Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы

Бүгінгі күнге дейін «Көшпенділер отырықшы өркениет жасамаған, сондықтан олар мемлекеттілік деңгейіне көтеріле алмаған» деп қарайтын сыңыржақ пікірдің сеңі бұзылмай отыр. Әттеген.ай дейтін бір жағдай мұндай пікірді қолдаушылар европалықтар былай тұрсын, отандық тарихшыларымыздың арасында да кездеседі.
Көшпенділік ол тек экзотика емес, ол адамдардың өмір сүріп отырған төл табиғаты, жер.суы, ауа.райы, тұрмыс салтына орай көк тәңірінің адамзатқа берген сыйы, өркениеттің ерекше құбылысы. Кезінде «Көшпенділерді малы мен бірге өріп, бірге жусаған қауым» деп таныған немістің таңдаулы философтары Ф. Гегель және И. Кант табиғатпен тайталасып өмір сүрген қауымға европалық сырт көзбен сүзе қарамай көшпенді халықтың өз өмірімен етене танысқан болса олар тіптен өздері де көшпенділердің ортасында қалып қоюы мүмкін еді. Көшпенділер делінетін жұрт өзгеге ұқсамайтын сындырлы өркениет жасады. Деректерге жүгініп көрелік. Б.з.б. 128 жылы төтенше тапсырмамен сыр бойына келген қытайлық Чжан Цян тек бір ғана Ферғана өңірінде (Сырдың ортаңғы бойы) ірі 70 қала бар деп жазыпты [ ]. Тек кәзіргі Моңғолия жерінде ежелгі түркі.моңғол.кидандардын 220 қала, қалашығының орыны жатыр [ ]. Зерттеушілер тек Жошы ұлысы (орысша Алтын Орда) қарамағында 150.200 қала болғаны жайлы қабарлайды [ ]. ХІ ғ. өмір сүрген ғұлама Жүсіп Баласағұн,
        
        Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы
Бүгінгі күнге дейін «Көшпенділер отырықшы ... ... олар ... ... ... ... деп қарайтын
сыңыржақ пікірдің сеңі бұзылмай отыр. Әттеген-ай дейтін бір ... ... ... европалықтар былай тұрсын, отандық тарихшыларымыздың
арасында да ... ол тек ... ... ол ... өмір сүріп отырған төл
табиғаты, жер-суы, ауа-райы, тұрмыс салтына орай көк тәңірінің адамзатқа
берген сыйы, өркениеттің ... ... ... «Көшпенділерді малы мен
бірге өріп, ... ... ... деп таныған немістің таңдаулы философтары
Ф. Гегель және И. Кант ... ... өмір ... ... ... ... сүзе қарамай көшпенді халықтың өз өмірімен етене танысқан болса
олар тіптен ... де ... ... ... қоюы ... ... ... жұрт өзгеге ұқсамайтын сындырлы ... ... ... көрелік. Б.з.б. 128 жылы төтенше тапсырмамен сыр бойына
келген қытайлық Чжан Цян тек бір ғана ... ... ... ... ірі 70 қала бар деп ... [ ]. Тек ... ... жерінде ежелгі
түркі-моңғол-кидандардын 220 қала, қалашығының орыны ... [ ... тек Жошы ... (орысша Алтын Орда) қарамағында 150-200 қала
болғаны жайлы қабарлайды [ ]. ХІ ғ. өмір ... ... ... ... ... ... да халық та,
Уақыт көмді бәрін жерлеп табытқа.
Болған талай ауылымыз, ... ... ізін ... ... [ ] ... ... қалдырды.
Бұл аманатты бүгінгі біздің археолог ... ... ... Сыр бойы ... ... ... ... аталады. Ал осы
Сығанақ қазақтың алғашқы мемлекеті – Ақ Орданың ... ... ... сыры әлі күнге дейін толық ... ... жоқ. Біз енді ... ... ... 982 жылы түзілген «Худуд ал-Алам мин ... ... ... ... әлем ... атты ... белгісіз еңбекте
«Сунах» атымен [ ] алғаш белгілі болды. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген араб географы аль-Мукаддаси (Макдиси) Сығанақты
Отырар мен кіндігі бір егіз қала деп көрсеткен. ... пен ... ... 24 ... (160 км). ... атауы ежелгі түрікше ... ... ... ... Ол ежелгі түркі-қалаларының бірі.
Мұсылман деректерінде Сығанақ «Дарь-уль-Куфр» немесе ... ... ... Өйткені Сығанақ ХІІ ғ. соңы ХІІІ ғ. басында әлі де мұсылман
дінін қабылдай қоймаған, тәңірге табынған көшпенді ... ... ... ... ... Сығанақ туралы «Ол ежелден бері қыпшақ
(қазақ) хандарының астанасы» деп ... [ ]. ... шах ... ... Ала ... Мухаммед дінсіздерді бағындару үшін ... ... ... ... ... ... ... билеушісімен бейбіт келісімге
келді. Нәтижесінде Сығанақ Шығыс қыпшақ ... ... ... ... ... сығанақ дейірменінде тартылған ұн
әлемнің шартарабына ... ... ... ... ... ... шағында моңғол шабуылына тап болды.
Жошы бастаған моңғол қолы 1220 жылы маусым айында Сығанақты ... ... ... ... ... талап етіп ұйғыр Хасан қажыны
елшілікке жібереді. Бірақ ... ... бұл ... ... ... ... Осыдан кейін Жошы қаланы күшпен басып алып жермен жексен
етіп, тұрғындарын ... ... ... А.М. ... айтуынша
«Жошы Сығанақта тірі жан қалдырмаған делінеді» [ ]. Менімше бұл аса сенімді
дерек емес. Егер тірі жан ... ... Жошы ... ұлын ... ... Сығанақта қалдырды. Одан гөрі «...Ихэд алж...» ... «көп ... ... ... ... А.Амардың пікірі сенімдірек естіледі [ ].
Осы оқиғадан кейін Сығанақ Жошы ... оның ... сол ... Ақ
Орданың билігіне өтті. Жошы ханның төртінші ... ... ... Жошы ұлысының орталығы Ертістен – Сығанаққа ... ... ... Сығанақтың қайта өрлеу дәуірі басталды. Ерзен ханның тұсында
Сығанақта Ақ Орда ... ... ... ақша құю ... ... ... хандарының атында ақша соғу деген биліктің дербестігін көрсетеді.
Ерзен хан 25 жыл билік құрып 1344/1345 жылы ... ... ... жерленді
[ ]. Осыдан бастап Сығанақ Жошы-хан - Орда ежен әулетінен ... ... ... ... ата ... ... ... Ақ Ордада басталған бүліншілік 16-17 ... Тек ... ... аралығында Ақ Орданың 8 ханы өлтірілді.
Бүліншілік 1361 жылы Орда тағына ... Орыс ... ... ... Орыс ханның таққа келуі Ақ Орда мемлекеті және оның астанасы
Сығанақтың өрлеу дәуірі болып табылады.
Түрік тілінде ... ... ... ... Искандердің»
тұжырымына жүгінсек «Орыс хан Ақ ... ... ... ... [ ]. XIV ғ. екінші жартысында Ақ Орда ... ... ... ... ... бар. Орыс хан ... хан сарайын салдырды.
Қазақтың алғашқы қарулы қолы «Алаш мыңдығын» ... ақ қара ала ту ... ... ... ... ... ... нағыз шарықтап өскен кезеңі
Орыс ханның тұсы. Орыс ханның атында ақша соғылды. Орыс ханның елі ... ... елі» ... [ ]. Ш.Уәлиханов және А.И.Левшиндер Орыс ханды
«Алаш хан» деп атап, оны қазақ хандарының атасы деп ... ... ... [ ]. Қазақ түсінігінде «Алаш» ұғымы «қазақ» атауының баламасы болып
табылады. Сондықтан Алаштың астанасы Сығанақты ... ... деп ... ... ... ... аса құнды дерек қалдырған авторларының бірі Мұхаммед
Шайбани ханның жылнамашысы Фазлалах ... ... Ол ... ... ... ... ... атты еңбегінде «Дешті
қыпшақты жер жұмағы» деп атап, Сығанақтың орналасу жайы аса ... ... ... ... ... ... ... онда «күн сайын бес
жүз түйенің еті ... ... ... одан ... де ... деп ... [ ].
Дештінің атақты хандарының мәйіті міндетті түрде Сығанаққа жерленіп
қабірінің үстіне кесене ... ... ... деректі жазып
қалдырған да осы Рузбихан. XIV ғ. соңына қарай Сығанақ үшін ... ... ... ... бұл күреске Мауеренахр билеушісі Темір ... Ол өз ... бас ... ... ... Тоқтамысқа Сығанақты сыйға
тартты. Темірдің бұл әрекеті Орыс хан ... Ақ ... ... Қалыптасқан жағдайға байланысты Орыс хан 1375 жылы үлкен Сарайдан
Сығанаққа қайтып оралды.
1376 ... ... ... Сығанақ үшін бір жағынан Темір-Тоқтамыс
қолы, екінші жағынан Орыс ханның ұлы Темір ... қолы ... ұлы ... ... ... қолы жеңіліс тапты. Сөйтіп Сығанақ Тоқтамыстың қолына
өтті. Орыс ханның немересі Барақ хан 1423 жылы ... ... ... ... тиесілі екендігін Барақтың Ұлықбекке қойған датынан айқын
көруге болады. Онда «Сығанақ жайылымы әдеттегі заң ... ... ... ... менің атам Орыс хан Сығанақта Орда тұрғызған» деп жазылған
[ ... ... ... жылы ... ... ... қайтқан жолында
Қажы-тархан, Сарайды жаулап алып Сарайды ... етіп қана ... ... ... Осыдан болып Сығанақтың қайта құлдырау дәуірі
басталды.
Сығанақты 1446 жылы Шайбанилік ... ... ... Бірақ Орыс ханның
ұрпақтары Әбілқайыр билігін мойындамады. 1456 жылы Әбілқайыр мен қалмақ
Енге - төре ... ... үшін ... ұлы ... ... ... Орыс ... шөбелері Жәнібек пен Керей бастаған Ақ Орда ... ... ... пайдаланып стратегиялық шегініс жасап ел
ордасын Шу бойындағы Қозыбасына әкеліп ... ... ... ... ... ... ... территориялық тұрғысынан қазақ мемлекетінің
қарамағында қала берді. Соңғы орта ... ... ... ... ... Ақ Орда ... мен ... әулеті арасында, кейінірек қазақ
хандары мен (Мұрындық, ... хан) ... ... оның ... ... үшін ... ... ұрыстар болды. Қалай деген - мен Сығанақ
XVII ғ. ... қала атын ... ... да кейін үйінді, төбешігіне айналып
жер астында қалды. Кәзірде халық оны қастерлеп ... деп ... орны ... ... ... Төмен-Арық станциясының солтүстік-
шығысына қарай 20 шақырымда жатыр. Тарихшылар Муин ад-Дин ... ... А.Ю. ... А.А. ... Ш.Ш. ... Н.Н. ... ... С. Жолодасбаевтар Сығанақтың ... ... Ақ ... ... ... ... біз Ақ орда ... зерттеуде моңғол және қытай
деректерін айналымға енгіздік. Чин империясы кезінің тарихшысы Ломаның ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде «Баты хан
1235 жылы батыс жорығына аттанды. 1240 жылы әкесінің иелігіне тиген ел,
жердің ... ... ... Сарай қаласын тұрғызып астана етті.
Тарихта оны Қыпшақ хандығы деп атайды. Арал ... ... ... Ордаға беріп «Ақ орда хандығы» деп атады. Аралдың солтүстігін Сыбанға
(Шибан) беріп ол «Көк орда» атанды деп жазды [ ... және ... ... моңғол авторларының еңбектерінде
«Хасгийн цагаан ордны улс» (Қазақтың Ақ орда ... ... ... ... ... ... Дулаттың «Тарих-и Рашиди» еңбегіне
жасаған талдау белгілеуінде Ақ ... ... ... басқадай
ордаларынан айырып жеке атап ... [ ]. Бұл ... ... Ол ... ... «Ныне казахи занимают огромную площадь ... ... ... В XIII ... ... ... жестокой
Монголо-половецской войны и была поделена между тремя ордами: Золотой или
Большой, -на ... ... ... Аральским морем и Тюменью, и Белой (т.е
Старшей)-в Тарбагатае и на ... ... на ... из ... ... ... Синяя орда оказалась нежизнеспособной и в ХІV в ... ... зато ... ... ... на окрайны Сибирской тайги до Оби,
склоны и предгорья Алтая и степи Сырдарьи, в то ... ... ... в ... этнос, позднее экстроординарные степи
Приаралья, Мангышлак и Рынпески» [ ].
Сығанақты астана еткен Ак Орда мемлекеті қазақтың ... ... ... ... халқы оның ұлттық ой санасы қалыптасуының ұйытқысы
(концентрат) болып табылады. Олай болуының ... ... Ақ Орда Жошы ... ... ... сол ... ретінде қазақ
даласының төрінде, бұрынғы қыпшақ хандығының негізінде ... ... хан ... ... ... ... ... дәстүрлік сыр-сипаты
орасан өзгерістерге ұшыраған жоқ.
2. Ақ ... ... ... Сырдәрияның құйғаны, Саураннан-
Арал, Қараталдан Төменге ... ... ... ... аумағының
көлемді бөлігін (шамамен 60-65%) қамтиды.
3. Ақ Орда халқының негізгі бөлігін қазіргі қазақ халқын құрап отырған
байырғы тайпалар (Үйсін, ... ... ... ... ... ... ... Ақ Орданың шаңырағын алғаш көтеріскен Жошы хан ұлы Орда ... ... Орыс хан Ақ ... ... дербес билеушісі, Қазақ
хандарының атасы (Қазақ мемлекетінің алғашқы ханы) деп танылады.
5. Қазақ мемлекетінің алғашқы ресми ... қолы ... ... ... ... ... ... Мыңдықтар ақ қара ту ұстап «Алаш» деп
ұрандап жауға шапты, ел, жерінің тұтастығын жанкештілікпен қорғады.
6. Ақ Орда дәуірінде ... хан ... ... ... ... ... ханнан – Кенесарыға дейін) қалыптасты.
7. Ақ Орда дәуірінде Алаш ұраны – ел ... ... ... ... ... идеология деңгейіне көтерілді.
8. Алтын Орда, Ақ Орда дәуірінде қыпшақ-қазақ тілі мемлекеттік жазба
тіліне айналды.
19. Ақ Орда ... ... ... ... ... ... ... алғы шарты болды.
XV ғ. өмір сүрген әйгілі ақын Шахрух:
Әйгілі қала Сығанақ,
Дешті Қыпшаққа өтер жолы, қақпасы.
Дештігі келер қонақтар
Саған келіп ... еді ат ... ... шебі едің.
Барша жанды тыныштыққа кенедің,
Ежелден-ақ ғалымдардың мекені,
Белгілі еді тыныш қала ... туды ... ... ... ... білімі.
О, Сығанақ, қақпаларыңның шаңын сүйіп жылар ем,
Қайта ... ... туар ... ... қазақ мемлекетінің астанасы болған әйгілі Сығанақты жер
қайнауында тастамауымыз керек. Археологиялық жұмысты жалғастырып ... ... ... ... – қазақ мемлекетінің астанасы» ... ... ... Астананың бір көшесін Сығанақ деп атағанымыз игі ... Ары ... ... жаңа райондарының бірін Сығанақ деп атап Сыр
бойындағы елді мекендердің біріне Сығанақ атын берсек ... ... ... ... ... ... ... Хамзаұлы Шәлекенов. Түріктің отырықшы өркениеті. - Алматы;
Қазақ ... 2003, ... ... Д. ... П., ... Д. ... МНР. - УБ, 1983.
- С. 3
3 Цолмон С. Монголын Алтан Ордон Улс. - УБ., 2006., 119.
4 Жүсіп ... ... ... - ... 1986. ... Бартольд В.В. Худуд ал-Алам . Рукопись Туменского Л. 1930; ... Hudud al-alam. The region of the World. A/ Pershian ... 372, ... A.D. London, 1937. ... ... В.В. ... работы по исторической геграфии. Соч., ... - С. ... ... К. От ... до ...... 1996. - С. ... Амар А. Монголын товч түүх, УБ, 1989, 144-б.
9 Тизенгаузен В.Г. СМИЗО. Т. 2. - С. 130, ... ... В.Г. ... А.Ю. Золотая Орда и ее ... - ... С. - ... ... Ж.О. Материалы к истории правящего дома казахов. -
Алматы, 2001. - С. ... ... Ч.Ч. ... в пяти ... Т.2. - С. 160-161; ... Описание киргиз-казчьих или киргиз-кайсакцких орд и степей. 4-1. -
СПБ, 1832. - С. ... ... ақыл ... ... он томдық. Т. З. Ортағасырлақ
тарихи ой – 2005, 370-371-бб;
14 Абд ... ... «Қос ... ... ... қос өзеннің
қосылағн жері» атты еңбегіннен. СМИЗО. Т. 2. - С. ... ... ... ... овгийн түүх. (Моңғолдың Боржығын тайпасының
тарихы). Хөх хот. 2000., 106-б.
16 Валиханов Ч.Ч. Собр. Соч., в пяти ... Т.4. - ... 1987. - ... ... Л.Н. ... и ... ... - М., 1997. - C. 231-232.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақ Орда хандығының пайда болуы3 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
Ақ Орда мемлекетінің саяси тарихы19 бет
Тарихи тұлғалар16 бет
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
Алтын Орданың қалалық орталығы - Сарайшық11 бет
Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы23 бет
Орта ғасырдағы Сығанақ қаласының зерттелу тарихы9 бет
Түркістан аймағындағы сығанақ қаласының тарихы3 бет
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь