Абылай хан

Абылай хан Әбілмансұр (1711 [ Ресей деректерінде 1713] — 23.5.1781 , Оңтүстік Қазақстан Арыс жағасы) — ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары Қазақ даласының негізін салған Әз . Жәнібек, одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан: Абылай . Жәңгір ханның бесінші ұрпағы. Жәңгір қайтыс болып таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайыр ханның қолында болады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе . жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркема Уәли туады. Оның Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Шоқан Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек Онда Абылайдың 1710 жылы туған деугенегіз бар) Төле бидің Тәлім . тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатына, ел билеу қабілетін, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріске ғана тойтарыс бере алатынын жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың т.б. Ауыз әдебиетінің ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарғанда, Абылай 20 жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730 . 1733 жылдар аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанды. Абылайдың 20 жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шйқасқа қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл Әрине Абылай қатысқан алғашқы соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлап Сабалақ әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық . жортуылдарға қатысқанын айқындайды, Аңырақай шайқасына қатыспады дегенінің өзінде де, Абылайдың 1730 . 1733 жылдары да (бірнеше үлкен ұрыстар) болған бір ірі шайқасқа қатысқаны дау тудырмайды.
        
        Абылай  хан
Абылай хан Әбілмансұр (1711 [ Ресей ... 1713] — ... ... Қазақстан Арыс жағасы) — ұлы ... ... және ... Арғы тегі Жошы хан, ... ... ... ... салған Әз – Жәнібек, одан соң ... Ер Есім хан, ... ... хан: Абылай – ... ... ... ... ... болып таққа Тәуке
отырғанда, Уәлибақы хандыққа ... ... ... ... ... ... ... болады. ... ... ... – жекке шыққанда жауы шақ ... ... ... ... атаныпты. Осы Абылайдан Көркема Уәли ... ... ... ... хан болып Абылай ... ... ... ... ... ... Төле ... қолына келеді.
Аш жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп ... ... ... Төле ... ... деп ат қойып, түйесін ... ... ... да ... Бұл, ... Уәлихановтың айтуына
сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса ... Онда ... жылы ... ... бар) Төле бидің Тәлім – тәрбиесінде
болуы ... зор ... ... ... ... ... ... баба ақылы мен ... ел ... ... ... ... қазақ халқы басы ... ... бере ... жас ... ... ... білген. Оған
қоса бала кезінен көрген ... ... ... тәжірибе
Абылайдың ел өміріне ерте ... ... ... ... ... т.б. Ауыз ... ... ... ... ... жасында қан майданда ... ... ... ... жиырма жеткен соң, ... ... ... Ақ ... ... деуі ... ... Қай жылы туса да, 1730 – ... аралығында болған бір ұрыста бұрын ... жас ... ... ... ... қалмақтың бас ... ... ... ... ... (кейбір деректерде:
күйеу баласы) Шарышты өлтіреді Үлкен ... ... ... ... ат ... ... жеңісті
ұрыстан соң, Орта ... ... деп ... ... ең ... ... біріне айналады. Бұдан
соңғы жерде Әбілмансұр ... ... ... ... 20 жасы қай жылға ... ... қай ... ... туралы болжам
айтуға болады. Бұл ... ... ... алғашқы соғыс
емес. Ел ... ... ... ... ... жасақтарының құрамында жорық – ... ... ... ... ... ... ... де,
Абылайдың 1730 – 1733 жылдары да ... ... ... ... ірі ... ... дау тудырмайды. Тарихи деректерден Орта
жүз жасақтары мен ... ... ... 1931 ... ... ... ұрыстар 7 мыңнан
астам ... Орта ... ... ... ... жасап, тегеурінді Тойтарысқа тап болады (Ресей
саясатының ... ... ... ... 113/1 – т, 1 – іс, 95 – ... Абылайды жиырма жасы 1733 жылға сәйкес ... дәл сол ... пен ... арасында үлкен майданы болған қытай деректерінде
атап ... ... ... ... ... 30 – 40 ... шайқастарда көрінді. Осындай жан алысып
жан беріскен ... ... ... жырау «Қалдан менен ... ... ... деп ... Ол ... ... қанды
көйлек жолдастары ... ... ... ... ... ... ... Шапырашты Наурызбай, т.б. ... ... тізе қоса ... Бұл да ... ... қарсы
қазақ халықтың басын біріктіре ... ... ... ...... ... бар өкім Әз – ... ханның немересі
Әбілмәмбет ақылшы аға болып қалып, ... хан ... 18 ... 30 ... ... ... ... бізге
белгілі құжаттарда Әбілмәмбет ханмен қатар ... Орыс ... ... : «1739 жылы Орта жүзде Сәмеке ( орта ... ... ... ... ... ... орын хан ... бұрын
Әбілмәмбет пен Абылай екеуі ... ... ... ...... Шоқан Уалихановтың осы пікірді ... 1738 – ... ... ... қолы жоңғар басқыншыларына ... ... ... 1742 жылы ... ... шабуыл жасаған
жоңғарлардың ... ... ... Сол ... ... ... ... ең белсенді ұйымдастырушыларының
біріне айналған Абылайдың жау ... ... ... қоғаммында
абыржушылық туғызып, Абылайды ... алу ... ... ... ... жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би ... хан ... ... ... ... босатып алуда
ара түсуге өтініш жасайды. Бұл ... ... ... осы кезеңде
Орынбор генерал – губернаторы И.И. Неплюев пен ... ... ... да ... ... Қазақтың үш жүзінен Төле би
бастап 90 адам елші ... ... сөз ... 1743 жылы ... ... ... ... алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен қалмақтар
бітімге келіп, Бірігіп кете ме ... ... те ... ... ... түсунің жана кезеңі 1744 жылы Әбілмәмбеттің
Түркістанға ... ... ... ... ... ... саяси
қайраткер бола отырып, қалмақтармен аса ауыр ... ... есін ... үшін ... Жолдары да тиімді пайдаланады
1740 жылы тамызда ол Орта жүз ханы ... тағы да ... ... ... келіп орыс өкіметінің ... ... ... ... бір ... ... халқының тұтастығын
сақтау мақсатында Шың империясымен де қарым – ... ... пен ... елшіліктер аттандырды (1757 – 1777 ... 10 ... ... Ол ... мен ... ... ... қазақ хандығы мүддесін пайдаланып ... ... ... ... дүние салғаннан кейін Жоңғарияның
билеуші ... тақ ... ... ... ... қуатынан
айырыла бастауынан және жоңғар – ... ... ... ... ... ... уақытша билігінде қалған қазақ ... ... ... толық қалпына келтіруге пайдалану үшін
барынша күш ... ... ... ... тәуелсіздігіне нұқсан
келтіретін жағдаяттармен аянбай күресіп дербес сыртқы саясат ... жылы Орта ... ... ... және ... ... ... 34 жылдан кейін мұндағы жағдай мүлдем ... ... ... ... ... ... ... тархан: «бұрын Орта
жүзде Әбілмәмбет хан ... ... ол ... бері ... жатып ел басқарудан қалған. Бірақ сұлтан ... ... — деп ... ... ... ... шетел
басқыншыларына қарсы табанды соғыс жүргізгендегі айқын ... жылы ол ... ... ... шамасы 15 – 20 мың адамдай
ойраттар қолының ... ... ... 1753 жылы ... 5 мың ... жоңғар әскерлерімен жоңғар шайқасып,
бірталай қазақ ... азат ... 1754 жылы ... ... ... ... әскері 10 мың ... ... ... ... ... ...... айында 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық ... ... ... алып ... жылы ... 6 мың ... қытайдың 40 мың әскері
Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасынан соң, ... ... ... 1753 — 1754 жылы ... ... ... ... Жәнібек, Өтеген батырлар қысы—жазы ... ... ... ... ... ... ... бірде Дабашыны (Давациды)
шауып ... оны және ... ... ... Сөйтіп Ойрат
ұлысының бөлшектене ... ... ... ... ... жүргізілген дипломатиялық әрекеттері ... ... ұлы ... ... көтерді. Осының нәтижесінде
Абылай әскері 1771 жылы ... өз ... ... ... ... жаңа ... жетті. Саяси ахуал тұрақталған ... ... ... ... қол ... басқалармен де ымырасыз
күрес жүргізді 1754 – 1755 және 1764 жылы ... ... ... шауып, Жуғаш, Көкжал ... пен ... ... әскерлерді Ақсу , Көксу және Шу бойыында ... ... ... ... ... ... ұлысына қарсы жорық жасап,
Іленің сол жағасын, Шу ... ... ... пен ... ... тартылған, күні бүгінге дейін сақталып ... ... ... 15 жылында Орта Азия хандықтарына
қарсы тынымсыз ... ... 1765 – 1767 жылы ... ... Қоқан
билеушісі Ерденбек пен соғысының ... ... ... қалалары қайтадан қазақтар ... өтті ... ... ... ... ... ... азаттың санасында, «Шанды
Жорық» деген ... ... Бұл 1771ж еділ ... ... ... 40 ... әскері бар) жоңғарға қазақ жері ... ... еді. Кіші ... ханы Нұралы асығыс ... ... ... ... ... ... ... жақындаған кезде
Абылай бастаған қазақтың ... қолы ... ... ... ... ... басшылар Ұбашы мен ... ... ... ... ... ... сұрап, елші ... ... ... үшін ... ... ... Абылай тағы да
көрегендік танытып, жеңілген жауды ... ... ... ... ... ... ... ауған қалмақпен ... ... тым ... ... ... еркін өтіп кетуіне мүмкіндік
беру жөніндегі Абылай ... ... ... ұлы ... қарым қатынасты ойлау ... ... азат ... жерлерге қазақ ауылдарын апарып ... ... ... саясатының тереңдігін, кемеңгерлігін айқын көрсетеді. Оның
әрбір іс - ... ... ... ... елі мен ... ... Билікке таласқан бірақ ... ... ... де ... ел ... ойлап, қынжылып, Төле бимен тізе
қоса қимылдап, бұзық ... ... ... ... болады.
Абылай соғыс жағдайына сай қол ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да хан ... ел ... мен ата ... ... рухы ... ... шыдамды шайқас даласында ... ... ... ... ... ... еш ... және көбіне ... ... ... ... ... ... ... әскери жағынан
қуатты мемлекетке ... ... жасы ... ... ... салды. Қалыптасқан дәстүр бойынша Орта жүздің ханы болып ... ... ... не үлкен ұлы ... ... еді. ... ... ... ... ... өз
қалауымен үш ... ... ... ... ... ... ... іс жүзінде жалғыз Орта жүздің ғана емес ... ... ұлы ханы ... ... ... Аңыз ... ... үш жүздің әміршісі ретінде ардақталғанын көрсетеді. Қытай
императоры Жоңғария ... Орта Азия ... ... ... ханы деп ресми түрде ... ... ... ... бара ... сескенген Ресей патшасы ЕкатеринаΙΙ ... жүз ханы ... ғана сый – ... ... Бұл бір ... ... би мен бер» ... ... еді И.И. ... ... бас ханның болуы пайдалы ... ... ... да болу ... ... пікірі мұны ... ... ... ... ... ие ... бір де бір қазақ
ханының ... оның ... ... ... ... «ханның билігін алқалы кеңес ... ... ... мен ... өркөкірек үстемдігін» тыйғандығын
жазды. Шоқан: «Қазақтардың аңыз - ... ... ... бар киелі, керемет ... иесі ... ... ... ... ... мен ... ғасыры. Оның жорықтары
және батырларынвң көзсіз ерлігі мен ... жыр – ... ... — деп атап ... өмірін Абылайдың оң тізесін ... ... оған ақыл ... ... өткізген Бұқар жырау ... ... ... ... Үш ... басын құрадың» деуінің ... ... ... ... ... мен ... империяларының арасында
орналасқан Қазақ елінің ... ... ... ... ... әскерлері жоңғарларды жойып, Орта Азия ... ене ... ... ... ... басын қосуға
ұмтылып, Ауған шаһыАхмад Дурранимен келіссөз ... ... ... ... де болды. Қытаймен ... ... ... орыс бодандығынан бойын тартып, патша әкімшілігінің шақыруымен
хандық ... ... үшін 1779 жылы ... ... петропавл
бекінісіне барудан бас тартты. Пугачев соғысы ... 3 ... ... ... («Горькая линия») бойындағы ... ... ... ... «1771 жылы хан сайланғанда ... орыс ... ... , ант бергісі келмеді. Сөйтіп ол өзін
халық қалап, ... – ақ бүл ... ... ... Көктің
ұлынан және өкілеттік қағазы барын ... ... — деп ... ... 4 ... Орынбор әкімшілігіне жолданған патша ... ... ... әлсірету мақсатында, онымен тайталасқа түсе
алатын адам табу» шаралары да ... ... хан ... қатар, қазақ халқының рухани
қасиетінен ... ... ... ... ... де ... Ол –
«ақ толқын», «Алабайрақ», «Бұлан жігіт», ... ... ... ... ... ... ... «Қоржыңқақпай», «Майда жел »,
«Садаққаққан», «Сары бура», «Шаңды жарық», т.б. ... ... өмір ... ат ... ... ... Арыс өзені
жағасында қайтыс ... ... ... ... Қожа ... ... ... Қабырхана мен Ақсарай ... ... ... ... 12 ... 30 ұл, 40 ... Қазақ халқының жадында Абылай ... ... ... ... дарынды дипломат ретінде сақталып келді. Оның есімі
тәуелсіздік символына, жауынгерлік ... ... ... күрестің
жалынды басшысы Абылайханның асқақ тұлғасы, ақыл - ... ... Шәді төре ... ... ... ... ... Айтбаевтың дастандарында, Ілияс ... , ... ... т.б. туындыларында сомдалды. Оның ... ... ... сыртқы саясаты отандық және шетел ... ... ... ақ ... ақ туы — ... ... жауынгерлік туы. Кезінде бүкіл
қазақ халқының ... ... ... ұран ... ... 20 ... басындағы қазақ интелегенциясы, Алаш ... ... ... ... ... — тарихт зат, жоңғар
шапқыншылығына қарсы соғыста көтерілген ту. Қыл ... ақ ... Ту 1930 ... ... Арыс ... ... «Хан қорған»
дген жердегі төре тұқымдарының қолында ... ... ... ... ... де НКВД ... алып кеткеен,
екіншісінде ... ... ... ретінде бөліп - алған.
Гимназия №130
Абылай хан
Орындаған : Ақтанова Ақбаян
Алматы 2005 – 2006ж

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет
Абылай хан16 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Абылай хан даңғылы» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу33 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Абылай хан туралы13 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты4 бет
Абылай хан өмірбаяны4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь