Ш. Құдайбердіұлының қазақ философиясындағы орны

Мазмұны.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І.тарау.
1.1. Шәкәрім Құдайбердіұлы дүниетанымының қалыптасуы ... ... ... ... .8
1.2. Шәкәрім философиясының мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.3.Шәкәрім танымының мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

IІ.тарау.
2.1. Шәкәрімнің «Үш анығы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
2.2. Шәкәрім Үш анығындағы ынсап,әділет,мейірім мәселелері ... ... ... .52
2.3. Шәкәрім Құдайбердіұлы философиясының тарихи мәні ... ... ... ... ...56

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
Жұмыс философия мамандығы бойынша жазылған еңбек болып табылады.Оның ішінде қазақтың дана ойшылы Ш. Құдайбердіұлының дүниетанымы талдаудан өткізілді. Ш.Құдайбердіұлының дүниетанымына тән даналық үлгілер жұмыста айқындалады. Қазақ философиясын зерттеу, еліміз егемендігін алып, әлемге тәуелсіз мемлекет ретінде танылған заманда айрықша жолға койылып отыр. Әрбір халық өзінің даму тарихында қайталанбас мәдениет қалыптастырып, сол арқылы оның өзіне тән дүниетанымдық болмысы сомдалады. Көшпелі өмір салтында қалыптасқан халықтық дүниетаным болашақ қазақ ойының дамуы мен өркендеуіне жол ашқан еді. Қазақ философиясы осы бір дәстүрлі дүниетанымнан бастау алып, дамып келеді.
Қазақ өнер арқылы өзін-өзі таныған халық. Содан болар халқымыздың озық ойлы ұлдары даналыққа кәсіп немесе міндет ретінде емес, оны өмірмен, өнермен ұштастыра қараған. Дәл осындай дарынды тұлғалар еліміздің тарихында аз емес. Сонау Қорқыттан бастағанның өзінде, Ж.Баласағұн. А.Иассауи, кейінгі жыраулар заманындағы ойшылдар, шешен-билер, кешегі ағартушылық мәдениет өкілдерінің қай-қайсысын алсақ та, ең алдымен олар дүниені тануға ұмтылған ойшыл, әрі өнерпаз дарынды тұлғалар болған. Бұлар туған елімен бірге қиын-қыстау заманды басынан өткеріп, тарихпен бірге жасап келеді. Халқымыздың даналық рухын тану жолында казақ ойының дамуына ерекше үлес қосқан ойшыл-тұлғаларымыздың философиялық дүниетанымын зерттеу, бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып отыр.
Еркін ойшылдыққа жол ашылған еліміз егемен заманда казақ философиясының ХІХ-ХХ ғасырлар тоғысындағы ірі өкілдерінің бірі Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымын зерттеудің маңызы зор деген ойдамыз. Шәкәрім дүниетанымын зерттеу, ойшылдың шығармашылығындағы дүниетанымдық мәселелерді біртұтастықта, жүйелілікте қарастыра отырып, оның ойлау мәдениетінің ерекшелігін тануға жол ашады. Қазақтың қай ойшылын алып қарасақта, олардың шығармашылығы белгілі бір тарихи кезеңмен байланысты, қоғамдық қарама-қайшылықтардың негізінде қалыптасқандығын көруге болады. Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық дүниетанымы мен шығармашылығы ХIХ ғасырдың екінші жартысы және XX ғасыр басындағы замана қайшылығымен, халқымыздың тарихымен тығыз байланысты. Оның үстіне, ойшылдың даналық дүниетанымы қазақ халқының ұлттық философиясында ерекше орын алады. Шәкәрім дүниетанымының Шығыс пен Батыс халықтарының философиялық ілімдерін өз бойында жинақтап және сол ілімдердің негізінде қалыптасып, жаңа жол - ар іліміне қарай бағыт сілтеп, Шығыс пен Батыс-мәдениетінің аясында сұхбат құруы, оның шығармашылығының маңыздылығын көрсетеді.Бүгінгі жаһандану кезеңінде, әлем халықтарының мәдениеті бір-бірімен сұхбат кұру мүмкіндігіне ие болған заманда, Шәкәрімнің философиялық дүниетанымын зерттеу ең өзекті мәселелердің бірі. Сондықтан оның шығармашылығында рухани сұхбаттың ерекше орын алғанын ұмытпаған жөн. Сонымен қатар халқымыздың дана тұлғаларының адамгершілік, тәлім-тәрбиелік идеяларын қазіргі заманға сай зерттеудің жас ұрпаққа берер тағылымы мен тәлімі мол. Әсіресе, Шәкәрім көрсеткен ар іліміне бүгінгі біздің қоғамдық өмірде қажеттілік туып тұр.
Қазіргі замандағы маңызды мәселелердің бірі адамның еркіндігі туралы болғандықтан, адамдардың ішкі жан дүниесіндегі ар-ұждан мен адамгершілік касиеттері қоғам өмірінде басты орынға қойылуы тиіс. Бұл жолда тарихтан тәлім алып, оны философиялық тұжырымнан өткізе білсек қана елдігімізді бағалап, тәуелсіздігімізді сақтап қалу мүмкіндігіне ие боламыз. Осы жолда , ұлттық рухтың ерекше формасы - ұлттық философияны зерттеу, қазақ деген халықтың өзін-өзі тануына жол ашпақ.Зерттеудің өзектілігі мен маңыздылығын дәйектеу барысында төмендегідей тұжырымдарды келтіруге болады. Біріншіден, халқымыздың тарихында өшпес із қалдырған танымал ойшыл тұлғаларымыздың дүниетанымын философиялық талдаудан өткізу халқымыздың даналық рухын тануда өзіндік үлес коспақ; екіншіден, қазақ философиясы тарихының әрбір кезеңі мен ерекшелігін тануда ғылыми тұжырым қалыптастырады; үшіншіден, дүниетанымның тарихын зерделеу қазақ мәдениетінің ұрпақ сабақтастық байланысын нығайтып, біртұтас рухани күшке ие болуына жол ашады; төртіншіден, өткенді тану қоғамымыздың болашағын берік қальптастыруға қызмет етпек.Осындай ізгілікті істерді жүзеге асыруда Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымын философиялық тұрғыдан зерттеу өз үлесін қосады деген пікірдеміз. Жұмыстың тақырыбы философия тарихы бойынша зерттеу ретінде дүниетанымның даму ерекшелігін жан-жақты сараптамадан өткізуге негіз болады. Жұмыстың басты құндылығы ұлтымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан рухани байлығын жүйелеу болғандықтан бұл еңбек Шәкәрімдей ойшылдың дүниетанымына жан-жақты философиялық талдау жасауға арналады.
Шәкәрім Кұдабердіұлы өмір сүрген заманнан бір ғасырға тарта уақыт өткенімен оның шығармашылғындағы көптеген идеялардың дәл казіргі заманда өз мәнін жоғалтпағандығын айта кету керек.
XX ғасырдағы кеңес үкіметінің отарлаушылық саясатының салдарынан Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымын зерттемек түгілі, оған халық жауы деген жала жабылып, оның шығармаларының жарыққа шығуына тиым салынып, ойшылдың рухани мұрасының халқынан елу жылдан астам уақыт қол үзіп қалғаны белгілі. Тек бүгінгідей еліміз егемен заманда, мемлекеттің тарапынан "Мәдени мұра" бағдарламасын жүзеге асыру қолға алынған кезеңде, Шәкәрімдей ғұлама ойшылдың даналық дүниетанымын жан-жақты зерттеуге жол ашылып, соның салдарынан ойшылға деген кеңестік дәуір пікірінің өзгеруіне жағдай туып отыр. Жұмыстағы зерттеудің құндылық мәні де осындай жаңа замандық көзқарастың нәтижесі болып табылады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ ойшылы болғанымен оның дүниетанымдық түсініктеріне қарап, ойлау мәдениетінің адамзаттық деңгейге көтерілгендігін көреміз. Сондықтан ғұламаның айтып кеткен даналық тағылымдары мен дүниетанымдық түсініктерін жан-жақты зерттеу неғұрлым ұтымды да қажетті жағдай болып отыр. Шәкәрімнің адамзат қоғамының сан қилы қарама-қайшылыққа толы мәселелерімен таныс болуы, оның ғылыми, философиялық сауатының, интелектуалдық деңгейінің жоғарылығы, ойшыл идеяларының айрықша даналық үлгілерінің ауқымдылығын аңғартып, қазіргі біз өмір сүріп отырған заманда жеке адам және тұтас қоғам өміріндегі сан қилы мәселелердің мәніне көз жүгіртуге ерекше септігін тигізері сөзсіз.
Шәкәрім Құдайбердіұлының бай мол мұрасын жарыққа шығаруға елу жылдан астам уақыт тиым салынып келгеннен кейін оның ақталып халқымен қайта қауышқанына көп уақыт болмағаны баршамызға белгілі жағдай. Міне, осы аз уақыттың ішінде оның шығармашылығын зерттеу барысында ғалымдар біршама жетістіктерге жетті деп айтуға болады.
Шәкәрім шығармаларының жарық көре бастаған кезі, өткен ғасырдың сексенінші жылдарының соңынан бастап-ақ,оның дүниетанымын педагогика, әдебиеттану, дінтану, философия ғылымдарының тарапынан зерттеу жұмысы басталып кетті. Әсіресе, ойшылдың дүниетанымын философиялық тұрғыдан зерттеген А.Амребаев, А.Айтпаева,Г.Әбдірасылова және тағы басқа ғалымдар диссертациялық жұмыстар қорғады.
Жұмыста, адам мен қоғам арасындағы қарама-қайшылықтың Шәкәрім шығармашылығындағы көрінісіне философиялық тұрғыдан талдау жасалды. Философиялық дүниетанымның мәнін ашып көрсетуде басшылыққа алған негізгі қағида - ақыл-ой иесі, өз заманының озық ойлы кемеңгері - Шәкәрімді ойшыл ретінде тудырған да осы қоғам қайшылығы. Сонымен қатар ойшылдың көтерген философиялық мәселелері философия тарихы арқылы, адамзат өміріндегі өмірмәндік проблемалар ескеріле отырып зерделенді.
Ойшыл қашанда өзінің парызын, нақты бар болмысымен, халқының, ар-ұжданның алдында абыройлы атқара білген. Ол бұл жолда өмір мектебінен өтіп, дәстүрлі қазақ мәдениетінен, Шығыс пен Батыс ілімдерінен бірдей сусындап, оған ақыл көзімен қарайды. Қашанда біржақты болудан өзін аулақ ұстаған Шәкәрім адамның таным процесіндегі өзіндік санасының ерекшелігіне айрықша назар аударған. Сондықтан да жұмыста ойшылдың таным процесіндегі ойлау мәдениетінің қалыптасуына және ерекшелігіне де назар аударылады.Жұмыста ойшылдың дүниетанымын философиялық тұрғыдан зерттеу арқылы, оның шығармашылығы мен дүниетанымының қазақ философиясындағы орнын айқындау. Сонымен қатар ойшыл көтерген көптеген философиялық мәселелердің философия тарихындағы маңыздылығы мен бүгінгі замандағы мәніне баса назар аударылады. Бірнеше кезеңдерден тұратын, қарама-қайшылыққа толы қазақ философиясын методологиялық жолмен зерттеу бүгінгі күні біршама иәтижеге жетті деп айтуға болады. Қазақ халқының дүниетанымына зерттеу жүргізіп, оған обьективті баға беруге үлес қосқан, өзіндік өзгеше пікір қалыптастырған еңбектердің қатарына Ж.М.Абдильдиннің, Ә.Н.Нысанбаевтің, Қ.Ш.Нұрланованың,.С.Е.Нұрмұратовтың,Ж.С. Орынбековтің, О.А. Сегізбаевтің, Ғ. Ақпанбеттің, А.Тайжанұлының, М.Ш. Хасановтың, Т.Қ. Айтқазиннің , Қ.Ш.Бейсеновтің, Д. Кішібековтің, Қ. Рахметовтің, Т Х.Ғабитовтің, Н.Р. Мұсаеваның шығармалары мен ғылыми мақалаларын жатқызуға болады.Шәкәрім Құдайбердіұлы дүниетанымының болашақта әр түрлі қырынан, жан-жақты зерттелетіндігіне дау жоқ.Шәкәрімдей ойшылдың дүниетанымын философиялық тұрғыдан зерделей түскен сайын оның ерекше ойлау мәдениетіне бойлай түсетінімізге күмән жоқ.
Жұмыстың негізгі мақсаты - қазақ философиясындағы Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымын философиялық тұрғыдан зерттеп тұжырым жасау. Ойшылдың тарихи санасының қалыптасуындағы рухани кайнар көздердің маңызы мен ролін ашып көрсету. Шәкәрімнің ойлау мәдениетінің ерекшелігіне, оның дүниетанымына талдау жасау жұмыстың басымдылық танытатын бағдарларының бірі болып табылады. Осы мақсаттарға сәйкес жұмыста төмендегідей міндеттер алға койылды:
Ойшылдың дүниетанымының қалыптасуына ықпал жасаған рухани кайнар көздерді көрсету;
Шәкәрімнің әлеуметтік-философиялық көзқарасының қалыптасуына ықпал жасаған қоғамдық қарама-қайшылықтарға философиялық тұрғыдан талдау жасау;
Таным процесіндегі Шәкәрімнің ойлау мәдениетінің ерекшелігін, даралығын бағамдау;
Ойшылдың философиялық дүниетанымындағы, санадағы тарихи кезеңнен, тарихтағы санаға өту процесіне философиялық тұрғыдан сараптама жасау. Қоғамның адамды қалыптастырудағы маңызы мен адамның қоғамды жасаудағы роліне Шәкәрім Кұдайбердіұлының шығармашылығы арқылы талдау жасау;
Шәкәрім Құдайбердіұлы көтерген философиялық мәселелердің философия тарихындағы және еліміздің болашағындағы, бүгінгі қоғам өміріндегі мәнін көрсету.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1. Қазақ философиясының тарихы.Ғ.Есім.Алматы.2006.
2. Қазақ халқының философиялық мұрасы.
3. Рақымжанов Бақытжан - Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымына
тарихи философиялық талдау.Автореферат.Алматы.2005-32 бет.
4. Шәкәрім.Шығармалары.Құраст.: Жармұхамедов М., Дәуітов С., Құдайбердиев А.А.,Жазушы,1988.
5. «Абай» журналы № 9.1994.24 бет.
6. Шәкәрім.Шығармалары. - Алматы: Жазушы,1988. 138 бет.
7. Абай.Шығармаларының екі томдық жинағы.т.2.- Алматы: Жазушы,1995, 6 б.
8. Дулатов М.Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1991. 235- 236 б.
9. Құнанбаев А.- Алматы, 1977.2 т. 153 б.
10. Айтбаева Априза. Ш.Құдайбердіұлының діни-этикалық көзқарасы. Философия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 1996. - 26 б.
11. Әбдірасылова Г.З. Шәкәрім Құдайбердіұлы философиясындағы адам мәселесі. Философия ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алматы, 1998.- 23 б.
12. Мұхаметханов Қ. Шәкәрім //Бес арыс. - Алматы, 1992, 10-39 б.
13. Мағауин М.Ақын,тарихшы,философ //Бес арыс.-Алматы,1991. 85-127 б.
14. Есім Ғ. Адамға өлген соң рахат, бейнет, «сауап, азап» бар ма? (Қажының сауалына жауап ізденістер) //Абай журналы. - 1998, №4, 13-18 б.
15. Әбдіғазиұлы Балтабай. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік негіздері.Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған докторлық диссертацияның авторефераты. Алматы,2001.- 55 б.
16. Ізтілеуова С. Шәкәрімнің сырлы сөзі. Алматы, 2004.-144 б. (91 -139).
17. Құдайбердиев Ш. Шығармалары /Өлеңдер, дастандар,қара сөздер/.Алматы, 1988.- 560 б.(66).
18. Бөкейханов Ә.Түрік, қырғыз, казақ һам хандар шежіресі. (Оқшау сөз). //Абай журналы.- 1994, №9. 38-39 б.
19. Мағауин М. Ғасырлар бедері.А.,1991. 264-284-б.
20. Мырзахметұлы М.Шәкәрімнің "Үш анығы".// Шәкәрім Құдайбердіұлы.Үш анық..А.,1991
21. Әбдіғазиев Б.Асыл арна.А.,1992.128 б.
22. Бес арыс.Естеліктер,эсселер және зерттеу мақалалар. Құрастырған 3.Әшімханов Д.А.,1992,10-126-б.
23. Сәтбаева Ш.Уақыт шуағы. А.,2000.389-396-б.
24. Қалижанұлы У.Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. А., 1998.222-239-б.
        
        Ш.ҚҰДАЙБЕРДІҰЛЫНЫҢ ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫНДАҒЫ ОРНЫ.
Мазмұны.
Кіріспе.................................................................
..........................................3
І-тарау.
1.1. Шәкәрім Құдайбердіұлы дүниетанымының қалыптасуы.................8
1.2. ... ... ... ... ... Шәкәрім Үш ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ішінде қазақтың дана ойшылы Ш. Құдайбердіұлының дүниетанымы
талдаудан өткізілді. ... ... тән ... үлгілер
жұмыста айқындалады. Қазақ философиясын зерттеу, еліміз егемендігін алып,
әлемге тәуелсіз мемлекет ретінде танылған ... ... ... койылып
отыр. Әрбір халық өзінің даму тарихында ... ... сол ... оның өзіне тән дүниетанымдық болмысы сомдалады.
Көшпелі өмір ... ... ... ... ... ... ... мен өркендеуіне жол ашқан еді. Қазақ философиясы осы ... ... ... ... ... келеді.
Қазақ өнер арқылы өзін-өзі таныған халық. Содан болар халқымыздың
озық ойлы ... ... ... ... міндет ретінде емес, оны өмірмен,
өнермен ұштастыра қараған. Дәл осындай ... ... ... аз ... ... Қорқыттан бастағанның өзінде, ... ... ... заманындағы ойшылдар, шешен-билер, кешегі
ағартушылық мәдениет өкілдерінің ... ... та, ең ... ... тануға ұмтылған ойшыл, әрі өнерпаз дарынды тұлғалар болған. Бұлар
туған елімен бірге қиын-қыстау заманды басынан өткеріп, тарихпен ... ... ... ... ... тану ... казақ ойының дамуына
ерекше үлес қосқан ойшыл-тұлғаларымыздың философиялық дүниетанымын
зерттеу, бүгінгі күннің ... ... бірі ... ... ... жол ... ... егемен заманда казақ
философиясының ХІХ-ХХ ғасырлар тоғысындағы ірі өкілдерінің бірі Шәкәрім
Құдайбердіұлының дүниетанымын ... ... зор ... ... дүниетанымын зерттеу, ойшылдың шығармашылығындағы дүниетанымдық
мәселелерді біртұтастықта, жүйелілікте қарастыра ... оның ... ... ... жол ... Қазақтың қай ойшылын алып
қарасақта, олардың шығармашылығы белгілі бір тарихи кезеңмен ... ... ... ... ... болады.
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық дүниетанымы мен шығармашылығы ХIХ
ғасырдың екінші жартысы және XX ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Оның үстіне, ойшылдың даналық
дүниетанымы ... ... ... ... ... орын ... дүниетанымының Шығыс пен Батыс халықтарының философиялық
ілімдерін өз ... ... және сол ... ... қалыптасып,
жаңа жол - ар іліміне қарай бағыт сілтеп, Шығыс пен Батыс-мәдениетінің
аясында сұхбат ... оның ... ... ... ... әлем ... ... бір-
бірімен сұхбат кұру мүмкіндігіне ие болған заманда, ... ... ... ең ... ... ... Сондықтан
оның шығармашылығында рухани сұхбаттың ерекше орын алғанын ұмытпаған жөн.
Сонымен қатар ... дана ... ... ... ... заманға сай зерттеудің жас ұрпаққа берер тағылымы мен
тәлімі мол. Әсіресе, Шәкәрім көрсеткен ар іліміне ... ... ... ... туып ... ... ... мәселелердің бірі адамның еркіндігі
туралы болғандықтан, адамдардың ішкі жан дүниесіндегі ар-ұждан ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл
жолда тарихтан тәлім алып, оны ... ... ... ... қана
елдігімізді бағалап, тәуелсіздігімізді сақтап қалу мүмкіндігіне ие
боламыз. Осы жолда , ұлттық рухтың ерекше ... - ... ... ... ... халықтың өзін-өзі тануына жол ... мен ... ... ... төмендегідей тұжырымдарды
келтіруге болады. Біріншіден, халқымыздың тарихында өшпес із ... ... ... ... философиялық талдаудан өткізу
халқымыздың даналық рухын тануда өзіндік үлес коспақ; ... ... ... ... ... мен ... тануда ғылыми тұжырым
қалыптастырады; үшіншіден, ... ... ... ... ... ... байланысын нығайтып, біртұтас рухани күшке
ие болуына жол ашады; төртіншіден, ... тану ... ... ... ... ... ізгілікті істерді жүзеге
асыруда ... ... ... ... ... өз ... қосады деген пікірдеміз. Жұмыстың тақырыбы философия
тарихы бойынша зерттеу ... ... даму ... ... ... ... болады. Жұмыстың басты құндылығы ұлтымыздың
ғасырлар бойы қалыптасқан рухани байлығын жүйелеу болғандықтан бұл еңбек
Шәкәрімдей ойшылдың дүниетанымына жан-жақты ... ... ... ... өмір ... заманнан бір ғасырға тарта уақыт
өткенімен оның шығармашылғындағы көптеген идеялардың дәл казіргі заманда
өз мәнін жоғалтпағандығын айта кету ... ... ... ... ... ... салдарынан
Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымын зерттемек түгілі, оған халық ... жала ... оның ... ... ... тиым ... ... мұрасының халқынан елу жылдан астам уақыт қол үзіп
қалғаны белгілі. Тек ... ... ... заманда, мемлекеттің
тарапынан "Мәдени мұра" бағдарламасын жүзеге асыру қолға алынған кезеңде,
Шәкәрімдей ғұлама ойшылдың даналық ... ... ... ... соның салдарынан ойшылға деген кеңестік дәуір пікірінің өзгеруіне
жағдай туып ... ... ... ... мәні де ... жаңа
замандық көзқарастың нәтижесі болып табылады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ ойшылы болғанымен оның дүниетанымдық
түсініктеріне қарап, ... ... ... ... ... ... ... айтып кеткен даналық
тағылымдары мен дүниетанымдық түсініктерін жан-жақты зерттеу неғұрлым
ұтымды да қажетті ... ... ... Шәкәрімнің адамзат қоғамының сан
қилы қарама-қайшылыққа толы мәселелерімен ... ... оның ... ... интелектуалдық деңгейінің жоғарылығы, ойшыл
идеяларының ... ... ... ... ... біз өмір ... отырған заманда жеке адам және тұтас
қоғам өміріндегі сан қилы мәселелердің ... көз ... ... тигізері сөзсіз.
Шәкәрім Құдайбердіұлының бай мол мұрасын жарыққа шығаруға елу
жылдан астам уақыт тиым салынып келгеннен кейін оның ... ... ... көп ... ... ... белгілі жағдай. Міне,
осы аз уақыттың ішінде оның шығармашылығын ... ... ... ... ... деп айтуға болады.
Шәкәрім шығармаларының жарық көре бастаған ... ... ... ... ... ... дүниетанымын педагогика,
әдебиеттану, дінтану, философия ғылымдарының тарапынан зерттеу жұмысы
басталып ... ... ... ... ... ... ... А.Айтпаева,Г.Әбдірасылова және тағы басқа ғалымдар
диссертациялық жұмыстар қорғады.
Жұмыста, адам мен қоғам арасындағы қарама-қайшылықтың ... ... ... ... ... ... ... мәнін ашып көрсетуде басшылыққа алған негізгі
қағида - ақыл-ой иесі, өз ... озық ойлы ... - ... ... тудырған да осы қоғам қайшылығы. Сонымен қатар ойшылдың көтерген
философиялық мәселелері философия тарихы ... ... ... ... ... ... ... қашанда өзінің парызын, нақты бар болмысымен, халқының, ар-
ұжданның алдында абыройлы атқара білген. Ол бұл ... өмір ... ... ... ... ... пен Батыс ілімдерінен бірдей
сусындап, оған ақыл көзімен қарайды. Қашанда біржақты болудан өзін аулақ
ұстаған ... ... ... ... ... ... ... назар аударған. Сондықтан да жұмыста ойшылдың таным процесіндегі
ойлау ... ... және ... де ... ... ... философиялық тұрғыдан зерттеу
арқылы, оның шығармашылығы мен ... ... ... ... ... ... ... көтерген көптеген философиялық
мәселелердің философия ... ... мен ... замандағы
мәніне баса назар аударылады. Бірнеше кезеңдерден тұратын, ... толы ... ... ... ... ... ... біршама иәтижеге жетті деп айтуға болады. ... ... ... ... оған обьективті баға беруге үлес қосқан,
өзіндік өзгеше пікір ... ... ... ... ... О.А. ... Ақпанбеттің, А.Тайжанұлының, М.Ш. Хасановтың, Т.Қ. Айтқазиннің ,
Қ.Ш.Бейсеновтің, Д. Кішібековтің, Қ. Рахметовтің, Т ... ... ... мен ... ... жатқызуға болады.Шәкәрім
Құдайбердіұлы дүниетанымының болашақта әр түрлі қырынан, жан-жақты
зерттелетіндігіне дау ... ... ... ... ... ... ... оның ерекше ойлау мәдениетіне бойлай
түсетінімізге күмән жоқ.
Жұмыстың негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... ... зерттеп тұжырым
жасау. Ойшылдың тарихи санасының қалыптасуындағы рухани кайнар көздердің
маңызы мен ... ашып ... ... ... ... оның ... ... жасау жұмыстың басымдылық
танытатын бағдарларының бірі ... ... Осы ... ... төмендегідей міндеттер алға койылды:
Ойшылдың дүниетанымының қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына
ықпал жасаған қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің
ерекшелігін, даралығын бағамдау;
Ойшылдың ... ... ... ... ... ... өту ... философиялық
тұрғыдан сараптама жасау. ... ... ... маңызы
мен адамның қоғамды жасаудағы ... ... ... ... талдау жасау;
Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... ... және ... ... қоғам өміріндегі мәнін көрсету.
I-Тарау.
1.1.Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... ... ... ... ... бірге пайда бола
салмайтындығы белгілі. Ойшыл ол ... ... ... ... ... ... шет қала алмайтын адам. Шәкәрім
Құдайбердіұлының ... да ... бір ... ... өмір ... ... қоғам өміріндегі орын ... ... ... іздей отырып және өзінің барлық шығармашылық
болмысына арқау болған рухани арналардан қуаттана ... ... ... өзім ... ... ... тар үңгірде түндігімді.
Сүрген өмір жайымды түгел ұқсаң,
Сонда анық білерсің кімдігімді.
деп Шәкәрімнің өзі ... ... ... дүниетанымын зерттеуде ол
өмір сүрген заман қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік жағдайлардың
үрдісімен таныс болу ... ... ... екінші жартысы қазақ елі үшін айтарлықтай өзгерістер
уақыты болып саналады. "Қазіргі кезде ескі шығыстық негіздегі ... жаңа ... ... ... ... ... білінбей
ғана жүріп жатыр"- деп Шоқан ... сол ... ... ... өткен болатын. Оның үстіне қазақ жеріндегі хандық билікті
жою жөніндегі ереженің патша үкіметінің тарапынан іске ... ... ... ... ... ... жол ашты. Осындай
өзгерістер уақытында өмір ... ... ... ... жағдайдың тақырыпқа айналуы заңды ... ... ... ... ... іздеу жөніндегі ой-
толғамдарынан оның өз ... ... ... тыс ... ... ... Шәкәрім Кұдайбердіұлының дүниетанымының
қалыптасу, тарихи жолдарына зерттеу ... ... оның үш ... ... ... ... ... жөн. Алдымен ойшыл
көшпелі қоғамда ... ... ... ... ... алды. Дәстүрлі мәдениеттегі төл дүниетанымдық
түсініктер негізінде өзіндік ұғыну, сезіну қасиеттерін қалыптастырған
Шәкәрімнің ... ... ... ... ... тән ерекшеліктердің берік орын алғандығын айта кету керек.
Ойшылдың шығармашылық жолында айтарлықтай із ... ... ... ... ... қазақ даласын отарлау уақытымен сәйкес ... ... ... ... көпшілігі осы патша
үкіметі билік құрған қоғамдық қатынаста қалыптасты. Мәселен, оның ... ... ... ... ... астарында ой сабақтастығы
ғана емес, патша үкіметіне қарысы күрестің ... ... ... ... патша өкіметінің халықты отарлаушылық саясатын сынға
алып өзіндік көзқарас білдіру арқылы саяси-әлеуметтік ой ... ... ... ... ... жасаған
қоғамдық жағдайлардың бірі ол - кеңес үкіметінің билік құрған кезеңі.
Кеңес үкіметінің үстанған саясатын ... ... айта ... ... бұл ... екі ... де империяның отаршылдық саясатын
халқымен бірге басынан ... ... осы екі ... ... қайшылығы, ондағы әлеуметтік мәселелер Шәкәрім
шығармашылығында орын ... одан ... ... ... ... ... ... калыптасуына ықпал жасап, оның
дүниетанымына өзінше әсер етті деп айтар едік.
Ойшылдың дүниетанымының қалыптасу жолдарын анықтау ... ... ... ... ... ... тағдыры, қоғамдық қатынастарды
ғана айтып қою жеткіліксіз. Шәкәрім көтерген философиялық мәселелердің
ауқымдылығы соншалық, рухани ізденіс жолында ... ... пен ... ... ... ... сусындауға мәжбүр болған.
Ойшылдың дүниетанымын зерттей отырып оның өзіндік санасы мен ... ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Алдымен Шәкәрімнің қазақ халқының төлтума ойлау мәдениетін бойына
сіңірген ойшыл ... айта кету ... ... ... ... ... аңыз әңгімелері мен шешендік сөздерінің, ... ... ... шығармашылық бітім болмысына ... ... ... Оның "Ескі ақындық", "Қорқыт сарыны" атты өлеңдерінен,
басқа да өлең жырларындағы көркемдік ойлау, ... ... ... ... ... ... тән үлгі ... тұр. Шәкәрімнің жас
кезінен бастап рухани ізденіс жасауына, оның елі мен ... ... ... ... ... ... еткен Абай мектебі екендігін ойшыл талай
жазып та, айтып кеткен болатын. Сондықтан Шәкәрімнің ойшыл ретіндегі
қалыптасу, ... ... ... сөз жоқ Абай ... ... ... ... тән түсініктер кейін Шәкәрімнің ... ... ... тапты.
Шәкәрім замана талабына сай ғылым-білімді игеру жолында көптеген
ізденіс жасаған. Оның ... ... ... әсер ... ... ... ... болды. "Оятқан мені ерте - ... ... деп ... Қожа ... ... ... ... Шығыс ғұламаларының әлем мен
адам болмысы туралы ой-толғамдарының ... ... есер ... кету ... ... мәдениеті туралы сөз болғанда ойшылдың
философиялық-этикалық ... ... ... ... ықпалын
аңғару қиын емес. Оның ұзақ циклден тұратын "Иманым" деген өлеңінен бұны
анық көруге ... ... ... ауқымы, ойлау кеңістігі бұнымен
шектелген жоқ. Ол орыс ойшылдары Пушкин, ... ... ... ... ... олардың гуманистік идеяларымен өз
шығармашылығын қуаттандыра түсті. Орыс ... ... ... ... ... ... Шәкәрім олардың көзқарастарын
адамзат болмысына ортақ құндылық ретінде бағалайды.Сондықтан кейін ойшыл
"Талпынып орыс тілін үйренумен,надандықтың жуылып ... ... деп ... ... ... ... ... отырып орыс гуманист
ойшылдарының шығармашылығын Шәкәрімнің ойшыл ретінде қалыптасуына ықпал
еткен ... арна ... ... ... еді.
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиялық тақырыптағы " Үш анық "
шығармасын зерттеу ауқымды ізденісті талап етеді. Әсіресе, осы шығарманың
желісіндегі ... ... ... ... ... ... ой жарыстыруы, қазақ философиясындағы айрықша құбылыс болды
дер едік. Шәкәрім дүниетанымындағы жан және дүниенің бастамасы ... ... ... ізденісінің өрісі осы философия тарихы болды.
Сонау көне грек Милет мектебінен бастап XIX ғасыр позитивистік ... ... жете ... болған, оларды керек кезінде сынға
алған Шәкәрімнің ойшыл ретіндегі ерекшелігі ... ... ... Осындай жағдайларды ескере отырып дәстүрлі ... ... ... ықпал жасаған тарихи жолдардың, рухани
арналарының бірі деп айтуға ... ... ... айтылған рухани
арналар мен тарихи ... ... ... ... ... ... қазақ ойшылының шығармашылығында синтезделіп, ерекше
ойлау формасында, даналық үлгісінде даму жалғастығын тапты. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... отырады.
1.2.Шәкәрімнің философиясының мәні.Бұл бөлімде ойшылдың дүниетанымындағы
адамға қарай бетбұрыстың ... ... ... анықтауға, Еуропа өркениеті туралы ой-толғамдарын
талдауға арналады.
Шәкәрім ... ... ... ... ... қазақ
ойшылы. Ол өзінің философиялық еңбегі "Үш анықта" жан және әлемнің
бастамасы ... ... ... ... ... ... даму ... сыры ашылмаған құдіретті ... ... ... діни ... және оны
табиғат заңы деп ... ... ... ... ... ... ... бұл екі жолдың да ақиқатқа сәйкесе бермейтін
тұстарын сынға алып отырған.
"Адасып діншіл азғанын,
Пәншілер ғылым қазғанын.
Философ ... ... енді ... ... ... ашық ... ... болатын. Шәкәрімнің ойынша ақиқатты іздеу
ақылы сау әрбір адамның міндеті. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... жасаған. Себебі адам тек өлмек үшін жаратылса
онда оның өмірінде еш мән ... еді. Олай ... осы ... ... ... ... ... ең басты мәселе.
"Келдім кайдан? Қайтсе пайдам?
Өлгеннен соң не болам?"
"Мен" ... - жан, ақыл - ... ма сол ... ... ... ... өмірмәндік, тамыры терең философиялық
мәселелерді көтереді. Шәкәрім "Үш ... ... ... ең
негізгі адам мәселесіне байланысты ақиқатты ... Ол ... ... ... философиялық мәселелерді көтеріп, оны шешуге тырысты.
Бұл жолда ол жан мен дүниенің бастамасы ... ... ... ... екі ... яғни, дүниенің даму заңдылығын ... ... мен ... ... қайсысы анық екенін
табуды адам танымының басты ... деп ... ... осы екі ... ... ... ... оның "Үш анық" шығармасын нақты
дәлелдемелерге сүйенген ғылыми еңбек деп бағалауға болар еді. Қандай ой
айтса да ... ... ... өз ... ... отырады. Шәкәрім
өзінің "Үш анық" концепциясын қалыптастыру барсыныда жоғарыда айтылған
жолдардың жетістіктерін ұтымды пайдалана білген. "Үш анықта" ... ... ... ... XIX ... ... О. Конттың
позитивизіміне дейін өзі көтерген ... ... ... ... ... ... көне грек ... қайта жаңғыру дәуірінде ерекше
жалғасын тапқанын түсініп ... ... ... ... Бруно,
Ламетри, Руссо, Вольтер сияқты ойшылдардың көзқарастарын жетік меңгереді.
Ғылымдағы Каперник төңкерісінен кейін ... ... ... ғылымының дамуына жол ашылған еді. Шәкәрім жаратылыстану
ғылымының негіздеген қағидаларынан бес ... ... ... әлемдегі заттар үш түрлі күйде алмасып, үнемі ... ... ... ... және ... ... Міне бұлар заттардың
өмір сүру күйлері, формалары. Бар нәрсе жоғалмайды бір күйден екінші
күйге ауысады. Екіншіден, ... ... ... заңдарынан жаралып жатыр.
Сонымен қатар дүние белгілі бір ... ... ... жолы. Бұнда барлық тіршілік иесі, хайуандар белгілі Жаратушы
арқылы емес, табиғаттың ... ... ... ... ... әр ... дене сезімімізбен білеміз. Мұқым барлықтың бәрі жаралыс
жолымен еріксіз бар болып жатқанын ... ... ... ... ... қарасаң тасы, ағашы, басқа өсімдіктер, хайуандар, адамдар,
су, от сияқты, тіпті, біріне-бірі ұқсамайды. Бұл нені көрсетеді? Бұл ... ... ... ... кезі ... ... ... жаралып
жатыр..."-деген сөз.
Шәкәрімнің ойынша, бұл бес ... ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарының негізгі жолы болып табылады.
Жоғарыда айтылған жаратылыстану ... ... ... ... ... және ... яғни, әлемдегі заттар үш түрлі күйде алмасып
отырады деген көзқарас, кейін Шәкәрімнің жану және шіру процестері туралы
айтқан идеяларына ықпал жасады. ... ... ... ... алған
жоқ дер едік.
Шәкәрім, "Ғылым жолында жану мен шіру әр нәрсенің құрауларын шешіп
таратуға себеп болады. Бірақ от ... ... Бұл ... де жалыннан
шыққан "угольная кислота" деген улы газы ауаға араласып кетіп, аяғында
хайуан, өсімдікетерге пайдалы азық ... ... ... ... ... ... иіс, ... біржола жоғалмай, қайта айналып осы
барлықтың ішінде бар болып ... деп ... ... жаратылыстану ғылымындағы кайта айналыс жолы туралы
көзқарастың ойшылдың философиялық дүниетанымына ерекше ... ... ... ... ... ... сусындаған Шәкәрім,
дүниедегі заттардың біржола жоғалуына себеп жоқ, ол ... ... ... ... Ендеше жанның да біржола жоғалуына себеп жоқ деп ... ... ... ... ... ... құбылыстар бір-бірімен себептілікте.
Себептердің түп себебі Жаратушы мәнді күште деп білді. ... ... ... ... ... қозғалысқа келтіруші мәнді күш - Жаратушы бұл
Шәкәрім дүниетанымындағы ... ... ... ... екінші анық
ол – адам жанының ажалсыздығы. Шәкәрімнің ойынша жанда жаратушылық
қасиет бар. ... ... ... ... ... бірнеше
түрі бар. Адамның жаны ең қуаттысы саналады. Сонымен қатар жан туралы
мәселеде ... ... рет ... ... жан мен ... бөліп қараған
ойшыл. Дәстүрлі қазақ медениетінде рух ол жанның өлгеннен кейінгі формасы
деген көзқарас калыптасқан. Ал Шәкәрімнің ойынша рух ол - таза ... ... ... Шәкәрімнің ойынша жанның да жоғалуына себеп жоқ, ол
тек басқа күйге түседі. Ол психология ғылымын жан туралы мәселеде сынға
алды. ... ... ... ... ... ... үшін XIX ... кең жайылған спиритуализм, магнетизм, телепатия ілімдерінің
қағидаларын кең пайдаланды. Сөйтіп ол өзінің жан өлмейді, ол ... бар ... ... ... ... ... түсті. Жанның
өлмейтіндігі, оның үнемі өрлеу ... ... ... ... ... ... болсақ, бұл ең алдымен метафизикалық
мәселе. Жанның өлмейтіндігі ... ... ... адам үшін маңызы зор.
Егер барлық тіршілік иесі өлі механизм ретінде табиғаттың заңдылығымен
айналысқа ... ... адам тек ... ... ... ... болып
қалады. Онда адамда ешқандай мән жоқ. Ал ... ... ... реніш, акыл-сана, махаббат сияқты мәселелерге келгенде адам
ерекше мәнге ие. Сондықтан адам жанының осындай ... ... ... ретінде қарауға жол ашады. Олай болса адам үшін тәннен көрі жанның
кемелдігі ... ... ... барлық қасиеттері Шәкәрімнің ойынша
жаннан шығады.Осыдан келіп, Шәкәрім жанда тән сияқты ... бар ... ... ... ... ... процесі белгілі қажеттіліктер арқылы
іске асады. Жанның тілегі ол - ұждан. Ұждан - бұл ... ... ... үш ... ... тән. ... ... мейірім, ынсап.
Міне, осы қасиеттер арқылы адамның жаны ерекше мазмұнға ие болып, бұларды
таза ақыл ... ... өзін адам ... ... ... "'Үш ... шығармасында мәселе қоршаған
ортаны тануға ұмтылған танымдық сұрақтан басталып, адамның ішкі ... ... ... ... ... ... жерде ең негізгі мәселе
адамда, оның ішкі жан ... ... ... қасиеттерінде,
еркіндігінде, оларды дамытуда екендігі ... өзі ... ... ... ... ... басты сұраққа айналды.
Адамның еркіндігі әсіресе, XVIII ғасыр Еуропа философиясында ... ... ... көтерілгені белгілі. XVIII ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
көтерген болатын. Адамның мәні оның қоғамдық өмірдегі маңызы мен ролі
жайындағы проблемада жаңа ... ... ... ... орыны
ерекше. Бірақ осы мәселеге Еуропа ойшылдары тарихи жолмен келсе, қазақ
ағартушылары басқаша қараған болатын. Шәкәрім "Үш ... ... ... ... ... адам ... келгенде ерекше сынға
да алды. Бұл жерде Шәкәрімнің Еуропа мәдениетіне деген көзқарасы туралы
үлкен мәселе бар. Шәкәрім ... ... ... ... ... жұрт деп оны алға ... ... ол өз ойына карсы келіп
Еуропадағы жаңа дәуірден кейінгі жағдайларды сынға алады. Батыс Еуропа
ағартушыларының ... ... ... орта ... Адам
қоғамдық қатынастардың жиынтығы. Кейін Еуропадағы ... ... ... ... ... ... асуына жол ашқан еді. Сондықтан қоғамдық ортақ келісім
арқылы адамның еркіндігін ... ету, ... ... құру ... іске ... Ал ... өзінің ағартушылық идеяларында қоғамдық
ортаның адамды емес, адамның қоғамдық ортаны ... ... ... сол ... ұстанды. Шәкәрім үшін адамның жаны ондағы мақсат—
мұраттар ең басты құндылық, әрі ... ... ... адам ... емес ... ішкі жан дүниесіндегі адамгершілік
қатынастарда еркіндікте. Осы ... ... ... Шәкәрім адам
мәселесінде XIX ғасырдағы позитивистерді сынға ... Тек ... ... ... ілім ... ... жолда, адамның жан ... ... ... еді. ... ... ... тек ... ортаны тануға бағытталған, ал адам
тануда бұл дәрменсіз. Сонымен жаңа ... ... ... ... "Қоғамдық келісім" теориясы адамның жеке шығармашылық
даралығынан көрі Х.О. ... ... ... ... жол ашты.
"Европа білімді жұрт осы күнде,
Шыққан жоқ айуандықтан о да мүлде.
Терең ... ... ... біл ... жыла, шырағым сырттан күл де.
Мен-ақ жүрек деген сөз босқа шығып,
Қару, күшпен көрсетіп қасқырлығын.
Мылтық билеп тұрғанда әділет ... ... өл, ... бөліске салу кырғын соғыстардың түп негізінде де осы өркениет
жатқандығын, қоғам өміріндегі ... ... ... ... жақсы
түсінген. Сондықтан ол дүниені өзгертуді ендігі ... ... ... жеке ... ... ... көз жеткізді. Міне, осыдан келіп
ол Еуропадағы көпшілік мәдениетті сынға алады.
"Қоғамдық ортаны жасаудағы ... ... осы ... ... ... ... туралы Шәкәрім Құдайбердіұлының
философиялық ой-толғамдарын зерделейді. ... ... ... ... ... ең ... орынға қойған Шәкәрім Құдайбердіұлы
адамгершілік заңдарды қоғам өміріндегі ең ... ... ... ... ... ... ... іске асырушы адам. Олай
болса әр адамның моральдық сапасы қоғамдық ортаны қалыптастыруда ... ... ... ішкі ... ... ... ... ықпал жасайтын жол - ар-ұждан. Адамның ішкі жан дүниесі, ондағы
ниет сезімдері, Шәкәрімнің ойынша тек ар-ұждан заңдары арқылы ... бар ... ... жеке ... ... ... ең негізгі
құндылыққа айналдыру. Ол үшін ар түзейтін ілім ... деп ... ... ... ... Сен ... еркіндігін
мойындайсың. Ал басқаның еркіндігін мойындау адамды адам ... ... сөз. ... ... ... адамдар ешқашан бақытқа жете алмауы
мүмкін. Сондықтан Шәкәрімнің ойынша ... ... өз ... ... ... ең негізгі міндет. Шәкәрімнің барлық ар
іліміндегі негізгі қағида осындай. Адам ең алдымен өзін-өзі тануға ұмтылу
арқылы ақиқаттың арақатынасын таниды. ... ... ... ... ... Бұл ... ... қайраты мен ойына сүйену қажет. Ой арқылы ғана
адам әр нәрсенің мүмкіндігін байыптай алмақ. Ендеше, ... ... үшін ... ... ... ... әділет, мейірім,
ынсапты негізгі құндылыққа айналдырған жөн деп түсінді Шәкәрім. Ол үшін
адамдар ... ... ... өз ... ... қарауы қажет.
"Бұлдыр болма өзіңе-өзің сенбей,
Дүние құмар, залалкес бола қалсаң,
Өлімді ойла келерлік күнді ... ... ... ем деп ... ... ғой о да сендей" -
деп ойшыл толғанады. Дүниеде ең алыс адамдар мен адамдардың арасы. Бұл
ешқандай өлшеммен ... ... ... ең ... ол да ... ... арасы. Бұған да өлшем жоқ. Мәселен, адамды өлтірген қылмыскер
мен оның құрбаны болған адамның ... ... ... ... ... ... нәзік сезімі үшін құрбан болған ғашықтардың
жақындығын немен өлшейміз. Ендеше, адам мен адамның арасы бір ... ... өте ... екінші жағынан өте алыс. Қылмыскер адамды өлтіргенде
сол адамның орнына өзін қойып көрсе, қылмыс жасамаған болар еді. ... жаны ... ... зұлымдыққа барғанына көз жеткізер еді.
Сондықтан әркімге сенің жүрегіңнен орын ... ең ... іс. ... ... қоя білу, бұл гуманизмге тән ең ұлы қасиет. Шәкәрімнің
бұндай идеялары бір ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бірақ ойшыл бұндай
түсініктерге тіптен басқа ... ... ... ... ... арқылы келіп отыр. Ар-ұждан дегеніміз адамның өз-өзіне деген
жауапкершілігі. Адам сол жауапкершілікті үнемі мойындауы тиіс.
"Кейбіреу жазады қу өмір деп,
Тұрағы жоқ, ... су өмір ... ... қылған іс-бәрі де ұмыт,
Ия, көлеңке, яки түс, у өмір деп.
Бұғанда еріп көп ... ... сөзі деп ... ... ... өзіңді-өзің
Пәленшекем айтты деп қалма сеніп..."-
деп Шәкәрім адам өміріндегі болып жататын келеңсіздіктерді тек тағдыр деп
қоя салатын адамдарды ... ... ... Бұл ... ... ... еді. ... сыры өзімен бірге
көмілетін адам бар ма екен өзі"-деп толғанады ойшыл. Адам ... ... ... ... болу қиын. Бірақ өмірдегі бұндай
мәселеге гессимистік тұрғыдан қарауға Шәкәрім қарсы.
"Кісі бағын деме бағым,
Өз ... ... ... ... болма жарық,
Қарыз алып күн нұрын".
Ойшылдың осы бір толғамдарынан ... ой мен ... ... ... аңғару қиын емес. Адамның адамгершілік қасиеті
ішке бітетін құндылық. ... ... жоқ адам адам ... өледі.
Ендеше адамды адам ететін оның ерекше адамгершілік қасиеттері, ар-ұжданы.
"Сабыр, сақтық, ой, талап болмаған жан,
Анық ... ... ма ... рахым, ар ұят табылмаса,
Өлген артық дүниені былғағаннан!"-
деген өлең жолдарынан бұндай ... ... ... алға ... ... ... соң ел арасын анық сезіп, ... ... ... ... ойшыл өзінің ар ... ... бас ... ... ... ... ... еркіндігін көксеумен өтті.
Шәкәрім қоғамдық ортаның адамды емес, адамның қоршаған ортаны
жасайтындығын бүкіл өзінің ... ... ... ойшыл. Сондықтан
оның даналық ойлары неғұрлым өміршең. Шәкәрім ... ... ... ... қарайды. Адам ол үшін ең негізгі мақсат.
Шәкәрім бүкіл ... ... ... ойшыл. Ол адамға бір қоғамның
деңгейінде емес, бүкіл адамзаттық тұрғыдан қараған. Шәкәрімді ... ғана ... ... ... ... ... ... соғыс, әлемдегі ірі империялардың кіші елдерге отаршылық
саясаты, бәрі де ... ... тыс ... жоқ. ... барлығына да
ол адамның тағдырына алаңдаушылықпен қараған еді. Ол өзінің ... жылы ... ... ... "Серігім жалғыз Әупіш
қасымдағы" -деген өлеңдерінде әлемдегі соғысқа, отаршылыққа қарсы шықты.
Шәкәрімнің ойынша бүкіл әлемді билеп төстеген адам әлі ... ... ... ортаны игеруге бағытталып, кейде адамдардың
өзіне кауіп төндіруде. Адамның ... ... еш елде ... жоқ.
Осыдан келіп Шәкәрім адамды тануға жол бастайтын "Ар ілімін" қажет ... Осы ... ... Американдық жазушы Бичер Стоу Гарриеттің "Том
ағайдың балағаны" романын ... ... ... Бұл ... ... бас ... ... құлдыққа салу, қарапайым еңбекші Томның
базарда сатылуы ғажайып суреттелген. Жазушы осы ... ... ... ... одан ... ... ... еді. Том ол Шәкәрімнің
ойынша ғұмыр бойы өзінің еңбегімен, ешкімге қиянатсыз өмір ... ... оның ... ... XX ... ... әлі толық теңдіктің ... ... ... ... салу ол адамзаттың ең негізгі қайғы
мұңдарының бірі. Шәкәрім болса;
"Көзіме елестейді құлдық дәуір,
Адамды "кұл" ... сөз ... ...
деп адамды құлдықтан құтқару жолында күресуге шақырады.
Бүкіл әлемде құлдықтың жойылуын көксеген Шәкәрімнің ... ... ... ... ... ... XX ... әлемдегі
отаршылыққа қарсы шықты. Адамзатты ардың жолына шақырды, бүкіл ... ... ... ғана адамға бұл әлемде дұрыс жағдай жасалып,
оның бақытына жол ашылатынына сенді.
"Енбекке шыда, ебін тап та,
Сабырдың түбі сары ... ... ... ... бәрі - өз халқың".
Міне, бұл Шәкәрім гуманизміне тән қағида. Шәкәрімнің "Үш анықтағы"
адамға бетбұрыс жасауы, оның гуманистік ... ... ... ... ... ... Себебі ойшыл айтып өткен қағидалардың күн
өткен сайын шындыққа айналуы оның ... ... ... жол ... "Ар ... ... ішкі ... еркіндігіне жол ашады.
Ішкі жан дүниесінде рухани еркіндікте болған адам ғана қоғамдық ... ... Адам ... тану ... ... ... еркіндікте.
Ішкі жан дүниесі рухани еркіндікте бола ... адам ... ... ... ... Ол қоғамдық қатынастардың құралы болып қала
бермек.
1.3.Шәкәрім танымының мәні. Кез-келген ойшыл белгілі бір ... ... ... ... өз ... ... ой-пікір қалыптастыруы
мүмкін. Бірақ ол ойшыл үшін жеткіліксіз. Бұны ... ... ... ... ... ... ... мәселе тарихтағы
санаға ... ... ... "Рух феноменалогиясы" атты
еңбегінде "Өзіндік сана үшін одан тыс ... ... сана ... ол басқа өзіндік санада өзін жоғалтып, басқа бір мәнге ... ... ол ... ... мән ... көрмейді, ол басқадан
өзін көреді"- деп жазған болатын. Сондықтан ... ... ... ... да діни ... оқу, ... не үшін қажет болды деген
заңды сұрақ ... ... ... ... ... ... ... білім қуып, пайда табайын деген мақсатпен іздемеген. Ол өз
идеяларына сәйкестік тапқысы ... Бұл ... ... ... ойшылдың өзін-
өзі іздеуінде, өзін-өзі тануға ұмытылуында жатыр. Өзін-өзі тану ... ... ... ... ... мен ... ... роль атқармақ. Адамның ойлау ерекшелігінде ... ... ... мәні зор. ... таным процесінде,
адамның дүниені сезіну ... ... ... ұғымдарды ерекше бағалайды.
"Тән көретін бастағы көз,
Байқамайды жан сырын.
Көр де ақылға сал деген сөз,
Көз керек қой ойлырақ.
Хақиқатты дәл көруге,
Жан көретін көз ... ... ... ... жоқ ... ... ... таным процесіндегі өзіндік ұстанымын ... ... ... ... ... бұл - ... ... әрбір құбылыстан
ой алу, дүниемен ... ... ... ... әр адам ... ... шығармашылық көзқарас ол - дүниеге ойдың көзімен
қарау. Шәкәрімше айтсақ "Тотыға тіл үйретілсе, сөзі адам өзі-құс". ... ... ... ... сана адам ... ғана ... ол ... тиіс. Өйткені сөз де, ой да ... ... ... ... ... ... жаны шығармашылықтың көзі. Адам
үшін "Адам-Әлем" қатынасында дүниеге ... ... ... ең ... ... ... ... керек. Яғни, дүниеге
жаныңмен қатынас жасау ... Бұл ... ... ... өмір сүру ... ... ... түсінік қазақтың дүниетанымына тән. Бұл ... ... Қ.Ш. ... ... ... ... тағы бір асқар биіктігі Адам мен Әлем біртұтас деген қазақтың
ой түсінігінде жатыр. Бір ... бұл ... өте ... және ... екінші жағынан бұл жалпы қазақ еліне ғана тән ... қол ... ... ... ... тұжырымы көңілге
қонымды. Сонымен дүниеге шығармашылық қатынастың қазақ үшін "Адам-Әлем"
байланысында маңызы зор. ... түп ... ... ... ... ... емес ... нәрсе ретінде қарау түсінігі ... ... ... ... ... ретінде шығармашылықта қайта жасап шығару.
Адам мен Әлем ... ... тұр. ... ол - ... ой. Ой ол ... табиғат. Содан болар Шәкәрімнің "Көңілі жанды өлмейді, тәні жанды
өлсе деп"- деп толғануы. Сондағы көңіл жанды деген ... адам ... ... ... ... жатыр.
Шәкәрім таным процесінде біржақты ойлауға, яғни, абстрактылы
ойлауға қарсы. Ол бұл туралы "Соқыр ойлы, өзімшіл бір ... ... ... де кіре ... ес"- дейді. Біржақты ойлау әсіресе ғылым үшін
кауіпті. Шәкәрім ... ... ... жанның
көзімен ... ... ... да ... ашып ... ... ... тән бұндай ұғымдарға тоқталар болсақ ... ... ... ... ... ... ... тізбектеле
береді. Тіпті кейбір ғалымдарға ғана емес Шәкәрімнің ойынша діндарларға
да өзіндік сана, шығармашылық жетіспейді.
"Таза ақылмен таппаған дін,
Шын дін емес - ... бір ... ой мен көз, ... ... ... ой түю тек жанның көзі,адамның көкірек көзімен
ғана іске асатындығын Шәкәрім өте дәлдікпен ... ... ... ... ... бұл ... процесінде ғана емес, елеуметтік өмірде де
қажетті іс. Шәкәрімнің ойынша әр ... ... көзі ... ... ... ... қалдырып,
Көңіл көзін көзің қыл.
Бас көзімен қаңғырып,
Ұқпа қойсаң, өзің біл".
Бұның ақиқатты тануда ... зор. ... өз ... ... ... ... білді. Адам шығармашылықта дүниеге қайта туады.
Шығармашылық өмірде дүниені таниды, қайта тудырады. Дала Шәкәрім үшін ол
бос кеңістік қана ... Ол - ... ... ... көз ... ... моласы. Бұл тек өткен тарих қана ... ... ... қоғамның жатсынуы. Барлығы да қазақтың
тағдыры түріндегі ой бейнесінде ойшылдың ... ... ... ой ... ... ... ... де Шәкәрім ой көзімен қарады. Өйткені ол -
ойшыл. Ал ойшыл үшін ... ... тасы - ... ... ... мен
болашағы, ой ол осының барлығына көкіректің көзімен қарау. Жер шарының
жүрегінде бір ... ... ол ... жүрегін басып өтеді деген Г.
Гейненің сөзінің жаны бар.
Шәкәрімнің ойынша ойлау бұл - дерт. ... ... ... ... Адам бұл дертті өзі ғана емдемек. Түйіндей ... ... жеке ... ... ... ғана жетеді. Шәкәрім таным процесінде
адамның ойлау қабілетінің ... ... ... ... ... шығармашылық көзқарасының даралығын дәріптеді. Адам ақиқатты ... ... ақыл ... ... Бұл ... ... ... қағидасы болды.
ІI-Тарау.
2.1.Шәкәрімнің «Үш анығы ».Ақын бұл философиялық трактатын жазу үшін
даярлықты 1898 ... ... ... ... ... ... қорытып,нәтижесінде терең танымды шығармасын 1928 жылы
ғана аяқтаған.Жазба күйінде қалған "Үш ... ... ақын ... кейінгі 1991 жылы ғана жарық көрді. Шәкәрімнің отыз ... ... ... ... ... "Үш анық" атты еңбегі туралы
хабардар болсақ та қолдан көшірілген нұсқасының өзін де оқи ... ... аман ... ... екі ... салыстырыла
отырып қалпына келтірілді."Үш анық" деп аталатын бұл философиялық еңбегі
автордың репрессияға ... ... ... ... ... ... назарынан тыс қалып келді.Қазір Шәкәрімнің творчестволық мұрасы
халыққа қайта оралды.Автор бұл еңбегінде ... ... және ... ... кең ... зерттей
келіп,өз ой қорытындысы ретінде ар ғылымы туралы өзіндік ой толғанысын
ұсынады.Бұл аса құнды ... шын ... ХІХ және ХХ ... философиялық ойдың шыңын көрсетсе керек.
Қалың оқырман қауымға алғаш рет ... ... ... "Үш
анығында" сөз болатын басты мәселе ар ғылымының негізі боп ... ... ...... ... ұждан деген ұғым
шығады.Бұған нана алмаған адамның жүрегін ешбір ғылым,өнер,ешбір заң
тазарта алмайды", - деп ... ... ой ... ... ... құру
заманында халқымыздың алға қойып отырған рухани жағынан жаңару ... ... ... ... емес пе? ... ... себебіміз кеше ғана орыс
халқының ... ... ... ... ... ... шешуші мән
бермейінше,ендігі жерде қоғамның өмір сүруі екі талай деп үзілді-кесілді
пікір түюіне ... ... да ... ... деп білеміз.
Адам ақиқатты бас көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді.Өлімнен
соң бір түрлі тіршілік бар. Екі өмірге де ... іс- ... ... -
дегеніміз ынсап, әділет, мейірім.
Сөз басы
Кетті, келді,
Толды, семді,
Өзгеленді бұл ғалам.
Туды, өлді,
Жанды, сөнді,
Өршіп өнді қайтадан.
Дөңгеленткен,
Өңгеленткен,
Түк білімсіз күш емес ... ... ... еспе ... ... не?
Мүлде өле ме,
Шын жоғалып сөне ме?
Дене жөн ... ... мен деп келе ... дүниеде көзге ілінбейтін кішкентай жандылардан бастап
адамдарға шейін бәрі өзі һәм нәсілдерінің ... ... ... ... Мұны ... таласы" дейді. Бұл жаратылыстың берік жолы.
Сондықтан барша адам шамасына қарай қай бірі өзі ... кей бірі ... кей бірі ... адам үшін ... бақ ... Ақыл ... адам
толығы барша адамға бақ іздеген болады.
Тіршілік туралы адам арасында көптен бері айтылып келе жатқан екі
түрлі жол бар, ... дене өлсе де жан ... ... соң да ... ... ... бір түрлі өмір бар. Сондықтан жалғыз ғана
дүние тіршілігінің ... ... сол ... ... жақсы болудың қамын
қылу керек дейді. Мұны ... ... ... өмір жолы ... Енді ... әлемдегі барлық нәрсенің бәрі өздігінен жаралып жатыр, оны былай
қылайын деп ... иесі жоқ, һәм ... соң ... жан жоқ ... ... осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу арқылы сау адамға
қатты міндет. Неге ... ... ... ... ... болсақ біліп
жаратушы ие бар, өлген соң да бір түрлі өмір бар ... ... ... ... ... Егер шын болса, соның да қамын ойлап, адамдарды
түпкілікті бақытқа ... ... егер ... ... оған әуреленбей
жалғыз ғана осы дүние қамын қылу үшін, олай болса бұл ... ... Оны ... әр ... ... ... әртүрлі ғылым
жайынан әрбір білімділердің сол туралы айтқан ... ... ... Және қатты керек бір шарты - өзінің ... ... ... ... ... ісі бәлендей жақсы кісі айтты деп нанып қалған
сөзіне ... ... ... ... ... шын ... сол ... жазған кітап, айтқан сөз, қылған істері һәм оларға қарсы
айтқан сөздердің бәрін ноқтасыз, науқассыз сау ... ... ... адам ... ... ... шыға алмай, арқандаулы ат сияқты
болады. Және өзінің мынау жөн дегенін ... ... ... жөн. ... ... ... да әбден сыналып, тазарған соң шын болмақ.
Бұл екі ... түбі ... ... ... ... біз һәм
әлемдегі барша нәрселердің, қайдан бар болғанын, мұны кім жаратқан деген
ойынан шыққан. Неге десең, адамның ақылы оны ... тұра ... ... жаңа бір нәрсені көрсе мұны кім жасаған, бұл неге ... ... ... ... іздеп әркім әр түрлі ой жүргізген. Тіпті,
ескі замандағылар жаратушы осы деп немесе ... ... ... ... күн, от, ағаш, тас сияқтыларға табынған. ... әр ... ... бар деп ... жасап табынған. Онымен де тұрмай адам ... ... ... ... ... бақсы, дуана сияқтыларды да
тәңірінің орнын басады деп сондайларға да табынған. Сөйтіп, соқыр ... ... ... ... ... барлықтың, бәрін Жаратқан ие
бар, өлген соң бір түрлі тіршілік бар, осы өмірде қылған ісіңе қарай ... де ... бақ, қиын азап бар, мұны ... сол Жаратушы ие
білдіреді дейді. Сіздерге ұқтыруға бұйырды деген. Ол кездегі адамның бір
қатары ... ... ерсе де, бір ... нана ... ... ... ... әдетінен шыға алмаған.
Енді біліп Жаратқан ие де жоқ, өлген соң өмір де жоқ деген жолдың
түбінде осы барлық әлем ... бар ... ... ... ... ... ... болды. Ескі заманның білімділері әр нәрсенің түпкі негізі
неден жаралғанын тексеріп, ... ... ... төрт ... деп ... - от, су, топырақ, ауа. Олардан кейінгі білімділер ол төрт нәрсенің
әр біреуі әлде неше негізден жаралғанын таба-таба жақынырақ ... ... ... ... ... ... Әр дененің көзге ілінбейтін кішкентай
тараулардан қосылып жаралғанын тауып, ол кішкентайды қанша ... ... ... ... келмейтін болады. Сол бөлінуге келмейтін түп
негіздердің атын ... атом деп ... ... ... немесе әсер деп
атады. Біздің қазақша аты жоқ болған соң бұл кітапта біз оны атом, ... ... ... барша нәрсе сол сексен шамалы атомдардың бір-біріне
қосылғанынан дене жасап, әлде неше түрге ... ... ... ... тапқан.
Мұны алғашқыда тапқан ион-грек жұртының Пифагор деген білімдісі.
Кейбіреулердің сөзіне ... ... оны ... ... ... Олай ... алғашқы тапқан Финикияның Садда деген қаласынан шыққан
Моско деген ... ... Кім ... ... да, бұл ... басында не
нәрседен жаралғанын, оның не іске жарайтынын білу үшін ... ... ... ... уа ... деген білімділері сол атомды дәлел ... әлем ... ... ... жатыр, оны былай қылайыншы деп біліп
Жаратқан ие жоқ ... бір ... ... ... жұртының патшалығы
зорайып әр елдерді қол астына қаратқан Аббас тұқымы ... ... ... білімділерінің жазған кітаптарын араб тіліне көшіргенде осы
атом туралы сөздерді араб ... ... ... молдаларының ортасына:
барлық әлем басынан бар ма еді? Соңынан жаралды ма деген дау ... ... ... ... ... ... Европаның Гасенди, Декарт, Ньютон, Линней
сияқты ойшылдары бұрынғы Эпикур, Демокриттерден қалған жаратушы ие жоқ
дегенді қайта ... ... ... сол ... ... себеп болды.
Және атомдар бірін-бірі тартып қосылуына бір күшті дәлел ... Ол ... ... ... қуат ... Оны ... притяжение деп,
арабша тажазиб дейді. Мұны алғашқы тапқан Англияның Исаак Ньютон ... жүз ... (XVII ... ... үзіліп жерге
түскенінен ойлап тапқан. Бұл біліп жаратқан ие жоқ дегенді ... ... бар ... ... ... түрлі атом, солар бірін-бірі
тартатын притяжение заңымен қосылып, дене жасап, бірінен бірі ... ... оны ... қылайын деп әр қайсысын әр бөлек жаратып ... жоқ және жан ... өз ... бір ... емес, сол атомдардан жаралған
дененің бір қозғалысы өзгерістерінен шыққан сипат.
Адам өлген соң дененің барша ... ... ... ... ... өз атомдарына қосылып кетеді де, жан дегенің бір жола ... ... соң ... жоқ ... ... ... шыққан бір кітапта
Европаның осы кездегі білімділері атомды ... ... әлде ... ол ... атын электрон қойды дейді. Мұның арабша аты жоқ болса
керек еді. ... бір ... ... "Хихату хахараба аиис" депті.
Мағынасы электрия талқаны деген-ау деймін. Бұлай болғанда атомдар ... ғой. Осы ... ... жоғарыда айтқан сексен шамалы
негіздің бәрінің негізі бір нұр екен деп жүр ... Олай ... ... түп ... нұр ... дейді.
Нұр-жарық. Нұр күннен не ... ... да ... ... шығады. Нұр бір секундта үш жүз мың шақырым жүреді. Күннің
нұры жерге 8 ... 17 ... ... жетеді. Күннен де алыс кейбір
планета жұлдыздың нұры жерге үш жүз ... ... бар. ... нұры ... мың ... азар ... бар. Нұрдың жүрісін
білімділер орысша Юпитер, мұсылманша ... ... ... - ... Пик ... төрт ... ... көлеңке жағынан шыққаннан өлшеп тапқан. Ол ... ... он екі ... жақын мезгілде бір айналып шығады. Бұл ... ... ... ... нұр да ... бар ... бір нәрседен
шығатыны, о да қозғалып жүретіні ойда болсын. Және барлық әлемнің ұшы
қиыры жоқ көп ... ... ... ... ... есеп
өлшеуге келмейтіндігі оқушының ойында болсын дедім.
Жоғарғы айтылған барлықтың бәрі ... ... ... ... қылайын деп біліп жаратқан ие жоқ деген жол әлде қашаннан айтылып
келе жатса да, әсіресе 17-18-19 жүз жылдардың аяқ ... ... ... көбірек жайылды. Олардың дәлелдерінің, күштірек дегендерін айталық:
1-дәлел: қайта айналыс жолы.
Барлық ... түп ... ... бар ... дене ... ... Әр ... өсіп-өндіретін сол дүниеде еш нәрсе
жоғалмайды, бірақ өзгереді. Әр планета, Жер, Күн, Ай ... ... ... ... ... ... кеп заманнан соң салқындап қатты дене ... бір ... ... ... соң ... бірі ... сияқты
бір себептермен қайта газ болып, онан сұйық, онан тағы ... дене ... үш ... ... де жүреді. Қайта қатты дене болған кезде бұрынғысынан
жер де, басқалар да не үлкен, не кіші ... ... ... болуы мүмкін.
Және ол қайта жаратылыста жер де, адам, ... ... ... ... соң бізден сезім кетіп, ол өзгерістен еш нәрсе сезбейміз. Ол қайта
жаралыста біздің білім, шаруа, ... дене ... ... ... ... ... Және барлық әлем біржола газ болмай, бір жағы газ
болып ... ... ... ... ... жатса керек.
Мұның бәрін өзгертіп өзінен не шығып, не болып ... ... ... ... ... ... бәрін бар қылып тұрған жаратылыс жолы. Сондықтан
біліп ... ие ... ... сөз, ол жаратылыс жолы осы жаралғандарды
өзінен бөлек ... ... ... ... заң барлықтың бәрі сол заңнан
еріксіз жаралып жатыр. Ол заң, өсіп өнуге, жоғарылауға ұмтылып ең жақсыны
сайлап алады. Сондықтан бүтін ... ... ... ... адам, хайуан, өсімдіктердегі һәм басқа нәрселердің дене бітімі,
жаралысы, реттері толық, жарасымды мақсұтты жолмен жаратылған дейді. Бұл
- ... ... ... ... ... ... бар ... өздігінен жаралып жатқан соң,
жаратушы деген жоқ. Құрғақтағы хайуандар, адамдар, өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... орап алғандықтан су хайуандары,
өсімдіктері құрғаққа ... Жер ... ... ... ... су ... Неге десең, қырда не түрлі жандылар болса, теңізде де
соған ұқсастар бар. Теңізде жылан, ит сияқтылар ... ... ... да ... ... ... бөлек-бөлек жаратқан ие жоқ дейді
(Маиенің сөзі).
4-дәлел: дене сезімі.
Біз әр нәрсені денедегі ... ... ... ... жаралыс жолымен еріксіз бар болып жатқанын көріп біліп тұрмыз. ... ... ие бар ... бұл жаратылыс себептерінің түк керегі жоқ
болар еді. Неге десек, бір жаратушы ... ... бар ... соң ... ... не? ... ... жаратушы жоқ дейді. Бұл - Бюхнер
сөзі.
5-дәлел: әр түрлілік.
Барлық дүниеге қарасаң тасы, ... ... ... ... су, от ... ... ... ұқсамайды. Бұл нені көрсетеді?
Бұл әр нәрсе қалай болса солай кезі келгендіктен себебіне қарай жаралып
жатыр. Оны былай ... деп ... жоқ ... ... ... ... ... үш жүз жыл бұрынғы Демокрит сөзі.
Жоғарыда айтып едік, бұл біліп жаратушы ие жоқ ... жол XIX ... ... шейін Европа ішінде көбірек жайылды. Онан кейін бұл ... Оның ... ... ... ... ... болды. Оның мәнісі мынау: магнетизм бір адамның жанының
қуатымен әсер беріп, ... ... ... ... бір істі ... болатын бір істі сұрап ғайыптан хабар ... һәм ... ... Спиритизм өлгендердің жанын шақырып келтіріп ғайыптан
хабар айтқызады. Кейде қағазға да жазғызады.
Телепатия, ... ... тірі ... ... өз ... ... ... істете алады. Осындай адам таңқаларлық
бұрын сыры ... ... ... ... ... қуат ... соң, ... дене сезіміне ғана нанып, онымен білінбеген
нәрсені ғана жоқ деп жүргендердің ойын шатастырып ... ойға ... рух. Жан ... сөзі ... ... еді. ... де
біраз ұғымдырақ қылып айталық: сөзі мынау - дененің арасы сезімнің орта
тұрағы, центрі мида, ол ... бәрі де ... Сол ... ... ... денелер арасындағы сезетін, қимылдататын тамыр-сіңірлерге
тұтастыратын бір жалғастық (проволкі) бар. ... жан ... ... жоқ. Егер жан бар болса, ми жан болар еді. Оның жан емес ... ... ... әрқашан өзгеріп тұратын болғандықтан, жылдар, уақыттар өту
себепті, біржола өзге дене болып ауысады. Адамның әр түрлі сезімі, ... ... сол ... ... ғана ... сезу, ескерулер. Ол денеше
әрқашан өзгеріп тұрмайды. Адам өлген соң, дененің ... ... ... бір ... хайуандарға кіріп араласады. Сөйтіп әркім
өзіне арнаулы жаны болмай, біреуден біреуге кешіп жүретін болған соң, ... не жан ... ... жоқ. ... ... ... деп жүргені сол
миға біткен сезу, әсерленудің жаңаруы, әрбір жаңаны ... ... ... ... ... Ол өзгеріп тұрған дене бұрынғы дененің өзі емес, құры
ұқсаған болады. Сондықтан, адам оны өзім деп біледі дейді.
Енді жан ... ой ... ... сөзін айталық: Герман
Шефлер деген білімді айтады: жан атом қуатынан құралған бір қуат дейді.
Уиршо - тіршілік механика дене ... 10 ... бір түр ... әр ... ... бар: ой ... ... қозғалысының
әсері дейді. Стуармель: адамның тіршілігі бізге сондай қиын бір ... ... ... ... өзге көп қиын ... ... ... бостықтағы кішкентай арал сияқты дейді. Ж. Дольн: жан
атом, дене емес, жаннан ... ... дене ... ... ой, оймен
суреттеу, ойға түсіру сияқты жан қасиеттерінің түбі де жоқ суретте және
жан қасиеттері заман, уақыт ... ... Бұл - ... ... шығатын
қасиеттерді дене жаралысының еш сипатымен сипаттауға, ... ... ... жан ... ... ... соң, ... болып, тіпті, жоғалмайтындығы білінеді. Шын анықтап қарағанда, жан
дене сияқты емес. Дене өледі, өзгереді. Жан олай емес, ... ... ... ... ... әсер береді. Ашу, жек ... ... ... ... шығады. Жан қатты әсерленсе, денені қиыншылыққа
түсіреді. Кейде қапиядағы қатты қуаныш, қорқыныш, қайғы адамды өлтіріп те
жібереді. Жан мен дене ... жат, ... ... ... да, бірігіп
тұрғанда үстіп біріне-бірі әсер береді. Докторлардың ... ... ... ... ой ... әсер ... ... (Дольн, Декарт). Жан
мен дене бір-біріне, тіпті басқа түрмен болса да, жаратушы ол екеуін бірі-
біріне әсер ... ... ... ... ... әсер ... жан әсерімен қозғалыс қылғызған дейді Олер.
Жан мен дененің бір-бірімен әсер беруі қайтарыс жолымен ... ... ... ... ... ... сияқты (Коддрос). Жан мен дене
арасында орта себеп болатын бір нәрсе бар, екеуінің де қасиетіне ортақ
болатындықтан екеуін ... ... ... сол дейді (Ж. Дольн). Бұл
туралы былай айтады: жан бөлінуді қабыл алмайды. Және денемен бір ... те ... Ол екі ... тағы бір ... қосып, оның міндетін
анықтауға ақылымыз жетпейді. Бірақ, ондай ... бар ... ... ... бір ... яки ... ... сияқты болып, сол тамыр-
сіңірлер арқылы әсер беретін шығар дейді (Ж.Дольн).
Ж. ... және ... бұл ... дене ... ... себептері
Францияның военный академиясының (соғыс мектебінің) үстінен қарайтын
Доруцатстың магнетизм жолымен бір адамды ... ... ... ... бір ... түскенде, жаны бұрынғы денеден шығып, сол адам қасында
бір түрде болып ... ... ... ... ... ... ... негізі білінбегенмен, сол сәуле сияқты дене өлген соң да,
сол жанның өз ... ... ... ... ... екенін білдік дейді.
Және бір дәлелдері: 19 жүз жылдар ішінде ... ... ... айтуы солай дейді? Бұл жан шақырып алатын спирит еді. ... ... өз ... біз сияқты барлар әр қайсымыз тірі
күнімізде адам атанып, өлген соң жан ... Бұл дене – ... ... де жансыз ешнәрсе сезбейді. Ортақ дене тірі күнде денеде болса,
өлгенде жанмен бірігіп кетіп біржола бар ... ... ... - құраст.) жолы физика жолымен табылмайтын,
сыры ... ... ... ... ... ... сөздері
мынау: атақты философ Жостшбатия шын білгіш ғалымдар жаралыс ғылымының ... ... ... ... екенін, білінбеген, сыры
шешілмегендерге қарағанда, ... ноль ... ... есеп боп
қалатынына еріксіз мойындайды деген. Био деген білімді айтқан: барлық
жаралыстың заңдарын ойласам, ... ... ... ... ... ... ... боп, терең ойларды білгізбек боп көп
кемшіліктің ұғымсыз жаратылыс жұмбағына қарағанда, бос сөз ... шын ... ... ... ... ... күн ... қиындаған сырлар туралы қанша дау айтысып, ой жүргізсең соншалық
ашық (форма) ... ... ... бір ... ... ... бар, ... жоғалмайтын бір қуаттық барлығы аңғарылады дейді.
Проф. ... ... ... ... кітабында айтады: жаралыс физика
бізге ең керектігі біздің тоймаған ақылымызды тойғызатындай емес, ең зор
керегі барлықтың бәрін жаратушы иені ... ... ... һәм ... ... зорлығымен біздің ақыл сезімімізді таңғалдыруда
деген. Руссо деген атақты поэт (ақын) айтқанмен, басында адам ... ... да, ... жетеді деп ойлаушы едім. Аяғында онымның
бекер ой екендігін білдім. Тәңірінің барлығына ... ... ... адам ... тазалыққа жете алмайды деген зор философ Биренжие. Дін
мәселесі шешілу үміті таялды деген Жан Жак ... ... ... ... сияқты неше жүз білімділер адамның ішкі ындынын тексеріп, дүниені
жаңа бір дін ... ... ... ... ... айтқан: адамдар жаратылыстың негізгі
сырын білуге соншалық нашар. Білмегеніне қарағанда, білгені жоққа есеп.
Сөйтіп ... ... ... таба ... нәрсені біржола жоқ деп
таласады. Мұның сезімі дене ... ғана ... ... ... ... ... дене сезіміне ғана нанып тұрса көп шатақ ойлар,
даулар болмас еді деп ... ... ... сыры ... ... ... ... болуды да ойласқан. Мәселен, 1797 жылы туып, 1857 жылы
өлген Огюст Конт позитивизм (шын анық) ... бір жол ... ... ... ... ... өзге ... әбден анықталмаған
һәм жаралыс жолы физика ғылымымен тексеріліп шындығына көзіміз жетпеген
нәрсеге әуре болмайық деген. Бірақ ... ... ... ... ... ... сезетіндік бар болғандықтан, күн сайын бұрын ... ... ... бұрын тіпті мүмкін емес дегендеріміз әншейін
дағдылы нәрсе болып, оны ... ... ... ол ... сөздер адамды жаралыс жолынан жоғары қуатты ойланудан тоқтата
алмайды. Осы кезде ... әлде жүз ... ... ... ... ... ... қылып күні-түні жан мәселесін
тексеруде.
Сыры жасырын нәрселер мен жан туралы, ... ... ... ... Фламмарион айтқандайын біз жалғыз ғана дене сезіміне тоқтап
қалсақ қатты алданамыз. Иондық ... ... ... ... ... жердің айналасында өзге зор планеталар айналғаннан гөрі жер һәм
өзге планеталар Күннің айналасында айналғаны ... ... ... ... да жөн ... сол ... зор ойшылдары Платон,
Архимед, аспан ғылымына жүйрік Птолемей, Гиппарх күлкі қылмас еді. ... ие бар ... деп не ... ... өзге ... ... дегені үшін не көргенін білесіздер. Ауа (воздух) кислород-азот
деген екі газдар қосылғанын тапқан ... ... ... ... ... ... ... члені Боуме протес қылғанына дым көп.
Архимед Ғайсадан 287 жыл ... ... ... көп ... өткен де жоқ.
Сондай жаңа сыры ашылған нәрсенің бәрі ... ... ... ... ... ... Фонтель. Осы күнде сыры табылған физика жаралыс жолынан
жоғары қуаттың барлығын 1738 жылы туып 1815 жылы ... ... ... ... ... магниті деген нәрсені тауып сонымен ауруларды
емдеген. Оны бүкіл Европа білімділері тексеріп бір қуаттың ... ... өзі ... көп ... ... ... ... ғылым
жолымен емес, бір шелек суды өзінің бір түрлі жолымен магниттейді де, сол
суға кейі қолын, кейі ... кейі ... ... Суды магниттегенде
сиқыршы жәдігейлер сияқты ... ... ... ... ... емдейтін тарамшы дейтіндер сияқты-ау деймін.
Францияда оны тексеруші комиссия шығып, хайуан ... ... ... да, әсер ... рас екен деп жар салған. Бұл хайуан
магнитінің түбі білімсіз болғаны сияқты ... да түбі ... ... не нәрседен шығатыны менен неғылып іске жарайтыны
табылғандықтан, ғылым еріксіз ... алып ... ... ... ... жаралыс жолымен іс қуғандар оны мүмкін дер ме еді? ... ... ... ... да ... түп ... табылмай
тұрған қуат екенін мойындау керек дейді. Білімділер бұл гипнотизм,
спиритизм, ... ауыр ... ... жеңіл нәрсе
ауырланады, тірі адамды ұйықтатып, жанын әлденеше жүз ... ... ... ... ... келесіні сөйлетеді. Өлген адамның
жанын шақырып алып сөйлеседі, жазғызады. Сондықтан олар жанның барлығы,
тіпті жоғалмайтындығы анықталды ... ... бір ... ... ... ... сынап білуге мүмкін. Жоғарыда аталған Месмер мен Калиостро деген адам
Европа ... ... ... ... ісі 18 жүз ... ... (орынбасары) болып, онан кейін король патша болған,
аяғында еліне зұлымдық ... ... ХVI ... ... ... ... күнінде соған тиіп неке қиғызамын деп
Францияның патшасы тұратын Париж деген ... бара ... Мари ... қыз ... ... бір ... ... түскен. Сол үйде
Калиостроға кез-келген соң, оның ... ... ... жоқ. ... ... бал ашқызып беріңіз, менің осы некемнің арты не
болар екен деген. Калиостро бал ашпаймын десе де қыз ... соң, ... ... ... әр ... істер істеп, ұғылмайтын сөздер сөйлеп,
қызға осы судың ... ... ... ... ... ... Қыз суға біраз
қарады да, ойбай деп талып қалды. Есін жиған соң қыз да, Калиостро да ... ... ... кете ... ... ... сол судың түбінде көп адам жиылған,
ортасында өзі. Өмірінде ... бас ... ... ... адамдарды
әкеліп бас кесіп жатқандарды көрген. Аяғында Маридің өзін де сол ... бір ... ... ... ... ... жағынан бір балта
сияқты нәрсе Маридің ... қиып бір ... ... ... ... қалған. Мұның бір таңырқарлық жері ол кезде бас ... ... ... жер ... ... жоқтығын.
Онан соң Мари наследникпен некеленген. Бірталай уақыттан соң
король болған. Онан да бірталайдан соң үкімет басты ... тез ... ... ... ... Гийотек деген бір бас кесетін машина
тауып, соның суретін салып, қалай істейтін ... ... ... ... Ол ... ... ... Мари корольдың қасында
болғандықтан, әлгі машина суреті баяғы суда ... ... дәл ... Мари ... деп ... Есін жиған соң король неге тандың
дегенде, баяғы коргенін айтқан. Онан ... соң ... ... ... де басы сол гильотина дегенге кесілген.
Калиостроның шын аты Джузеппа ... ... ... ... деп ... заты ... Жоғарыда жан туралы аты
аталған Аланкардың шын аты Рауэль. Ұждан насихатымен ... ... Осы ... ... жолы сол ... ... ... жолы. Бірақ, оны француздар ғана ұстайды.
Англия сперттері оны теріс дейді. Брахман дініне ұқсас, ... ... жаны бір ... кіріп, сонан және біреуге кіре-кіре әбден тазарады.
Мұны жандар солай айтты дейді. Англия сперттері жан ... ... кей ... ... ... ... жолы дене ... Кейінгі басқа жолға ыңғай болады. Мұндай бір-біріне шатақ жан
сөздеріне Аланкар себеп ... ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан, олардан шатақ сөз шыға
береді. Кейбір сөздер надандар сөзі сияқты ... ... Бұл ... деген кітабында сперт жайын, әсіресе жан ... ... ... ... ... ... қылған істері көп. Оның
бәрін жазбай-ақ сперттердің сырын табамыз деп ... ... ... сөзін айтайын. Морс Лошатый деген "Білім лугат"- ... ... ... ... ... ... бұрынғы ойлаған ойды өзгертіп,
жоғарырақ ... ... Бұл ... ... ғылымды
жұрттың арасына кіріп кетуі кешікпей-ақ, мұны ... ... ... 19 жүз ... ең зор ... өнер ... ... дейді.
Магнетизмді, спиритизмді жәдігөйлік, мұның сырын ашып һәм масқара
қылайық деп ... ... ... ... де, көзі жеткен соң ... ... ... ... ... өзі ... көріп анықтайды.
Бірақ түп себебін тапқан әзір ... жоқ. Сол ... ... айтайын. Ожен Воннер айтады: мен басында спиритизмге күліп едім,
енді оным ақымақтық екенін ... ... ... ... ғылым туралы
жазушысы Виктор Моние айтқан: бұл спиритизм физиктердің (дене) жаралыс
жолын қуғандардың құлаған ... ... ... көрмеген орман ағашы
жоғарылауда деген. Сол ... бас ... ... ... айтқан:
алғашында Америкада таяқ жеп, аяғында анықтығына он төрт мың адам нанып
қол қойған ... өзім ... ... ... ... ... ... "Миед Дели Стуар" деген кітабы бар. Сонда белгілі спирит ... ... ... ... ... 1896 жылы Нансы ... ... ... ... жолымен ұйықтатып емдеуге
бола ма екен деп бір адамды ұйықтатып сынағанын айтады. С... ... оған ... ... ... ... қалтаңа тык, мені
көрмедім де дейді. Ол оянғанда алдындағы ... ... ... жоқ ... ... бұл жарамайды деп қайта қойды дейді. Ұғындыруым нашар
болғанын біліп, бір күні тағы артындағы ... ... ... ... ... тық мен көрмедім. Ол оянғанда артындағы столға қарап қасықты
алды да не болса да лажым жоқ деп ... ... ... Мені ... жылы Парижде шыққан "Клуб" газетінің 14 июньде шыққан
номерінде Гарте Догасиен қол ... ... ... ... ... айтады:
Валери Обал көшесінде 243 нөмірлі үйде доктор Коканның ауру ... ... ... ... ... көрдік дейді. Лапонтин
деген гипнотезер 22 жасында бір әйелдің ... ... ... ... ... ... түк ... сезе ме деп сұрағанда, сезбейді деп
жауап берген соң әйелдердің ... шәлі ... ... әлгі ... білегіне, тіліне ине сұқса да түк сезбейді. Доктор әдейі ауыртпақ
болып, тісінің үстін қандауырмен тіліп, тісін суырғанда қаны бұрқыраса да
әйел түк ... ... соң да түк ... ... ... ... ... көріп тұрдық дейді.
Мұнан отыз ... ... ... теңізіндегі Францияның
пароходындағылар спиритизм туралы сынау үшін, жан ... ... ... ... жолдастарының жаны келіп, мен өлмей тұрып кеме
бастығы капитаннан бес ... ... бес ... ақша қарыз алып, соны
төлеп алмай өліп ... Сол ... қиын ... жүр. ... ... ... сол ақшаны төлеңіздер деген. Капитаннан сұраса ұмытып қалыппын
деген. Аналар ... сол ... ... ... дәл ... ... ... бір сынау жасап отырғанда, бір жан кеп
көршілеріңізде қант саудагерін шақырыңыз, соған ... бір ... ... ... ... ... жәдігөйлік дейтіндігінен келмейді. Жан:
келсін. Қызыл теңізге ... ... ... ... ... ... ... жалпайып алып келгенде, қане жәдігөй маған не ... Жан ... мені ... не ... ... сен ... ... теңізге бір кеме жібердің сонша қант, сонша қызметші, сондай
жолаушы бар, капитаның ... кеме он екі ... соң ... ... ... оны ... ... және жүрді. Ион жиегіне шейін жақсы
барса да, Метабан ... ... ... ... компасы (кыбыламасы)
сынып жолдан адасты. Таңға жақын бір нәрсеге қатты соқтығып, бір ... ... суға ... Мен ... ... жанымын. Саған хабар бергелі
келдім. Өкімет естіп, тексеріп жатыр. Бұрнағы күні ... ... ... менің жәдігөй еместігімді білерсің дейді. Айтқандай хабар
келіп бәрі дәл ... ... ... Озен Носи ... 1759 жылы Англияның
әскері Американың тұрғын халқымен соғысқандағы коменданты Цицерь Уильямс,
Джонсон Сосет Мэрдағы Американ адамдарына елші жіберіп, ... ... сол ... ... шартын жасайық дейді. Алдындағы соғыста
американдықтарға ... ... ... ... ... ... елші
барғанда Американың қолында екен. Сол айтады: Елші ... ... "Зор ... ... ... шақырып, соған ақылдаспақшы
болып, бір үлкен шатыр тігіп, жан шақырушысы шатырдың ... ... ... ... ... ... алдына етпетінен жатты. Сонда
шатыр солқылдап біресе олай, біресе ... ... ... ... ... дауыстар шыққан соң, жан шақырушы шатырға еңбектеп кіріп,
біраздан соң ... ... соң, ... "Зор ... не ... деп
анталады. Сонда жан шақырушы барғанымызды ұнайды, комендант бізге көп сый
беріп қайырады, ішінде ... ... ... бар ... ... бәрі дәл ... дейді.
Париждегі спиритизм мектебінен оқып шыққан түріктің Хасан
Марзух деген спириті: спиритизм, ... ... ... ... айтады: біз Парижде бірталай сперт жан шақырғанымызда көбінесе
Жақсаза деген жанды ... ... ... ... оның ... ... ... еді. Бір шақырғанымда түрік сұлтаны Ғабдулхамиттің зұлымдығын
халқы қанша уақытқа дейін ... деп ... отыз ... ... тоғызыншы айында тақтан түседі,-
деді. Өлімі қашан дегенімізде, Австрия-Венгриядағы Фране Иосифтің
өлімінен кейін болар, алты ... ... бе, ... ... ... ... ... Ғабдулхамит Сламекте өлді деген
хабар өтірік болады. Енді өлім туралы ... ... ... ... ... керек дейді Хасан. Ол кітабын Ғабдулхамит түскен соң 1909 жылы
бастырған.
Спиритизмнің Америка, Европада алғаш ... 1847 ... Нос ... бір үйлі жаны ... ... ... тұрды. Бұл Гизойль Нью-Йорк қаласында Аркадие ішіндегі Ден-
Котлада болады. Фамилиясы Америкаша Фокус болды. Бұл бір үйлі жан ... бір ... екі кыз. ... үлкені Маргарст 15-те. Кішісі Кейт 12-де.
Бір қатардан соң ... ... ... ... ... неше түрлі
дыбыстар шығатын болып, аулақ қалған үйдегі көрпе-жастық ... ... ... ... ... ... шейін қорықса да, Кейт
үйрене келе, ақсақ шайтан, менің істегенімді істеші деп ... о ... ... ... жан ... біліп, Кейт спирит болды. Онан
кейін Аери дариясының жағасындағы Ошестр қаласына ... ... неше ... ісін ... ... соң, ... неше рет ... шығарып
тексерсе де, шығарған комиссияның бәрі алдаусыз, айласыз бір қуаттың
барлығын растады. Қара халық оған да ... бұл ... мұны ... деп ... ... ... өздері қасиеттейтін бір Джорж
Обленс деген сопысы: мені өлтіріп, денемнің үстінен өтпей , Кейтті ... деп ... азар алып ... Онан соң ... ... ... Кеер һәм Лондондағы профессор Крокс сияқты данышпандар тексеріп
алдау, айласыз бір қуат ... ... деп ... ... ... газетінің бас жазушысы Август Багеридің Америкада таяқ
жеп, аяғында шындығына он төрт мың кісі қол қойған спиритизм ... ... ісі. ... ... ... ... Крокс айтады:
Еш бір ғылым білмейтін бір сперт жан шақырып ... ... ... ... ... ... ... соң, соны
өзім сынап айтқан сөзімнің бәріне де ғылым жолымен жауап берді.
Әншейінде ғылым түгіл жай ... ... бере ... ... ... ... ... Жанна д'Арк деген қыз жанның ... ... ... ... ... ... ... Штобс деген сперт ақ қағазды столға
не сандыққа салып қойса, жан ... ... ... дейді. Гроиоотвод(жай
тартатынды) шығарған Бенжамин Франклиннің жаны сперттерге келіп спиритизм
жайын үйретеді дейді. Кейбір жандар артынан дұға ... ... кеш ... ... жоқ, ... жоғарылай алмай жүрмін дейді. ... ... ... сол бөгет болып жүр деп айтады дейді. ... ... іс. ... ... ... мұсылманша Марных деген
планетадағылардың жаны ... ... ... ... ... бір түрлі тілі
бар. Соның бір-екі ауыз сөзі мынау: "Кеуи бример ем һа еб", ол - ... ... ... сөзі.
Атақты бәйт ақын-жазушылардың бірқатары спиритизм туралы ойларын
өлеңдеріне қосқан. Бұл сөзіме Тиопель Коньенің "Спирит" деген кітабы мен
Мышланың "Махаббат" деген ... куә. ... ... ... ... ... туралы айтқан жырының мағанасы мынау: Сөз ... ... бір ... ... ... ... ... жұбатады. Ашық
ұғысайық, мұндайды жеңіл есептеу орынсыз. Ісі ғылыми ең зор ғалымдар енді
бірі Германия тілінде "Спенс" ... оны да ... ... шығарған
фахризм деген болады. Ол-Үндістан дуалыларының ісі. Оларды ... ... ... Олар ... ... ... өзін ... тазартпай-ақ адам істей алмайтын істер істейді. Мәселен, бір үйде
отырған бір қатар кісіге менің рұқсатымсыз ешқайсың қозғала ... ... ... ... қалады. Бұл бақсылардың жолы болса керек. Жас
күнімізде бақсылардың асау атты жүгенсіз мініп үйге ... ... ... шаңырағынан секіріп шыққанын көріп едік .Әншейінде оның бірін
істей алмайтындығы анық. Жоғарыда аты жазылған түрік сперт Хасан Марзух
кітабында ... Бір адам көз ... ... соң, ... анау ... кім ... ... көз тигізші дедік. Біраздан соң, қашырға ... топ ... ... еді. Әлгі адам тұра ... ... ... Екі жүз
адымдай жерде келе жатқан топтың ... ... ... ... ... дейді. Қасына барсақ еш жері ауырған да жоқ қашырын мінді де
жөнелді. Көшедегілер ... ... еді деп ... Біз көз ... ... ... дейді. Кейде тірі адамның жаны дене сезімінсіз-ақ ғайыпты
біледі, адам ... ... іс ... ... лунатизм, Европаша
сомнамбулизм дегенді ғылым оқығандар біледі. Ол біздің қазақша ... адам ... ... ... әлде не түрлі істерді істеп, қайта
келіп жатып қалады да, оянғанда онысын білмейді. Оны ... ... ... ... Мұндайлардың кейбіреулері биік үйдің шатырына шығып,
таймастан дәл шеткі қырымен айнала жүріп ... ... ... ... Ол ... дымды мүлде сезбейді, ұйқыдан оянған соң онысынан өзі
түк білмейді. ... көп ... ... ... өз ... ... ... адамдардың пәлен жерім тартты, онда солай болушы ... де дәл ... ... ... түс ... дәл ... Ол да, ... Италияда дүние аралап жүрген бір қатын айнаға қарап киімін түзеп
тұрғанда, Парижде қалған 13 жасар жиені ... ... ... бе ... ... деген. Ол баланың шешесі әлгі қатынның сіңлісі еді. ... ... ... жаман ат жоқ еді. Келесі хатта жазбаса да қатын
шыдай алмай Парижге келсе, дәл айнадан ... күні ... ... ... апам қайғырар деп хат салмайды.
Америкада бір адам өзінің ... ... ... ... ... ол буаз болып қалған соң, халықтан жасырып, елеусіз
орынға қойса да білінетін болған соң, ... ... ... ... соң
бір диірменшіге түнде әлгі ... ... ... келіп: мені ломмен
өлтіріп, бәлен ... ... ... ... ... ... Соны судьяға
айтпасақ өзіңді жазым қыламын деген. Сонда қыздың миы бырқырап, қан ағып,
миынан дене суреті түгенделген. Жас ... ... ... ... ... айтпаған соң, үшке шейін тыныштатпайды. Аяғында айтып
тексеріп, айтқанындай шыққан соң сперттерге сол ... ... ... ... төрт ... ... жерден сурет тартатын аппарат қойып,
соған қыздық жаралы пішіні иығынан көрінген баланың сәулесі ... ... күні ... ... ... үйінде тұр дейді. Спиритизмді алғаш ашқан
Кетти Кипикак деген Америка әйелі де сперттерге келгенде фотография сурет
тартатын ... ... ... бар ... ғылымды қатын түнде қорасындағы иттер үрген соң, тысқа ... ... ... соң, ... ... ... ... жатқанда күнде жеміс сатып
жүрген бір кедей қатын ... де, мен ... да ... ... дейді
де жоғалады. Қайдан келгенін білмей есікке қараса, ілулі тұр. Ертең ерте
әлгі ... ... үйі ... Бұған көрінген кезде жемісті қатын
үйінде ұйқыда. Үйде аман ... ... ... ... ... әлде ... сандалып, ойлағандарын идеалист дегендердің
сөздерін оқыса байқалады.
Олар дүниеде нағыз шын нәрсе жоқ ... Осы бар деп ... ғана ... ... ... не ... сияқты нәрсе. Нағыз шыны бұл
емес дейді. Дәлелдері: сезімдеріміздің бәрі бізді алдайды. ... ... ... әлде не ... ... Құлағымыз да бір
дауысты әлде ненің дауысы сияқтандыра, ойымыз да бір ... шын ... ... қата ... шығады. Тіпті бізде дәлін табарлық сезім жоқ.
Және ұйқымызбен ояуымыз бірдей. Ұйқы түс көргенде әлде нені ... да ... ... ... ... ... анық екенін айыратын
қаруымыз жоқ. Бір сенген дене сезіміміздің бәрі алдайды. ... ... ... ... деген білгіш өзінің "Республика" деген кітабында
Троглодит деген адамдар болыпты деп мысалдайды. Олар зындан сияқты ... ... ... ... ... ... ... бірі әлде қалай кез
болып, үңгірдің аузын бекіткен есікке қақтығып, есік ашылып тысқа шыққан.
Басында көзі шағылысып түк көрмесе де, ... келе ... ... ... ... ... ... тамашалап, жолдастарына келіп айтса, мынау
жынданған екен деп ... ... Әлгі ... анық ... ... ... тұра алмай, шын дей берген соң, аналар оны ұрып-соғып
қойғызбақшы болады. Бірақ оларды сөгуге де ... ... ... ... жоқ. Не ... олар да ... көрген жоқ. Өйтіп сынап
қараса ана ... ... те еді. ... біз ... ... ондайды, білмейміз, біз білмеген соң ол айтқанын жоқ, нәрсе дейді ... Оған ... ... ... ... түп ... барлықты басқа жаратушыда білім
бар ма, жан ... соң ... ма ... еді. Бұл ... бар, ... ... ... жаздым. Және жан жоқ деушілерге қарсы дәлел
қылынып тұрған магнетизм, спиритизм, телепатия, фахризм, лунатизм, түс
сияқтыны көбірек ... Оны көп ... ... ... айту ... ... ... көрсетпекпін.
Жоғарғы Тәңірі бар ма деген екі сұрауға баяғыдан бері ... ... ... ой жүргізілген. Сол жауап пен ойлардың кейбірі үстін
болып, кейде анасы үстін бола келген. Бұл туралы қайсымыз қандай ... ... ой ... те, сол ескі ... бір ... әніне
басатынымызға дау жоқ. Менің ойымша, ескі ... ... ... сөз, ... іс қалған жоқ. Бәрінің басын олар бастап
кеткен. Бірақ көп ... өту, ... ... сияқты себептермен жоғалған,
ұмытылған. Өйтсе де қаншадан кейін екенін өзі білсін, келген ... киіп ... шыға ... 17, 18, 19 жүз ... Европа
білімділері баяғы грекионның Эпикур, Демокриттерінің ойларын жаңғыртып
отырған жоқ па? 19 жүз ... ... ... әлде ... ... ... ... таяғына кез келіп, соны үкілеп отырған жоқ па? 16 жүз ... ... күлі де ... грек-ионның Пифагорының бөркін тыстап
киіп отырған жоқ па? Жақын арада таптық деп ... ... ... ... әлде ... ... ... жоқ па еді?
Әнші, күйші кетседағы,
Ән менен күй баяғы.
Олар өзі өтседағы,
Қалды, бөркі таяғы.
Сол сияқты біз де жоғарғы екі сұрауға ... ... ... оның ... ... ой деп өз ... ... салып, бөрік
жасамақпыз. Бірақ тұңғыш дегеніміз әлде ... ... ойы ... білмеймін.
Барлықтың түп себебі жаратушының білім, құдірет шеберлігінде
өлшеу жоқ. Дәлелдерім: ғылым жолында бұл барлықтың ешнәрсесі ... бола ... да, ... алмайды. Ол бар болайыншы, қозғалайыншы дей
алмайды. Бұған себеп керек. Егер ол себепке де бір ... ... ... түбі жоқ ... ... ең түбі себепсіз, бар себеп болмаса
болмайды. Сол ... бар болу ... ... ... Егер сол себепсіз
бар болған атом, нұр сияқтылар делінсе, олар себепсіз бар болған нәрсе
емес, дәлелім - ... ... бар, ... жүрісінің өлшеуі бар.
Өлшеулі нәрсе өзі бар ... ... Егер ... ... отрицание
өзіне тарту, әрі итеру заңымен делінсе, ол қозғалысқа да себеп керек. Ол
заңды салушы керек. Және атом сияқты түп ... ... ... ... сила ... ... ... ол екеуі бір-біріне мұқтаж,
олай болған соң ондай нәрсе ... бар ... ... ... ... түп себебі себепсіз бар себеп, түп жаратушы. Ол түп
себептің ... ... ... өлшеу жоқтығы мынадан ... не ... ... да ... ... ... ... айтпай-ақ өз көзіңізде ойлаңыз: құлақ, мұрын, ауыз сияқты мүшеңіз
мақсұтпен жаралғанын көресіз. Ғылым жолымен өсімдік ағаштардың ... ... ... гүлі ... бір де бірі бұл мақсатсыз деп
айта алмайсыз. Бұлар нені ... Түп ... ... ... ... оның білім, құдірет шеберлігінде өлшеу жоқтығын анықтайды.
Егер осының бәрін істеп шығарып ... түк ... ... ... ... ... мақсат, білім, ерік, гармония тартып жарасым таңдау жоғарылау
шыға алмайды. Өйтіп кез ... ... ... ... ... жан
ғылымына жүйрік психолог, өлермен философ Вольтер ақылдары шатасқан деп
сөккен. Себебі, толымды нәрсенің толымды ... ... ... ... ... болатынын ғалымдар түгіл жабайы кісі де білсе керек.
Біз естінің ақылын, ... ... ... шеберлігін ісінен танимыз.
Менің ойымша, бүтін барлықтың бәрі бізді осындай болмақ жолды салған ... ... ... шеберлігінде. Өлшеу жоқ деп бізге ... ... ... ... түпкі сырын,
Көрсетіп те айтты ғой.
Елемеді оны біздің,
Тіпті өзімшіл мисыз ой.
Әлде түп ... ... ... ... да ... ... ... сіз
айтқан себепсіз бар себеп-ақ болсын, бірақ соның бар қылған атом сияқты
негізден шығып жатқан сансыз нәрселердің бәрін де сол түп ... ... дер? ... ... мынау: Мәселен, мен асқан білімді, ... ... ... бәрін жасап шығаратын зор машина жасасам, соның істеп
шығарған нәрселерін мен жасады дейсіз бе, ... ... ... бе? ... ... дәл сол кезде жасап шығарған машина ғой. Ал, ... ... қуат ... берген мен ғой. Маған сондайлық ... һәм ... ... нәрселерді шыға-рып түрған жаралыстың
негізгі табиғаты ғой. Ол ... ... ... ... ең ... ғой. Енді бәрінің түп иесі кім болады? Әрине, басқы жаратушы.
Мінеки, осылар әр нәрсенің бәрін тәңірі жаратады ... ... ... түсіну
керек, байқау жөн. Ескі дін молдалары қай дінде болса да жаралыс жолының
сырына шор-қақтығынан бұл туралы анықтап ұқтыра алмаған.
Жан немене?
Мен ... ... ... біз ... түп ... ... да түбін тексерсек, жан да дене сияқты басынан бар болып табылады.
Дене ... ... сила ... ... ... дегендегі қуат
осы жан. Сол жанды денеден денеге өсіп өршиді. Жан да өршиді. Ғылым
жолында әлде неше ... ... де ... кеш ... ... ... да еш нәрсесі ... ... ... толықтығы
нашарлығының кезегіне қарай жанның да толық, нашар уақыты болады.
Мәселен, жаңа біткен ... ... ... ұрық ... өлген
шегірткенің ұрығының жандарын ойлаңыз? Хайуандардан еркі аздығы ... де жаны ... ... Мәселен, бидай, тары, шөптің тамыры,
жемістің ұрығын ойласаңыз, бұл 20 жүз жылдық адамдары білгіштері адамның
ақылы ... ... ... пайдаланып отыр. Қайдан алып осы
соқыр, ессіз деп ... ... ... ... алып, әйтпесе сол
соқыр ессіз деген жаралыстың бір шыбынын, не бір тозаңын адам ... ... ... ... ... нәрселерінен жұмыртқа да жасар,
ет те істер, бірақ соның бірі құс болып ... бірі ... ... ... ... ... да ... мұнан былай ғылым зорайып әлгі айтқан
жұмыртқа мен етке ... ... ... жан да алып ... ... түп жаратушысы сол кісі деп сау ақыл айта алмас. Дене ... әсер ... ... ... тез әсер ... да ... ... да бар. Мәселен, кішкене хайуандар мен түйе, ... ... ... Піл 20 ай бойы бала ... қол ... ай көтереді.Және дененің жаннан әсер алмастай болып өліп қалғандай
болады. Мәселен, тас, қу сүйек, құм, күл сияқтылар, олар не ... ... ... ... менің ойымша, тіпті заманынан кейін олар да жанмен
қосылып сезімденуге жараса керек. ... тас пен құм ... ... алып ... қынаның астында тас пен сүйектің бетінде топырақ
сияқты бір нәрсемен жабыстырылған болады. Сол ... ... ... ... ... ... Мен ойлаймын, су мен топырақ ... ... ... ауа, су ... ... ... ... қына
шығарып отыр. Бұл былай тұрсын ғылым жолына барлық планета нәрселерінің
бәрі ... газ ... тас ... ... анық. Менің бұл ойым
дұрыс болса. қына мен газ отқа ... ... де көп ... ... ... сезіп өршуге жарайды екен. Сөз кезегі ... ... шіру ... ... айталық:
Жану мен шіру.
Ғылым жолында жану мен шірудің түбі бір. Екеуі де әр ... ... ... ... ... Бірақ от жылдам шешеді. Бұл
екеуінің де ... ... ... ... ... улы газ ... араласып
кетіп, аяғында хайуан, өсімдіктерге пайдалы азық болып ... ... ... ... ... иіс, жалындар да біржола жоғалмай,
қайта айналып осы барлықтың ... бар ... ... ... қайта келейік: Жан менің айтқанымдай баста бар ... ... орын ... ... соң, ... ... ... жоғалып
кетпейді. Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк
дәлел жоқ. Олай ... бір ... ... ... ... бар ... жүреді.
Мен бұл араға шейін жанның бірінен бірі артылатын қасиеттерін анықтап
бөліп айтпай бәрін де жан деп ... Жан әр ... ... Мәселен,
инстинкт - сезімді жан, сознание - аңғарлық жан, мысль - ойлайтын жан, ум
- ақылды жан дегендей әр түрлі қасиеттері ... ... әр ... ... ... дене бітіміне, себептеріне қарай болады. Дене әр ... ... жан да ... ... жоғарылайды. Өсімдіктегі жандар сезімді
ғана. Мәселен, жылылықты сезіп, өніп, үсіп, суықтықты ... ... ... ... оның ... бір бірінен сезімдірегі бар сияқты.
Өсімдік жайын жазған кітапта бір шөп бар. Ол ... ... ... тарауларының ұшындағы ине тікендерімен шаншып, дәнін сорып, ... ... ... Бұл ... ... бұл өзгерістерінен гөрі
аңғарарлық болғаны емес пе? Аңғару, ойлау ерікті хайуанның бәрінде ... ... да ... бірі ... ... бірі ... оны ... та әркімге белгілі. Адамның күйі сол хайуандардан есті болмаса
да, толық ... ақыл ... ... ... сол адам да табиғаттан шебер
емес.Жан туралы тағы бір ой бар. Ол су суға, топырақ ... ... ... ... ... ... былжыр сияқтанған соң
ол жан өзге жандардан қайтып айырылып шыға алады, ... мұны ... ... ... ... бар ... жаннан шыққан ерік, талап,
ой, мақсат, сезім, білім арқылы көзіміз жетсе де, оның ... ... ... дәлелім жоқ. Ол денеше қосылмаса керек. Және қосылады десек
те бөлінуі оңай. Мәселен, жаратушысы соқыр сезімсіз табиғат болсын, мейлі
біліп жаратушы ... ... ... ... да, жаралыс жолында
денелерді бір-біріне қосып, неше түрге түсіріп, ол құрауларды ... ... ... онан неше ... ... шығарып отырған жоқ
па?
Шақпақ темір мен шақпақ ... ... ... ... электрия,
радио құралына шейін ойлаңыз? Және су әншейін қарағанда бірақ нәрсе. Оның
қаншасы водород, қаншасы кислород екенін біліп, соны айырып алып ... ... ... қайта қосып су қылып отырған кім? ... ... адам ... газ қылып, онан соң сұйық, онан соң қатты дене
қылып, ол денеден ... ... ... нәрселер қасиеттер шығарып
отырған соқыр, саңырау табиғат не біліп жаратушы тәңірі болсын, ол мынаны
былай ... деп ... ақыл айта ... ... ойымша, жанның жоғарыда
айтылған қасиеттерінің бір де бірі дене істеріне, дене қасиеттеріне тіпті
ұқсамайтынына ... ... бір ... бір түзелмей бірте-бірте
жоғарылауына қарағанда келесі айналыста мұнан да жоғарылап, зор ... ... ... ... ... ... Фламмарион, Герберт Спенсер,
Стуармель, профессор Фонтель сөзіндей сөзді тесе ... өте ... ... «Үш ... » ... ... ... мейірім үшеуін қосып айтқанда мұсылманша ұждан, орысша совесть
бар. Бұл не? Бұны істеп тұрған кім? ... ... ... ... ... ... ... Менше, бұл жауап сол ұжданның солай қылғанда ұнайды
деген болып шығады. Мен сол ұждан қайдан шығап тұр десем оған ... ... ... ... ... Неге ... жан тіпті жоғалмайтын,
бұзылмайтын нәрсе, барған сайын жоғарылайтын нәрсе. Сондықтан тезірек
жоғарылауға себеп керек қылады. Мәселен, таза ... ... ой, ... ... ... қатты бір керегі -ұждан. Оны осы өмір үшін керек
қылмайды, соңғы өмір үшін де керек ... ... егер бұл өмір үшін ... болса, ол не пайда, не мақтан үшін болады. Мәселен, атым қалсын,
пәленше мені ... кісі деп ... мені ... ... ... ... ... жоруы жоқ. Себебі, ол ұжданның иесі жан жоқ, артқы өмір жоқ ... ... ... ... ... бір машинасы ұжданымен іс қылды
не, қылмады не? Тәңір жарылқасын, алайын деудің де қисыны жоқ. ... ... бар деп ... жоқ. ... ... ... ... жарылқасынды
естімейді, көрмейді. Менің таңырқайтыным сол Тәңірі жоқ деп отырғандар
жасасын, пәленше жасасын пәлендей іс дейді. Бұл ... па, ... ... болса кімге? Тілек болса ... ... ... қанша айтып
Тәңіріні жоқ қыламын дегенімен жанның сау ақылы Тәңіріні мойнына салмай
қоймайды. Бірақ, ... оза ... оны ... ... жан жоқ
деушілер жан миға біткен бір сипат, онан бөлінетін нәрсе емес ... ... ... таба ... орнын сипалаған сияқты. Себебі ми, жұлын, электрия
қуаттарын ... ... ... ... ... жанның тұрағы, ол
бұзылса электрия кеткен сияқты жан да кетеді. Жан адам өлген соң, ... ... ол өлсе тағы бір ... кіріп жүреді деген сөздің
дәлелі не екен?
Олай болғанда шыққан жан тағы бір ... кіре ме? ... ... ме? Егер ... ... кіреді десе, өз жанының бар жоғын біле ... оған тағы бір ... не ... бар? Егер ... жан болады
десе, өлген адамның жаны ... ... ... ... ... ... жоқ па? ... хайуанға жан болса да, ол жан өзін-өзі мен деп
біліп жүрмей ме? Аяғында жан әр ... ... ... ... ... не ... не ... болады деген брахман дінінің сөзі болған жоқ
па? Жан жоқ деушілердің және бір дәлелі - ... ... ... ... ... қайта газ болып, онан сұйық болып, онан және салқындап, қатайып
планета ... ... ... да ... ... ... өсімдіктер
болады. Ол кездегі әр нәрсеміз бұл өмірдегіге тіпті ұқсамайды. Бірақ ол
өзгерістерде бізден сезім жоғалғандықтан, біз түк ... ... ... ... күтіп жүрген қияметі. Және бір дәлелі: жаратылыс жолы:
онысы бәрі жаратылыс себебімен жаралып жатқан соң, басқа бір жаратушы ... бар ... ғой. Ол ... ... ... ... білімсіз ессіз
қылып, біресе таңдаушы, жоғарылаушы қылып отырғанын көрдіңіз бе?
Түзелуші мақсатсыз, талапсыз түзеле ала ма? Сезімсізден ерік,
мақсат шыға ала ма? ... және бір ... - ... жолы еді. ... мен жан жоқ ... ... дәлел қылудан гөрі жаралыстың ... айту ... еді. ... барша адам, хайуан, өсімдіктер басында ... ... ... ... ... және ... ... Хайуандар,
адамдар бірі-бірінен туып өзгерген дейді. Мұның тәңірі мен жан ... аз ... да, бұл ... ... ... ... ... болмаса, барша өсіп-өнгендерді түрлентіп
шығарып жатқан жаралыс жолы екеніне еш сау ақыл таласпайды. Бірақ біріне-
бірі ұқсағандардың бәрін ... ... туып ... дей ... ... ... алмайды. Бұл жер, өсімдік, хайуандар шығаруға жарарлық
болғанға шейін мұның топырағы, суы ... ... ... ... болып
араласқан, сөйткен жерден өскен өсімдік, хайуандар себептеріне, топырақ,
суы, ауасының ... ... ... бірі ұқсас, ұқсаңқыраған тіпті
ұқсамаған болып ... ... бұл ... ... үшін ... сортаңдағы,
балаулы сайдағы, өзен бойындағы өсімдік, шөп бұтаның бір ... ... ... ... ... ... көріп,
солардың топырақ су, ауа сияқты себептерін тексеріп ... Егер ... ... сөзі ... ... ол өсімдіктер де бірінен бірі туып
өзгерген болып табылады. ... ... мен ... ... туса да, ... ... тумайды. Бұл сөзімнің қорытындысы тәмам барлықтың ата-
анасы бір екені рас. ... туып ... ... да рас. ... ... ... бірі туып ... жоқ. Жаралған себептерінің ыңғайына
қарай біріне бірі ұқсас не ұқсаңқырап, не ... ... ... жатыр.
Бұл сөзді маймылдан туғанға арланып айтып отырғаным жоқ, қайта жаманнан
жақсы туғанға қуанатын орным бар. Бұл кезде бүкіл ... ... ... ... ... ... дау ... орысша ғылым оқыған жастар
тексермей, үстірт карап, мені сөгуі мүмкін. Оларға айтатыным: Дарвиннің
нәсіл туралы, ... ... ... ... ... сын ... ғалымы Дидвар Дортманның дарвинизм туралы жазған кітабын ... мен ... ... ... ... соң мені ... ... Осы кітаптың аяқ жағында менің қай қорытындым болса да көбіне
Европа ғалымдарының таласты ... ... Оның ... өз ... алып ... Өз ... ... езу болғаным жоқ деп өзіме
өзім сенемін. Және өз ақылым ұнағанын жаңалап, ... да бар. ... екен ... ... онан асып ... не ... ... терең ойын
құмға көміп, өз көзін өзі шұқып шығарғандық деймін. ... ... ... ... ... түс көру ... бәрі бір
қуаттан шығады деп әр түрлі жору айтқан Европа ... сөзі ... ойым ... жан да бар, жын да бар, адамның өз ... ... да ... Дәлелім:
1.Шақырмаған жан келіп, кейде өзі ... жаны ... сөз ... ... ... ... жындылық кез
болатыны.
3.Ұйқыда кезу, лунатизм, магнетизммен біреудің еркін ... ... келу - бұл үш ... үш бөлек қуаттың иесі болуға лайық. Оның бәрін
бір-ақ қуаттан іздеу қате деймін.
Мен жан жоқ, ... соң өмір жоқ ... таң ... ... ... ... ой ... отыр екен? Осы кезде жанның барлығына,
өлген соң да жоғалмайтынына күндей жарық дәлелдер ... ... ... қалған әдет алған шатақ діннен шыға алмаған молдаларша қатып қалу
- ақыл ісі ме? Бір адам ... ... соң да ... ... ... ... ... қабылдап нанса, және бір адам жан өлген соң біржола
жоғалады деп таныса осы екеуі өлерде есі ... ... ... ... өлсе,
екеуі не жанынан өледі? Әрине жанның өлген соң ... ... кісі ... болып, жоғалуына нанған кісі өкініште болып, бір
жола жоғалмады-ау деп өлсе ... Және ... ... тілегі
екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына жете
қуанса ... Олай ... бай ... құры ғана ... үшін
адамдыққа лайық деген кісіге жақсылық қиянаттың көп айырмасы жоқ болса
керек.
Ізін білдірмеудің ... ... ... себебі өлген соңғы жан
өміріне нана алмай ... жан екі ... ... керек таяныш
екеніне нана алмаған кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, ешбір жол, ... ... Егер бір адам ... ... соңғы өмірі мен ұждан соның
азығы екеніне әбден ... оның ... еш ... ... алмайды. Адам
атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір ... жол осы ... жолы ... ... ... ... түсіріп
жүрген шатақ дін, жалқаулық, әйтпесе жаратушыда білім бар, өлген соң да
бір түрлі жан тіршілігі бар. Жан екі ... де ...... еш ... ... бұл ... ең зор ... үш анық
дегенім осы.
2.3.Шәкәрім Құдайбердіұлы философиясының тарихи мәні. Әрбір ойшыл ... ... ... ... ... ... мен ... тыс қала алмайды.Осы қарама-қайшылық,қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жасап,ойшылдың қоғам қайраткері ретінде
қалыптасуына әсер етті.Әсіресе,Шәкәрім өз заманындағы қарама-қайшылықтан
шығудың жолын ... ... ... ... ... ... санасының қалыптасуына
дәстүрлі қазақ мәдениеті,Шығыс және ... ... ... ... ... ... философиялық туындылары Шығыс
пен Батыс мәдениетінің арасында рухани сұхбат құрды.Осылайша ол қазақ
философиясын жаңа ... мен мәні ... ... сұрақтар арқылы
қуаттандырып,қазақ философиясында өзіндік ойлау формасын қалыптастырды.
Әрбір ... ... ... ... оның ... ... ... нәр алып қана шектелуі жеткіліксіз.Бұл санадағы тарихи кезең
ғана болып саналады.Ойшыл үшін ... ... ... ... ... ... ... зор.Ол философия
тарихына ену деген сөз.Осы тұрғыдан алғанда Шәкәрім өз шығармаларында
замана қайшылығын ... қана ... ... одан ... ... жол ... арілімін көрсетті.Осылайша оның шығармашылығы
қазақ ... ... ... ... ... санаға айналу процесінде адамның өзіндік санасының алатын
орны ерекше.Шәкәрім үшін өзіндік сана бұл ... ... ... ... ... ... ерекшелігін көрсетеді.Сондықтан таным
процесінде ... ... ... ... ... бағаланып,айрықша ... ие ... ... "Үш ... концепциясы ойшылдың өзіндік
санасының қайталанбайтын формасы болып табылады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы өзінің философиялық ... ... ... дәстүрлі философия тарихын ұтымды
пайдаланып,керек кезінде сыни ... де ... ... деген біржақты,абстрактылық көзқарастан аулақ болып, "жүректің
таразысы" деген ұғым арқылы нақты ойлауға шақырады.Бұл жерден де ... ... ... ... ... болмыстық
негізіндегі ең басты мәселелердің бірі адамның қоршаған ортаға және өз-
өзіне деген қатынасы жайында.Мұнда ол ... ... ... ... осы ... ... ... дәуір
ойшылдарының адамды жасаудағы қоршаған ортаның рөлін асыра дәріптеген
теорияларының қарама-қайшылығын аңғарып,Қоғамдық ортаны ... ... ... ... ... ... ... мәнін
адамдардың ішкі жан дүниесі арқылы ашып, адамды ең басты орынға ... ... ... ... ... ... болатынына сенді. Осы
тұрғыдын алғанда, ... үшін адам ... ... жемісі
дегеннен көрі, ол қоғамдық қатынастарды жасаушы ең басты мән, құндылық
болып саналды.
Қорытынды.
Еліміз ... ... ... даму ... ... ... көңіл аудара бастаған ... ... үшін ... ... ... даналық ой
толғамдарының маңызы ерекше. Қазақ халқы әлем ... ... ... мен ертеден қалыптасып келген ойлау мәдениеті
арқылы үлес қоспақ.Сондықтан болашақта халқымыздың данышпан ойшылдарының
дүниетанымын зерттеу жалғасын табады ... ... ... ... сияқты қазақ ойшылының дүниетанымына қазіргі ... ... ... сай ... жасау болып табылады.
Шәкәрм Құдайбердіұлы өлеңдерінде өз заманындағы қоғамның
бейнесін,адамдардың ... ... ... бейнелеп берді.Осы тұрғыдан ... ... бір ... қазақ халқының тағдырымен біте
қайнасып,адамзатты алаңдатқан ... ... ... ... қалыптасып,сол заманның қарама-қайшылығымен бірге өмір
сүреді.Ендеше,оның шығармашылығын белгілі бір тарихи кезеңнің қарама-
қайшылығынсыз қарау ... ... ... ... ... тарихи санасын қалыптастырушы бірден-бір фактор болып табылады
деп айта ... ... ... ... ... ... қоғамдағы қарама-қайшылықтың көзі,мәні адамда
жатқандығын жақсы түсініп,ол ... ... ... адам ... мен ... ... туралы мәселеден бастады.Әлем
философиясынан ... ... ... ... ең ... "Үш анықты " жүйелейді.Шәкәрім осы еңбегінде адамды ең басты
орынға қойып,оның ... ... ... ... ... ... егер адам жаны ... біржола жоғалса,онда адам
не үшін бұл дүниеге келеді,онда қандай мақсат бар?Шәкәрім сонымен қатар
дүние қайдан пайда болды,әлде ол ... өмір ... ... ... ма ... сұрақтардың төңірегінде ізденіс жасайды.Осы жолда ол
әлемдегі діни және ғылыми ... ... ... келе өзінің
философиялық концесиясы"Үш анықты" ұсынады.Бұл жолда ... ... ... ... ... ХІХ ғасыр ... ... ... ... зерттейді.Сөйтіп қазақ
философиясын жаңа білім арналарымен қуаттандыра түсті.
Адам өзі өмір сүріп ... ... ... ... ... ... тыс қала ... сол жағдайдың мәнін
түсінуге ұмтылып,одан шығудың жолын іздеп ... ... ... жол іздеуге
тырысады.Шәкәрімнің шығармашылығының бірінші кезеңі ... ... ... оның ... орын ... оның шығармаларын оқи отырып белгілі бір дәуірдің
бейнесін көреміз.Ойшыл алдымен жаңа ... ... сай оқып ... ... ... ... шет елге шығып, әлем ойшылдарының
шығармаларымен танысуға мүмкіндік алды.Бұл дәл сол ... үшін ... ... ... ... тұрғыдан кемелденген
кезеңі,оның шығармашылығының екінші кезеңі болды.Шығармашылығының ... ... өз ... қарама-қайшылығын бейнелеп қана қойған
жоқ,ол одан шығудың жолын іздеді.Осы жолда ол ... ... ... ұсынды.Оның идеялары уақыт өткен сайын шындыққа айналып ... оның ... ... ... санаға айналды.
Таным процесіндегі Шәкәрімнің бір ерекшелігі,ол философия тарихын
зерттеу ... ... бір ... ... ... ... келгенде,көп жағдайларда оған сыни көзқараспен қарайды.Осы
тұрғыдан алғанда,ойшылдың философия тарихына нақты ... ... ... ... көзқарспен келгенін аңғарамыз.Ол бұл жолда өзінің
идеяларын дәлелдеу үшін Еуропа ойшылдарының идеяларына біршама ... адам үшін ең ... ... ... ... ... жаны
өледі ме"-деген метафизикалық мәселелерден бастау алатын ізденісінің
аясында,өзінің философиялық "Үш ... ... ... ... ... ... адамның өзіндік ойлау мәдениетінің
ерекшелігін жоғары қойды.Ол әрбір адамға өз алдына жеке әлем ... ... ... таным процесінде субъективизмге бой
алдырды.Ол таным процесіндегі адамның даралығын аса бағалады.
Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымы өзінің негізгі ... ... ... ... ... ... және орыс гуманистерінің даналық ілімдерінен
қуаттана отырып өзіндік ... ... ... ... ол
адамның шығармашылық қабілетін ерекше бағалап,дүниеге тәннің көзі ... ... ... ... туралы мәселені көтерді.Ол көкірек
көзі,ой көзі деген ... ... ... мәдениетіне тән
ұғымдар,түсініктер арқылы ... ... ... оның ... шығармашылық көзқарасында.
Адам мен қоғамдық ортаның арсындағы қатынас Еуропа жаңа
дәуір ... ең ... ... бірі ... Еурпа
ойшылдары қоғамдағы келеңсіздік пен бақытсыздықты қоғамдық ортаны өзгерту
арқылы жоюға болатынына шексіз ... Рим ... ... ... ... құру ... Еуропада ағартушылық дәуірде ерекше
дамып,қарама-қайшылықтан шығудың жолы ретінде "Қоғамдық келісім" теориясы
дүниеге келді.Қазір бұл теория ... ... іске асып ... ... ... адамның еркіндігі.Демократиялық,құқықтық мемлекет
құру,бұл қазіргі әлем халықтарының мақсат тілегіне айналып отыр.Бірақ бұл
жолдың қарама-қайшылығы да аз ... ... ... ... ... тобы ... ... дамуына жол ашса,кейбір
елдерде заңдар ... ... ... да ... ... ... тудыруда.Қазақ ... ... ... ... келгенде Еуропа ойшылдарымен салыстырғанда тіптен өзгеше.Оның
ойынша қоғамдағы келеңсіздіктер мен бақытсыздықты жою үшін ... ... ... ... ... адамның жеке ішкі жан
дүниесін,адамгершілік қасиеттерін,ар-ұжданын ... ... ... ықпал жасап,оны түзетуге болады.Егер қоғам өмірінде бұл ... іске ... ... және оның жаны ең ... ... ... соңды болмаған өзгерістер болып,адамзат ортақ
бақытқа жетер ... үшін ең ... ... жанын тәрбиелейтін "ар
ілімі" қажет деп білді Шәкәрім.Ар ілімі арқылы ғана қарама-қайшылықтан
шығуға болатынына сенді.Сол арқылы ғана ... ... пен ... ... деп ... ... ... адамның рухани құндылықтары
туралы ой толғамдарының жалпы адамзатқа ортақ маңызы зор болғандықтан оны
әрқашан жаңа қырынан зерттеуге ... бар. ... ... ... ... ... біз өмір сүріп отырған заманда адамның жан
дүниесіне,оның адамдық болмысы мен мәніне бетбұрыс жасауда ... ... ар ... болашақ адамзат қоғамын дамытудағы ерекшелігі мен
қажеттілігін ... ... ... ... ... осы
жолдағы жасалған қадамдардың бірі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. ... ... ... ... ... ... ... Рақымжанов Бақытжан - Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымына
тарихи философиялық талдау.Автореферат.Алматы.2005-32 бет.
4. ... ... М., ... ... ... ... журналы № 9.1994.24 бет.
6. Шәкәрім.Шығармалары. - ... ... 138 ... ... екі ... ... ... Жазушы,1995, 6 б.
8. Дулатов М.Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1991. 235- 236 б.
9. Құнанбаев А.- Алматы, 1977.2 т. 153 ... ... ... ... діни-этикалық көзқарасы.
Философия ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... ... Алматы, 1996. - 26 б.
11. Әбдірасылова Г.З. Шәкәрім ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның ... ... 1998.- 23 ... ... Қ. Шәкәрім //Бес арыс. - Алматы, 1992, 10-39 б.
13. Мағауин М.Ақын,тарихшы,философ //Бес арыс.-Алматы,1991. 85-127 б.
14. Есім Ғ. ... ... соң ... ... ... ... бар ... сауалына жауап ізденістер) //Абай журналы. - 1998, №4, 13-18 б.
15. ... ... ... ... ... ... негіздері.Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу
үшін ... ... ... ... ... ... Ізтілеуова С. Шәкәрімнің сырлы сөзі. Алматы, 2004.-144 б. (91 -139).
17. ... Ш. ... ... ... 1988.- 560 ... Бөкейханов Ә.Түрік, қырғыз, казақ һам хандар шежіресі. (Оқшау сөз).
//Абай журналы.- 1994, №9. 38-39 ... ... М. ... ... ... Мырзахметұлы М.Шәкәрімнің "Үш анығы".// Шәкәрім ... ... ... ... б.
22. Бес арыс.Естеліктер,эсселер және ... ... ... ... ... Ш.Уақыт шуағы. А.,2000.389-396-б.
24. Қалижанұлы У.Қазақ әдебиетіндегі ... ... А., ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім Құдайбердіұлының философиясындағы адамтану бағыттары44 бет
Ежелгі Үнді және Қытай философиясы туралы6 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Гуго Гроций философиясындағы құқықтық теория6 бет
Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте оқыту96 бет
Шәкәрім және Хафиз: өнер философиясындағы үндестік14 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының би ретіндегі қызметі123 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының жан туралы философиясы9 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының лирикалық өрнегі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь