Қазақтар

Қазақтар— ұлт, Қазақстан Республикасының байырғы және негiзгi халқы. Қ-дың ҚР-дағы саны 8,3 млн. (1999), әлемде 12,4 млн. Түркi тiлдерiнiң солт.-батыс қыпшақ тiлдерi тобына жататын қазақ тiлiнде сөйлейдi. Ислам дiнiнiң сүнниттiк бағытын қабылдаған. Оған дейiн шаман дiнiнiң негiзi болған тәңiрге, аруаққа сиыну нанымдары орын алды. Қ. тұрантектес расаның негiзгi өкiлi. Өз алдына тұтас халық болып қалыптасқанға дейiнгi этн. тарихы аса күрделi. Қазақ даласын қоныстанған әр түрлi тайпалар Қазақстан жерiн ерте тас дәуiрiнде-ақ мекендей бастаған. Оған айғақ болатын ежелгi адамдар тұрақтары Қаратау, Маңғыстау, Орт. және Шығ. Қазақстан, Бетпақдала, Мұғалжар таулары, Балқаш к. маңынан ұшырасады. Археол. жұмыстар нәтижесiнде палеолит дәуiрiне жататын 500-дей ескерткiш орындары анықталып, олардың саны жылма-жыл артып келедi. Мезолит дәуiрiнде садақ пен жебенiң пайда болуына орай кезбе аңшылар тобы бөлшектенiп кеткендiктен, бұл дәуiр тұрақтарының (жалпы саны 50 шақты) зерттелуi мардымсыз.
Қазақстанның неолит (тұрақтар мен қоныстарының жалпы саны 800-дей), қола дәуiрiнен қалған ескерткiш мұралар аса бай, алғашқы аталық тайпалардың көбейiп, өркендей бастағанын және ол тайпалардың көршiлес Сiбiр, Орал, Едiл бойы, Орт. Азия халықтарымен тығыз байланыста болғанын көрсететiн археол., антропол., этнол. дәлелдер көп (қ. Дала өркениетi; Көшпелiлiк; Қазақстанның көне заман мен орта ғасырдағы тұрғындарының антропологиялық сипаттамалары). Б.з.б. 1-мыңжылдықта Қазақстан аумағында өмiр сүрген ежелгi тайпалар көшпелi тұрмысқа ауысып, олардың өзара бiрнеше тайпалық бiрлестiктерi құрыла бастады. Солардың ең iрiлерiнiң бiрi — сақтар. Олар Сыр бойы, Қаратау, Талас өлкесiнен бастап Тянь-Шань тауларына дейiнгi оңт.-шығыс беткейдi мекендедi. Арал т. мен Сырдарияның сағасын, Әмудария бойын мекендеген тайпалар массагеттер одағына бiрiктi. Сақ тайпалары Солт. Қара т. өңiрi мен Днепр бойын мекендеген скифтердiң және төм. Едiл бойы мен Оңт. Орал өңiрiндегi савроматтардың, Кир мен Дарий I және Александр Македонский дәуiрiндегi гректердiң тұсында өмiр сүрген.
        
        Қазақтар
Қазақтар— ұлт, Қазақстан Республикасының байырғы және негiзгi халқы. Қ-
дың ҚР-дағы саны 8,3 млн. (1999), ... 12,4 млн. ... ... ... ... тiлдерi тобына жататын қазақ тiлiнде сөйлейдi. Ислам дiнiнiң
сүнниттiк ... ... Оған ... ... дiнiнiң негiзi болған
тәңiрге, аруаққа сиыну нанымдары орын алды. Қ. тұрантектес ... ... Өз ... ... ... болып қалыптасқанға дейiнгi этн. тарихы аса
күрделi. Қазақ даласын қоныстанған әр түрлi тайпалар Қазақстан жерiн ... ... ... ... Оған ... болатын ежелгi адамдар
тұрақтары Қаратау, Маңғыстау, Орт. және Шығ. ... ... ... ... к. маңынан ұшырасады. Археол. жұмыстар нәтижесiнде
палеолит дәуiрiне жататын 500-дей ескерткiш орындары анықталып, ... ... ... ... ... ... садақ пен жебенiң пайда
болуына орай кезбе аңшылар тобы бөлшектенiп ... бұл ... ... саны 50 шақты) зерттелуi мардымсыз.
Қазақстанның неолит (тұрақтар мен қоныстарының жалпы саны 800-дей),
қола дәуiрiнен қалған ескерткiш ... аса бай, ... ... ... өркендей бастағанын және ол тайпалардың көршiлес Сiбiр, Орал, Едiл
бойы, Орт. Азия халықтарымен тығыз ... ... ... ... этнол. дәлелдер көп (қ. Дала өркениетi; Көшпелiлiк; Қазақстанның
көне заман мен орта ғасырдағы тұрғындарының ... ... ... Қазақстан аумағында өмiр сүрген ежелгi тайпалар
көшпелi тұрмысқа ауысып, олардың ... ... ... ... ... Солардың ең iрiлерiнiң бiрi — сақтар. Олар Сыр бойы,
Қаратау, ... ... ... ... ... дейiнгi оңт.-шығыс
беткейдi мекендедi. Арал т. мен ... ... ... ... ... ... одағына бiрiктi. Сақ тайпалары Солт. Қара
т. өңiрi мен Днепр ... ... ... және төм. Едiл бойы мен ... өңiрiндегi савроматтардың, Кир мен Дарий I және Александр Македонский
дәуiрiндегi гректердiң тұсында өмiр сүрген.
Сақ тайпалары тарихы мен олардың ... және ... ... ... ... ... ... т.б.) қазақ халқының мәдениетi
бастау алады. Б.з.б. (3 — 1 ... б.з. ... 1 — 5 ... ... ... ... ... Талас, Шу өзендерiнiң бойында,
Жетiсуда, Солт., ... ... және Орт. ... ... сақ ... өркендеп, жаңадан бiрлескен тайпалар одағы ... бола ... ... ... ... айналып, тарихта, мәдениетте, өнерде
белгiлi iз қалдырғандары — ғұндар, үйсiндер, қаңлылар, сарматтар. Олар ... ғ-на ... өмiр ... көп ... ... ... ... олармен байланыс жасауға құштар болған. Бұл ... ... және ... көшпелi мал ш-мен, кен қазумен шұғылданып,
Жетiсу ... мен Шу, ... ... т.б. ... ... ... егiншiлiкпен, балық аулау кәсiбiмен айналысты.
Қ-дың шығу тегiне ежелгi жергiлiктi сақтардан кейiн ерекше негiз
болған, әсiресе ... ... ... Ұзақ ... бұл этн. ... жүз жылдың 1-жартысынан басталып, б.з. 5 — 6 ғ-нда толық қалыптасып
үлгердi. Қазақ халқының негiзiн ... көп ... 552 ж. ... ... ... чұмығұн, дай, ирки, чуре, чубан (Шуманақ),
дулу деген әр түрлi ... ... ... 603 ж. ... ... ... этн. саяси негiзi “он тайпа” (он оқ будун) болды, олар ... ... ... ... жатқан ежелгi үйсiн жерiн жайлады.
Шу өз-нiң шығыс жағында дулудың бес тайпасы, ал батыс ... бес ... ... Оның ... ... қағандығы (704 — 756), одан ... ... (756 — 940) ... ... аталған тайпаларға үстемдiк
еттi. Бұл мемлекеттер ... ... бел ... егiн ш. ... өркендеп, сауда-саттық жанданды.
Бұл кезде Жетiсу мен Талас бойында қарлұқтар, ... ... ... ... Орт. ... мен ... бойында оғыздар мен
қыпшақтар үстемдiк еттi. 9 ғ-дың аяғы мен 11 ... ... оғыз ... орта ... ... төм. бойына дейiнгi кең-байтақ ... ... ... ... Орал, Ембi, Ойыл өзендерiнiң
бойларында, Сырдария бойындағы Қаратау баурайлары мен Исфиджаб шегiне ... ... ... ... ... ... мен Арал — ... үндi-еуропа және финн-угор тектес ... ... этн. ... және ... ... Жетiсу мен Сiбiрдiң
халаджы, жагар, чарук, қарлұқ, имур, байандұр, қай секiлдi ... ... ... тайпалар да кiрдi. Оғыздардың батысында Едiл мен Жайық
арасында печенегтер (бесенелер) мекендедi. ... ...... ...... ... негiзiн құрса да, олардың кейбiр
топтары қазақ халқының да шығу тегiне әсерiн тигiздi.
9 — 11 ғ-лар басында өмiр ... ... ... аумағы Солт.,
Шығ., Орт. Қазақстанды алып жатты. Бұл федерацияға ... жетi ... ... ... ... қыпшақ, ланиказ, ажлар тайпалары кiредi.
Қимақтарға (кимектерге) қарасты аумақта қыпшақ бiрлестiгiмен қоса 11 — 12 ... ... ... ... ... ... кiрген
кумандар да айтылады. Олар 9 — 10 ғ-лардағы жазбаша ... ... Бат. ... аумағын мекендеген және қимақ (кимек), қыпшақ, куман
тайпаларының үш құрамды бiрлестiгiнiң батыс тармағы болған. 10 ғ-дың ... ... және ... ... ... тектес қуатты Қарахан әулетi (942
— 1210) билеген күштi мемлекет құрылды. ... ... ... ... мен ... аралығындағы ол кезде әлсiрей бастаған самани әулетi
билеген ... ... ... ... өзi Орта Азия мен ... ... мен мәдениетiне зор әсерiн тигiзiп, Жетiсу, Шығ.
Түркiстан және Орта Азия халықтары мен ... ... ... ... ... жалайырлардың ертеректегi мемлекеттерi Орт. Азияның
шығысында — Қазақстанмен шектесiп жатқан Моңғолия аумағында пайда болса ... қ. ... ... ... бар. ... ... ... мен керейiт топтары, жалайырлар қалыптасып жатқан ... ... ... атап ... қазақ халқының құрамына бiртiндеп
сiңiсе бердi. Наймандар ... ... ... ... жетiп, қазақ
халқының қалыптасуына ықпал еткен. Керейiттер Едiл бойына дейiн барып,
кейiнiректе өзбек пен ... ... ал ... тобы ... ... ... ... және солт.-шығыс аудандарында көшпелi мал ... ... өмiр ... ... 11 ғ-да кең ... ... ... Оңт. орыс даласына үстемдiк еттi де, 12 ғ-да Днепр өз-не дейiн жайлап
жатты. Қыпшақтар, негiзiнен, қазақ халқының құрамына ... ... ... ... өзбек, қарақалпақ, башқұрт және қырғыз халықтарының да
құрамына қосылды. 12 ... ... ... мен Оңт. ... ... еткен қидандар (1128 — 1213) да қазақ ... ...... ... ... ... тектес халықтармен
араласып, Қ-дың және кейбiр Орт. Азия халықтарының да этн. құрамына ... ... 11 — 12 ... ... ... ... мекендеген
түркi тайпаларының өзара бiрiгiп, отырықшылық жағдайда егiншiлiгi дамыған
аудандармен экон.-мәдени қарым-қатынас жасауының жақсаруы қазақ ... ... ... кезең болды.
Қ-дың бiр тұтас халық болып қалыптасу жолында 13 ғ-да басталған ... да ...... ... халқы Шыңғыс ханға ешбiр
қарсылықсыз берiлдi. Одан ығысып келген ... ... ... ... ... ... өз әсерiн тигiздi. Шыңғыс ... ... ... 13 ... ... Қ. жерiнiң көп бөлiгi Жошы
ұлысына қарады, тек ... бойы ... ... ... ... солт.-шығыс бөлiгiнiң аз ғана бөлiгi Үгедей ұлысына ендi. Көп
ұзамай моңғолдар жергiлiктi тұрғындармен, ... ... ... ... мүлдем айрылды да, 14 ғ-да бүтiндей қыпшақ болып
кеттi, қыпшақтың тiлiн, салт-санасын ... ... ... ... ... ... Моңғолдан кейiнгi кезең (14 — 15 ғ-лар) Шығ.
Дештi-Қыпшақ, Жетiсу мен Оңт. Қазақстанның кең ... ... ... ... ... ... бас қосып ... ... ... пен оның ... құру ... ... ... аймақтың саяси бытыраңқылығын болдырмау ... ... ... ... ... ... кейiнгi кезеңiнен соң осы аймақ халқының
саяси өмiрiнiң дамуы жергiлiктi этн. негiзде ... ... ... ... ... арқылы өтедi: олар Ақ Орда, Моғолстан, Әбiлхайыр
хандығы (Көшпелi өзбектер ... ... ... 14 ғ. мен 15 ... ... Қазақстан халқының мемл. бытыраңқылығының сақталып қалуы — ... ... ... ... ... этн. даму ... үш жүздiң түзiлуi
сияқты, ерекшелiгiнiң тууына себепшi болды. Тарихи ... сол ... ... ... ... ... эволюциялық
өзгерiстер жаңадан ұйымдасып жатқан көршi түркi халықтары — өзбек, қырғыз,
татар, ноғай, т.б. үшiн де ... ... ... ... Ақ ... Ноғай Ордасындағы тайпалар мен тайпалық бiрлестiктер экон.
дамуының деңгейi, ... ... мен ... ... ... ... едi. ... қалған қазақ халқының жекелеген бөлiктерiнiң
бiрнеше саяси бiрлестiктерге — мемлекеттерге енуi, ... ... ... iшiнде адам санының кемуiне, экон. құлдырауына, туыстас этн.
топтардың бытырап кетуiне, олардың саяси және ... ... ... ... ... ... мен Жошы ... арасындағы,
рулар мен тайпалардың басшылары арасындағы өзара алауыздық ... ... ... нығаюын тежеп отырды.
Сол себептi этн. өзара жақын топтардың саяси бытыраңқылығын жеңiп шығу
iс жүзiнде бiр ... ... ... ... ... ... мен руларын
мемлекетке бiрiктiру қажеттiлiгiн алға тартты. Оның ... ... құру ... мүмкiндiк туғызды. Қазақ хандығының құрылуы Шығ. Дештi
Қыпшақ, Жетiсу, Оңт. Қазақстанның кең-байтақ жерiнде етек алған ... және ... ... заңды қорытындысы едi. 15 ... ... хан ... болғаннан кейiн, оның қол астындағы көшпелi
тайпалар бiрлестiгi ыдырап, “Қазақ”, “Өзбек” хандығы болып ... ... ... ... Жошы ұлысының Шығыс өлкесiн (Ақ Орда) тегiс мирас
етiп, Жайық пен Ертiс, ... мен ... ... ... 15 ... ... 16 ғ-дың басында бұларға Моғолстан өлкесiн мекендеген Ұлы жүз қазақтары
(Үйсiндер, ... ... Қ. ... ... жерi болуымен
бiрге, оның барлық халқы ортақ бiр тiлде сөйледi, шаруашылығы, тұрмыс-салты
өзара ұқсас, етене ... ... 15 ... 16 ... бас кезiне дейiн бұлар
бiрде өзбек, бiрде қазақ ... ... ... ... этн. ... ... ... 15 — 16 ғ-ларда Қазақстан жерiнде болған iрi-iрi
саяси оқиғалар нәтижесiнде Ноғай, Сiбiр және ... ... ... көптеген тайпалар мен этн. топтар қазақ ... ... ғ-да Қ. ... үш ... ... процесi аяқталды. Ұлы жүзге —
Үйсiн одағының маңына топтасқан ... ... ... албан, суан,
жалайыр, шапырашты, шанышқылы, ошақты, ысты, сiргелi тайпалары; Орта жүзге
— арғын, найман, қыпшақ, керей, уақ, ... ... Кiшi ... (Алшын
одағының тобына) жетiру, әлiмұлы және байұлы ... ... ... ... ...... Орда дәуiрiндегi ноғайлылар едi. Сондай-
ақ, олармен аталас рулар Едiлдiң төм. сағасында, Солт. Кавказда, ... ... ... шеркеш, малқар, т.б.). 16 ғ-да ... ... ... ... ... саны 1 ... ... Этн. аумағы
кеңейген. Ақназар, Тәуекел хан, 17 ғ-да Есiм, 17 ... соңы — 18 ... ... хан үш жүздi бiрiктiрдi (қ. Қазақ хандығы). 1635 ж. ... ... Қ-ға ... ... саясат ұстанды. 18 ғ-дың 1-ширегiнде
бiрнеше iрi-iрi жорықтар ... Ең iрiсi 1723 — 25 ж. ... ... ... ... ... зор ауыртпалықтар әкелдi. Тәуке
қайтыс болғаннан кейiн үш ... ... ... ... ... ... ... Жоңғарлар Қ-дың бiр бөлiгiн этн. аумақтарынан
шалғайға ... ... Мал мен ... жаппай айырылу, шаруашылық
күйзелiсi хандар беделiн түсiрiп, жаугершiлiк пен алауыздықты күшейттi.
Саяси және экон. қиын ... ... ... ... мәселесi алға
тартылды. Қ-дың сыртқы саяси жағдайының күрделiлiгi Әбiлқайыр ханды Кiшi
жүзде Ресей протекторатын қабылдауға мәжбүр ... ж. Орта ... бiр ... ... ... 19 ... 2-жартысында
Ресей үкiметiнiң жоспарлы ... ... ... ... ... ... ... қосу толық аяқталды. Қ. арасында
кейiнгi орта ғасырларда меншiктiң бiрнеше түрi айқындалды: 1) мал мен ... ... ... ... жеке ... ... ... меншiгi; 2)
жерге немесе жайылымдарға қауымдық меншiк; 3) су көздерiне меншiк; 4)
қауымдар ... ... ... тобы ... ... ... тыс ... Қ-дың әлеум. ұйымдасуы адамдар арасындағы
бiр-бiрiмен ... әр ... ... ... (қандас туыстық-
отбасылық, шаруашылықтық, әскери, мәдени, этн., т.б.) негiзделдi. 1824,
1867 — 68 ... ... ... ... Ресей үкiметi
қазақтарды басқарудың дәстүрлi жүйесiн жойды. Қазақстанның ... ... ... арасында шаруашылық айырбас пен басқа да қарым-қатынастар
үшiн қолайлы жағдай туды, капиталистiк өндiрiс ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық
көтерiлiстерi болып өттi. Оларды Сырым Датұлы, Исатай ... ... ... ... т.б. ... 19 ... аяғы мен 20 ... Қазақстандағы егiншiлiкпен айналысатын халықтар ... үлес ... ... ... Өнеркәсiп дамуы, т. ж-дар салынуы,
су жолдарының кеңiнен ... ... ... ... экон.
негiздерiн қалады.
1917 ж. Қазан төңкерiсiне дейiн Қ-дың негiзгi кәсiбi көшпелi ... ... ... мал ... суармалы егiншiлiк болса, аңшылық пен
балық аулау және қолөнерi де халық тұрмысында берiк орын ... ... ... ... үстем болып келдi. Кеңестiк үкiмет
өткiзген кәмпескелеу, ұжымдастыру шаралары Қ-ды 1931 — 33 ж. ... 1929 — 31 ж. ... ... өкiметi саясатының асыра
сiлтеулерiне қарсы 372 ... ... ... ... ... орай
Қ. басқыншылыққа ұшырады. 1930 жылдың басынан 1931 жылдың ... ... ... 281230 ... ... ... көшкен. Олардың едәуiр
бөлiгi Қытайға, Иранға, Ауғанстанға өтiп кеттi. Қазақ этносы осы ... көп ... ... ... және ... байланысты туған iндеттер
салдарынан 2 млн. 200 мыңнан ... адам ... Бұл ... ... ... Екiншi дүниежүзiлiк соғыс жылдарында мерт болған шамамен 410 мыңдай
қазақстандықтардың басым бөлiгi Қ. едi. 1991 ж. 16 ... ... ... соң, ... ұлты өзiнiң ортақ мүддесi жолындағы
бiрлiгiн нығайтты. Қазақ тiлi мемл. тiл ... ... ... ... ... ... тыйым салынған есiмдерi ұлтымыздың мақтанышына
айнала бастады, тарихи топонимика қалпына келтiрiлiп, ұлттық ... ... ... Шет елде ... ... елге оралуына
мүмкiндiк туды.
Шетелдегі қазақтар
Ресей Болжам мәліметтер бойынша қазіргі уақытта Ресей Федерациясында 1
310 000 этникалық қазақ ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі Ресей Федерациясының Қазақстанмен
шекаралас 12 субъектілерінде жинақы ... ... Бұл - ... ... ... ... ... Шелебі, Омбы, Сарытау, Волгоград,
Новосібір және Түмен облыстары. Қазақтардың белгілі бір саны ... ... ... Қалмақияда, сондай-ақ Ресейдің басқа да
облыстарында өмір сүруде. 1999 ... ... ... ... ... ... қазақтар туралы мынандай мәліметтер болды:
Астархан облысы - 135 000, Орынбор облысы - ... ... - 46 000, ... ... - 34 000, Алтай өлкесі - 24 000, Қорған
облысы - 19 000, ... ... - 18 000, ... ... - 16 000, ... - 14 000, ... - 10 000, Сант-Петербор - 8 000, ... - 4 000, ... ... - 2 000, ... облысы - 1 000
Алтай Республикасы. 1989 жылғы мәліметтер бойынша ... ... ... ... ... ... 39,6% – төлеңгіттер мен
алтайлықтар, 54,4 % (9 000 ...... 1989 жылы ... 8 ... және 7 013 ... ... болған; 1993 жылы – тиісінше ... және 7 264 ... ... ... көшіп келу азайды, кері процесс
байқалды. 1995 жылы аудан халқы 15 748 адам болса, соның 7 999 ... 7 ... ... ... ... ... қазақ диаспорасына жалпы екі
процесс тән: этникалық сәйкестілікті сақтау және Қазақстанға ... ... тану ... көрсеткіші ретінде қазақтардың басым
бөлігінің өздерінің шыққан тектерін, немесе рулық ... ... ... ... білуін бөліп қарауға болады. Мысалға, Көшағаш
ауданының қазақтары бұл мәселеге ... ... атап ... ... ... бөлінетінін жадында сақтаған. ... ... ... бөлігі өздерін орта жүзге жатқызады – 48%, ал 2% - ... және 1% - кіші ... ... ... ... ... туралы жауап
беруге қиналады. Алтай қазақтары өз салт-дәстүрлерін тұрмыстық, материалдық
мәдениет деңгейінде сақтайды. Көшағаш ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ұлттық аспаптар көбінесе
отбасылық тұрмыста қолданылады – ... ... ... ұлттық
аспаптарды пайдаланатынын айтады, шамамен сонша адам ұлттық кием киеді. Сол
сияқты ұлттық тұрғын үй нысаны - киіз ... де кең ... ... ... ... ... отбасылар басым. Туыстардың екі ұрпағы бірге
өмір сүретін отбасылардың саны Көшағаш ... ... ... да ... Үш ұрпақтан тұратын отбасылардың түрлері қазақ
этносының арасында анағұрлым сирек ... ... ... ... ... ... ... олардың саны шамалы ғана – ... ... ... ... ... ... ... бола бастады. Отбасындағы
адамдардың мінез-құлқы туралы дәстүрлі түсінік жаңа ... ... ... ... ауыса бастады. Әдетте қазіргі отбасыларда
«ерлердің» және ... ісі деп ... ... ... аңғарылмайды. Бірақ
Көшағаш ауданындағы қазақ отбасыларының өмірінде дәстүрлік сипаттар бар,
мысалға отбасындағы ерлердің бас болуы ... ... ... Этникалық
сәйкестілікті сақталуына халықтың метистену деңгейінің төмендігі де жағдай
жасауды.
Алтай қазақтарының арасында этникааралық некелер тарамаған. Некелердің
көбі бір ұлт ... ... ... Этникалық біртекті некеде 76%
қазақтар тұрады. Халқының 9% қазақтар ... ... ... ... ... арту ... ... қазақтардың 40% өзге ұлт
өкілдерімен некеде тұрады (23% - ... және 17 % - ... ... тағы бір ... – діни ... ... ... мәртебесін алған, ал әлеуметтік инфрақұрылымда көшбасында
тұрған қазақтар этникалық азшылық ... ... ... ... ... өзін-
өзі анықтау нысанына айналған діни фактор ерекше маңызға ие боп ... ... ... ... ... ... ... байланыс
орнауына орай соңғы жылдардағы ауданның қарқынды «исламдануы» тек діни ... ... ... да ... етіп отыр және ... ... ... жағдай жасайды. Көшағаш ауданының этно-локалды
топтары ... діни ... ... ... ... ... ... бөлігі өздерін дінге сенетіндер деп ... ... ... ... ... ... халықтары сияқты
қазақтар да мәдени және тілдік егемендігін ... ... ... ... және орыс ... ... тіл деп жариялады және қазақ
тілін қазақтардың жинақы тұратын жерлерінде ... ... ... деп ... ... ... астамы өз тілін ана тілі санайды
және отбасында қазақ тілінде сөйлесіп, оны жақсы ... ... ... ... ... ... жағдайында алтай қазақтары
орыс тілін ғана емес, алтай тілін де ... ол ... көп ... ... ... ауданындағы нақты полилингвизм әкімшілік-саяси
факторлармен және күнделікті өмір ... ... беру ... ... ... көптеген онжылдықтар бойы білім беру
тілі орыс тілі ... ... ... ... ... ... жөніндегі
эксперименттің басталуымен ауданның көптеген мектептерінде (олардың
арасында үш ... он ... бір ... ... бар) 1-4 сыныптарда ана
тілінде (кенттің этникалық ... ... ... 5-11 ... ... тілі ... ... отырып орыс тілінде оқыту енгізілген. Аудан
әкімшілігі ұлттық мәдениеттерді сақтау мен дамытуға ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Алтай
қазақтарының өзіндік ерекшеліктерін сақтаудың ... да ... ... 2001 жылы ... ... Жаңаауыл кентінде Ресей қазақтарының
құрылтайы өтті. ... ... ... ... пен Ресей
Президенті В.Путин өз үндеулерін жолдады. ... ... ... ... ... жергілікті телевидение, баспасөз және радионы дамыту
жоспарлары талқыланды. Іс жүзінде ... ... (95%) өз ... бар, олар ет мен сүт ... жетекгі рөл атқарады.
Өзбекстан. Өзбекстан Республикасы Статистика орталығының ресми
мәліметтері қазақтардың санын өте ... 1 ... ... ... ... ... саны 1 млн. 660 мың адам деп ... айтуға
болады, бұл шетелдегі қазақ диаспораларының үштен бірін құрайды. ... ... ... ... ... ... қаласы,
Ташкент, Навои, Жызақ, Сырдария және Бухара облыстары. ... ... ... ... ... ... азаматтық алудың
оңайлатылған тәртібі туралы келісім жасауды ... ... ... ... істер министрлігі қолданылып жүрген ішкі заңдарына
сілтеме жасай отырып оны кейінге қалдыруды ұсынып, оны ... бас ... ... ... ... қажетті түзетулер енгізілгеннен кейін бұл
мәселе шешілді. ... ... ... ... ... ... саны таяу ... күрт өсіп, көшіп шығу жаппай бұқаралық сипат
алуы мүмкін Мектептерде қазақ ... оқу ... ... 2002 жылы ... ҚР ... және ... министрлігімен бірлесе ӨР
Халыққа білім беру ... 5 млн. ... ... ... 2005
жылы алыс және жақын шетелдегі, соның ... ... ... диаспорасының
балалры үшін 5 сынып үшін 18 699 ... ... үшін 19 300 дана ... пен
оқу-әдістемелік кекшн жіберілді. Өзбекстанның білім беру министрлігі қазақ
мектептеріне арналған оқулықтар шығаруды ұйымдастырды, алайда оқулықтардың
жетіспеуінен және ... ... ... ... ... ... қысқарып жатыр. Көрші Өзбекстанда тұратын қазақтардың
проблемалары аз ... бұл ана ... ... ... ... проблемалар,
ана тіліндегі мерзімді баспасөздерге жазылуға ... қою, ... өнер ... ... ... проблемалар.
Өзбекстанның аудандары мен қалаларында Қазақстан телевидениесінің
хабарлары біртіндеп экраннан ... ... ... беру ... де ... бар, ... тіліндегі оқулықтар жетіспейді, қазақ тілінде
оқытатын мектептер саны жыл өткен сайын қысқарып келеді, Өзбекстанның ... ... ... ... графикасына көшуі білім алуға қосымша
қиындықтар туғызады. Диаспораның ... ауыл ... Олар ... ... ... мал шаруашылығымен, соның ішінде ... ... ... ... ... ... беру, денсаулық сақтау, тұрмыстық
қызмет көрсету және басқа да материалдық емес ... ... ... ... мемлекеттік билік органдарындағы өкілділігі лауазымды
ұлтпен салыстырғанда өте төмен. Республиканың қазақтар тығыз орналасқан
өңірлері – Қарақалпақстанда, ... ... ... ... ... саны ... жылдары елеулі қысқарды. Оларды басшы орындардан,
жалақысы жоғары немесе ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, саяси құқықтарының бұрмалануы деп
қабылдайды, сондай-ақ биліктегілердің мұндай ... ... ... ... ... ... ... шиеленіске әкеп соғуы
мүмкін. Тұрмыстық деңгейдегі этникааралық жанжалдар санының артуы осының
жанама дәлелі бола алады. Диаспораның ... ... ... ... ... нашарлауы, тіршілік ... ... ... ... ... – ауыр ... процесс, алайда оны
республикадағы қазақ халқын ғана шеттету деп қарамау керек. Бұл ... ... ... ... және ... қарамастан елдің барша
халқын қамтиды. Әлеуметтік мәртебесінің ... ... ... жоғары бейімделу мүмкіндіктері оған жаңа жағдайда да қоғамдағы
өзінің орнын табуға көмектеседі.
Кырғызстан. Соңғы халық санағына (1999 ... ... ... мұндағы
этникалық қазақтардың саны 42 657 адам. 2004 жылдың басында қазақ халқының
саны 65 мың шамасында. Анағұрлым ... ... ... Шу облысы (17
510 адам), Бішкек қаласы (12 064 адам), Ыстықкөл (6979 адам), Талас ... ... (1 130 ... Ош (1200 ... ... (394 ... және
Баткент (376 адам) облыстары. Білім деңгейі: жоғары білімі барлар – 4 ... ... ... - 678, ... – 4 346, орта – 13 ...... ... Қазақтардың ішінде 47 ғылым ... ... ... бар. ... ... ... біздің отандастарымыздың
әлеуметтік-экономикалық жағдайы мақтанарлықтай емес. Қазақтардың бір бөлігі
аралас ... ... ... ... ... 1999 жылғы ұлттық халық
санағы мәліметтеріне сәйкес 42 657 қазақтың 7546-сы ана тілін қырғыз ... 2449 – орыс ... 95 - ... тілі деп ... ... ... ... диаспорасы жинақы тұратын аудандарда қазақ орта мектептері мен
балалар ... жоқ ... ... ана тілінде теле- және радио
бағдарламар таратылмайды.
Түркменстан. 1995 жылғы халық санағы мәліметтері бойынша ... 987 ... ... (елдегі халықтың жалпы санының 4%). Олар ... ... ... ... (22 000 ... ... ... және Лебап уәлайяттарында
(облыстарында) жинақы қоныстанған және ... мал ... ... және мұнайөңдеу салалары мен әлеуметтік салада жұмыс
істейді. Біздің елшілігіміздің мәліметтері бойынша 2003 жылы ... 110 ... ... ҚР ... ... ... мектептерінің
директорларына 16 000 ... мен оқу ... ... Соңғы
уақыттарда көшіп келген қазақтардың азаматтығын ауыстыру ... ... ... ... бұл ... ... мен қымбаттығына
байланысты Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... алу мен тоқтату туралы Келісімнің ... ... ... Орталық Азия елдерінен бөлектенуіне және
біздердің елдеріміздің арасындағы визалық режим енуіне ... ... әлі ... өзінің оң шешімін таппай отыр. Осы үшін біздің
отандастарымызға ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық статистикалық басқармасының мәліметтері
бойынша этникалық қазақтардың жалпы саны 102 983 ... яғни ... ... орынды иеленеді. Олардың ішінде Баян-Өлгей аймағында 83 776
адам, Хобда аймағында — 12 215, ... мен оның ... – 7 504, ... Дархан, Бэрх және Шарыгол өнеркәсіптік аудандарында – 4 245 ... ... ... ... ... ... бойынша
Моңғолияда 126 000-нан астам қазақтар тұрады. М.Тәтімовтың мәліметі бойынша
Моңғолияда 157 000 қазақ тұрады, Қазақстардың ... ... ... ... – 90 000 ... ... ... бұл мәселені
арнайы зерделеуді талап етеді. Қазақтардың 90%-нан астамы Моңғолияның батыс
бөлігінде, Баян-Өлгей аймағында тұрады, ол ... 1600 км ... ... мал ... ... ... дамуы
мен шекара маңындағы қарқынды сауда (РФ Алтай республикасы мен ҚХР ШҰАА)
отандастарымыздың ... ... ... ... салыстырғандағы жақсы болуына жағдай туғызды. ... ... ... ... мен Моңғолия арасындағы еңбек нарығы
мен халықты жұмыспен қамту саласындағы өзара ынтымақтастық туралы Селісімге
сәйкес 1991 жылдың ... ... ... 83 000 адам ... ... 12 ... ... қазақ Моңғолияға кері оралды. 70 278 ... ... жаңа ... ... ... ... әртүрлі мәліметтер бойынша Қытайдағы қазақ
диаспорасы 1 200 ... 2 000 000 ... ... Қытайда тұратын
қазақтардың саны туралы ... ... ... ... ... ... үш баладан бес балаға дейін болатын қазіргі Қытай ... ... ... дәл анықтауға кедергі жасайтын факторлардың бірі
отбасылардағы балалар санын ... ... ... ... ... саясаты. Осыған байланысты халықтың көп бөлігі тіркелмеген.
Сол сияқты Қытайда тұратын ... ... саны ... дәл ... ... да ... туғызады. Қытайда қазақ ирредентасы, яғни
өзінің тарихи аумағында қоныстанған этникалық ... ... ... ... ... ... диаспорасы саны 1 млн. адамнан асатын
он ірі этностардың ... ... ... ... 56 ұлт өмір ... ... ... шетелдегі отандастарымыздың ең көбі болып табылады.
Қытайдағы қазақтардың санының өсу қарқыны ... ... 1949 ж. – ... көп 1979 ж. – 848 000 шамасында 1982 ж. – 907 000 1985 ж. – 964 ... ж. – 1 200 000 2005 ж. – 1 млн. 296 ... 1 млн. 500 ... дейін
Қытай Халық Республикасының жүргізген ұлттық аумақтық автономия саясатының
нәтижесінде 1954 жылы Іле ... ... ... Қазақтар негізінен
Алтай, Іле, Тарбағатай округтері кіретін автономиялық облыста, сондай-ақ
ҚХР ШҰАА Мори-Қазақ, Баркөл-Қазақ уездерінде, Ганьсу ... ... ... ... және аз ... ... ... ҚХР құрылған
кезде оның аумағында 420 000 қазақ өмір сүрген, оның 418 000 – ... бұл 9% ... үш ... ... ... онымен шекаралас Ганьсу және
Цинхай провинцияларының аудандарында тұрған. Шыңжанда ... ... Іле және ... (Чугучак) округтерінің аудандарында көшіп жүрді,
бұл барша қазақ көштерінің 3/5 ... ... ... ... ... автономиялық уезі мен Цинхай уезін (Санджи-Хуэй автономиялық
облысы) және Баркөл-Қазақ ... ... ... округі) аумағында
көшіп жүрген. Әдетте көш рулық негізде құрылатын болған. ШҰАА аумағында
қазақтар саны ... ... мен ... ... үшінші орынды
иеленіп, жалпы халықтың 7,4% ... ҚХР ... ... 54 ... асты ... қазақтардың саны үш еседен артық өсті.
Қазақтар лауазымды этнос болып табылатын ІҚАО басқа да ... бар: ... ... ... ... уезі,
Хамий округіндегі Баркөл-Қазақ ... уезі және ... ... ... ... ... ... Хайси-
Тибет-Моңғол-Қазақ автономиялық облысы бар, оны көбінесе жай ғана Хайси-
Моңғол-Тибет деп атайды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... арғы ... ... мен Цинхай аумақтарына қазақтар ... ... ... кейін көшкен. ІҚАО қазақтары автохтонды ... ... Бұл ... ... ... екі ... созылған
күресте қорғап қалды. Басқа елде өмір сүре отырып, қазақтар бұл жерде басқа
тарихи шеңберде, басқа әлеуметтік-экономикалық және саяи ... ... ... ... өмір ... ... зерттеушілер мәліметтері
бойынша Қытайдағы қазіргі қазақ диаспорасының бірқатар ерекшеліктері бар.
Біріншіден, ҚХР аумағында ... ... 80% ҚХР ... ... оның 70% - 1962 ... ... және 50% - ... революциядан»
кейін туылғандар. Бұл, бір жағынан, «тууды реттеу» саясатын жүзеге асыруда
хань емес ... ... ... бір ... туралы қорытындыны
білдірсе, екінші жағынан – қазақ халқының басым бөлігі ҚХР өз ... ... ... диаспорасы өкілдерінің көпшілігі үшін «мәдени ... ... өз ... ... және ... ... ... буындарына» тән психологиялық ерекшеліктердің бәрі бар.
Екіншіден, ҚХР-дағы қазақ этникалық ... ... және ... ... ... ... ісіндегі қол жеткізген елеулі прогреске қарамастан ол төмен
күйінде қалуда. 1982 жылғы халық санағы мәліметтері ... алты ... ... ұлты (725 130 ... ... ... ... оқу орандарының
түлектері тек – 2 547 адам; студенттер – 1 483; екінші сатыдағы орта мектеп
түлектері – 41 599; ... ... орта ... – 124 781; ... ... 351 272; сауатсыздар мен шала сауаттылар – 203 448 адам ... ... ... ... ... 28,66%, оның ішінде алты
жастан он бір ... ... ... – 81 325 ... ... ... ... астамын құрайтын әйелдер арасында сауатсыздық деңгейі ерлерге ... есе ... Бұл ... ... қазақ халқының тиісті жұмыспен
қамтылуы саласына әсері ... ... ... ... ... ... 294 923 қазақтың 243 557-сі немесе экономикалық ... ... 82,58% - жер ... мал, ... және ... ... кеніштерде, ағаш өңдеу өнеркәсібі кәсіпорындарында – ... мен ... – 3781; ... – 2016; ... және ... ... сауда мен қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарында – 9152; денсаулық
сақтау мен әлеуметтік қамсыздандыруда – 16045; ... және ... – 9460 ... ... істейді [3]. 80 жылдардың ... ... ... ... былай бөлінген: әртүрлі кәсіпорындардың техникалық
персоналы – 32 889, ... ... ... ... ... ұйымдардың жауапты қызметкерлері – 5 821, іс ... мен осы ... ... – 5 809, ... ...
3 816, қызмет көрсету саласы қызметкерлері – 4 812, жер ... ... ... – 219 752, ... ... ... ... осыған сәйкес санаттағы жұмысшылар – 21 295 ... ҚХР ... ... істейтін қазақтардың 7,43% ]. 1982 жылдың ортасында
ҚХР аумағында тұратын ... ... және ... ... 56 ұлты
құрылымындағы жағдайы осындай болатын. Өткен реформалар жылында бұл ... ... ... ... жоқ; сөз жоқ, ҚХР қазақ халқының мәдени
және ... ... ... ... ... прогресс байқалады.
Техника саласындағы ұлттық кадрларды дайындау, ана тіліндегі мектеп білімін
одан әрі дамыту және т.б. бұған ... ... ... және ... ... ... өсіп келеді. ІҚАА
тұрғындарының көпшілігі Пекин, Шанхай және Қытайдың ... да ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарында
оқып жатқандары да бар. ... ... ... ... те,
кәсіби де, саяси да құрылымдары ҚХР ... ... даму ... ... және оның ... ... елеулі сапалы
өзгерістерге ие ... ... ... ... ... ... қазақтардың
бұрынғы өткені туралы мәліметтер бар. Қытайдағы тарихи ескерткіштерге ... ... ... ... байланысты Қытайдағы қазақтардың мұрасын
зерделеу жұмыстары басталып кетті. Мүдде ортақ, өйткені Қытайда ... ... ... қазақтар тұрады, олар ... ... ... және оларды жүзеге асыруға жәрдемдесуде. Олардың қатуымен
қазіргі кезде кітап басып ... ... ... ... және ... ... Бұл бағытта Қазақтардың Дүниежүзілік қауымдастығы
белсенді жұмыс жүргізуде. Мысал ретінде «Шыңжандағы қазақ ... ... ... ... оның ... ... ... Майра Мұхамедқызының әкесі. Мұнымен қатар белгілі күйшілерге,
суырып салма ақындарға арналған ... ... ... ... ... ... Қытайда тұрған күй шебері Бейсенбінің туған
күнінің құрметіне арнайы компакт-диск шығарылды. ... ... ... 100 ... жас ... ... оның әндері
жазылған магнитті таспа әзірленді. Қытайда би өнері өте дамыған. ... ... ... ... ... ... қызы ... балетмейстер
Нағима Тайырқызының есімін атай кеткен жөн. Ол көптеген талантты бишілерді
тәрбиеледі. Н.Тайырқызы Алматы қаласына ... ... онда ... ... ... ҚР ... ... және СІМ белсенді
сыртқы саяси курсы нәтижесінде Қытай тарапының позициясында Қазақстанның
саясатына ... ... ... ... Елшілік отандастарға
Қазақстанның экономикалық, саяси және мәдени ... ... ... ... ... ... ... демографиялық процестерді
реттейтін нормативтік актілерді ... ... ... ... ... органдарында қазақ тілінің қолданылу аясы тарылып келеді,
ұлттық мектептер жабылуда. ... ... ... бала тууын
шектеу саясаты да алаңдатуда, ол қазақ халқының өспей қалуына әкеп соғады.
Іле-Қазақ автономиялық облысы. Қазақстан-Қытай ... ... ... ... басқару органдары, қазақ мектептері мен қазақ
тіліндегі газеттері, радио және ... бар ... ... ... Қазақстанмен тұтастай шектесіп жатыр. ҚХР конституциясы
бойынша автономиялардағы бірінші ... ... ... этностың
өкілдері иеленуі тиіс, ІҚАО бұл қазақтар ... ... ... ... ... ... хатшысы лауазымына бұл қағида ... ... үлес ... ... беру, мәдениет, өнер, қаржы,
сақтандыру, ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ партиялық-мемлекеттік қызмет пен ... ... ... Аз ...... ... ... мен
өнеркәсіптік, әсіресе ірі кәсіпорандарда. ІҚАО астанасы - Құлжа (қытай
транскрипциясында - Инин) ... Іле ... да ... ... ... ... облысқа тағы екі аймақ кіреді: орталығы Чугучак
қаласындағы ... және ... ... ... Алтай аймақтары.
Әрбір аймақ ауылдық аудандарға бөлінген және ... ... ... ... ... мәртебесіндей. Іле аймағында 9 аудан,
Тарбағатай аймағында 6 аудан, Алтай аймағында 8 ... бар. Шен ... ... ІҚАО Шыңжан округтеріне қарағанда жоғары
сатыда: оның аймағы ... ... ... тең. Сондықтан облыстық
өкімет қосымша қондырғы сияқты және жергілікті ... ... ... шешкен оңай. Үрімшіде бұған кедергі жасамайды, әсіресе 1982 жылы
ІҚАО Пекинге ҚХР ... ... ... ... ШҰАА ... ... шешімінен кейін. ІҚАО басында облыс үкіметінің ... оны ... ... төрағасы» емес, «облыс бастығы» немесе «облыс
үкіметі бастығы» деп атайды, ... ... ... біреу – ол ... ... ... ... басқарады, оны мұнда «әкім» емес,
«уәли» деп атайды, ал қала ... ... ... деп ... ... ... ... «аудан әкімі» деп атайды. 1990 жылға дейін «аудан
бастығы» термині қолданылатын. Болыс әкімін көбінесе жайғана «ауылбас» деп
атайды. ... ... ... ... ... ... ... Хань халқының тарапынан аз ұлт ... ... ... қалудың құқық тарапынан дұрыстығы туралы мәселе ... жүр. ... ... мен ҚКП ... ... мен ... ұлттық саясаты қаншалықты бірмәндес болатындығы белгісіз. ... ... ... және ... ... ... тұрған, қазақтардың
әлемдегі екінші әкімшілік-аумақтық құрылымы болып табылатын ... ... ... үшін ... ... ... ... диаспорасы негізінен өткен ғасырдың 50-ші
жылдары Шыңжан-Ұйғыр автономиялық ауданының ... ... ... ... барған, сондай-ақ ХХ ғасырдың 80-ші жылдары Ауғанстан мен
Ираннан босқын ... ... ... ... ... ... консулдық
округінде алтай (3450 отбасы) және ... (740 ... ... ... ... ... ... орналасқан. 1972 жылы олар түрік үкіметіне
өтініш жасады, сол жылы ... ... ... алу және ... салу үшін
жер берілді. Біздің отандастарымыз бұл ауданды «Қазақкент» деп атады, қазір
ол «Гюнешли» ... ... ... ... «Күн сәулелі». Стамбулда
қазақтар басқа аудандарда да тұрады (мысалға, ... ... ... ... бірақ олар бірге болуға тырысады. Түркияда тұратын
қазақтардың саны туралы мәліметтер де ... сан ... өте ... ... 25 000-ға ... ... аталады. Мысалға, Сайлау Батыршаұлының
мәліметі бойынша Түрік Республикасындағы диаспора өкілдерінің саны 2003
жылы 19 мың адам ... 2005 ... ... ... 25 000 адам ... ... ... бөлігі (2750 отбасы) Мәрмәр теңізінің
жағасында, Стамбулдың ... ... ... 120 ... ... ... жағасында (Измир провинциясы), 80 отбасы шамасында - Нигде
провинциясында, 60 отбасы – ... және ... ... тұрады.
Г.Меңдіқұлованың пікірі бойынша, көп жағдайда Түркиядағы қазақ қауымдастығы
қазақ диаспорасы ... үшін үлгі ... бұл ... ... ... түрік үкіметінің түсіністікпен жауап қату әрекетімен де мүмкін
болды, соның арқасында ... ... ... бұл ... ... ... 1990 ... Түркиядағы қазақ қауымдастығын зерделей отырып, 1970
жылдары қазақтардың аға буыны қалап кеткен, ... ... ... ... этникалық сәйкестілікті сақтау процесіндегі мынандай сәттерді атап
өтуге болады. 1960 жылдары ... ... ... ... қоныстанды,
олардың балалары түрік мектептеріне бара бастады, бұл қазақ сәйкестілігін
сақтау процесіне жәрдемдескен жоқ, керісінше ... ... бір ... ... ... ... ... ақсақалдары қарсы шықты.
Қазақтардың «түріктену» процесін қалай да бір ... үшін аға ... ... ... және орта ... ашуға болатындай бірге, бір
ауданға қоныстану идеясы туды. Стамбулдың Гюнешли ... ... ... болды, оның ресми ашылуы 1973 жылғы 15 ... ... ... ... ... естелік немесе ескерту ретінде ... ... ... 1986 жылы ... ... ... толқыны
ретінде түрік қазақтарының «Вакиф» мәдени-ағарту қоғамы құрылды. Бұл
қоғамның құрылтайшылары 10 адам ... және ... ... болып Токтоубай
Топлу сайланды. 1988 жылғы наурыздан бастап ... ... ... ... шыға ... ... екі нөмірі ғана жарыққа
шықты. Бұл ... ... мен ... ... ... ... Түркия мен Батыс Еуропадағы қазақ қауымдастықтарының өмірі
туралы материалдар орын ... ... ... ... ... және ... ... жарияланды. Диаспораға
әлеуметтік және экономикалық ... ... ... «Түркия
қазақтарының қоғамы» айналысады, оның мәртебесі ұлттық-мәдени орталыққа
тең.
Түркияда басқа да ... ... ... ... ... ... және мәдени дамуын қолдау қоры», «Қорқыт Ата ... ... ... және ... ... ... 1991 ... бастап түрік
қазақтары мен Қазақстан Республикасы арасында тығыз жан-жақты байланыстар
дамып келеді. ... ... ... үшін соңғы кездегі маңызды
оқиғалардың бірі 1997 жылғы 28-29 нурызында ... Кіші ... ... ... Түркияның қазақ қауымдастығында сепаратизм жоқ, елдегі
халықпен, үкіметпен және жергілікті әкімшілікпен ... ... ... ... алу ... ... оған көптеген қазақ жастарының
қолы жете бермейді. Жоғары оқу орнына ... ... ... ... ең озат студенттердің бірі болады. Кейбір қазақтардың екі жоғары
білімі бар. Қазіргі ... ... ... ... мен ... ... оқу ... экономика, құрылыс, журналистика, медицина және
заңгерлік мамандықтары бойынша білім алып жатыр. Алайда ... ... ... ... ... тері ... өңдеу, тігу және
сату бизнесімен шұғылданады. Түркиядағы қазақ ... көбі ... және ... ... ... әйтсе де басқа түркі
халықтары өкілдерімен: қырым татарларымен, ... ... де онша аз ... Қазақтың жігіттері үшін ... тұру ... ... ... ... 30-ға толғанда, отбасын құруға және
толық жауап беруге материалдық ... ... ... үйленеді. Дәстүр
бойынша Түркияда отбасы үшін бар жауапкершілік ... ... ... алмаған қыздар көп жағдайда кәмелетке тола салысымен ... ... ... ... ... ... жастарының өкілдері
Батыс Еуропа, Солтүстік Америка елдерінен жұмыс пен жақсы өмір іздеп ... жиі ... ... жүр және ... алты жылдың ішінде Қазақстанға
көшіп келуге әрекет ете ... ... ... ... ... ... ... диаспора болып табылады. Түркия мәдени, ... ... ... жақын ел. Еуропада тұратын қазақ диаспорасының Түркиямен
байланысты әлі күнге күшті. Шын мәнісінде еуропалық диаспора – бұл ... ... ... Бұл ... ... ... тұрады, қазақ диаспорасының өкілдері өз балаларына негізінен түрік
есімдерін береді, салт-дәстүрлер мен ... ... ... ... Бұл ... да, өйткені түркі халықтарының жақындығы ежелден
тығыз болды және Түркияда ұзақ өмір сүру, ... ... ... ... ... ... ... қарағанда Түркиямен туыстық
байланысы күштірек. Олардың туыстарының ... ... ... ... ... ... Стамбулда Түрік қазақтарының қоры белсенді
жұмыс істеуде, Стамбул ... ... ... арнап үй-жай бөлген.
Қор басшылары қазақ тілін оқып-үйренуге жағдай ... ... ... ... ... өкілдерімен кездесулерін
ұйымдастыруға тырысады, Қорда Қазақстан Республикасы ... ... ... Қордың кабинеттерінде қазақтың ұлттық тұрғын-үйі
– киіз үй ... ... ... ... ... ... ... олар әртүрлі мерекелерде, кездесулерде, ... ... ... ... би ... ... ол әртүрлі
концерттерге, тұсау кесер рәсімдеріне қатысады. Қордың күшімен «Арман»
журналы шығып тұрады. ... ... ... бар, ... өмірді толық
қамтып жазатын авторлар жоқ. ... ... ... ... ... ... тап ... Қазақ диаспорасының аудан мен қала
муниципалетитімен қарым-қатынасы жақсы. Қордың басшысы ... ... ... ... ... ... үлкендерді
силауды, еңбекқорлықты бағалайтынын атап өтеді. Қазақтардың өз ортасында
билер институтын ... ... ... ... ... ... бұл жүйесін аудандық деңгейге еңгізу туралы ұсыныс
жасаған.
Қазақтардың арасында ... ... ... ... ... т.б. ... жоқ. ... экономикалық жағдайы тұрақты, жұмыс
істей алады және кәсіптері бар. Жастар түрік ... ... ... ... тілінде білім алады. Қазақ тілін үйретуді Қор өз күшімен
ұйымдастырған. 2005 жылы Стамбул ... ... ... ... ... ... ... тілді оқытуды ұйымдастырды. Оқу-әдістемелік
әдебиет тапшы. Әліпбилер ... ... ... байланысты қиындықтар
бар. Қазақстаннан келетін оқулықтар кириллицада жазылған. Тілді үйрету үшін
осы графиканы білетін мамандар жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... жоқ ... Қазақ диаспорасы
Стамбулдағы қазақстандық елшілікпен өте ... ... ... Наурыз мерекесі, Қазақстанның өнер ... ... ... ... ... тері ... ... дербес
бизнестерін дамытуда. Жұмыс, салық, бәсекелестік жағдайларында қиындық
көрмейді. Олардың айтуынша қазақтарды адамгершілігі мен ... ... ... және ... ретінде силайды. Қазақстан нарығына жұмыс
істейтін кәсіпорандар бар, Алматыда 13, ... ... жуық ... ... олар аз, ... ... ... қажет. Түркияда тұратын
қазақтар қазақ тілінің жоғалуына, ... ... ... ... ... ... қиын жағдайларына алаңдаулы. Эфирде
қазақ тіліндегі хабарлардың жоқтығынан қанағаттанбаушылық сезімде. Қазақ
тілін білуді ... және ... ... орта жоқ. Аға ... мен ... ... қатты алаңдайды. Түркия қазақтары
Отанына оралу шарттарының күрделілігіне қатты абыржулы: тіркелу (прописка),
ТИБ-нан анықтама ... ... ... ... ... ... тұратын қазақтардың пікірінше, шетелдегі қазақ
диаспорасы Қазақстанның халықаралық қатынастардағы ... ... ... ... оң имиджін қалыптастырудың, экономикалық ... көзі ... еді. ... ... бірі мәдени орталық құру,
оған мемлекеттің көмегі қажет.
Еуропа ... АҚШ пен ... ... (негізінен ГФР, Франция,
Скандинавия) елдеріндегі қазақ диаспорасы оқуға бару ... ... ... ... ... ... ... жағдайы мен сіңісті ділі оларды ... ... тұр. ... ... ... ... саны аздығынан жергілікті ... ... ... ... ... ... диаспорасы өкілдерінің саны аз болуы
1960-1990 жылдардағы британ көші-қон саясатының ... ... ... ... ... ... ... мен Редингте тұрады,
бұл олардың кәсіби бағдарымен қызмет аясына байланысты. Ұлыбританиядағы
қазақ диаспорасының өкілдері моноұлтты ... ... және ... ... ... өз ... ... алып келу тән. Сондықтан, оларға этникалық
түптамырын ... және ... ... тілі мен ... ... ... маңызды. Ол үшін 1992 жылы Ұлыбританиядағы
қазақтар қоғам құруға шешім қабылдады, ... 1985 жылы бұл елге ... ҚХР ... оқу және ... ... үшін ... келе бастады. Бұл
қоғамның мақсаты Ұлыбританияда тұратын қазақтардың арасында бір-бірімен
байланыс орнату, ... ... ... – Қазақстанмен жан-жақты
байланысты нығайту болды. Мұндай қадамдардың бірі 1995 ... ... ... ... ... ... ... кезінде
жасалды, қазақ диаспорасының өкілдерін Президент қабылдап, олармен әңгіме
барысында олар өз ... ... ... ... ... ... ерекшелендіріп тұрған нәрсе олардың ... ... ... ҚХР-да, Түркияда және Қазақстанда тұратын
қазақтармен ... ... ... ... қоғамы берген мәлімет
бойынша Лондонда Түркиядан ... ... ... 65 ... тұрады.
Бұған ҚХР, Қазақстаннан және басқа елдерден келген қазақтар кірмеген, олар
қазақ диаспорасының санын 100-120 отбасына көбейтеді. ГФР-ға қазақтар ... ... ... бөлігі ретінде 1960-жылдардың ортасында көшіп
келе бастады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... екі қазақ – түрік азаматтығы бар бұрынғы легионерлер тұрады. ... ... Рура мен Рейн ... ... ... ... қоғамдық-
саяси қызметпен айналысты, ... ... ... ... ... ... жұмыс істеді. ГФР-дағы қазақтар мына
жерлерде тұрады: Мюнхеньде - 60 отбасы немесе 300 адам, Кельнде - 90 ... ... - 4 ... 20, ... Берлинде - 20 немесе 100, Хайдельбергте
- 1 немесе 5, Майнцте - 2 немесе 10, Майндегі Франкфуртте - 1 ... ... 178 ... ... 890 ... ... ... қазақ жастарының
арасында мәдени-білім беру шараларын өткізу үшін Мюнхень мен ... ... ... ... ... бұл ... ... жанданбай
тұрғанын іс жүргізу мен үйлесімді ... ету ... ... ... ... ... диаспорасы үшін өткір мәселелердің бірі
тілдік проблема болып табылады. Негізінен, қазақтар отбасында ... ... ... Қазақстаннан қазақ тіліндегі кітаптар, газеттер
мен журналдар жіберу осы проблеманы шешуде ... ... ... еді. ... Мюнхеньде «Еуропалық қазақ түріктерінің ... шыға ... ... ... тілінде, ал екіншісі қазақ тілінде шықты. ... ... ... ... ... ... және Даниядағы қазақ қауымдастықтарындағы
болып жатқан оқиғалар туралы ақпараттар басылды, Қазақстандағы жетістіктер
туралы ... ... Екі ... ... екі ... ғана ... ... тұратын қазақтарды олардың жоғары білім ... ... ... ... ... көшіп келген қазақтардың
алғашқы буындары өз балаларына жақсы білім бере алды, қазір олар ... ... ... жұмыс істеуде. ГФР қазақтарының отбасылық қарым-
қатынасында, мысалға, Франциядағы қазақтарға қарағанда ... ... ... ... қазақ отбасыларынан әкелуге тырысады. Түрік
қыздарымен жиі некелеседі және ... емес ... ... ... ... қазақтардың мәліметтеріне сәйкес қазіргі кезде Швецияда 30-
дай ... ... ... ... ... барғандар. Олар Стокгольмде,
Евелде, Вастераста, Гетеборгте тұрады. Соңғы ... ... саны ... ... ... тұрған Қазақстаннан келген қазақтармен толығуда.
Америка Құрама Штаттары. АҚШ-қа қазақтар Екінші дүниежүзілік ... ... бара ... ... ... ... ... бірнеше топқа
бөлуге болады: 1) бұрынғы КСРО азаматтары, Екінші ... ... ... ... ... аумағындағы концентрациялық лагерьлерде
ұсталған, одақтастар әскерлері азат еткеннен кейін және тексеруден өткен
соң өздерінің ... ... ... ... ... ... ... көшіп барған, онда қазір олардың екінші және үшінші
ұрпақтары тұрып жатыр; 2) ... ... ... ... ... ... құрамында келіп жұмыс тапқан, бес жыл тұрақты (ешқайда шықпай)
тұрғаннан кейін АҚШ ... ... ... 3) ҚХР-нан келген қазақтар,
АҚШ-қа Жапония, Тайвань ... ... ... кесіп өтіп, Тынық ... ... ... ... істеуге қалып қойған, сосын елде тіршілік
ету ... ие ... 4) ... ... ... ... ... жұмыс істеуге келген; 5) АҚШ азаматтарымен этникааралық некеге
тұрып, азаматтық алғандар. АҚШ ... және ... ел ... ... 1960 ... ... ... 1965 жылғы көші-
қон ... ... ... тарта бастады. «Америка этникалық
топтарының Гарвард Энциклопедиясына» сәйкес 1960-жылдары ... 20 ... ... болған. Бұл 20 отбасының 13-і осы елге ... ... ... ... ... (Колумбия округі) метрополиінде
және Калифорния штатында қоныстанған бұрынғы вермахт тұтқындарының отбасы.
Бұл облыстарға қоныстануды мына ... ... ... 1) ... ... 2) онда тұрып жатқан өз этникалық топтарының ... 3) ... ... ... ... болса ұқсас климат жағдайы; 4)
жоғары оқу орындарының болуы. АҚШ ... ... ... некелер байқалады. Этникааралық некелер аға ... ... ... ... үшінші буын жастары өмірлік серіктерін қазақ
ортасынан табуға тырысады, бұдан ... ... ... ... айқындалады. Басқа диаспораларға қарағанда АҚШ-тағы қазақтардың
саны аздығынан және америкалық қоғам ... ... ... ықпал ету
мүмкіндігі болмағандығынан маңызды проблемаларын бірлесе шешуге болатын өз
қоғамы да жоқ. ... ... ... ... да ... тән. 1996 жылы ... университетінің (Блумингтон) жанынан
Қазақ студенттік ассоциациясы ... ол жыл ... ... ... ... салт-дәстүрлерімен және әдет-ғұрыптарымен таныстырады,
тақырыптық конференциялар өткізеді. ... ... ... ... ... АҚШ ... ... этникааралық
некелерінің, сондай-ақ америкалық өкіметтің Қазақстанның көрнекті ... ... осы елде ... ... ету мүмкіндігін беруі арқасында өз
қатарларын толықтырып отырады.
Иран. Қазіргі уақытта қазақ диаспорасы әртүрлі мәліметтер бойынша ... ... және ... ... Гомбад қалаларында тұратын
10-нан 15 мыңға дейінгі адамды құрайды. Ирандағы диаспора негізінен ... ... ... ұжымдастыру, мал мен астық қорын тәркілеу
процесі ... ... ... ... ...... ... келгендер. Ирандағы Қазақстан Республикасы Елшілігінің жәрдемімен
59 отбасы арнайы авиарейспен тарихи ... ... ... Пәкістан мен
Ауғанстан. Пәкістан Ислам ... ... ... Сайлау
Батыршаұлының мәліметтері бойынша 1600 адамды құрайды. М.Тәтімов олардың
саны 3 000 адам деп ... ... ... ... олардың
саны 5 000 адам. Пәкістандағы қазақ ұлты негізінен басқыншы ... ... ... ... ... ... келген
репатрианттар өмір сүруге қажетті қаражатсыз қалғандықтан ... ... ... ... барлық мүмкіндіктерін жасады. 1998 жылы
Қазақстанға Ауғанстаннан келген босқындардың көп ... (230 ... ... жылдары тағы 573 қазақ оралды. ... 21 ... бар. ... ... ... миссиясының ақпаратына
сәйкес 374 адам тарихи ... ... ... ... Ауған қазақтарының
көбі сауатсыз, жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
Алыс, жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі63 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Бөкей ордасының қазақтары67 бет
Дүниежүзі қазақтар қауымдастығы және оның қызметі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь