Тараз - мұсылман өркениетінің Орталық Азиядағы орталығы


Тараз қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42.41 жылдары Талас өзенінің жағасында ғұндар шаньюы Чжи.Чжи талабымен салынған. Бұл туралы Қытай тарихшысы Бан.Чу жазған ежелгі қытай жылнамасы «Цянь Хань.Шу» («Үлкен хан әулиетінің тарихы») 1 кітабында атап көрсетілген. Талас өзені жағасында ғұндар осыдан 2046 жыл бұрын салып, қытайлар 2040 жыл бұрын өртеп, күлін көкке ұшырған қаланың дәл қазіргі Тараз, екендігіне қандай дәлелдер бар деген сұрақтар туады. Академик Ә.Марғұлан «1981 жылы «Білім және еңбек» журналының 12.ші нөмірінде жазған «шешілмеген мәселелер әлі аз емес» деген мақаласында Тараз қаласы деп көрсеткен болатын. Қазақ ғалымы С.Отыншиев та сол жылы сол журналдың 6 . санында Аттила туралы жазған мақаласында Қытайда әлі күнге дейін сақталған жібек картада Талас қаласының орны көрсетілгенін жазған еді. А.Н.Бернштам, Т.Н.Сенигова, Е.М.Агеева, М.С.Мершиев, Р.И.Ремпель сияқты археологтар 1938 . 1969 жылдар аралығында жүргізген қазба жұмыстары кезінде табылған деректер негізінде Тараз қаласының қазіргі жыл санауымыздың алғашқы ғасырында салынғандығын жазған болатын [2].

Пән: Дін
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




ТАРАЗ ─ МҰСЫЛМАН ӨРКЕНИЕТІНІҢ ОРТА АЗИЯДАҒЫ ОРТАЛЫҒЫ

М.А. Утеуов, М.С. Бегілдаева

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты жанындағы Кіші Ғылым
Академиясы Жамбыл облыстық “Дарын” мектеп-интернаты, Тараз қ.

Тараз қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42-41 жылдары Талас өзенінің
жағасында ғұндар шаньюы Чжи-Чжи талабымен салынған. Бұл туралы Қытай
тарихшысы Бан-Чу жазған ежелгі қытай жылнамасы Цянь Хань-Шу (Үлкен хан
әулиетінің тарихы) 1 кітабында атап көрсетілген. Талас өзені жағасында
ғұндар осыдан 2046 жыл бұрын салып, қытайлар 2040 жыл бұрын өртеп, күлін
көкке ұшырған қаланың дәл қазіргі Тараз, екендігіне қандай дәлелдер бар
деген сұрақтар туады. Академик Ә.Марғұлан 1981 жылы Білім және еңбек
журналының 12-ші нөмірінде жазған шешілмеген мәселелер әлі аз емес деген
мақаласында Тараз қаласы деп көрсеткен болатын. Қазақ ғалымы С.Отыншиев та
сол жылы сол журналдың 6 – санында Аттила туралы жазған мақаласында Қытайда
әлі күнге дейін сақталған жібек картада Талас қаласының орны көрсетілгенін
жазған еді. А.Н.Бернштам, Т.Н.Сенигова, Е.М.Агеева, М.С.Мершиев,
Р.И.Ремпель сияқты археологтар 1938 - 1969 жылдар аралығында жүргізген
қазба жұмыстары кезінде табылған деректер негізінде Тараз қаласының қазіргі
жыл санауымыздың алғашқы ғасырында салынғандығын жазған болатын [2].
893 жылы араб халифатына қарасты Иран әмірі Исмаил Самани Талас қаласын
жаулап алып, осындағы аралас дінді халықты түгелдей мұсылмандыққа көшіреді,
шіркеуді мешітке айналдырады. Сол кезден бастап Талас қаласы парсы – тәжік
тілінде - л ды р деп айтатын ерекшелік бойынша Таразға айналды. Ол
кезде гүлді - гүр, пұлды - пур деп айтатын болған. пур, көпір
дегенді білдіреді. Тараз қаласын парсылар жаулап алғаннан кейін 999 жылға
дейін, яғни қарахандар билігі орнағанша Тараз қаласы түркі елінің Ұлы Жібек
Жолы бойындағы бойы қалаларының бірі болды. Салмақ өлшеу құрамы таразы
Тараз қаласында ойлап табылды [4].
Тараз қаласын 1218 жылы Шыңғыс хан әскерлері жаулап алады. Қала
қарсылықсыз берілген. 1456 жылы қазақ хандығы орнағаннан кейін Таразда
Қасым ханның да болғандығы Дулат Мухаммед Қайдардың Тарих-и-Рашиди
кітабында жазылған. 1593 жылы Таразды өзбектер қатты тонайды. 1723 жылы
жоңғарлар мүлдем қиратады, тек Әулие-ата ескерткіші ғана сақталып, кейін
Шамансур – Дәуітбек кесенесі салынған.
Ұлы Жібек жолы ғасырлар бойы біздің өлкемізде әлемдік тіршіліктің
күретамырларына айналып, тек сауда-саттық ғана емес, мәдениет пен ілім-
білімнің қайнар көзі болды. Тарихқа жүгінетін болсақ, оның төркіні сонау
алғашқы өзара қатынастар мен зат алмасу байланыстары біздің дәуірімізге
дейінгі ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда басталғанын білеміз. Мұндай байланыстар
Бадахшан тауындағы лазурит (көк лағыл) Яркенттегі нефрит (көк минерал) кені
ашылуына орай жолға қойылды [3].
Бертін келе б.д.д. I мыңжылдықтың орта кезінен Дала жолы сөз жоқ қазақ
елінің өлкесін таспадай тініп негізінен былғарылары мен терілері, аран
кілемдері, металдан жасалған бұйымдар кең таралып жатты. Оған дала
төсіндегі Жібек жолының бағалы заттарды тарату ісіне тікелей ат салысып,
көмек еткен сақтар мен үйсіндердің обаларындағы табылған әшекей бұйымдар
дәлел...
Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол
жеткізгелі бері халқымыздың еңсесі көтеріліп, дініміз бен рухани
мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді.
Қазақ тілінің мәртебесіде өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне,
көрегенді ел басқарушыларымыздың ыждағаттылығымен орта ғасырлардағы
Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі -
болған санауи – Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы өтті. Бұл тарихи оқиға
еліміздегі Исламның таралу тарихының зерттеп келе, жатқан тарихын дін
танушыларға айрықша әсер етті. Сол себепті ежелгі қазақ жеріндегі ислам
мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы болған Тараз туралы
ойымызды білімгер - ұстаздан ұсынсам деймін.
Белгілі шығыстанушы Хоуорттың пікірінше Тараз X ғасырдың басындағы Әулие-
Ата қаласының орнында болған. Академик В.В.Бартольд бұл пікірді қолдайды,
ал Шаваннестің пікірінше Тараз қаласы Әулие-Атаның 5 фарсах түстігінде
болған. Осы деректердің барлығы да Тараздың VІ-ХІІІ ғ.ғ. қаншалықты мәжбүр
болғандығын көрсетеді.
751 жылы болған Талас соғысын ислам тарихының, оның ішінде түркі
тарихтың - ең маңызды сәттерінің бірі деп айтуға болады. Қытайлар мен
мұсылман арабтар арасында болған жалғыз соғыс осы. Бірақ соғыстың
нәтижелері мен ұзақ мерзімді тәсілдері талқыланғанда, осы уақиғаның күллі
адамзат үшін қаншалықты маңызды болғаны аңғарылады. Талас жеңісі арқылы
Қытайдың Орта Азияға қарай кеңею саясаты мен әрекеті тоқтатылды. Орта
Азиядағы мұсылман билігінің түпкілікті екені белгілейді.
Талас ғазауатынан кейін Орталық Азия халықтары мемлекет болып
мұсылмандықты қабылдайды. Олар өздерін қытай шапқыншылығынан қарғаған
мұсылмандарды жақсы көреді, елдер арасында махаббат, достық пайда болады.
Мұсылмандар мен басқа дін өкілдерінің арасында оң өзгерістер, жылы
мұғамалар хасіл болады. Алайда, қытайлық авторлар, Талас ғазауатын Орта
Азиядан күдер үзген соғыс деп бағалайды. Өйткені, олар жеңіп алғанда, Орта
Азияның қытай бөлігіне қосылары анық еді. Мұның табиғи нәтижесі түрік-
соғдылар жаппай буддашылықты қабылдауға мәжбүр болар еді. Демек, Талас
ғалауаты тек саяси-әскери тағдырды емес, Орталық Азияның діни тағдырын да
шешкен маңызды оқиға [6].
Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол
жеткізгелі бері халқымыздың еңсесі көтеріліп, дініміз бен рухани
мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді.
Қазақ тілінің мәртебесі де өз топырағында күн өткен сайын өсуде. Міне,
көрегенді ел басқарушыларымыздың ыждағаттылығымен орта ғасырлардағы
Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және сауда орталықтарының бірі -
болған санауи – Тараз шаһарының 2000 жылдық тойы өтті. Бұл тарихи оқиға
еліміздегі Исламның таралу тарихының зерттеп келе, жатқан тарихын дін
танушыларға айрықша әсер етті. Сол себепті ежелгі қазақ жеріндегі ислам
мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы болған Тараз туралы
ойымызды білімгер - ұстаздан ұсынсам деймін.
Белгілі шығыстанушы Хоуорттың пікірінше Тараз X ғасырдың басындағы Әулие-
Ата қаласының орнында болған. Академик В.В.Бартольд бұл пікірді қолдайды,
ал Шаваннестің пікірінше Тараз қаласы Әулие-Атаның 5 фарсах түстігінде
болған. Осы деректердің барлығы да Тараздың VІ-ХІІІ ғ.ғ. қаншалықты мәжбүр
болғандығын көрсетеді.
Көптеген деректер бойынша Тараз алқабы әйгілі Ма-Уера-Наһір аймағына
жатады. Ма-уера-нә-наһір жері жалпы өзеннің (Амудария) арғы жағындағы елдер
болғандықтан, дәл қай елдерді қамтығанын нақты шекараларын кесіп айту
мүмкін емес. Негізгі бұлақтарда аталған аумаққа жататын өлкелердің тізімі
әр алуан берілген. Әбу Исхақал-Истахридің (250-934) тарифы болса былай:
"Күншығыста хүлтал жерін қамтитұғын Памир мен Рашит өлкелері арқылы үнді
елі мен" шекараласады да, күнбатыста оғыз уә - Хазлұж (қарлұқ өлкелерінен
бастап, Тараз (Талас) тұсынан өтіп, Фараб, Бискет, Самарқанд, Мүхара және
Хорезм бойымен Арал теңізіне жетеді, солтүстікте қарлұқ жерінен, яғни
ферманың шалғай кеңістерінен бастап Таласқа қосылады, оңтүстікте Бадахшан
мен солтүстікте Хорезм көлі (Арал теңізі) аралығында Жейхұнның тойын
жағалайтын жер өлшемі [11].
Ислам дінінің аталмыш аймақта таралуы сонау алғашқы халифалар, яғни
сахабалар мен табиғиндер (алғашқы) буын мұсылманды дәуірінде (634-751 ж.)
болғаны белгілі. Әсіресе, Хорасан аймағының уәлит (әміршісі) болған Құтабба
Мүсілі мұны Әл Баһилидің билігі тұсында ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тараз – ежелгi ислам мәдениетi орталығы
Орталық Азиядағы ғалымдар
Орталық Азиядағы қауіпсіздік тәртіптері
Тәжікстан Республикасы- Орталық Азиядағы мемлекет
Орталық азиядағы исламның радикалдану үрдісі
Қазақстан дипломатиясының Орталық Азиядағы дипломатиясы
Қытайдың орталық азиядағы сыртқы саясаты
Орталық азиядағы геосаяси жағдайлардың дамуы
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)
Қытайдың орталық азиядағы қауіпсіздіктің экономикалық факторы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

MasterCard Visa


WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь