зерттеу пәні бола алады. Мұндай ... ... ... ... ... ... сатыларын, олардың
ерекшеліктерін анықтауға, сөйтіп, оның шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... тұра ақынның
шығармашылық лабораториясын тану мүмкіншілігін жоққа шығаруға да болмайды.
Шындығында ... ... ... ақынның шығармашылық
еңбегінің сатылары, ... ... ... ... ... тануға
келмейтін тылсым құбылыс емес. Ақынның шығармашылық еңбегі ... де ... ... да, ... – асуы да көп. Әр ... ... да ... ... бір ... әр ... өз шығармашылық
тарихы барын да ... ... ... ... ... ... ... күйі мың құбылып тұратыны да рас. Сондықтан да ақынның
шығармашылық лабораториясын ... әр ... әр ... ... бара ... оңай ... емес.
Ақын өзінің шығармашылық лабораториясының кейбір сырларын “Алғашқы
асулар”, “Есею жолында”, “Этюдтер” және басқа да ... әр ... ... көбіне ақынның шығармашылық еңбек алдындағы күйі көрініс
тапқан. Мысалы, мына өлеңде ақын ... ... ... ... ... ... тербеп қалам,
тізсем төгіп ойдан өлең.
Бойлап жарым ғылымға кең
Отыратын ойда терең.
Химиясын, физикасын
Күнде ... бір ... ... да өлең жаттап...” -дейді.
Ауыр ойға бату, жүрек ... ... ...... ... ... ... күйі. Автордың сөзінде бейнелеу болғанмен,
онда шын шығармашылық жай суреттелген. Өмір ... ... ... үшін ... ... бардай, көргенді көргендей жазу ... ... кез ... ... ... ... анық. Бірақ
ақынның ойын, жүрегін толқытып, миын ... бұл ... көз ... ... өлең сөзге тура көшіре салу ақын үшін қиындық келтірмейді.
Ақынды қинайтын ... – осы өмір ... ... ... ... Жыр ... ... – түні шимайлау, сөз азабын тарту, бір ... ... тағы ... ... ... күй - бәрі де ... ... көңілін мазалаған өмір құбылыстарын пайымдап, бағалаудан көркемдік
шешімге барар жолдағы қиыншылықтар.
Жүректен шыққан ... ... ... ... ... ойлары көпе –
көрнеу қудалау мен қысым түскен шақтарын, және де ... ... ... ... бір ... ... кетіп, ағат басқан кездерін де ақын
жасырмайды. Қайта сол өткен өмірдің беймаза кезеңдерін қарт санасында ... ... бір ... келтіріп, бүгінгі күн тұрғысында бағасын
да береді. Адам сезімін тербеп, тереңіне тартатын өмірдің өткендерін ... ... ... асыл сөз, аталы оймен өрнек салған ақын поэзияны
өмірінің ақырғы мезгіліне дейін ... ... ... ... ... ... ... – ойлар айтқан қарт данагөй болашаққа ... ...... ... ... бен айтып, сұлу сөзбен жыр да
арнайды. Көңілге өлең болып орала ... іле ағын ... ... ... ... да ... тарата, әрі тамсана баян
етеді.
“Бар байлығым маңдайдағы өлеңім,
Өлеңдетіп ... ... ... ... ... талай өлең беремін.
Ал әл келмесе қайтелік,
Өлеңдетіп отырамын да өлемін.
Шығармашылық еңбек процесі аяқталғаннан кейінгі жай – ... ... ... ... тулап серпілу, өлеңнің қасиетін бұлайша дәріптеу –
табиғи ... ... ... ... ... аяқталғанымен,
шығармашылық күй бірден тоқталмайды. Ақынның серпілуінде ... ... ... ... ... еңбек процесінде бастан кешкен
неше түрлі психологиялық ахуалдық әлі ... ізі ... Оның ... ... процесінде бастан кешкен қиындықтардың орнын енді біткен
істің нәтижесін таныған көңілдің ... ... ... ... күйі ... еңбектің ойды сансыратқан, жүректі ысытып, миды ... енді ... ... ... бөлейді. Сол рахат сезімнің
құшағында отырып, ақын сеңдей ... ... ... денесі жанады.
Ақынның ғұмырнамасының жанрлық тегі мен ... ... ... ... жолы қаламгер лабораториясының басты екі қыры осылай
ашылады. ... ... басы мен аяғы ... ... ... мен ... ақынның көркем мұрасында едәуір ... ... ... лабораториясын тануда бұл ... ... акт ... ... ... Осындай күрделі шығармашылық
процесс өзегін ақын “мен әдебиет ғылымында” ... ... жан – ... ... ... қайда жүрсем де, поэзиядан тыс жұмыстардың қандайын істеп ... ақын ... ... ... ... ... соғатын жел, күтпеген
жерде жауатын жауын секілді ... ... ... емес, мені
құрғақшылыққа ұрындырған емес. Күндіз қолым тимесе, түн еркі ... ... ... ... ... ... лезде айнала салады. Ондай тұста
бас – аяғы бүтін екі шумақ өлең жазсам жа жасап ... ... ... қалсам жаңадан шыққан күн болып,
Ескі күн туса ... ... мұң ... ... дүниенің барлық сұмдарын,
Барлық сұмдықтар өртеніп жатса күл болып.
Батпайтын болсам кеш мені зорлап басқанда.
Жарқырай берсем тірліктер үшін аспанда,
“Қараңғы” деген қап – қара ... ... ... ... ... ... - мен кешкісін отырып
өлеңмен осындай ойлар айтқанға да мәзбін....”
Ақынның шығармашылық ... тану үшін оның ... ... ... ... да ... екенінде сөз жоқ. Өлең үні келе
бастағанда, ақын жайбарақат жата ... Шырт ... ... да, ... ой ... болса, орнынан тұрып, шамын жағып, түн жарымда жалғыз
отырады. ... ... ... ... ... ... ол ыза болып, ... ... та ... ... ... өлең ... Туғалы келіп, тумай кеткен өлеңнің өкініші ақынды
тынышытпайды, ол түні бойы кірпік ілмей шығады. Кей ... жазу ... ... мезгіл мен мекен таңдайды. Ә. Тәжібаев көңіліне өлең оралған
шақта, күй де мезгіл де, ... де ... ... ой ... ... ... ... қағазға төнді. Түн ортасы, шырттай ұйқыда жатса да, ақын
осы тәртібінен, осы әдетінен танбайды. Мұны да ... ... бір ... қыры ... дұрыс.
Ақын көңілін алаңдатып, жүрегін толқытып туған ой ... мен ... ... ... табуы арасында бірталай шығармашылық сатылар
жатыр. Шығармашылық еңбек процесінің сатылары туралы ... ... ... бар. ... ... зерттеу еңбектерінде де бұл мәселе
туралы бірқатар ойлар жинақталған. ... ... ... оның шығармашылық еңбегінің психологиясын дәлме – дәл қолға
ұстатып, көзге көрсетіп саралап беру оңай емес. Өйткені, өлең – ... ... ... Ал ... өзі көңілде болғанымен, көзден
таса қала береді. Бұл ... ақын ... ... ... өзіндік дүниесі
бар”,-деп жазады. Әрине өлеңнің жазылу, жасалу процесінің әр ... ... ... ... ... ... сол өлеңді жасаушы, жазушы
ақынның өзіне де қиын. ... ... ... ақынның шығармашылық
лабораториясынң, оның шығармашылық еңбегінің сатыларын, психологиясын
зерттеп,, ... ... ... ... ойға алып ... ... ... жазылу сатыларын, жазушының шығармашылық еңбегінің
сатыларын анықтау өлеңнің жасалу процесін анықтаудан оңай ... ... ... өз шығармасына арқау еткен өмір ... ... ... жағдайда, зерттеулі бұл реттеу ірі табыстарға жетуі мүмкін.
Егер де жазушының белгілі шығармасының жазылу тарихы ... өз ... ... ... онда ... ... одан да нәтижелі болып шықпақ.
Ақындық өнердің құпия қырларын мемуарлық шығармасында ... ... ... ... көп ... бізге оның
ақындық, ғалымдық, қайраткерлік, драматург, әдебиет сыншы ... ... ... ... өмірлік болмысты байыптауындағы деректермен нақтылы
оқиғалардың көркемдікпен игерілу жолдарының ғылыми әдістанымдық тәсілдері
арқылы ... ... ... ... ... ... ... “Есімдегілер” атты ғұмырнамалық шығармаларында ақындық, суреткерлік
шеберлікті, ... ... ... ... туралы айтқанымен, онда
нақты, ақынның шығармашылық лабораториясын кеңінен ашуға септігін тигізетін
деректер өте мол ... ... ... ақынның шығармашылық
лабораториясының сырын оның өз шығармашылық өнерімен ... ... тура ... өз ... және ... ... өнері туралы еңбектері
де бұл орайда бағалы мәлімет беретініне сөз жоқ. ... ... өлең ... ... ... ... өлеңінің тууы, жазылу тарихы,
қаламгерлік өнері туралы бағалы ойларды, қажетті деректерді ... ... ... ... туу ... жайында былай деп жазады: “Үйге
кіре сала жатып едім, қатып ұйықтаппын. Сағат түнгі екіде ... ... ... тұрдым. “Ойлар” деген бір ызың маза бермей жүретін. Сол ызың
жарыққа келген көбелектей, тағы да ... ... Мен ... ... ... ғой талай... талайлар...
Бұлыңғыр түндер,
Айдарлы алтын арайлар,
Арайлар түссе ... ... ... көп ... бітті. Мен бір үлкен нәрсе тындырғандай қайта жатсам, өте тыныш
ұйықтаппын. Ертеңіне өлмейтіндей, ... ... ... ... – жайнап
тұрдым төсектен.
Ақын көңілін оятқан өмір шындығы осындай. Өмір ... ... ойы да анық ... ... айтқанда, ақын ойын тербеген өмір
шындығы да бар, ол туралы ақынның шығармашылық қиялының ... ... ... ... өз ... қарағанда, өлең сол сәтте жазыла салмаған.
Көп ойлар келіп, көп ойлар көшкен соң, шаршағанға ұқсайды. Шын ... тән ... ... ойға ... ақын шын ... ... жоқ, ... атын жамылып, өнерпаз болып жүрген жекелеген адамдар ... да ... ... ... ... ... шын өнер бар жерде, шынайы өнерпаз ... шын өнер мен ... ... бар жерде өнер мен өнердің атын ... ... да бары ... ... жайлар ақынды ойға түсірмей,
толғандырмай қоймасы анық.
Әбділда Тәжібаев өзі де өмірде көп қиындық, көп ... ... ... ... пен ... ... таршылықтан ғаламның төрт бұрышына
танымал ақын болып аралаған сәттің арасында ... көп те, ... ... ... байқампаз да танымпаз зор интеллекті сол
жолдарында көп өмірбаянды, көп хикаяттарды ... ... ... ... ... ... көпшілікке айтумен жүрді. Ә.Тәжібаев ... ... ... ... ... ... қалт жібермей қадағалап,
шығармашылық сан алуан формаға түсіріп, оқушыға тез жеткізуге тырысатын
сөздің ... ... ... қаламгер. Ең әуелі ойына алған көркем
ойын жазбас бұрын оқырманына әңгімелеп, түсіндіре отырып, оқиғаның иінін
қандырып алады. Ә. ... ... ... ... еш ... қаз ... Көрген, білген, естіген әңгімесін ... ... ... – оның ... дағдысы. Бұл дегеніңіз кез –
келген қаламгердің өзіндік психологиялық, шығармашылық қасиеті.
Әр өнер иесі өзі ... ... әр ... ... ... Әр түрлі ғұмыр
кешеді, әр түрлі ой ойлап, түйін түйеді десек осы ... ... ... бір ақын – Әбділда Тәжібаев пен екі жазушы Қабдеш Жұмаділов және
Мұхтар Мағауиндер туралы да ... ... ... ... әр ... Олар әр
түрлі ойлайды. Әр түрлі жазады. Қанша жазушы болса, сонша стиль болуы керек
деген Бюфен пікірі ... ... ... Олар әр қилы ... Ең әрісі жазу
техникасында да жазушылар әр түрлі. Біреу таңертең жазса, енді бірі ... ... Ал енді ... ... ... да таңдайды. Мәселен,
Эрнест Хэмингуей семіріп кетуден сақтанып, түрегеп тұрып жазатын болған.
Ендігі тұста көптеген даралық пен ... ... өнер ... ... ... сәби шағынан қиялдап, сол ... ... өнер ... ... көпірлерін зерлейтін болған. Біз зейіндеп ... ... ... ... Тәжібаевтың ақындық қасиеті қаннан дарып,
анасы Айманкүлден жұғысты болған болса, ... ... ... қаймағы бұзылмаған дәстүрлі ән – жыры, кейінгі әдеби ... ... ... ... ... ... Мағауиннің әкесі мен
анасының зиялы мүдделері сәби бойында ізденімпаздық пен шешендіктің даруына
себепші ... ... сөз ... ... әр ... тағдыр жолымен ашқан
қазақ сөз өнері ... ... ... ... ашу әдебиет ғылымы үшін жаңалық, зор табыс болып табылмақ.
“Творческая лаборатория писателя – понятие, сохраняющее ... ... хотя ... его ... ясно для нас. В ... речь идет не о ... ... писательской работы, а ... его ... - деп ... зерттеуші Н. Фортунатов. Бұл айтылған
ойға негізгі тірек аяқталған ... ... ... сәттері бар. Неге
десеңіз, жазушы бастан кешкен қандай да бір ... ... ... ... ... ... айқындайсың ғой. Бұл мәселелердің оң
шешімін табуы ... ... ... ... жазушылардың прозалық шығармашылық
лабораториясының ішкі жағына ... тура ... ... мемуарлық шығарма
– шығармашылық лаборатория сырын ашар кілттің бірінен саналады.
Қ.Жұмаділов пен М. ... ... ... ... ... ... оқиға, кейіпкерлер дерегін оның “Таңғажайып дүние”,
“Мен” мемуарынан, жарияланған шығармаларынан іздейміз. Орайлас, ұқсас,
сюжет, ... ... ... ... ... ... қазір қазақ әдебиетінде өз алдына бір жүйе болып
әдебиеті дамыған әлем елдерінде ғұмырнамалық ... ... ... ... ... ... әдебиетінде бірін нышана ретінде аз да,
әлсіз көрініп, енді – енді күш ала ... ... ... – кеніш. Ғұмырнамалық әдебиеттің бүгінгі саяқ ... ... ... ... де ... бір жүйе туындылардың жуан арасында
қаншама туынды көбейді.
“Роман – ... ... ... дегені бар Стендальдың. Өмір ... ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмаділов қазақ
халқы өмірінің әр қырын суреттегенде, ... ...... да ... ... ... жеке шығармалардың қалай, қандай
жағдайларда туғанын қарастыру ләзім. Жазушының жоспарлары, ... ... ... ... ... түгелдей тексерілген кезде
ғана, біз ол туралы толық ... ие ... ... ... өз ... ... шығармаларының өмірлік дерегі мен көркемдік
шешімін зерттеу – ғылымға қажетті нәрсе.
Сан алуан өмір құбылыстары, болмыстың ... ... ... ... өзіне лайық, мазмұнға пара – пар түр, ... ... ... ұзақ шығарма тумақ емес. Әлемдік әдеби процеске назар
салғанда, әсіресе, жанрлардың өзара ... ... ... формаларды жиі
ұшыратамыз. Осы қатарда қазақтың ғұмырнамалық романдарында өріс ... ... түр ... ... ... олқы ... еді.
Әдебиет тарихындағы фактілерді, қайталанатын құбылыстарды ... ... өнер ... ... ... деректерді кездейсоқ,
өткінші нәрсе деп ойлаймыз. Суреткер тағдыры ... ... ... ... бап ... ... жағдай жасалмаса, табиғат берген асыл
қасиет адамды береке кенішке жеткізу былай тұрсын, арылмас азап, жазылмас
қасіретке түсірмегі қиын ... ... ... ... ... шек ... ... болған талайлардың кейін ... бір ... ... түсіп ағып кеткені несі? Жалғыз доданың
өзіне шыдамай жоғалған ет пен терінің арасындағы мардымсыз қызу ма, ... ... ... ... гөрі ... ... ... күйттеген ескірік пе,
жазғытұрым қылтиған жауқазында ... ... ... көп ... ... не ... ... не кеселден өнбей қалады екен.
Жазушы тіршілігіне ... ... ... автор М.Мағауин өз
бейнесінен, өзі кешкен тіршіліктің тап өзінен алып ... ... ... ... ... ... өнердің мехнаты мен рахатын қатар
бастан кешірген Қ.Жұмаділовте өнердің жолы әрі ауыр, әрі ... ... ... жолы ... ... ... ... шығыс аймағында дүниеге
келген қаламгерлер прозалық жанрдың әңгіме, повесть, хикаят, роман аямаған,
маңдай ... ... ... ... ... ... ... формалардың бүгінгі таңда бір–бірін ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы туындыларына
жауапкершілікпен қарап, кемелдендіргенін құптағанымызбен, хас ... жаңа ... соны ... ... болмағы – шығармашылық шарты,
өрлеу, өсу заңдылығы екендігін тағы қайталау ләзім.
Бұл шығармалар – өмірдің өзі, ... ... ... ... ... шығармашылығына үнемі ықпал жасап отыратын құдірет, қуат
күші десек, әрбір туындының өз ... өз ... өз пі ... болмақ. Ой
адымын, сезім толқынын берудегі нәзік сәуле, әсем бояу ... мен ... ... ... ... ... ... ыңғайлай бастағанда, автор
идеалына лайық әуелгі түрін жоғалтып ... ... әсер ... ... ... ... өтсе де, қанша проза жетістіктерімен құлпыртса
да, М.Мағауин, ... ... ... шындықтардың әсері мол.
Ғұмырнамалық шығарманың ... ... ... көзбен көру талабынан туған жаңа формалар талабын толық
ескеріп, орынсыз бұрмалау жоқ, ... пен ... ... ... ... ... жүйелі жүйесі әуелден жанр талабын, жанр
табиғатын, бейнелік формасын бек сақтап, мазмұнға ... ... ... тоқсан тоғыз әуен, сарын, нұқсан ішінен ... ... ... ... төл ... төл өмір деген тұжырымға ден қоямыз.
Соңғы уақытта ғұмырнамалық ... ... ... жазылды, жаңа
шығармалар шықты, жаңа ойлар, формалар келді, жаңа сырлар шертілді.
Қазақ, орыс ... қала ... ... ... ... жуық ... ... М.Мағауиннің өнер құдыретімен байланысты өзге тілдерге
шығармаларының аударылуы, КСРО ... ... жеке ... – қатынасы, әдебиетіміз туралы пікір айту ауқымынан асып, ... ... ... айналды. Түркі әдебиетінің тең қаламгері
болып табылуына “Түркі дүниесіне сіңірген ... ... ... бұл байламға айқын дәлел болмақ. «Бұл ғұмырнамалық романның
М.Мағауиннің өзге шығармалардан ... ... ... ... ... Негіз мақсатымыз ... ... ... ... ... ... деректіліктен көркемдік ой туғызып,
құнды әсерлі, әсем туындыға ... ... ... ... мән – ... ... ... романның сомдалу жолдарына тереңнен даралай,
саралай қарау негізгі ... ... ... ... ... оның қай ... ... да терең ой, астарлы идея, философиялық,
символикалық мән бар. Ол оқушының көзін қызыл – ... ... ... ... мақсат еткен емес, шағын өмірлік материалды, бір қарағанда
кішкентай көрінетін детальды алып ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығында драматизм, олқы
күлкі, азаматтық пафос секілді айшықты сипаттар бар.
Осындай қаламгерлердің бір ... ... ... жай ... ... ... емес, шығармашылық ұстаным бірлігі, ... ... ... деп ... ... жаңа ... ... әсерінен адам психологиясында пайда болған соны өзгерістерді,
характер құбылыстарын тез ... жіті ... ... ... ізденісі қажет, заман тамырын қапысыз дәл басып отыруы шарт.
Қиядағына шалып қалар көз қырағылығы өз ... ... ... ... алып, ұзақ уақыт әлеуметтанушы, экономист, философ, психолог, тарихшы
секілді зерттеудің нәтижесінде басқаларға әлі анық ... ... ... ... ... ... ... етуі – өнерде қайталанып
отыратын заңдылықтың бірі. Жазушы толық мағынасындағы реалист бола ... ... ... ... ... ... үшін ... көркемдік әдістерді
қолданудан бас тарта алмайды. Қайта талант күшінің, рухының сипатына ... ... ... әдейі пайдаланады. Бір жағынан, қазақтың ... озық ... қол ... ... жағынан, европалық
классикадан үйреніп, биік қаламгерлік мәдениетке жеткен. М. Мағауин ... – ақ қиын жанр – ... ... ... сан алуан батыл
қолдана білді. “Тілшінің” бейнесін сомдау, кейбір әдебиетшілер ... ... ... ... ... ... негізгі идеяны әсерлі
жеткізуге бой ұру.
Тегі тілі ... ... өрге ... тілі ... ... тіпті өмір
жоқ. Себебі шұрайлы тілсіз характер көріне алмайды. ... ... жоқ, ол ... ... жоқ, ... жоқ, ... прозалық
шығарма жоқ. Көп жылдар өтті. Творчестволық эволюцияның қат – қабат,
шытырманды жолдарының ... ... ... ... ... ... әдебиетінің алтын қазынасына қымбат шығармалар қосса, жетпісінші
жылдарда классика, реализм принциптерін толық ... оны ... ... қолданды. Қазақ халқының бойындағы тамаша рухани
байлығын айқара ашқандығының, ... ... ... ... болып, сексенінші жылдарда ұлы шығарма - “Аласапыран” романы
туды. Сөйтіп, М.Мағауин өзін де, ... ... де ... ... ... ... ... жазушының бұрынғы шығармаларына қайтып оралуы
заңды еді. ... ... ... ... ... танымсыз ізденуге түскен М.Мағауин ғылыми еңбектердің талайын
дүниеге алып келеді. “Аласапыран” романының концепциясы, жазылуы ... ... ... тағдыры деген мәселелердің басын топтап, жинақтап
ойланған кезде, ең алдымен, уақыт талабы, дүниетаным жән ... ... ... әр ... сол ... өнерді өз келбетін, өз рухын, өз
жүрегінің дүрсіл-тынысын, қан тамырының бүлкілі ағысын ... ... ... өнер ... бұл ... ... суреткер аттап өте алған емес.
Тарихтың жабылып кеткен көне беттерін ... ... ... ... ... ... мақамынан ұқтырмақ, ұсынбақ мұратынан оның дәуірмен
қаншалықты ет бауырдан жаралғанын танытады.
Суреткер ... ... ... сүйек, негіз, таға
болатындығын дәл мөлшерлеп, анық санап, бас – басына түгендеп беруді ешбір
ғалым зерттеуші ... ала ... ... ... ... дәстүр ықпалы әр түрлі жағдайда әсер
етпек. ... ... ... ... ... ... әр ... десек, прозасына, әңгімелеріне, зерттеу еңбектеріне, романына ең
алдымен автордың ... ... ер ... ортасының пейзажы, деректі
оқиғалары, дәлді істері, көпке мәлім тартыстары ... ... ... Өзі ... өзі ... бастан кешкен жайттарды шығармаға өзек
ету шығармашылық сапардың алғашқы кезіндегі сипат болса, ... ... ... ... ... зерттеу, іздеу, тексеру арқылы жаңа
тақырыптарды игере бастайды.
“Аласапыранды” жазу үшін Ресей қалаларына, ... ... ... Кейінгі және мұның алдында жазылған ғылыми зерттеу еңбектері үшін
де ... ... ...... ... ... ... шежірелер мен
қолжазбаларды іздеп тауып, қасиетті мекендерге тәу ... де ... ... ... ... ... терең назар аударып,
халқымыздың ұлы перзенттерінің ғұмырынан шығарма ... биік ... ... ету – ... Мағауиндей таланттың асыл нәрі, алтын өзегі, тарихи зор
әрекеттерді ойшыл, зерттеуші көзімен дәл танып, нәзік бейнелеуді ... ... ... ... үшін, яғни отарлық кіріптар республиканың
жазушысының көне тарихи, ... ... ... ... құны биік
ғылыми еңбек жазып, тарихта мүлде кері баға беріліп ... ... ... ... ... ұлттық әдебиетке қайта алып
келуі - сол ... ... ... бұл ... ... асыл мұра ... ... батылы жетіп қадам жасамаған, шыдамы мен дәті ... көне ... ... ... құрметі мен құштарлығы жазушының
шығармашылық ... ... ... үшін ... ... ... ... хамсасынан танып – білгеніндей, ерлікке пара
– пар ... ... ... ... ... ... мәлім бола бастаған кейбір фактілерін жүгінгеннің өзінде,
М.Мағауиннің тақырыпқа бару ... зор ... ... көп ... ... жұмсағанын көреміз.
Шығармалары, шағын әңгімелерден бастап көлемді романдарына дейін
қалай жазылғандығы, жазу үстінде М.Мағауиннің ... ... ... ... ... ... әңгімелеріне, шежіре – жырларға
сүйенді, дәл бүгін, ақын мұрағатын толық тауып ... ... ... ... бұл ... ... орнықты жауап беру үшін жазушының өз
ғұмырнамасында баяндалған шығармашылық ... ... ... талдау –
даралау ретімен қарасақ, бұрын соңды қазақ әдебиетінде аса көп көтеріліп,
сөз бола ... ... ... толық қаныға түсеміз. Жазушылық
өнердің бір күнде пайда болып, дами қоймайтынына да ... ... ... ... ... жетілуі, дамуы, кемеліне келуі,
оқырман арасында бағаланып, ұлттық ... өз ... ... бағалануы
сияқты мәселелердің өзіндік ерекшеліктеріне де осы ... кең ... жан – ... ... берілуі шығармашылық лабораториялық зертеуге
мол септігін тигізді.
Романның алғашқы тарауындағы ... ... ... шерткен
сырларынан бұл туындының жазылуындағы түпкі мүддені ... ... ...... ... ... бойласу емес, өз жұртыңның қажетін
өтеу, мүмкін болғанынша, ең соңғы сәтіне дейінгі әуелгі құбыла бағдарыңнан
тайқымау. Бір ... ... ... Ал соңғы жылдарда дәл осы жазу бізде
шамалы болғанын ... ... ... ... айтамыз. Бала жылады, балтыр
сыздады, анау болды, мынау болды – уақыт оздырып алдық. Енді, өткенің орны
толмаса да ... ... ... ... табандап отырып жазу керек. Жазу!
Осы мақсатпен Батыс Еуропаға келіп түсіппіз...
Осылайша ... ... ... ... ... ... ... сәтінің сұлу суреті жасалған. Жазушы стихиясының
керемет сыры, рухы, пафос бар мұнда.
Ауылда ержетіп, мектепті ... ... ... ... бар өмірі, бар қуанышы, қайғысы, жеңген, жеңілген күрес ... ... ... ... ... ... ... астанада өз өмір жолын дәл
тауып, жастайынан өз ұлтының рухани ғұмыры кім – кімге де өсу ... жолы ... ... – үлкен құбылыс, өзгермелі процесс. ... оны ... алып ... шартты нәрсе, жеке шығармалардың өмірге ... ... ... объективті жағдайлар, әрқайсысының жазылу
тарихы бұл ойымыздың ақиқаттығын растай түспек. Өткен өмірдің ... көз ... ... соңғы дүниелердің жаңа бағасын беру, өнердегі
негізгі ... ... ... үшін ... ... ... деген үлкен философиялық маңызы, өмірлік мәні бөлек тақырыпта
жазылған, М.Мағауиннің бүкіл басынан кешірген, тарихтың әр ... ... ... ... ... ... ... пайда болған жай
нәрсе емес.
Бұл романның көтерген өмірлік материалдары, образ жүйелері, көркемдік
тәсілдері, ... орны ... ... ... ... ойлар жинақталғанмен, бүгінгі биіктен, бүгінгі өреден ... ... бір ... ... байлам жасағаны әдебиет ғылымы үшін
өте мәнді мәселелердің шешімін табуына зор көмегін тигізгені анық.
Бағамдап қарасақ, әр суреткердің ... ... ... жазу ... ... бұл аса ... әрі ... жұмыс. Егер арнайы зерттесе, құнарлы
тұжырым тудырар объекті ... да біз ... ... ... ... ... отырған жайымыз бар.
Мұхтар Мағауин шығармашылығы - қазақ сөз ... ... ... ... ... ... ... ерекше тұлғалы құбылыс. Ғасырлар
бойы өнерпаздардың мың сан ұрпағы жасаған шебер де әсем ... ... ...... ... ... тамырланып жатқан
байлықтар, ... ... ... ұлы ... ... ... оның әсем мәдениетіне құнарлы, арналы өзен болып ... ... ... сол шығармашылық жолының қалай басталып, дара
жол ... ... ... ... ... ... ... тірек болған «Мен» романы еліміз ... ... ... тұтаса келді.
Дегенмен, жазушы ғұмырнамалық жанырда шығарма жазуды қолға алмақ
болған ниеті ... ... ... ... бес ... бұрын оянған болса
керек.
«Көк ... ... ... соң, ... ... қаламгерлік
шеберлік, жазушылық еңбек турасында дәйекті ... ... ... ... ... ... ... сауатсыз, толып жатқан тағы бірдемелерсіз,
қожантопай роман шығарып, ... ... ... ... ... ... отырған адамның енді бейәдеп кеудемсоқпен проза табиғаты,
қаламгер ... ... сөз ... өзі ... іс ... қабылданатын
еді. Басқасын қойғанды жарыққа шығарудың өзі ... ... ... Бірақ «көп айтса көнді»- әдепкі тіршілікке ұнасар, өнер мен ғылым
табиғатына жат нәрсе, «өңшең ... бос ... ... ... де өз ... бұра ... керек. Бізді тоқтатқан «жұртым не
айтады» емес, осы тақырыпқа қатысты әдеби ... ... ... ... және артық санаған еді» – дейді қаламгердің өзі. Ұзақ жыл ... ... сол ... ... ... ... өз ... ойлар айтумен нақты тұжырымды сөз етеді.
«Жазушылық – ой өнері, қол еңбегі, сиқырлы толқын, әрі ... ... ... ... өнеге-үлгі керек, білім таным керек. Бірақ ешкімнің
тікелей ... ... ... ... қонатын қасиет емес, икемі
қабілеті болса, әркім ... жол ... ... ... ... ... Мен, ... шығармашылық табиғаты турасында жас
жазушыларға кеңес, қаламдас қауыммен ой бөлісу ... ... бар үлгі ... ... бір ... келсе керек. Орайы келмеді,
сәті түспеді».
Міне, көріп ... ... ... ... ... ... сол кездегі фактолардың шығармашылық иелерінің өсуі мен өнуіне
қаншалық ықпал әсері мол ... ... ... ... ... ... ... өз басына қонуын табиғи бір ... ... ... мен
әруақтың ісі деп білетіндігінде жасырмайды. Қаламның дарынымен ұшталып,
жазба дүниенің халық ... орын ... ... ... пешенесіне
жазған бақыт екенін де ... ... ... өзі ... ... ... сол жолға ыңғайлап отырумен, өзінің қасиетті
Семей өңірінде дүниеге келуімен де байланыстыратын ... ... ... ... ... ... бақытым - Абай рухы тұнып
тұрған Шыңғыстау өңірінде (Бақанас-Көпейіт) дүниеге келуім, қазақтың ежелгі
даналығын, асыл ... ... ... ... ... ... дәстүр-салтын, әдет-мінезін”бойына сіңірген, Абай ... ... ... ... мен ... өз ... дастархан жайып, табақ
тартқан үлкен әкемнің тәрбиесінде болуым, ескілік сақталған (сол ... ... ... ... алыс ... ... ежелгі жыршы,
ертегіші, әңгімеші қарттардың соңғы ... ... ғана ... ... ... ... өз ... “Тіл құрал”, “Әдебиет танытқышпен»
сауат ашқан, танымы ... ... ... ... ... ... әлем әдебиетінің озық үлгілерін әліппемен ілесе жол ... ... ... қаламгер құрдастарым “Ботагөзге жетпей жатқан
Толстой мен Тургеновті тануым” болса керек”,- деп, ... ... ... ... ... ... ... көптеген ерезкшеліктерді,
жұмыс машығындағы өзгешеліктерді анық байқаймын. Мұндай ... ... ... қайталана бермейді.
Мәселен, өрімтал жас, студент - Мұхтар Мағауин ... ... ... ... ... күні жылы, шығарма тақырыбы, идеасы,
композияциясы, сюжеті, кейіпкерлердің атауларына дейін анықтап, ... ... ... алдағы уақытта жазылар дүниелердің тізбегін түзіп
қойған.
Эстет Ю. Борев “Худежественно – ... ... из ... ......... ” деп
жазады өзінің “Искусство интерпретаций и оценки” деп аталатын еңбегінде.
Осы бес буынды ... ... ... бір ... ... тарихын
егжей-тегжейлі зерттеу болып шықпақ. Шын мәнінде ... ... ... ... ... ... жазу жазылған, жазылатын дәптері осы ойларға
тірек болмақ. Алтын емес кәдімгі тор көз, ... ... әуел ... ... бетіне “Шимайлар” деп жазылған екен. Яғни, ойға келген әр
түрлі шығармалардың сұлбасын таңбалауға арналған. ... оза келе ... ... ... ... байыппен, қалың әріптермен “Алтын ... ... ... ... жазушы.
Жазушының ғұмырлық қолданысында болған бұл ... ... ... - отыз бес жыл ... ... ... ... басталған. Бірінші беті
“Сюжеттер-1960-1961” деген тақырыппен ... Ең ... ... ... болса, яғни М.Мағауин әдебиетке алғаш рет нық ... ... отыз жеті жыл бойы ... ... ... ... ... барлық шығармалардың сұлбасы осында.
“Алтын дәптерді” қаламгер алғаш рет 1961 жылдың көктемінде ашып,
алғашқы жоспарын ... 1-ші ... ... үздік жазу “Өмірбай
бейнесі. Практикада. Қыз. “Мен оны адам сияқты үйленбеген ... екен ... ... 1961 - ... ... ... бар. Яғни бұл 1961 жылы
жазылған “Жаңылысу» деген әңгіменің әуелгі жан-жобасы ... ... ... ... уыс ... ”, ... ... махаббаты”, бірінші
әңгіме жазған М.Мағауин ол ... ... ... ... деп ... ... жол ашылған соң, “Ақша қар” атты алғашқы ... ... ... ... жылдардан қалған дүниелерін сүзгіден өткізіп,
“Қияндағы Қыстау” мен ... ... ... ... ... мен арада
сақталған зерттеуі - “Қобыз ... бар, ... ... әуелгі
тәжірибелер селкеу-селдір тәрізді, бірақ қоршалап жүріп отыруға тоқтағанда
әрең бастаған жазарман ... ... ... Оның ... ... тәуірлеу деген бірер әңгіме келтіру болса да жарияланып ... саны ... деп, ... тағы екі – ... ... Осы ... ... тағы еніп кетеді.
Ал жазушының албыр, сезімтал, ... ... ... ... жасында
жазылған ең жақсы дүниелері- “Тіленші”, “Бір уыс бидай”, ... ... ... ... да осы ... уыс бидай”. Қазақты ел қатарынан
шығарған 1932 жылғы опаттың бір үзік ... ... ... ... ... қалады, оның жеке өміріне қатысты жағдаяттар мен
әрқилы бөлек – ... тек сол ... нәр ... ғана ... ... ... бір ... болмаса керек. Бұл балаң ... де ... ... ... кеткен ой толқындары еді; оның үстіне, онда
қандай заман тұр, суық қол ... жүре ме ... ... ... ... жазушы, өз қолымен жыртады. Жазушының сүрлеу – соқпақты ... ... ... осы ... толығымен танып білуге үлкен
мүмкіндік бар. Жастайынан өзі құмартқан ... мен сөз ... ... ... ... талпынған қаламгер ол турасында: “...әркім
иманымен өлшенді, барлық күш–жігерім, қажыр–қайратымды бір-ақ ... ... тура ... ұлтымның игі мұратына бағыштадым, бірақ ... өзің ... ... ауыр ... ... шөңге емес, істік кірді,
маңдайыма тас емес, топ тиді, сонда да төрт тағандағаным жоқ, шайқалсам да
жығылмадым, кеудемді тік, ... биік ... рас ... ... ... ... әлім ... бірақ жойылмадым, күш кеткен кезекті
майданнан соң жаңа серпін, тың қуат тауып, қалпыма ... ... ... өзің ... ... пен айқас, іркіліс пен ... ... ... қарқынымнан қайырып отырды, бәрінен өттім, ... ... де ... ... зая ... ойға ... істің тым құрса
ширегін жүзеге асырғаным жоқ, соған ішім ашиды, өмір ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермеді, Тәңірі тағалам, мұның бәрі
менің еркімнен тыс болды, дәл осы ... ... бар ... ... жоқ ... айтып кетейін деп едім”.
Жазушының шын сыры осылай ашылғанынан оның өмір жолының қиын да ... да ... ... анық ... Сол ... де ... ... романының алғашқы кітабы “Сүрлеу – соқпақ немесе жазушының ... деп ... ... ойдың мәнін ашса керек. Қаламгердің “Алтын
дәптер” жобасынан ... ... ... ... ... ... болады. Мұның себебі әңгіменің тақырыбы мен идеясында болса керек.
Ұлттық ... ... ... ұлы ... таза ... ... ... Мұхтар Мағауиннің Алматыға білім қуып ... іш ... ... ... ... ... көзбен көріп, қорлықтың
шет жағасын бастан кешіреді. Саясат пен өкіметтің сөзі мен ісі екі ... ... ... ... мен рухани қанаудың бұғауынан халқын, тілін, ділі
мен дінін, салт – ... ... сол ... күресуді өзіне негізгі, түпкі
мүдде етіп бекітеді, сол ... бар ... ... ... ... Бұлар өте
күрделі мәселелер еді, әуелде нақты шешімін таппаса да ... ... ... соң – ... төрт – жиырма ... ... ... ... таза ... ... түскен “Тазының өлімі” мен “Көк мұнардан”
бастап, “Көкбалақ”, “Жыланды жаз”, “Аласапыран”, “Шақан – ... және ... ... ... ең ... ...... түбіне жеткен
1991 жылғы Август бүлігінен үш күн ... ... ... дейінгі
аралықтағы ең негізгі, ең тәуір шығармаларының бәрі де ... ... ... ... ... тырнақ алды туындысы “Тіленшінің тағдыры» басқашарақ
тартылуы. ... ... ... ... ... Жай ғана ... айқай
– шу, ұрыс – керіспен. Ол кездегі танымал жазушы, әдебиетшілер, редакцияның
бас ... көбі жасы ... ... ... жандар болатынын, көбі
“Тіленшіні” кереғар ұғымдағы жасық шығарма деп бағалайды. ... ... ... ... былайша түсіндіреді.
“Кейін сол болған, толған” ағаларымыз біздің жазуымыздан үлгі алып
әжептеуір сауат ашты. Кейбірі қартайғанда ... ... ... та ... ... жыл ... енді біздің алдымызға келетін болды, біз ... ол ... де ... ... кінә ... қиянат
ойламадық, керісінше, ескінің көзі ретінде кеңшілігіміз мол ... ... ... та ...... ... әдейі істемеген,
біздің жазудың жосыны үйреншікті ... ... еді, ... ... емес,
жамандығы мен қасақана істелген істе ғана күнә бар деп білем”.
Осылайша ағынан жарылған жазушы сол ... ... ... ... ... ... кері әсері болмай қоймағанын ... ... ... ... деген ниетпен бұл турасында да еске
салып өтеді.
“Десе де, сол кезде рухани ғана ... ... жазу ... ... зиян ... деп ойлаймын. Алдыңғы шығармаларының жарыққа ... ... ... ... ... ... ... іркіледі. Тоқтамас,
бірақ тежелетіні анық. Бұл – жас атаулыға тән мінез. Өз байыбымызша, ... де, ... же жоқ, ... ... серпін азаймады,
оқып іздене бердік, амалдап жаза бердік, бірақ ... та ашу – ... ... ... ... да, өкпе – ... ... тым құрса
бір әңгіме жариялау арманға айналды, яғни, біз ... ... ... жұмыс
жағдайына көштік, осының бәрі, әрине, ... ... ... ... ... ... да, ... да тікелей әсер еткені күмәнсіз”.
Қаламгер толғаған бұл ойлардан түйінді – түйінді ... ... ... өсіп ... мол ... жолы бар ... десе де ... Алайда, тамшы тас теседі дегендей, жас талап,
мұратына сай қажыры ... ақыр түбі ... жол ... Ал ... қапас түрме мен тура келген ажалдан басқа ешқандай ... ... ... Бірақ қандай да шығарма өз кезінде жарыққа шыққаны
абзал. Бұл – ... жеке ... ғана ... жалпы әдеби үрдіс үшін
мәнді мәселе.
Жазушының өткен өмірге көз жіберіп, артына ... ... ең ауыр ...... ... екен. 1960 жылы ... ... ... ... бір ғұмыр - отыз үш жыл ... ... ...... ... ... ... емес, бірақ менің
жазушылық жолым осы әңгімеден басталса керек. Кезінде жарыққа сына таппады.
Енді, арада отыз жылдан ... ... ... соң, жаңа ... ... Қаламгерлердің балаңқы кезеңінің айғағы, қиын сапарға бет қояр
қарсаңдағы көркемдік танымы мен рухани ... ... ... ретінде жұрт
алдына жетсін дедім.
Автор. “28 VІІІ. 1991” - деген түсініктемесі бар.
Кез келген аламгердің тәжірибесінде әуелгі ... ... ... тым құрғанда бірлі – жарымды стилистикалық түзетулер болуы әдепкі
жағдайлар. Менің жазуымда ... ... ... ... бірақ әрбір жаңа басылым тіл, сурет тұрғысындағы ... ада деп айта ... Бұл – ... ... ... ... жазушы өз шығармасын жақсарта, жетілдіре ... ... ... ... шегі бар. ... бұрын жазылған дүниені қайта
жасау – ... ... ... ... тасып бара жатса, жаңа еңбек жазыңыз.
Кез келген көркем шығарма, ең алдымен, өз заманының ... Бұл ... ... өзгерген біздің дәуірге қатысты. Осы тұрғыдан алғанда,
“Тіленшіні” ... ... ... бояуы көк қарандашпен шимайлап,
қолжазбаның бір ... ... ... ... ... ... ... редакция есігінен асырып лақтырылғанына қарамастан, еш өзгерісті
қаламгер ... ... ... жоқ еді. Ол бүтін бірегей дүние
болатын. ... ... ... ... ... ... мен ... сай болған “Алтын дәптерге” жазушы әркез үңіліп, ...... ... ... ... ... ... “Алтын дәптердің”
бірінші беттің соңғы жылдарында жазылмаған ... ... ... ... өлу. ... ... қораға қайтып келе береді. Атты пышақтап
өлтірмек болады. Жылы қан ішпек. Ең соңында өзін ... орып ... ... ... ... Бұл жазушының жазғы ... ... яки 1959 1960 ... ... ... ... ... 1960-1961
жылғы сюжеттер дәптердің сегіз бетін алыпты: он бес әңгіме, екі хикаясы,
бір ... Оның ... ... ... – үш-ақ әңгіме, оның біріншісі
белгілі, үшіншісі - “Сентябрьде” деген ... ... ... ... ... ... ... оралғанда, қаламы жүрмей тұрған бір күні ... ... ... Ал ... - ... ... сол, бастамай жатып
тоқтаған қақ үзілістен соң жүзеге асты, ... ең ... ... ... ... ... ... қаламгер диплом жұмысын орындауымен,
емтихан орнағанында баяндайды “Алтын дәптердегі” әлі ... ... ... ... ... бір ... ... төрт роман
жобаланыпты. Міне, қаламгер ғұмырындағы зерттеу еңбегі тура осы ... ... Сол ... ... ештеңе жаза алмайды. Негізгі сұлбасы
белгіленген дүниелерден арада жеті жыл өткен соң ... ... ... он ... өткен соң “Жүйрік” хикаясы жүзеге асты. Ал осы, 64-жылғы жөн – ... ең ... ...... Ордасы дәуірінен трилогия екен. Бірінші
роман – Қасымхан ... ... ... ... ... ... – Есімхан
заманы халқымыздың кемеліне келген, ерлік дәуірі, ал үшінші роман ... ... ХVIII ... ... ... екен.
Жазушы алғашқы екі романның ғана мезгілі ... ал ... ... ... ... көріністері, детальдары жіктеп жазылған.
Жазушының қойын дәптеріне ... ... ... ... бейнеленсе, кейбірінің тек фабуласы ғана жасалған.
“Оның айқын көрінісі – диссертация машақатындағы 1965 ... ... ... “Аласапыран” романының әуелгі елесі. “Алтын дәптердің” 18-бетінде:
“Лжедмитрий ІІ ... / ... ... – деген тақырыппен берілген
төрт -ақ жол таңба бар:
“Қадырғали жалайыр. Ораз ... ... ... ... ... ... ... мырзаларын азаптағанды көрсетейін мен
саған! “ “Қырғын күннің бір уағына дейін толастамаған”.
Қарап отырсақ, аз ... ... ... ... ... сызу,
тақырып еежіктеу тұрғысынан емес, болашақ шығарманың қаңқасын есте ұстау
мақсатындағы ... ... ... ... ... ... көне қыпшақ аңызы” - деген бір -ақ сөйлем тұр. Бұл
– баяғы Атырақ пен Сыржан туралы аңыз, Шоқан ... ... ... ... жыл ... ұлы бабамның ескі досы, атақты орыс ... ... ... ... атты ... ... ... ғажайып хикая – біздің,
заманға жетпеген өзгеше сырлы эпостың елесі ... ... әлі ... жазармын деген үміт бар» дейді. Шығармашылық туралы ... ... ... тек ... ... жазылатын дүниелерді ғана емес,
жазылмауы мүмкіндерінде қоса атап өтеді. «Ал ... осы ... ... ... ешқашан жазылмайтын көлемді шығарманың сұлбасы тұр. Ол
да ... ... алты – ақ сөз: ... тағдыры (Арман – Күрес – ... ... - десе ... ...... түсіндіріп өтеді.
«Жазылмайтыны – ұлы Шоқанға қатысты ой – толғамдардың көпшілігі
кезінде жарыққа жол ... еді, ал мен ... ... ... әрі
көп, мән – мағынасы деңгейлес болғандықтан, өлі архив үшін емес, тірі кісі
үшін, дәл осы ... ... ... ... тиіс дүниелерге ден қойдым;
ақыры Шоқан туралы романдағы ... ... – орыс ... ... ... саясаты төңірегіндегі суреттер – заманы алысырақ, пердесі
қалыңырақ, сондықтан да өтімдірек болған «Аласапыранға» еніп кетті, ... ... тар ... – ХІХ ... ... ... биік парасатын
әйгілеген данышпан Шоқан турасында тым құрыса, ... ... ... ниет бар, оның да ... ыңғай, сәтіне байланысты»... екенін ... ... ... ... ... болған романының көктей қиылғанына
да өкініш білдіреді. ... бұл ... ... ой, ... түйіннің
ешқайсысы да зая кетпеуі ... ... ... ... бір ... ... дүние танымына тұрғы болды. ... ... ... да,
өкініші жоқ. Сол сияқты 1964 жылы ... ... ... да ... ... ғана ... Суреткердің тарихи – ... ... бір ... ғана ... ... ... әдебиетіне де елеулі ықпал
етті.
Шығармашылық өнердің тек жазу мен ... ... ... ... біліммен білік, тәжірибемен алмасуларда болғанын көреміз. Соның бірі
әрі берер ғибраты молы М. Мағауин мен ... ... ... ... ... өз ... ... қазақтың арғы тарихынан ұлы
туындылар жазып, ұрпағына мәңгілік азық сыйлаған ... ... ... жазылуына тікелей ықпал – әсері болған. Бұл ... ... ... прозашы ретінде көпке танымал болған. Қолында архивтің ... ... ... мен ... құжаттардың мұрасы бар кәнігі
танымпаз ... десе де ... ... ... ... ... кезеңдерін қамтыған сегіз – тоғыз
роман жазбақ ойын, әуелде ... ... ... ... ... ... ... болғанын, енді жұмыс сыпаты басқашарақ екенін айтады.
Қастерлі ... жас ... ... жазушылық, ақсақалдық ризашылығын
алмай айтады. Өзінің «Қаһар» романын жазуына ... ... ... мен жеке ... ... көздерінің қаншалықты пайдасы болғанын,
романның жазылуында үлесі бар екенін де риза ағалық ... атап ... ... ... бұл ... де әдейілеп соғып, жазушылардың
өмірінде түрлі ... ... ... ... ... ... ... санайды.
«...деректерді тауып берген жанашыр, ақыр соңында, қолжазбаның
тәптіштеп қараған ... ... ... ғана айту – ... ең
бастысы – қолжазба қаншама талқы, тексеріс, ... ... ашық және ... ... ... ... ... түзу аға үшін емес, аруағы басымда
тұрған Кенекем үшін. Яғни, ... ... ...... мұраты
үшін, халық тарихы үшін күрес деп аталатын міндетті қызыметтің бір көрінісі
ғана».
«Алтын дәптер» - 1964 ... ... ... ... ... ... «Қобыз сарынына» қатысты көне әдебиетті зерделеу және
монографияның өзін жазу үстінде, ... ... ой, ... ... ... ... сол ойда ... қалпы арада бір жыл өтпей мансұқ
болады. Және де, ескі ... ... ХІХ ... ... оқыс ... ... ... құрылмақ «Ескілік көлеңкесі» деген ... да ... ... Жазушының ескі жыраулар мұрасына жол ашқан 64
жылы проза жасалмайды. Бірақ көңілдегінің бәрі ... ... ... ... «Көк мұнар» романы 1971 жылы жазылады. «Нар -қызыл.
Бәйге ат ... деп, бір -ақ ауыз ... ... ... ... ... жыл ... соң, 1979 жылы қағазға көшіпті.
«Алтын дәптер» - 1965 ... ... ... ... ... аян ... дедік, яғни, бұл тараптағы негізгі әңгіме – алда.
Бұл жылдары «Қобыз сарыны» тәмам болды, талқылау – ... ... ... бұл ... ... бітіріп, жұмысқа орналасады, зерттеудің
негізгі деген тұстарын баспасөзде жариялауға уақыттың көбін арнайды. ... ... ... ... ... ... ... оздырады. Ол
кезде тың, саяси талапқа қайшы болып табылатын ... ... ... ... ... М.Мағауин үшін кандидаттық дәреже алу үшін емес, қазақ хандығы
дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... әдебиеттің арғы
тарихын негіздеу болатын. Үлкен мақсат көп ... ... ... ... екі ай ... 1967 жылдың наурызында Қазақ университеті
филология факультетінің ... ... ... ... ... ... ... М.Мағауиннің қиын да күрделі ғылымдағы жолының даңғылы
ашылғандай болып, мен әлі де күрделі ... ... ... еді. ... ... пен ... ... болып, оның көбісі
қаламгердің өмірде қиналуы мен қуануына тікелей әсері ... да ... ... ... да әсем етіп композицияға ұластыра білген. Мұның
тұсында жазушы жоспарына енген «Ақжалға кеткен Сейіттің баласы» - ... жыл ... соң, 1988 ... ... ... бір әңгіме мен бір хикаясы бұдан ертерек жүзеге асты. Ал әйтеуір
жөн – жоба ... ... ... екі роман да тоқырап тұрады.
Мұның біріншісі – ... ... 50- ... ... ... шығарма, «Аласапыраннан» бұрын жазылуға тиіс еді, кейін шегінді,
одан соң ... Ораз – ... ... ... Ордасы туралы тағы бір
роман ... ... ... оның да ... түспеді, сөйтіп, ерте
жоспарланған, әуел бастан аса ... ... ең ... ... ... ... аспай жатыр. Тіршілік болса, жазармыз ... ... жылы ... ... ... ... ғана емес, шатақ та еді.
Тұспалмен белгіленген: «Бір әулеттің ... ... ж. ... ... ... Ш тағдыры – құрып бітеді. ... ... ... ... ... ... ... - деген санаулы сөзге көп мағына
жүктелген. Бұл романда ұлттық жаңа ... ... ояну ... ... террор мен репрессия, 32-жылғы ашаршылық, әлемдік соғыс зардабы,
«тың ... ... – үш ... ... ... ... ... үш
ширегінде болған күрделі оқиғалар, ғаламат апат сипатталуға тиіс еді; ... ұлт ... ... ... ... ... отыз баспа табақ деп
мөлшерленген роман, жаза қалса, елуге жетіп жығылар еді.
Бір әулеттің тарихын ... ... ... бір ... ... ... бір ... бейнелеу – әлем әдебиетінде жемісті әрі кеңінен
қолданылатын тәсілді, иегерілген амалды ... ... ... ... ... ... Заман аумалы, оқиға мол, зұлымдық та, зорлық та,
аярлық та ақылға сыймас дәрежеде. Өте қиын ... Ең ... ... ... ... ... ... жоқтығы. Бірақ таңбаға
түсіру – ... ... ниет ... Алғашқы шаруаның бәрін бітіріп, шар
тарапқа даңқы кетіп, тас ... ... ... өтетін заманда – ол кезде
алыс көрінген елудің үстінде жазбақ ... де ... үшін ... ... ... дәл, ашық беру ол ... ... дегенмен, ХХ ғасыр соңында өзі ... елу ... ... ... егемендікке қол жеткізді. Әйтсе де, ... ... ... жасы келген сайын денсаулық пен ... ... қуат көзі ... ... Бұл мәселені де хамсада үйлесімді
етіп жеткізбек қаламгер сол кездегі жеті жылдық ... ... ... ... ... деген 1960 жылы діттеп белгілеген шығармасын
жазады.
Адам тұрмысына ... ... ... мына ... бейнелі сөздер ғана
емес, көрікті ой, көркем теңеуден де болғандай.
Ойлаған дүниенің қаншама ... соң ... ... ... ... ... ... қаламгер бірер сюжет, төрт – бес тұспалмен
өмір сүрмейді. Үлкенді – кішілі ондаған (тіпті, жүздеген шығарманың ... ... ... пішім – жобасы таңбаға түспек. Олардың ертелі, кеш
жазылуы да көбіне дерек жинауға, дайындық ... ... ... ... Қаламгердің көңіл ауанына, істің сәтті орайына байланысты.
Бағымдағы қоңы бір шамалас, сойыс малы ... Бір күні ... ... ... тай ... тәбетіңіз тартпады, енді бірде ат қойдың құйрығы, ту ... ... ... ... ... жылдар бойы күтуі де шарт емес.
Кейбір малдың көгенге іліне сала кәдеге жарап кетуі мүмкін.
Менің ... жыл бойы ... ... малыма өріс болған «Алтын
дәптердің» 1969 жылғы алғашқы бетінде бұған айқын мысал бар ... Ол ... ... ... ізімен жазылған бұл шығарманың фабулалық жүйесін жазушы
«Алтын дәптерге» не бары ... ... ... ... ... мол, іңкәрі
күшті, айтары тағы біраз ... ... ... жаяу соқамен жер
жыртқандай, ауыр еңбекпен ... ... ... жаны ... ... еді, ... – уақыт мәселесінен туындаған. Студент кездегі міндетті
дәрістен қалыс жүрген еркіндік, аспиранттық кезеңдегі азат өмір ... мол ... ... орай тәуліктің ең ұтымды мезгілі – таңертең ... ... ... ... ... ... сыншылар тарапынан
мақталмайды, жамандалмайды, советтік әдеби топанның ішінде кете береді,
бірақ бүгінгі орта ... және егде ... ... ... жазушы ретінде
ең әуелі осы хикаят арқылы таныса керек. Әңгіме 1969 ... ... № 10 ... ... ... орыс ... ... алты мәрте
жарияланады, украин, чех, словяк, қырғыз тілдерінде аударылады. ... ... ... ең ... ... бірі ... ... дәптер» жобасында жоспарланған шығарманың бәрі
бірдей жазылмаған. Оның себебі әр түрлі ғұмырнамасында жазушылық ... ... ... өмірге келмеуінің себептерін де баяндап
отырады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көркем – ғұмырнамалық шығармалардың ... ... ... ... ... ... ... шындықтың көркем бейнесін сомдаудағы нақты
деректердің игерілу тәсілдері ... бұл ... ... ... ... даму ... ... Зерттеу объектісі
ретінде алынған ... ... ... ... «Мен»,
Қ.Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романдарындағы өмірлік деректің жанр
талабына сай ... ... ... өту ... екі
тарауға бөліп қарастырдық.
«Қазақ әдебиетіндегі ғұмырнамалық ... ... атты ... ... ... ... ... жазылған шығармалардың түрлік ,
жанрлық ерекшелігінің пайда болу тарихы мен алғашқы осы ... ... ... ... ... ... әдебиетімізде ғұмырнамалық
жанрға жол салған С.Сейфуллиннің «Тар жол тайғақ кешу», ... ... ... ... қазасы қияда», Ә.Әлімжановтың
«Махамбеттің жебесі», Ш.Мұртазаның ... ... ... ... ... ... мектебі», С.Көбеевтің «Орындалған арман», мемуарлары
арасындағы жанрлық байланыстар мен ... ... ... ... ... отырып, ғұмырнама жанрының қазақ
әдебиеті мәселелерін шешуге талпындық. Сол ... ... ... осы ... бүгінгі жаңаша қалпын ғылыми-әдеби, ... ... ... Ә.Тәжібаев, М.Мағуин, Қ.Жұмаділовтердің
ғұмырнамалық романдарына талдау жасадық.
ХХ ғасырдың социолистік реализм әдісі, ... ... ... ... ... ... мен бүгінгі егеменді концепцияда
жазылған романдар арасында айтарлықтай ерекшеліктер бар екенін ... де ... жазу ... бір дәуірде өмір кешкен
жазушылардың шығармаларында жанрлық талғам ... ... ... тақырып, идея, талдау тұрғысынан ... ... ... ... бар ... ... Ойымыз дәлелді болу үшін мысалдар
келтіре отырып, теориялық талдаулар жасадық.
Диплом жұмысында үш ... да ... ... ... ... өз аузынан баяндалатын оқиғалар тізбесінен ... ... ... ... ... ... жас ... Ал, роман композициясындағы бейнеленген ... ... ... әр ... болып келеді. Мәселен,
Ә.Тәжібаев ... ... ... ... баянсыз балалық шағынан
бастап, аса ... ... ... мәнді дүниелер туралы жазады.
М.Мағауиннің бұл тұрғыдағы ұстанымы ... ... ... өз ... ... ... ... мәселелерінің тек жеке ... ... ... ... ... алып бейнелейді. Суреткер Қ.Жұмаділовтің
өміріндегі алып екі империяның тұсындағы ... ... ... ... ... деректі бұрын-соңды әдебиетте аз танылған
ғұмырлық сюжетті ъқызықты баяндаумен ерекшеленеді. ... бұл ... ... ... мен ... жанрды меңгерудегі
ұмтылыстарының негізін талдап көрсету ... ... ... - ... атты ... тарауда үш жазушының ... ... ... ... пен ... ... ... Суреткерлер ғұмырындағы шығармашылық процестің мән-маңызы
мен ерекшеліктеріне тоқталдық. ... ... қыр ... көркемдік сипатын одан ары ... жан – ... ... Ә. ... М. ... , Қ. ... ғұмырнамаларында
деректердің көркемдік шешім ... ... осы ... ... ... ... ... саралаулар жасадық.
Қаламгердің ғұмырнамасында ...... жолы ... ... отырған. Ғұмырнамадағы образдар мен ... ... , ... ... ... білінеді. Бүкіл болмысы
мен жазушылар болғанды айтып, ... ... ... ... ғана
тынбайды, ол сол өткеннің ... ... , ... ... ... ... ... отырып, тарихи және әдеби
материалдарды ... ... ... олар ғасырлық шындықты
танытады.
Жалпы, Ә. Тәжібаев, М. ... Қ. ... ... ... ... ... барын көреміз.
Ә. Тәжібаев ғұмырнамасының барлық ... ... ... ... бір ... байқалмайды. Автор – ... ... ... ... , тарихи шындықтың өткеннің
болашаққа қажет деген тұстарын ... Бұл ... ... ... М. Әуезов, С. Мұқанов, А. Жұбанов және т.б. ... ... ... ... – қатынастың тарихы мен ғылымы үшін
керекті естеліктердің ... ... ... басым келеді . Автор –
кейіпкер ... бұл әдіс ... ... ... ...... ... ретінде сүйенері өзі жазған
күнделіктер мен ... ... ... ... ... Автор
оларды кейде тұтас , ... ... алып ... Сондай-ақ кейбір
оқиғаларға ретро спективалық ... ... ... ... көз
алдынан өткізе отырып кешегі шындықты бүгінгі күн тұрғысынан бейнелеу де
кездеседі.
Халық жазушысы ... ... ... ... ... ... ... керісінше автор-кейіпкер романның ең ... өзін ... ... да, ... өз өміріндегі сүрлеу
- соқпақ, қиян жолдарға ойысып отырады. ... ... ... ... күн ... ... ... дәптер» күнделік тізбесіне оралып
отырады» . Жазушы мақсатының өзінен ... екі ... ... ... ... өз жеке ... өмірді емес, ғаламдық
өмірдің шындығын баяндаумен ерекшеленеді. Сол мақсатта суреткер өзі ... ... ғана ... ... көркем дүниге айналдырады.
Автор – кейіпкер құрған сюжетте ... ... ... ... ... ғана ... оқырман үшін әдеби мәнін де ... ... ... жуық шығармашылыққа ... ... ... ... мен шығармашылық өнер туралы пәлсапалар мен терең
тұжырымды ... ... ... түйінді пікірлер, болжамдар айтуы
ғұмырнамалық шығарманың танымдық ... ... ... Тап ... ой – ... ... Қ.Жұмаділов шығармасының соңғы
беттерінде бедерлі ... ... ... ... ... екі
жазушы сияқты нақты дерек ретінде күнделікті ізбен жүріп отырмайды.
Негізінен, ... ... сан ... ... ... ... ... басым болып келетін жазушы өмірінің ең бір қилы
кезеңдерін бейнелеуге күш салды. ... ... ... ... ... ... жастық, ағалық шақтарында бастан кешірген ғұмырды
өз атынан дәлелді ... ... ... ... ... ... басталған өмір жолының Қазақ жеріндегі жалғасын тұтас таныту үшін,
қаламгер ғұмырнамасында ... ... жағы ... ... ... Ол
кейде Қытай еншісінде кеткен Шығыс Түркістан табиғатын әсем пейзажбен
бейнелеп, баяндалар оқиғаға ... ... ... адам ... ... ... етіп ... үшін портретті беру арқылы мінездік тұлғаларға
ұластырып отырады. ... ... ... ... ... ... суреткерлік шеберлігін анық танытады.
Ә. Тәжібаев, М. Мағауин, Қ. Жұмаділовтер ғұмырбаяндық шығарма жазуда
қазақ ұлттық ... мен ... ... ... ... зор хабарлары бар екенін ... және ... ... осы игі ... онан әрі ... ... ... Ә. Тәжібаев «Жылдар, Ойлар», «Есімдегілер» арқылы естелік айтудың
ғұмырнама үшін көркемдік маңыздылығын көрсетсе, М. Мағауин өз ... ... ... ... ... көркемдік танымының пәлсафасы мен
болмысының ерекшеліктерін өз тәжірибесімен танытса, Қ. Жұмаділов ... ... ... ... игерілуіндегі қаламгерлік идея мен
тақырыптың мән-маңызын ... ... келе ... ... тәуелсіз ұлттық әдебиетіміздің көркем-эстетикалық әлемінің көкжиегін
кеңейтіп, ... ... ... ... ... дамытуға зор үлес қосып, әдебиеттану ғылымындағы жанрлық өсуге
мол мүмкіндік алып келеді деп білеміз.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Мағауин М. ... ... ... - ... ... -1998.
2. Жұмаділов Қ. «Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық роман. - Алматы: Тамыр, -
1999. -624 б.
3. Тәжібаев Ә. «Жылдар, ойлар» (Естеліктер мен ...... - 1976. - 472 ... ... З. Уақыт және әдебиет. – Қарағанды-1999. – 336 б.
5. Муминский С. Мемуарлық автобиография. – Алматы: ... ... ... М. ... очерктері. – Алматы: Жазушы-1957. – 355 б.
6. ... Г. ... ...... ... - 202 ... Мұқанов С. Таңдамалы шығармалар, I том, Өмір мектебі, II том
- Алматы: ... - 483 ... ... З. ... ... // ... ... 1965. 5 февраль
( №17 ) 7б.
9. Серғалиев М. Жанр сыры. – Алматы: Жазушы-1975. – 180 б.
10. Бердібай Р. ... ... ... бейнесі. – Алматы:
Қазақстан-1968. – 86 б.
11. Қазақ ССР ... ... Т.IV. – ... ... 850 б.
12. Герцен А.И. Өткендер мен ойлар. ... ... 1956 – 214 ... ... М. Таңдамалы, Т.III. – Алматы: Жазушы, 1968 – 325 б.
14. Лизунова И. Современный казахский роман. – ... ... ... ... Қ. ... өмір ... // ... правдасы,
1959 - 10 март.
16. Жұмалиев Қ. Әдебиеттануға кіріспе. – Алматы: Ғылым-1977. – 275 ... – 1947. – 313 ... ... С. Заман шындығының айнасы // Парасат №1 – 1997.
– 15 б.
18. Қазақ ССР қысқаша энциклопедиясы, Т.IV. – ... ... 850 ... ... О. Сөзстан. Алматы: Жазушы – 1987. – 224 б.
20. Әуезов М. Әр ... ...... ... – 398 ... – 1974 – 274 ... Горький М. Әдебиет туралы. – Алматы: Жазушы – 1964. – 125б.
22. ... М. ... ... ... ... ... 1975. —312
б.
23. Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. —Алматы: 1971. —256 ... ... Л.М. ... ... ... тарихының
проблемалары. —Алматы: Мектеп, 1977. —272 б.
25. Бердібаев Р. Тарихи роман. —Алматы: Санат, 1997. —336 б.
26. Бердібаев Р. Қазақ прозасындағы замандас ... ... ... —86 ... ... З.Қ. ХХ ... басындағы қазақ прозасы. —Алматы: Мектеп,
1989. —136 б.
28. Байтұрсынов А. Шығармалары. —Алматы: Жазушы, 1989. —320 ... ... Ш. Жаңа ... ... ... ... —Алматы:
Жазушы, 1989. —320 б.
30. Жұмағалиев А. Шындық және көркем әдебиет. —Қарағанды: ҚаМУ, 1993.
—216 б.
31. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. —Алматы: ... 1969. —224 ... ... Т. ... ... —Алматы: Жазушы, 1985. —336 б.
33. Кәкішев Т. Санадағы жаралар. —Алматы: Қазақстан, 1992. —264 б.
34. Қабдолов З. Жанр ... ... ... 1964. —172 ... ... М. ... ... Үш томдық. Т.1. —Алматы: Жазушы,
1974. —343 б. Т.2. —392 б.: Т.3. —368 б.
36. Мүсірепов Ғ. Суреткер парызы. Бес томдық ... ... 4 ... ... 1975. —555 ... Нұртазин Т. Жазушы және өмір. —Алматы: ҚМКӘБ, 1960. —372 б.
38. Рахымжанов Т. Қазіргі қазақ ... ... ... ... —216 ... ... З. ... даналығы. —Алматы: Білім, 1994. —224 б.
40. Серікқалиев З. Ақ жол: мақалалар, зерттеулер. —Алматы: Жазушы, ... ... ... Б. ... туындылар. —Алматы: Жазушы, 1969. —169 б.
42. Жолдасбеков М. Асыл арналар. ... ... 1990. —352 ... ... С. Шындық және шығарма. Сын мақалалар, зерттеулер,
портреттер. —Алматы: Жалын, 1981. —252 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаштың бас шығармасы13 бет
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Иран-Ғайыптың «Хайуандық комедия» атты туындысының тақырыптық-идеялық ерекшеліктері4 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
Мемуарлық шығарма (конспект)18 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Шетелдегі қазақ әдебиеті және әдеби байланыс7 бет
Лирикалық проза. Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар16 бет
Қабдеш Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» романының жанрлық сипаты60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь