Мектеп математика курсындағы функционалдық теңдеулер ұғымы



Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 6 бет
Таңдаулыға:   
УДК
Мектеп математика курсындағы функционалдық теңдеулер ұғымы

Серикбек Бергенжан
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
bergen_jan.99@mail.ru
Ғылыми жетекшісі: Тілеулесова Ағила Балтабайқызы

Аннотация. Бүгінгі таңда ғылым мен техниканы дамыту сапалы білім беру жүйесін енгізумен, еңбек нарығының қажеттіліктерін ескере отырып, білікті кадрлар даярлау жалпы білім беретін мектептер үшін басымдық болып табылады. Бұл мақалада мектеп бағдарламасындағы функционалдық теңдеулер ұғымы мен оның тарихына көз жүгіртіп, кейбір есептерді қарастырамыз.
Кілт сөздер: функция, функционалдық теңдеу, функционалдық теңдеуді шешу.
Жоғары сынып оқушылары меңгеруі тиіс маңызды математикалық дағдылардың бірі - теңдеулерді шеше білу. Теңдеудің түбірі бір н емесе одан да көп амалдардан соң табылады, көптеген мәтіндік есептер алгебралық жолмен шығарылады. Яғни, теңдеулердің өзі есептерді шешудің тапсырмалары мен әдістері болып табылады. Ал оларды шешу қабілеті мектептің барлық оқушыларына қажет.
Соңғы уақытта еліміздің жетекші жоғары оқу орындарына оқуға түсу кезіндегі тесттерде, оқушылардың әртүрлі олимпиадалар тапсырмаларында кездесетін, сондай-ақ қиын деңгейдегі есептер қатарында жүретін теңдеулердің бірі - функционалдық теңдеулер. Функционалдық теңдеу - бір немесе бірнеше белгісіз функцияларды қамтитын теңдеу. f(x) функциясы берілген функционалдық теңдеудің шешімі деп аталады, егер ол оны анықтау облысындағы аргументтің барлық мәндері үшін қанағаттандырса. Функционалдық теңдеуді шешу дегеніміз - оны бірдей қанағаттандыратын барлық функцияларды табу. Кейбір функционалдық теңдеулер бізге мектеп курсынан таныс. Бұл функцияның тақтылық, жұптылық, периодтылық секілді қасиеттерін анықтайтын
fx=f-x, f-x=-fx, fx+T=f(x)
теңдеулері.
Функционалдық теңдеулерді шешу мәселесі математикалық анализдегі ең көне есептердің бірі болып табылады. Олар функциялар теориясының басталуымен бір мезгілде дерлік пайда болды. 1769 жылы Даламбер күш қосу заңының негіздемесін мына функционалдық теңдеуді шешуге келтірді:
fx+y+fx-y=2∙f(x)∙f(y) (1)
Осы теңдеуді Пуассон 1804 жылы аналитикалық болжаммен қарастырды, ал 1821 жылы Коши (1789 - 1857) тек f(x) үзіліссіздігін ескере отырып, осы теңдеудің жалпы шешімдерін тапты:
fx=cosax
fx=ch ax=eax+e-ax2
fx≡0.
Тіпті, белгілі евклидтік емес геометрия формуласы параллелизм бұрышы үшін келесі түрдегі формуланы
fx=tg12x=e-xk
Н. И. Лобачевский Коши әдісіне ұқсас әдіспен шешіп, (1792 - 1856) келесі түрдегі функционалдық теңдеуден алды:
f2x=f(x-y)∙f(x+y) (2)
Бұл теңдеуді мына теңдеуге келтіруге болады:
fx+y2=fx+f(y)2
Шешімі: fx=acx.
Функционалдық теңдеулерге әкелетін бірқатар геометриялық есептерді ағылшын математигі Ч.Баббедж да (1792-1871) қарастырды. Ол, мысалы, қисықтағы кез келген нүктелер жұбы үшін келесі қасиетпен анықталатын екінші ретті периодты қисықтарды зерттеді: егер екінші нүктенің абсциссасы біріншінің ординатасына тең болса, онда екінші нүктенің ординатасы біріншісінің абциссасына тең болады. Мұндай қисық y=fx функциясының графигі болсын; x,fx- оның еркін нүктесі. Сонда шарт бойынша абсциссасы f(x) бар нүкте х ординатасына ие болады. Демек,
ffx=x (3)
(3) функционалдық теңдеуі, атап айтқанда, мына функцияларды қанағаттандырады:
fx=a2-x2 , x∈0;a,
fx=ax, a!=0
Ең қарапайым функционалдық теңдеулердің бірі - Коши теңдеулері болып табылады.
fx+y=fx+f(y) (4)
fx+y=f(x)∙f(y) (5)
fxy=fx+f(y) (6)
fxy=f(x)∙f(y) (7)
Коши бұл теңдеулерді 1821 жылы жарық көрген өзінің (анализ курсында) егжей-тегжейлі зерттеді. Осы төрт негізгі теңдеулердің үзіліссіз шешімдері сәйкесінше келесі түрде болады:
fx=ax; ax; logax; xa(x0)
Үзіліссіз функциялар класында басқа шешімдер болуы мүмкін. (4) теңдеуді бұрын Лежандр мен Гаусс проекциялық геометрияның іргелі теоремасын шығару кезінде және Гаусс ықтималдығының таралу заңын зерттеу кезінде қарастырған[1].
(4) функционалдық теңдеуді Г.Дарбу күштер параллелограмы мәселесіне және проекциялық геометрияның негізгі теоремасына қолданды. Оның басты жетістігі - болжамдардың айтарлықтай әлсіреуі. (4) Коши функционалдық теңдеуі үзіліссіз функциялар класындағы fx=ax сызықты біртекті функцияны сипаттайтынын білеміз. Дарбу кем дегенде бір нүктеде үзіліссіз немесе еркін түрде аз аралықта жоғарыдан (немесе төменнен) шенелген кез келген шешімнің де fx=ax түрінде болуы керек екенін көрсетті. Бірінен соң бірі тез орындалатын болжамдарды әлсірету бойынша одан әрі нәтижелер тез жүреді (интегралдылық, оң шама жиыны бойынша өлшемділік). Осы кезде мынадай сұрақ туындайды: сызықтық біртекті функциядан ерекшеленетін кем дегенде бір аддитивті функция бар ма? (яғни, (4) Коши функционалдық теңдеуін қанағаттандыратын). Мұндай функцияны табу оңай емес! (4) функционалдық теңдеуінің fx=ax-тен ерекшеленетін үзіліссіз шешімінің алғашқы мысалын 1905 жылы неміс математигі Г.Гамель өзі енгізген нақты сандар негізін пайдаланып құрастырған.
Көптеген функционалдық теңдеулер нақты функцияны анықтамайды, бірақ функциялардың кең класын береді, яғни олар функциялардың сол немесе басқа класын сипаттайтын қасиетті білдіреді. Мысалы, fx+1=fx функционалдық теңдеуі 1 периоды бар функциялар класын, ал f1+x=f1-x теңдеуі x=1 түзу сызығын және т.б. қатысты симметриялы функциялар класын сипаттайды[2].
Ірі математиктер, олардың ішінде Эйлер, Гаусс, Коши, Даламбер, Абель, Лобачевский, Дарбу, Гильберт бірнеше рет функционалдық теңдеулерді қарастырды және оларды шешу әдістерін жасауға көп ... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Мектеп математика курсындағы функциялық мазмұнды есептер
Мектепте алгебралық және геометриялық материалдарды қабылдау мен меңгеру ерекшеліктері
Математикалық есептерді шығаруды оқытудыңмәселелері
Есепті жазбаша шығару
ОРТА МЕКТЕП МАТЕМАТИКА КУРСЫНДАҒЫ МАЗМҰНДЫ ЕСЕПТЕРДІ ШЕШУДІҢ КЕЙБІР ӘДІСТЕРІ
Математикалық есептерді шығаруды оқытудың мәселелері
Логарифмдік және көрсеткіштік теңдеулер мен теңсіздіктерді шешу әдістері
Салу есептері
Квадрат теңсіздіктерді шешу
Жаратылыстану-математика сыныптарында оқытылатын математиканың элективтік курстарының мазмұны
Пәндер