Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы


Бүгінгі күнге дейін «Көшпенділер отырықшы өркениет жасамаған, сондықтан олар мемлекеттілік деңгейіне көтеріле алмаған» деп қарайтын сыңыржақ пікірдің сеңі бұзылмай отыр. Әттеген.ай дейтін бір жағдай мұндай пікірді қолдаушылар европалықтар былай тұрсын, отандық тарихшыларымыздың арасында да кездеседі.
Көшпенділік ол тек экзотика емес, ол адамдардың өмір сүріп отырған төл табиғаты, жер.суы, ауа.райы, тұрмыс салтына орай көк тәңірінің адамзатқа берген сыйы, өркениеттің ерекше құбылысы. Кезінде «Көшпенділерді малы мен бірге өріп, бірге жусаған қауым» деп таныған немістің таңдаулы философтары Ф. Гегель және И. Кант табиғатпен тайталасып өмір сүрген қауымға европалық сырт көзбен сүзе қарамай көшпенді халықтың өз өмірімен етене танысқан болса олар тіптен өздері де көшпенділердің ортасында қалып қоюы мүмкін еді. Көшпенділер делінетін жұрт өзгеге ұқсамайтын сындырлы өркениет жасады. Деректерге жүгініп көрелік. Б.з.б. 128 жылы төтенше тапсырмамен сыр бойына келген қытайлық Чжан Цян тек бір ғана Ферғана өңірінде (Сырдың ортаңғы бойы) ірі 70 қала бар деп жазыпты [ ]. Тек кәзіргі Моңғолия жерінде ежелгі түркі.моңғол.кидандардын 220 қала, қалашығының орыны жатыр [ ]. Зерттеушілер тек Жошы ұлысы (орысша Алтын Орда) қарамағында 150.200 қала болғаны жайлы қабарлайды [ ]. ХІ ғ. өмір сүрген ғұлама Жүсіп Баласағұн,

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы

Бүгінгі күнге дейін Көшпенділер отырықшы өркениет жасамаған,
сондықтан олар мемлекеттілік деңгейіне көтеріле алмаған деп қарайтын
сыңыржақ пікірдің сеңі бұзылмай отыр. Әттеген-ай дейтін бір жағдай мұндай
пікірді қолдаушылар европалықтар былай тұрсын, отандық тарихшыларымыздың
арасында да кездеседі.
Көшпенділік ол тек экзотика емес, ол адамдардың өмір сүріп отырған төл
табиғаты, жер-суы, ауа-райы, тұрмыс салтына орай көк тәңірінің адамзатқа
берген сыйы, өркениеттің ерекше құбылысы. Кезінде Көшпенділерді малы мен
бірге өріп, бірге жусаған қауым деп таныған немістің таңдаулы философтары
Ф. Гегель және И. Кант табиғатпен тайталасып өмір сүрген қауымға европалық
сырт көзбен сүзе қарамай көшпенді халықтың өз өмірімен етене танысқан болса
олар тіптен өздері де көшпенділердің ортасында қалып қоюы мүмкін еді.
Көшпенділер делінетін жұрт өзгеге ұқсамайтын сындырлы өркениет жасады.
Деректерге жүгініп көрелік. Б.з.б. 128 жылы төтенше тапсырмамен сыр бойына
келген қытайлық Чжан Цян тек бір ғана Ферғана өңірінде (Сырдың ортаңғы
бойы) ірі 70 қала бар деп жазыпты [ ]. Тек кәзіргі Моңғолия жерінде ежелгі
түркі-моңғол-кидандардын 220 қала, қалашығының орыны жатыр [ ].
Зерттеушілер тек Жошы ұлысы (орысша Алтын Орда) қарамағында 150-200 қала
болғаны жайлы қабарлайды [ ]. ХІ ғ. өмір сүрген ғұлама Жүсіп Баласағұн,
Болған талай қалалар да халық та,
Уақыт көмді бәрін жерлеп табытқа.
Болған талай ауылымыз, тайпамыз,
Енді соның ізін тауып байқаңыз [ ] деген аманат қалдырды.
Бұл аманатты бүгінгі біздің археолог әріптестеріміз орындап жүр.
Тарихта Сыр бойы қалаларының қатарында Сығанақ қаласы аталады. Ал осы
Сығанақ қазақтың алғашқы мемлекеті – Ақ Орданың астанасы болғаны туралы
мәселенің сыры әлі күнге дейін толық ашыла қойған жоқ. Біз енді осы
мәселеге тоқталып көрмекшіміз.
Қала 982 жылы түзілген Худуд ал-Алам мин ал-Машрик ила-л-Магриб
(Шығыстан батысқа дейінгі әлем шекаралары) атты авторы белгісіз еңбекте
Сунах атымен [ ] алғаш белгілі болды. Мұнда протоқазақтық Кимек
мемлекетінің аймақтарымен қалалары туралы жазылған.
Х ғасырда өмір сүрген араб географы аль-Мукаддаси (Макдиси) Сығанақты
Отырар мен кіндігі бір егіз қала деп көрсеткен. Сығанақ пен Отырардың ара
қашықтығы 24 фарсах (160 км). Сығанақ атауы ежелгі түрікше Қамал,
қорған деген мағынаны білдіреді. Ол ежелгі түркі-қалаларының бірі.
Мұсылман деректерінде Сығанақ Дарь-уль-Куфр немесе дінсіздердің ордасы
атанып келді. Өйткені Сығанақ ХІІ ғ. соңы ХІІІ ғ. басында әлі де мұсылман
дінін қабылдай қоймаған, тәңірге табынған көшпенді қыпшақ хандығының шығыс
астанасы болатын. Абдулла-намеде Сығанақ туралы Ол ежелден бері қыпшақ
(қазақ) хандарының астанасы деп жазады [ ]. Хорезм шах Атсыз (1127-1154)
және Ала ад-Дин Мухаммед дінсіздерді бағындару үшін Сығанаққа бірнеше
дүркін жайқын жорықтар жасап ақыры Сығанақ билеушісімен бейбіт келісімге
келді. Нәтижесінде Сығанақ Шығыс қыпшақ даласындағы гүлденген қалалардың
біріне айналды. Худуд-аль-Аламда сығанақ дейірменінде тартылған ұн
әлемнің шартарабына таратылатыны туралы жазылған.
Сығанақ осылай құлпырып тұрған шағында моңғол шабуылына тап болды.
Жошы бастаған моңғол қолы 1220 жылы маусым айында Сығанақты қоршауға алып
қала тұрғындарынан қарсылықсыз берілуін талап етіп ұйғыр Хасан қажыны
елшілікке жібереді. Бірақ Сығанақ тұрғындары бұл талапты мойындамай Хасан
қажыны өлтіреді. Осыдан кейін Жошы қаланы күшпен басып алып жермен жексен
етіп, тұрғындарын қырғанға ұшыратты. Д′Оссон, А.М. Жувейнидің айтуынша
Жошы Сығанақта тірі жан қалдырмаған делінеді [ ]. Менімше бұл аса сенімді
дерек емес. Егер тірі жан қалмаған болса, Жошы Хасанның ұлын кімдерге басшы
етіп Сығанақта қалдырды. Одан гөрі ...Ихэд алж... немесе көп адамды
қырды делінетін моңғол тарихшысы А.Амардың пікірі сенімдірек естіледі [ ].
Осы оқиғадан кейін Сығанақ Жошы ұлысы оның әскери сол қанаты Ақ
Орданың билігіне өтті. Жошы ханның төртінші ұрпағы Сасы-Бұқаның тұсында
(1309-1315) Жошы ұлысының орталығы Ертістен – Сығанаққа аударылды. Осы
кезден бастап Сығанақтың қайта өрлеу дәуірі басталды. Ерзен ханның тұсында
Сығанақта Ақ Орда хандарының атында күмістен ақша құю жолға қойылды. Ол
кезде хандарының атында ақша соғу деген биліктің дербестігін көрсетеді.
Ерзен хан 25 жыл билік құрып 13441345 жылы дүние салып Сығанақта жерленді
[ ]. Осыдан бастап Сығанақ Жошы-хан - Орда ежен әулетінен тараған Ақ
Ордалық ақсүйектерін жерлейтін ата қорыққа айналды.
Мүбәрәк-Қожа кезінен Ақ Ордада басталған бүліншілік 16-17 жылға
жалғасты. Тек 1351-1361 жылдар аралығында Ақ Орданың 8 ханы өлтірілді.
Бүліншілік 1361 жылы Орда тағына Шымтайұлы Орыс ханның келуі арқасында
тынышталды. Орыс ханның таққа келуі Ақ Орда мемлекеті және оның астанасы
Сығанақтың өрлеу дәуірі болып табылады.
Түрік тілінде жазылған, авторы белгісіз Аноним Искандердің
тұжырымына жүгінсек Орыс хан Ақ Орданы түбегейлі дербес мемлекетке
айналдырды [ ]. XIV ғ. екінші жартысында Ақ Орда мемлекеті Орыс хан
ұлысы атанған тұстары бар. Орыс хан Сығанақта хан сарайын салдырды.
Қазақтың алғашқы қарулы қолы Алаш мыңдығын жасақтап, ақ қара ала ту алып
жауға шапты.
Ақ Орданың астанасы ретінде Сығанақтың нағыз шарықтап өскен кезеңі
Орыс ханның тұсы. Орыс ханның атында ақша соғылды. Орыс ханның елі тарихи
әдебиетте Алаш елі атанды [ ]. Ш.Уәлиханов және А.И.Левшиндер Орыс ханды
Алаш хан деп атап, оны қазақ хандарының атасы деп тануы тегіннен тегін
емес [ ]. Қазақ түсінігінде Алаш ұғымы қазақ атауының баламасы болып
табылады. Сондықтан Алаштың астанасы Сығанақты қазақтың астанасы деп тануға
толық мүмкіндік бар.
Сығанақ жайлы аса құнды дерек қалдырған авторларының бірі Мұхаммед
Шайбани ханның жылнамашысы Фазлалах ибн-Рузбихан Исфахани. Ол өзінің
Михман-наме Бұқар (Бұқара қонағының жазбалары) атты еңбегінде Дешті
қыпшақты жер жұмағы деп атап, Сығанақтың орналасу жайы аса қолайлы, ол
Дешті Қыпшақтың шекарасы, Түркістанның орталық шебі, онда күн сайын бес
жүз түйенің еті қуырылып кешке қарай одан түйір де қалмайтын деп жазған
еді [ ].
Дештінің атақты хандарының мәйіті міндетті түрде Сығанаққа жерленіп
қабірінің үстіне кесене (мавзолей) тұрғызылатыны туралы деректі жазып
қалдырған да осы Рузбихан. XIV ғ. соңына қарай Сығанақ үшін күрес күшейді.
1375-1376 жылдардан бастап бұл күреске Мауеренахр билеушісі Темір араласа
бастады. Ол өз ордасына бас сауға іздеп келген Тоқтамысқа Сығанақты сыйға
тартты. Темірдің бұл әрекеті Орыс хан бастаған Ақ Ордалықтардың қарсылығын
тудырды. Қалыптасқан жағдайға байланысты Орыс хан 1375 жылы үлкен Сарайдан
Сығанаққа қайтып оралды.
1376 жылдың қараша күзінде Сығанақ үшін бір жағынан Темір-Тоқтамыс
қолы, екінші жағынан Орыс ханның ұлы Темір Мәлік қолы арасында ұлы шайқас
болып Темір Мәлік қолы жеңіліс тапты. Сөйтіп Сығанақ Тоқтамыстың қолына
өтті. Орыс ханның немересі Барақ хан 1423 жылы Сығанақты қайтарып алды.
Сығанақ кімге тиесілі екендігін Барақтың Ұлықбекке қойған датынан айқын
көруге болады. Онда Сығанақ жайылымы әдеттегі заң ережелері бойынша маған
тиесілі, өйткені менің атам Орыс хан Сығанақта Орда тұрғызған деп жазылған
[ ].
Ақсақ Темір 1395-1396 жылы Тоқтамысқа қарсы жорықтан қайтқан жолында
Қажы-тархан, Сарайды жаулап алып Сарайды жермен-жексен етіп қана қоймай
жолай сығанақты қиратты. Осыдан болып Сығанақтың қайта құлдырау дәуірі
басталды.
Сығанақты 1446 жылы Шайбанилік Әбілқайыр басып алды. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті
Қазақ хандығы — қазақтардың ұлттық мемлекеті
Қазақ хандығы – мемлекеті қалай құрылған?
Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы
Түркістан аймағындағы сығанақ қаласының тарихы
Орта ғасырдағы Сығанақ қаласының зерттелу тарихы
Алтын орданың рухани мәдениетінің тарихы
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь