Исламтану және ислам философиясы

ИСЛАМТАНУ[1]

Тәухид нанымы негiзiндегi ислам дiнi уә мәдениетiн, әдебиетi уә өркениетiн зерттейтiн ғылымдардың жыйынтық аты. «Аллаһ Тағалаға тәсiлiм болу, берiлу, мойынсұну; сәлеметтiлiкте һәм бейбiтшiлiкте болу» мағыналарындағы «ислам» сөзi Құран Кәрiмдегi көптеген аяттарда кезiгедi. Мәселен; «Аллаһтың хұзырындағы бiрегей хақ дiн . ислам.дүр» (3/19), «Бүгiн сендерге дiндерiңдi кәмiл қылдым, сендерге нығметiмдi тәмам еттiм және сендерге исламның ғана дiн болуына разы болдым» (5/3), «Аллаһ кiмдi тура жолға салғысы келсе, оның жүрегiн исламға ашады» (6/125).
        
        Мұртаза БҰЛҰТАЙ
Философия ғылымдарының кандидаты,
Дінтанушы, мәдениеттанушы
ИСЛАМТАНУ[1]
Тәухид нанымы негiзiндегi ислам дiнi уә мәдениетiн, әдебиетi уә өркениетiн
зерттейтiн ғылымдардың жыйынтық аты. ... ... ... ... ... ... һәм бейбiтшiлiкте болу» мағыналарындағы «ислам»
сөзi Құран Кәрiмдегi көптеген ... ... ... «Аллаһтың
хұзырындағы бiрегей хақ дiн – ислам-дүр» (3/19), «Бүгiн сендерге дiндерiңдi
кәмiл қылдым, ... ... ... ... және ... ... ... болуына разы болдым» (5/3), «Аллаһ кiмдi тура жолға салғысы келсе, ... ... ... ... дінді зерттейтiн ғылым салалары (дiн ғылымдары) мыналар;
1-АҚИДА: ... деп те ... бұл сала ... ... ... мен пайдаларын, ислами иманның шарттарын, Аллаһ Тағаланың
сипаттарын т.т. ... Осы ... ... тұлғалары Әбу Мансұр
Мұхаммед әл-Матұриди (уаф. 944) және Әбу әл-Хасан Әли Исмаилұлы әл-Әшари
(873-936).
2-ФИҚҺ: Ислам құқығын зерттейтiн ғылым. Фиқһта негiзiнен төрт ...... бес ... деп ... намаз, ораза, хажылық және зекет
сияқты ғибадаттарға тән ...... ... және жанұя қатынастары;
мұғамалат – сауда-саттық, мирас, риба ... алу), ... ... ... ...... мен ... қолданылатын жазалар.
Фиқһ мәселелерi бойынша келелi еңбектер жазып, өз аттарымен ... ... ... ... ... мыналар: Нұғман
Сәбитұлы (699-767). Ол Имам Ағзам Әбу ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Идрисұлы әл-Шафиғи (767-820). Ахмед
Мұхаммедұлы Ханбалұлы (780-855). Бүгiнгi мұсылмандардың басым көпшiлiгi
көбiнесе осы төрт мұжтәһидтiң фиқһ мәселелерi жөнiндегi ... ... ... ... ... мәселелерi бойынша пiкiрлерiнде парық
болмағанымен, фиқһ саласына кiретiн мәселелерде ... ... ... аталған әһли сүннә мәзһәбтеріне қоса шиға (шииттер – ... де бар ... айта ... ... ғасырда ешбір мәзһәбке
жатпайтын мұсылмандардың көбейгенін айта кеткен жөн. Әсіресе, Батыс
елдерінен ислам дінін ... ... ... ... ... ... алатын мұсылмандар.
3-ТӘФСІР: Тәфсiрдiң сөздiктегi мағынасы – жабық нәрсенi ашу, жарықтандыру,
анықтау, тәуил ету ... ... ... ... Истилахта, яғни
дiни термин ретiнде көбiнесе Құран Кәрімнiң аяттарына түсiнiктеме берудi
бiлдiредi. Тәфсiр ... араб ... ... мен тiлбiлiмiн
қамтитын сарф уә наху да кiредi. Ислам ... ... ... ... ... болғандықтан, арабшаның тарихы мен грамматикасын зерттеу исламтануда
аса маңызды мәселе ретiнде қарастырылады. Дүние жүзiндегi ешбiр тiлдiң
тарихы мен ... ... мен ... ... ... туралы осыншама көп зерттеу жасалмаған шығар. Тiл саласының
мәшһүрлерiнен Әбу ... Амр ... ... ... Әбу ... ... ... (уаф. 928), Әли Исаұлы әл-Рұммани (уаф. 994), әл-Шәриф әл-
Мұртаза (уаф. 1044), Абдұлқаһир әл-Жұржани (уаф. 1078), Әбу ... ... (уаф. 1012), ... ... әл-Замахшари (1075-1144), әл-
Хұсайн Мұхаммед Рағыб әл-Исфаһани (уаф. 1108), Жалаладдин әл-Сұйұти ... ... ... ... ... (ұсұл әт-тәфсир) сонымен қатар
уахи, аят, сүре, Құран Кәрімнiң жазылуы және мұсхаф ретiнде жыйнақталуы,
аяттардың түсу себептерi, «мұхкәм» уә «мұтешәбиһ» аяттар, сүрелердiң
басындағы ... ... ... ... ... анттар мен
қасамдар, қиссалар мен қайталаулар, мисалдар мен ауыспалы мағыналар,
сұрақтар мен жауаптар сияқты көптеген ... ... ... қалыптасуы мен дамуында Абдұллаһ Мәсғұдұлы (Ибн Мәсғұд, уаф. ... ... ... (Ибн ... уаф. 688?) ... ... сұхбаттастары – М.Б.), Сағид Жұбайрұлы (уаф. 714),
Мұжәһид Жәбрұлы (уаф. 721) және ... ... ... (уаф. 725) ... ... ... – М.Б.), Әли Әбу ... (уаф.
762?), Мұқатил Сүлейманұлы (уаф. 767), Йахйа Салламұлы (741-815) және
Абдұрраззақ Һәммамұлы ... ... ... ... – М.Б.) ... зор ... болған. Бұларға қоса Сұфйан әл-Сәури
(725-777), Шұғба әл-Хажжажұлы (уаф. 776), Сұфйан Ұйайнаұлы (уаф. 813),
Исхақ Рахұйаұлы (уаф. 852), Мұхаммед Жәрирұлы әл-Табери (839-923), ... ... ... ... Фахрұддин әл-Рази (1149-1209), Қазы
Абдұллаһ Омарұлы әл-Байдауи (уаф. 1286), ... ... ... ... Ахмед Абдұлхалимұлы Теймийеұлы (Ибн Теймие, 1263-1328), Исмаил
Имадұддин Омар ұлы Кәсирұлы (Ибн ... ... ... ... ... жасаған. Заманауи тәфсiршiлерден Тантауи Жәуһәри (1870-1940),
Алмалылық Мұхаммед Хамди Йазыр (1877-1942), Әбу ... ... ... ... Құтб ... Мұхаммед Хамидұллаһ (1906-2002), Мұхаммед
Абдұһ (1849-1905) аяттарды жаңа ғылыми табыстармен және хұрафалар мен
бидғаттарды мүмкіндігінше ескере отырып, жаңаша көзқарастармен түсiндiрген.
4-ХАДИС: Ислам ... Әз ... ... сөздерi мен фиғылдарын,
қысқаша айтқанда сүннетiн зерттейтiн пән. Хадис iлiмi 4 ... ...... ... ... ... ... яки
жаттау арқылы сақталуы. Дәстүрлі хадистану ғылымы бойынша һижри бiрiншi
ғасырды қамтитын осы дәуiрде Абдұллаһ Омарұлы әл-Хаттабұлы (уаф. ... ... ... Айша Әбу ... ... ... ... (уаф. 688?) көп хадистердi риуаят еткен сахабалардан.
Хадис кітаптары мен тарихи деректерде пайғамбарымыздың өз ... ... ... ... ... ... етпегені аңғарылады. Мұндағы
мақсат Құранға фәни адам сөзінің араласпауы, бұрынғы үмметтердің
қателіктерін қайталамау және Құранды Аллаһтан ... ... ... еді.
Тәдуин – «хадис» деп саналған сөздердің ресми түрде жазылып, ... ... ... ... ... ғасырды қамтиды. Әмәуи халифаларынан Омар
Абдұлазизұлының (уаф. 720) бұйрығымен ... яғни ... ... ... жұмыстарына үлкен үлес қосқандар Мұхаммед әл-Зұһри (уаф.
741), Ләйс Сағдұлы (уаф. 791), Абдұррахман Әузаи (уаф. 773), Шұғба әл-
Хажжажұлы (уаф. 776), ... ... (уаф. ...... ... жыйнақталған хадистердi сұрыптау, тақырыптары мен
сенiмдiлiк дәрежелерi бойынша жіктеу, классификациялау, жүйелеу дәуiрi.
Негiзiнен һижри 3-4 ғасырларды қамтиды. Хадистердiң таснифi саласында
қомақты еңбек ... ... ... ... ... ... Ханбалұлы
(780-855), Мұхаммед Исмаилұлы әл-Бұхари (810-870), Мұслим әл-Хажжажұлы әл-
Құшайри (817-875), Әбу Дәуiт Сүлейман Ашасұлы (817-888), Әбу Иса әл-Тирмизи
(824-892), ... ... ... ... ... Йәзидұлы Мажеұлы
(Ибн Маже, 824-886). Соңғы алтауы атақты «кұтұб-ұс ситтә» деп аталатын алты
хадис жыйнағын құрастырушылар.
Тәһзиб – хадистану саласындағы тасниф жұмыстарынан бүгiнгi ... ... ... ... деп ... Тәһзиб дегенiмiз өңдеу, толықтыру,
кемелдендiру, жақсарту, тазалау дегендi бiлдiредi. Хадис ғылымы
исламтанудың маңызды салаларының бiрi. Дәстүрлі фиқһтағы бек көп әмiрлер
мен шектеулер ... ... ... Хадистердi риуаят етушi
сахабалар мен олардан кейiнгi ұрпақтардың өмiрiн зерттейтiн «табақат» iлiмi
осы салаға жатады. Мұнда он ... ... ... ... ... ... мұсылмандар хадис мәселесінде аса құнттылық
танытқаны жөн. Ислам дінін бұрмалаушы топтар мен ағымдар өздеріне Құран
Кәрімнен негіз таба алмағандықтан, қолдан жалған ... ... ... ... қиянаттық жасаған. Сондықтан, әрқандай бір хадистің мәтіні
мен мағынасын Құран таразысына салып, тексеріп алған жөн. Жалған хадистер
туралы жазылған еңбектерді оқу ... ... де ... ТАРИХЫ: Пайғамбарымыздың өмiрi мен ғазауаттары жөнiнде жазылған «әл-
Сияр» ... ... ... ... туындылары көрiне бастайды.
Исламнан бұрынғы араб қоғамы, Пайғамбарымыздың шежiресi, жастығы, нәбилік
дәуiрi осы салаға кiредi. Бұған қоса ... төрт ... (Әбу ... ... Әли) ... мен ... ... Мәмлүк және Османия
дәулеттерінің уә ұлан-байтақ территорияға ие болған мұсылман елдерінің
тарихы ... ... ... ... саласына кiредi. Ислам тарихын тек
Құранның толықтай түсіп ... ... ... да бар. Бұл ... ислам дінінің тарихы Құранның алғашқы аятымен басталып, соңғы
аятымен біткен, одан кейінгісі – мұсылмандардың тарихы. ... ... ... ... Әбу Абдұллаһ Мұхаммед Исхақұлы (Ибн Исхақ,
704-767), Әбу Абдұллаһ Мұхаммед Омарұлы әл-Уақыди (747-823), Әбу Осман Амр
Бахрұлы әл-Жахиз (775-868), Мұхаммед Жәрирұлы әл-Табери ... Әбу ... Әли ... ... ... ... ... Омарұлы
Кәсирұлы (Ибн Кәсир, 1301-1372), Мұхаммед Ахмедұлы әл-Мақдиси (әл-Мұқаддаси
деп те аталады, 946-1000?), ... ... (Ибн ... ... ... Ахмед Халлиқанұлы (Ибн Халлиқан, 1211-1282), Ахмед Йахйаұлы әл-
Балазұри (811-892), Әбу Бәкір Мұхаммед Жағфарұлы әл-Наршахи (899-959),
Йақұт әл-Хамауи (1179-1229), ... ... ... ... ... Х ғ.), ... әл-Түркмани (1274-1348), Әбу әл-Фида Исмаил Әлиұлы
(Әбіл Фида, 1273-1331), Абдұррахман Мұхаммедұлы Халдұнұлы (Ибн Халдұн, 1332-
1406), сияқты мәшһүр ... ... ... ... ... ғылымдарына қоса ислам философиясы, кәлам,
тасаввуф (суфизм) iлiмдерiн де ... ... ... ... қатар
ислам мәдениетiн зерттейтiн яки мұсылман авторлар тарапынан заманауи
ғылымдар ... ... ... де ... ... саяхаткерлер
мен теңiзшiлер әлемнiң бұрыш-бұрышын аралап, кезген елдерi хақында егжей-
тегжейлi мәлiметтердi жазбаша түрде қалдырған. Әбу әл-Қасым Ұбайдұллаһ
Абдұллахұлы ... (Ибн ... ... яки 912?), Сүлейман әл-
Тәжир (уаф. 851?), Әбу Әли ... ... ... (Ибн ... уаф. ... Исхақ Ибраһим Мұхаммед әл-Истахри (уаф. 950?), Әбу ... ... Әби ... ... ... (Ибн ... уаф. 995), ... Мұхаммед әл-Идриси (1100-1166), Зәкария Қазуини (1203-1283), Әбу
әл-Хасан Әли Саидұлы әл-Мағриби (Ибн Саид, 1214-1274 яки 1286), Шәмседдин
Мұхаммед ... ... ... ... ... ... (Ибн
әл-Бақуи, ХV ғ.), Ахмед Әлиұлы әл-Мақризи (1364?-1442), Әбу әл-Фадл (Әбіл
Фадл, 1551-1602). Мұсылман ғалымдар ... ... ... ... ... ... экономика, музыка, психология, социология
салаларында да көптеген ғылыми жаңалықтарды ашқан. ... ... ...... ... ... ... негiзiнде, гуманизм
мен универсалдылық қағидасы бойынша қалыптасқандығында.
Бүгiнгi күнi исламтану саласында Америка мен Еуропа елдерiнде қыруар
зерттеулер жүзеге асырылуда. Батыс елдерiндегi көптеген ... ... ... ... бiлiм ... ... ... Арнолд (T.W. Arnold, 1864-1930), Станлей Лейн-Пул (Stanley Lane-Poole,
1854-1931), Алойс Шпренжер (Aloys Sprenger. 1813-1893), Э.У. Лейн ... Lane, ... А. ... (A.J. ... Р.А. ... ... ... Филип Хитти (Philipp Hitti, 1886-1978), Карл
Брокельман (Carl Brockelmann, 1868-1956), У. Смит (W.C. Smith, ... Гибб (A.R. Gibb, ... ... ... (Arnold Toynbee, 1889-1975)
маңызды еңбектер жазған.
Мұсылман елдерiнде де исламтануға қызығушылық жыл сайын арта түсуде.
Мәселен, елiмiздегi бiрнеше жоғары оқу орындарында дiнтану, исламтану
мамандықтары ... ... ... мен ... дайындалуда. Оның
ішінде халықаралық мәртебеге ие Нұр-Мүбәрәк атындағы «Мысыр ислам мәдениеті
университетін» айрықша атауымыз ләзім. Осы оқу ... ... ... ... ... және араб тілін терең меңгерген исламтанушылар мен
дінтанушылар дайындалуда. Заманауи исламтанушы ғалымдар Йұсұф әл-Қардауи
(1927- ), Әбу әл-Хасан әл-Недеуи (1913-1999), Абдұллаһ ... Әли ... ... ... (1906-2002), Мұхаммед Мұстафа әл-Ағзами,
Мұхаммед Әсед (1900-1992), Мәриям ... (1934- ), ... ... ... Сүлейман әл-Недуи (1884-1953), Мәулана Әбу әл-Калам Азад (уаф.
1959), Хұршид Ахмед (1932- ), Ахмед Әмин, Шәкиб Арслан (1879-1946), Мұстафа
Ахмед әл-Зарқа (1904-1999), ... ... ... Құтб ... Құтб ... ... ... – М.Б.), Мұхаммед әл-Мүбарак (1912-
1981), Мұхаммед Хұсайн (1935- ), Мұхаммед ... ... ... ... ... Рашид Рида (1865-1935), Әли әл-Тантауи (1908-1999),
Фазлұр Рахман (1919-1988), Ерол Гүнгөр (1938-1983), ... ... ... Сүлейман Хайри Болай (1937- ), Йашар Нұри Өзтүрiк (1945- ), Фұад
Көпрүлү (1890-1966), ... Зия ... ... Сабахаддин Заим (1926- )
т.т. еңбектерi көптеген тiлдерге аударылған, өзiндiк ғылыми әдiстемесi мен
мектебi қалыптасқан ғалымдар.
[1] Мұртаза БҰЛҰТАЙ, Исламтану. ... ... ...... энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2002 ж., 326-бет.
ИСЛАМ ФИЛОСОФИЯСЫ [1]
Негiзiнен ислам мәдениетi ортасындағы уә мұсылман елдерiндегi философтар
қалыптастырған, басты ... ... ... ... ... терең
философиялық ойлар жүйесiн «ислам философиясы» деп атаймыз. Ислам
философиясы тiркесiндегi «ислам» сөзi дiннен гөрi философтың мәдени ... ... ... ... ислам философиялық жүйенiң емес,
дiннiң аты. Мұсылман елдерiнде ХIХ-ғасырға дейiн философияның орнына
көбiнесе «хикмет» (даналық) және кейінірек грекшеден енген «фәлсәфә»
сөздерi қолданылған. ХIХ-ғасырдан ... ... ... ... ... ... айналымға енгiзген. Алайда, кейбiр
зерттеушiлер бұдан басқа «араб философиясы», «мұсылман философиясы» ... ... ... ... Ислам философиясы туындыларының
басым көпшiлiгi араб тiлiнде жазылғандығына қарап, мұны араб философиясы
деп атау ... ... ... ... Әбу ... әл-Фараби (870-950),
Әбу Райхан Мұхаммед Ахмедұлы әл-Бирұни (973-1048), Әбу Әли ... ... (Ибн ... 980-1037), Жалаладдин әл-Руми (1207-1273)
қатарлы көптеген хакiмдер мен ойшылдар араб емес. Сондықтан, ислам дiнiне
сенетiн философтардың философиялық ... ... ... философиясы»
деп атаған дұрысырақ сияқты.
Мұсылман философтардың басты бұлақтары Құран Кәрим және Әз Мұхаммедтiң
(с.а.у.) хадистерi. Абдұлуәлид Мұхаммед Рұшдұлы (Ибн Рұшд, ... ... ... атты ... ... ... ... ете отырып,
мұсылмандардың философиямен шұғылдануының аса маңызды фарыз екенiн айтқан.
Ал, Әбу Әли Ахмед Мұхаммедұлы Мискауайхұлы (Ибн Мискауайх, уаф. ... ... ... атты ... ... ... кейiнгi болмысын
Құран Кәримдегi аяттардан илһам алып (инспирация – М.Б.) түсiндiредi. Т. Де
Боер (T.J. De Boer, ... және Леон ... (Leon ... ... шығыстанушылар мұсылман философтар дiни бұлақтарды пайдаланған жоқ
десе, Анри ... (Henry Corbin, ... ... ... ... философтардың пiкiрiнше мұсылман философтар еңбектерiнде аяттар мен
хадистердi, діни мәтіндерді ... ... ... ... кезеңiнде мынандай философиялардың әсерiне
ұшыраған: 1-Антикалық грек және эллинистiк философия 2-Иран-Сасани
философиясы 3-Үндi философиясы. Бұлардан соңғы екеуiнiң ... ... ... ... ... ... көне дәуiр грек философиясы мен бүгiнгi
Батыс философиясын дәнекерлеушi көпiр iспеттi. ... көне ... (м.б. ... ... (м.б. ... Аристотель (м.б. 384-322)
секiлдi мәшһүр ойшылдар уә хакiмдер жазған фәлсәфи шығармаларды жер-жерден
iздестiрiп, оларды арабшаға аудартқызып, оларға түсiнiктемелер жазып,
философиялық ... ... мен ... жаңа ... ... мұсылман
ойшылдар мен хакімдер болған.
Ислам философиясының кейбiр негiзгi туындылары мыналар: Йақұб Исхақұлы әл-
Кинди (800?-873) – ... фи ... әшйа уә ... әл-Фараби (870-
950) – «әт-Тағлиқат», Әбу әл-Фараж Мұхаммед Исхақұлы Әби Йақұбұлы әл-
Нәдимұлы әл-Бағдади (Ибн әл-Нәдим, уаф. 995) – ... ... ... ... (Ибн Жұлжұл, 919-987) – «Тарих әл-әтибба уә-л-хұкама»,
Қазы Саид ... ... ... Ибн ... ... – «Табақат әл-
ұмәм», Әбу Уәлид Абдұллаһ әл-Фарази (962-1013) – «Тарихұ ұлама-ил Әндалұс»,
Әбу әл-Қасым Башқуалұлы (Ибн Башқуал, 1101-1183) – «Китаб әс-Сыла»,
Мұхаммед ... ... (уаф. 1214) – ... ... Әбу әл-Хасан
Әли әл-Байхақи (1106-1174) – «Тарих Хұкама-ил Ислам» және «Мұнтеһәб
Тәтиммат Сиуан әл-Хикмә», Жамаладдин Әбу әл-Хасан Әли Йұсұфұлы әл-Қыфти
(1172-1248) – «Ихбар-ұл ... би ... ... Әбу ... ... әл-
Қасымұлы Әбу Ұсайбиаұлы (1203-1270) – «ұйұн-ұл әнба фи ... ... ... ... ... (Ибн ... 1211-1282) – «Уафайат-ұл
айан», Мұхаммед Шәкирұлы әл-Құтұби (уаф. 1363) – «Фауат-ұл Уафайат», Ибн
Сина (980-1037) – ... шәйх ... және ... фи-л ... әл-
Ғазали (1058-1111) – «әл-мұнқызұ мин әд-Далал» және «Мақасид-ұл Фәласифа»,
Ибн Халдұн (1332-1406) – «әт-Тағриф би Ибн ... уә ... ... ... әл-Бирұни (973-1048) – «Рисалә фи Мұәлләфат Мұхаммед Зәкәрия әр-
Рази», Әбу Сүлейман Мұхаммед әл-Сижистани (932-1000) – ... ... ... (уаф. 1018?) – «әл-Кәлим-ұр руханиййе фи-л хикәм-ил йұнаниййин»,
Әли Мұхаммедұлы Әбу Хаййан әл-Тәухиди (930-1023) – «әл-Мұкабасат»,
Фахрұддин ... ...... ... танысуы 635-710 жылдары аралығында мұсылман
арабтардың Сирия, Ирақ, Мысыр, Палестина және Кiшi Азия (бүгiнгi Түркия)
жерiн ... ... ... ... ... әл-Хакемұлының билiгiнде 683-
684 жж. алғашқы кiтаптар сирия, грек және қыбти тiлдерiнен арабшаға
аударылады. ... ... Шам, ... Кұфа, Басра, Құдс (Иерусалим),
Фұстат қатарлы көптеген қалаларда философия, тыб (медицина), химия,
астрономия салаларында жазылған кiтаптар арабшаға аударылады. ... ... ... ... сайын және басқа дiн уәкiлдерiмен
араласқан сайын көптеген жаңа мәселелерден хабардар болады. Мiне, осындай
жағдайда олар тұспа-тұс ... ... ... ... ... және мәдени ерекшелiктерiнен туындаған пiкiрлердi алға тарта
бастайды. Мұсылман хакімдер грек философтарының ... ... ...... м.б. 384-322) мен ... (арабша еңбектерде -
Әфлатұн, м.б. 427-347) еңбектерiне көбiрек мән берген. Мұның себебi, ғылыми
пiкiр таластарда мұсылман еместердiң ... ... жиi ... ... ... мистикалық сарынның басымдығы, жоғары ахлақи
құндылықтар мен идеялар секiлдi абстракты ұғымдарға көбiрек мән
берiлгендiгiнде болса керек.
Ислам философиясының даму жолына қарағанымызда ... ... ... ... ... көремiз:
1-Дәһриййұн: Философиялық материализмнiң уәкiлдерi. Бұларға «маддиййұн»,
«мұаттыла» және «занадықа» да делiнген. Бұл философиялық ағым
мұсылманшылықтан емес, мұсылмандар жаулап алған Орта Шығыс елдерiндегi
йаһұди, ... яки ... ... ... ... ... ... болған. Басты өкiлдерi Әбу Әли Рижа, Әбу Иса
әл-Уаррақ (уаф. 861), Башшар Бұрдұлы (Ибн Бұрд, 714-783) және ... ... ... (Ибн ... ... натуралистiк философияның өкiлдерi. Мутазиланың рационалды
философиясының дамыған түрi болып саналады. ... ... десе ... ... ... ... ... Әбу Бәкiр Мұхаммед
Зәкарияұлы әл-Рази (841?-925).
3-Тiл және аналитикалық философия: Құран Кәрім аяттары мен хадистердiң
мағыналарын дұрыс түсiну үшiн араб ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар жасалған. Осы салада қомақты
еңбектер жазған ғалымдар Әбу Бишр Амр Османұлы Сибеуейх (760?-793?), Әбу
Мұса Жәбир Хаййанұлы (Ибн Хаййан, ... Әбу ... ... (Ибн ... 718-791?). Белгiлi хакім Әбу Хамза әл-Хасанұлы әл-
Исфаһани (893-961?) оларды «әл-Фәласифат-ұн нахуиййұн», яғни тiлбiлiмi
саласының хакімдері деп атаған.
4-Метафизикалық философия: «илаһиййұн» деп аталған осы ... ... ... ... ... Әбу ... ... (870-950) және
Әбу Хамид Мұхаммед әл-Ғазали (1058-1111) сияқты мәшһүр ... ... ... ... ... ... ... ақыл
теориясын дамытқан. Көптеген философиялық еңбектердiң авторы жерлесiмiз ... ... ... деп аталған «Шығыс философиясын» жасау
қажеттiгi туралы алғаш рет пiкiр ... ... ... Басра шаһарында
аты-жөндерi белгiсiз философтар тарапынан 946-950 жылдары шамасында
құрылған ... ... (саф ... ... ... ... уә Мысыр
шаһарларында бөлiмшелер ашып, неоплатонист және неопифагорист бағыттарды
қамтитын 51 ... ... ... ... ... ... жеке сала ... дамыту жолында ең сүбелі жұмысты жасаған
хакімдердің қатарынан Ибн Сина (980-1037) ерекше атауға тұрарлық тұлға. ... ... ... ... және ... ... ... атты еңбектердi жазған. Әл-Ғазали
(1058-1111) еңбектерiнде неоплатонизм мен ... ... ... ... ... дiни шеңберде пайдаланып, әл-Әшаридiң (873-936)
кәлам жүйесiн негiзге алған.
711-1492 жылдары аралығында бүгiнгi Испания мен ... ... ... ... ... бұл ... ... хакімдер өмiр сүрген.
Патша II әл-Хакемнiң (961-976) билiгi тұсында орталық кiтапханадағы
қолжазба кiтаптардың саны 400 мың томнан асқан! ... ... ... осы ... ... ... әл-Ұклидиси (Х ғ.), Әбу Абдұллаһ
Мұхаммед әл-Құртұби (Ибн Құртұби, уаф. 1272) ... ли ... ... ... Саид ... (Х-ХІ ғғ.) «Шәжәрәт-ұл хикмәт», Ахмед Хафсанұлы,
Мұхаммед Абдұллаһұлы Массараұлы (Ибн Массара, 883?-931) «китаб әл-табсир»,
«китаб әл-хуруф», Әбу Бәкір Мұхаммед ... ... (Ибн ... ... ... фи-л һандаса», «Рисалат әл-уәда», «Рисала тәдбир әл-
мұтауахид», Әбу Бәкір Мұхаммед Абдұлмәлікұлы Туфейлұлы (Ибн ... ... «Хай ибн ... ... ... ... (Ибн ... 1126-1198)
«Китаб фасл әл-мақал», «Китаб әл-кәшф ан манаһиж әл-әдилла», Ибн
Абдұррахман Мұхаммедұлы Халдұнұлы (Ибн ... ... ... ... Әл-Ғазали өзiнен кейiнгi философтарға күшті тәсір жасаған.
ХIII-ғасырдан бастап, «кәлами философия» (бүгiнгi теологиялық философия
сарындас – М.Б.) деп аталған әл-Ғазали мектебi ... ... ... (1200-1273) «әл-Тәзкира фи илм», «Тахрир әл-мәжисти», Фахрұддин әл-
Рази (1149-1209), Әбу әл-Фәтх Мұхаммед әл-Шәһристани (1076-1153) «Китаб әл-
миләл уә-н ниһәл», Сиражұддин әл-Ұрмәуи (уаф. 1283), ... ... ... (1340-1413), Садұддин Мәсұд Омарұлы әл-Тафтазани (1322-1390) «Шарх
әл-тасриф», «әл-Талуих», «әл-Мифтах» Мұслихиддин Мұстафа (уаф. 1488?)
«Шархи ақаид», «Һәшия абұдия» Мұхаммед Йұсұфұлы Абдұллатиф әл-Бағдади ... ... уә-л ... Әбу әл-Баракат әл-Бағдади (1076-1152?)
«Китаб сахих адиллат әл-нақл фи махиййат әл-ақл».
Ислам философиясы бұрынырықта қозғалмаған мәселелердi қозғап, көптеген жаңа
философиялық ... ... ... Мәселен, бiрiншi рет әл-Фараби
субстанцияны болуы мiндеттi және ерiктi деп ерекшелеген. Мiндеттiлiк
концепциясы, логикалық мiндеттiлiк және онтологиялық ... ... рет ... ... ... ... ... тарих философиясы уә дiндер феноменологиясының негiзiн
мұсылман философтар қалаған. Олар өздерiнен бұрынғы философтардың
еңбектерiне түсiнiктемелер жазып, керек кезiнде оларды ... ... ... ой ... ... дамытқан. IХ-ХIIІ ғасырларда жазылған ислам
философиясы туындыларының бiртiндеп Батыс тiлдерiне аударылуының арқасында
жоғалып ... ... iлiмi ... ... ... ... нәтижесiнде
қайтадан жаңғыру және ағару дәуiрi басталған.
Аталмыш дәуiрдегi Батыс ... ... ... ... ... ... емес. Мәселен, Оверндік Гильом (Guillaume d’Auvergne,
1180-1249) уә Aлбертус Магнус (Albertus Magnus, 1206-1280) кiтаптарында әл-
Киндидiң атын ... оның ... ... ... ... ... Фома (Thomas Aquinas, ... «Summa contra Gentiles»
(пұтқа табынушыларға қарсы уәждер – М.Б.) атты ... ... ... ... ... христиан философтарға зор ықпал еткен.
Албертус Магнус, Аквиналық Фома, Доминикус Гундисалви (Dominicus
Gundisalvi, уаф. 1175), Мұса Меймұнұлы (Моисей бен Меймонид, ... ... ... ... ... барлығының
дәлелдерi, рух мәселесi тақырыптарында әл-Фарабидiң пiкiрлерiн дәлме-дәл
қайталаумен ... ... ... (Roger Bacon, ... ... ... Декарт (Rene Descartes, 1596-1650) және Уильям Оккам (William Occam,
1285?-1349) еңбектерiнде Ибн Синаға көптеген сiлтемелер жасаған, ... ... ... ... ... ... өз ... бiр төбе.
Раймонд Мартинис (Raymond Martini, 1220-1284), Аквиналық Фома, Раймонд
Луллий (Raymond Lulle, 1235-1315), У. Оккам, Блез ... (Blaise ... ... ... әл-Ғазалидiң номиналист және методологиялық
скептицизм, эмоционализм туралы ойларынан әсер ... ... ... Kant, ... ... ... Кларк (Samuel Clarke,
1675-1729) пен Г.В. Лейбниц (Gottfried Wilhelm von Leibniz, ... ... ... (Baruch Spinoza, ... мен ... Менделсон
(Moses Mendelssohn, 1729-1786) еңбектерiнде әл-Ғазалидiң пiкiрлерiн
пайдаланған. Ибн Туфейлдiң (1106-1186) «Хайй ибн Йакзан» атты романы
көптеген батыс ... ... Осы ... ... ... жанрының және натурализм уә ампиризм философияларының пайда болуына
әсер ... ... ... (Francis Bacon, ... ... Атлантида»,
Томас Морустың (Thomas Morus, 1478-1535) «Утопия» және Даниель Дефоның
(Daniel Defoe, 1660-1731) «Робинзон Крузо» атты туындылары Ибн ... ... ... Ибн ... батысқа тәсiрiнiң күштiлiгi
соншалық, 1209, 1205 және 1277 жылғы шешiмдермен ... ... ... пайдалануға тыйым салған! Мишель Монтень (Michel Montaigne,
1533-1592), Девид Юм (David Hume, ... ... ... және ... ... деп аталған Ибн Рұшдтың философиялық көзқарастарын
жиi пайдаланған.
[1] Мұртаза БҰЛҰТАЙ, Ислам философиясы. ...... ... ... №8, 2002 ж., 82-85 беттер.
ДIН ФИЛОСОФИЯСЫ МЕН ТЕОЛОГИЯНЫҢ
АРАҚАТЫНАСЫ ТУРАЛЫ [1]
Елiмiздегi философия ғылымдарының дiн саласымен шұғылданатын бағыттары даму
үстiнде. Соңғы жылдары дiн ... ... дiн ... және
социологиясы салаларында ғылыми еңбектердiң жарық көруi, диссертациялардың
қорғалуы қуантарлық жағдай. Ал, аталмыш ғылыми еңбектерде ... ... ... жиi ... ... ... ... бұл
дiндердi зерттеудiң, дiннiң онтологиясын түсiнудiң ең басты
қажеттiлiктерiнен туындайды.
Алдымен, дiнтану iлiмi мен теологияның ара ... ... ... ... сөзiнiң философиялық әдебиеттерге қосылуы соңғы ғасырлардың
жемiсi. Ол, Г.В.Ф. ... (Georg Hegel, ... «Дiн ... конференциялар» атты еңбегi 1832 жылы жарық көрген соң пайда болған.
Философтардың дiннiң философиясы туралы ой қозғаулары үшiн алдымен дiн
ғылымдары уә өзге де ... ... ... социология,
психология, филология т.т.) белгiлi даму деңгейiне жетуi керек болған
сияқты. Антикалық философия тұсында христиандық және ислам сияқты дамыған
дiндердiң ... ... ... (м.б. 427-347) ... «тәңiр», ал кейде
«тәңiрлер» десе, Аристотель (м.б. 384-322) Құдайға қоса субстанцияны да
мәңгiлiк ... ... ... ... ... ... ... принциптерi мен
тұжырымдары туралы рационалды, объективтi, жан-жақты ойлар мен пiкiрлердi
баяндау. Сондықтан, көптеген философтар ... ... ... ... ... ... мәңгiлiгi, уахидың (откровение – М.Б.)
мүмкiндiгi қағидаларын рационалды айғақтарға арқа сүйей отырып, дәлелдеуге
тырысқан. Дiн ... дiндi ... жаны мен ... әсер ... ... ... зерттейдi. Социологтар болса, дiндi әлеуметтiк
институт ретiнде, қоғам өмiрінiң компонентi ретiнде зерттейдi. Ал,
теологтар болса, дiндi ақыл және нақыл жолымен түсiндiрiлетiн ... ... ... Осы ... ... сөзінің негізінен
христиан діні тұрғысынан қолданылатынын ескерелік. Ислам дінінде рұһбан
табының болмайтыны және шіркеу сияқты дінді өз монополиясында ұстайтын
құрылымның жоқтығы ... ... жөн. Дiн ... ең басты
мәселесi болып табылатын Құдайдың барлығын дәлелдеуде Мұса Меймұнұлы,
Аквиналық Фома, әл-Фараби және Спиноза сияқты философтар көптеген
жағдайларда теологиялық, діни дәлелдерге ... ... ... Ибн
Рұшдтың (1126-1198) пiкiрiнше философиямен шұғылдануды Құран Кәрiмнiң өзi
талап етедi. Ол философиямен шұғылдануды ғибадат һәм аса ... ... деп ... ... екiншi бiр функциясы – дiн келтiрген қағидаларды, дiннiң
негiзгi үкiмдерiн философиялық тұрғыдан түсiндiру, ... ...... ... ... да философиялық дiнтану мен теология iлiмдерi жақын
байланыста, ортақ мәселелердi ... ... Ал, ... және әсiре позитивист философиялар дiн философиясы тұрмақ,
дiннiң өзiне де қарсы. Елiмiзде 70 жыл бойы ... және ... мен ... ... ... ... ... режимнiң
ғылымның дiнмен айналысатын салаларына иелiк еткенiн ескергенде, мәселе
түсiнiктi болмақ. Сондықтан, Кеңестер Одағында өмiр сүрiп, бiлiм алған
бағзы зерттеушiлерге дiннiң ... ... ... түсiну қыйын сияқты.
Философиялық дiнтану негiзiнен мына мәселелермен де шұғылданады:
1-) Метафизикалық және космологиялық проблемалар (И. Кант, Г.В.Ф. ... ... ... ... ... талдау, сынау (Людвиг
Витгенштейн (Ludwig Witgenstein, 1889-1951), Ян Барбур (1923- ), ... ... Kuhn, ... Дiн тiлiн ... ... және ... тұрғысынан қарастыру (Поль
Рикёр – Paul Ricoeur, 1913-2005).
4-) Дiннiң этика, өнер және ғылыммен ара қатынасын анықтау (Г.М. Андреева
(Galina ... 1924- ), Г. ... ... ... Harald ... Дiни ... ... анықтау (Люсьен Леви-Брюль (Lucien Levy-
Bruhl, 1857-1939), Mери Дуглас (М. Douglas, 1921- ), У. Томпсон (William
Hepworth Thompson, 1810-1886), Наталия Львовна ... ... ... ... ... ең ... iлiм ... мен
дін ілімдері болып табылады. Дiн философиясы көптеген жағдайларда
теологиямен қоян-қолтық араласады. Осы екi ... ... ... ... Батыс философтары «дiн философиясы», «философиялық
дiнтану» iлiмдерiн «теологиялық философия» деп атау керек ... ... «Can God’s ... Be ... New Essays in Philosophical
Theology, ed. A. FLEW & A. McIntyre, London, 1955; FLEW A., «Divine
Omnipotence and Human ... New Essays in ... ... ... FLEW & A. ... London, 1955; TENNANT F.R., ... Theology,
Vol. II, Cambridge, 1930). Ал, теология деген сөзден бiз ненi ұғамыз? Ислам
дiнiндегi «кәлам» iлiмi ұзақ ... ... ... пiкiр ... мен сыни
көзқарастардың дамуы нәтижесiнде қалыптасқан. Сондықтан, ислам ғылымдары
тек теологиядан емес, «әл-Фиқһ» секiлдi дүнияуи мәселелермен шұғылданатын
және «әл-Сарф», «әл-Наху» секiлдi араб тiлi ... ... ... ... ... ... пен иудаизмдегi теологияның
рухани-иерархиялық таптарға жол бермейтін мұсылмандықта жоқ екенiн,
жоғарыда айтқанымыздай, ескеру жөн. Бiз ислам дiнiне қатысты «теология»
сөзiнен дiн ... яғни ... пен ... ... қамтитын Құрани
ғылымдарды түсiнгiмiз келедi.
Философиялық дiнтану iлiмi теологиядан кейiн ең көп ... ... ... Тарихшылардың еңбектерi болмаса философтар не туралы ойланып, не
туралы пiкiр өндiрмек? Өйткенi, тарихшылар құдды социологтар мен
психологтар сияқты дiни уақиғаларды ... ... ... ... ... жетудi мұрат етедi. Сондықтан, философиялық дiнтанумен
шұғылданатын ғалымдар тарих және теологиядан үнемi материал жыйнақтап
отырады. Бұл өте заңды, түсiнiктi жағдай.
Осы ... ... ... уә дiн ... ... зерттеулерде
теология және тарих материалдарының мол келтiрiлуi әбден ... ... ... ... ... ... қоғамның салқын ызғары әлде де болса
байқалады. Дiн дегенге үрке ... да бар. Дiндi ... ... ... ... мен ... айқындайтын деректердiң келтiрiлуiнiң
өзiне жатырқай қараушылық бар. Бiздiңше, елiмiзде дiн ғылымдары бiрте-бiрте
дамып, нығайған сайын, дiннiң қоғамдағы рөлi күшейген сайын, дiнге деген
«аллергияның» ... ... ... азаймақ. Мұның нақты
мысалдары да жоқ емес. Ислам шариғаты саласында заң ... ... ... ... ... ... Сол секiлдi, соңғы
жылдары суфизм әдебиеттерi мен философиясын, дiн тарихын, христиандық пен
буддизмдi ... ... ... және ... қорғауда. Басқа
ғылым салаларында шариғаттың, теологияның материалдары еркiн қолданылуда.
Сондықтан, дiнтану мамандығы бойынша қорғалып жатқан диссертацияларда
тақырып қажеттiлiгінен туындаған деректердiң келтiрiлуi объективтi ... ... мен ... дiн ... және тарихы жөнiнде сүбелi
еңбектер жазған философтар мен ойшылдардың басым көпшiлiгi теологтар
(богословтар) екенi күмән тудырмайды. Ислам философиясында өзiндiк ... ... ... ... ... ... ... әл-
Ғазали (1058-1111), Хафиз әл-Ширази (1230-1291), Омар әл-Хаййам (1048-
1122), Әбу Йәзид әл-Бистами ... Ибн ... ... Ахмед әл-
Йесеуи (уаф. 1166), Фәридұддин Аттар (1119-1230?) діни оқу ... ... ... ... ... авторлары.
Кез келген дiндi тану үшiн оның теологиясы мен өзге iлiмдерiн зерттеуiмiз,
пайдалануымыз шарт. Бұрынғы атеист жүйе философия саласына да қатты ... ... ... ... ... ... сыңай танытады да, дiнге
бейтарап қарау үшiн мiндеттi түрде атеист болу керек дейдi. Атеистiң өзiнiң
дінсіздік сенiмi болғандықтан, яғни атеизмдi өзiне дiн етiп ... ... ... ... ... ... ... бiр дiнге сенген зерттеушi ғылыми
мәселелердi талдағанда өзiнiң дiни сенiмiн басшылыққа алуы заңды да табиғи
құбылыс. Мәселен, И. Кант ... ... ... ... ... нанымға негiздеген: «Для Канта христианство – высший этап
нравственно-религиозного развития человечества. Все остальные – шаг ... ... ... ... ... ... А.В. ... (Кант
И. Трактаты и письма. – Москва: Наука, 1980. 24-бет). Гегель де
философиясын христиандық негiзiнде жасаған. Спиноза (1632-1677, пантеист-
философ), Ансельм (теолог-философ, ... ... Фома ... ... ... ... (1831-1891, дiни-философ),
Северин Боэций (теолог-философ, 480-524), Сергей Николаевич Булгаков (1871-
1944, теолог-философ), Борис Петрович Вышеславцев (1877-1954, теолог-
философ), Василий Васильевич Зеньковский ... ... ... Ильин (1882-1954, дiни-философ), Серен Кьеркогор (1813-1855,
теолог-философ), Габриэль Марсель (1889-1973, дiни философ), ... ... ... ... (1836-1886, үндi дiни философы),
Пьер Тейяр де Шарден (1881-1955, теолог-философ), Павел Александрович
Флоренский (1882-1937, теолог-философ), Альберт Швейцер (1875-1965, теолог-
философ), Владимир Францевич Эрн ... дiни ... т.т. ... бәрi де ... ... бiлiм алған, фәлсәфи еңбектерiнде
теология деректерiн жиi пайдаланған ойшылдар уә ... ... де ... ... ... ... (870-950), әл-Бирұни (973-
1048), Ибн Сина (980-1037), Ибн Рұшд (1126-1198), ... ... ... ... ... ... ... (уаф. 944), әл-Әшари
(873-936) сияқты мәшһүр хакiмдерiмiз алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Құран Кәрiмге тәфсiрлер жазғандары да
бар. Ибн Сина 10 жасқа келгенде Құран Кәрiмдi түгелдей жатқа бiлушi ... ... ... да ... хикметтi сөздерiн ислам iлiмдерi
негiзiнде қалыптастырған деп қорытынды ... ... ... бар. Ал, ... ... ... аталған ұлы ойшылдарды адамзатқа сыйлаған мұсылман
әлемі неліктен артта қалды, қандай себептерге байланысты құлдырауға ұшырады
дегенді де ойластырған жөн. Нағыз ғылым мен ... ... жоқ ... ... пен ... тән ... болатыны белгілі. Ойлау
көкжиегі кең, көзі ашық және Құранды басшылыққа алатын мұсылмандар ішінен
тағы да ... мен ... ... ... ... ... ... да...
[1] Мұртаза БҰЛҰТАЙ, «Әдебиет Айдыны», Республикалық әдеби-мәдени, қоғамдық-
саяси апталық, №1(01), 17.02.2005 ж., Алматы, 12-бет.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам философиясы және Әл-Ғазали51 бет
Ортағасырлық Ислам философиясы22 бет
Ортағасырлық ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд мысалында113 бет
Әл-фараби – ислам философы5 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Заманауи тұлғалардың ислам дIнIн қабылдау себептерI5 бет
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар15 бет
Ислам және өркениет5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь