Тараз - мұсылман өркениетінің Орталық Азиядағы орталығы

Тараз қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42.41 жылдары Талас өзенінің жағасында ғұндар шаньюы Чжи.Чжи талабымен салынған. Бұл туралы Қытай тарихшысы Бан.Чу жазған ежелгі қытай жылнамасы «Цянь Хань.Шу» («Үлкен хан әулиетінің тарихы») 1 кітабында атап көрсетілген. Талас өзені жағасында ғұндар осыдан 2046 жыл бұрын салып, қытайлар 2040 жыл бұрын өртеп, күлін көкке ұшырған қаланың дәл қазіргі Тараз, екендігіне қандай дәлелдер бар деген сұрақтар туады. Академик Ә.Марғұлан «1981 жылы «Білім және еңбек» журналының 12.ші нөмірінде жазған «шешілмеген мәселелер әлі аз емес» деген мақаласында Тараз қаласы деп көрсеткен болатын. Қазақ ғалымы С.Отыншиев та сол жылы сол журналдың 6 . санында Аттила туралы жазған мақаласында Қытайда әлі күнге дейін сақталған жібек картада Талас қаласының орны көрсетілгенін жазған еді. А.Н.Бернштам, Т.Н.Сенигова, Е.М.Агеева, М.С.Мершиев, Р.И.Ремпель сияқты археологтар 1938 . 1969 жылдар аралығында жүргізген қазба жұмыстары кезінде табылған деректер негізінде Тараз қаласының қазіргі жыл санауымыздың алғашқы ғасырында салынғандығын жазған болатын [2].
        
        ТАРАЗ ─ МҰСЫЛМАН ӨРКЕНИЕТІНІҢ ОРТА АЗИЯДАҒЫ ОРТАЛЫҒЫ
М.А. Утеуов, М.С. Бегілдаева
Тараз ... ... ... жанындағы Кіші Ғылым
Академиясы Жамбыл облыстық “Дарын” мектеп-интернаты, Тараз қ.
Тараз қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42-41 жылдары ... ... ... ... ... талабымен салынған. Бұл туралы Қытай
тарихшысы Бан-Чу жазған ежелгі қытай жылнамасы «Цянь ... ... ... ... 1 ... атап көрсетілген. Талас өзені жағасында
ғұндар осыдан 2046 жыл бұрын ... ... 2040 жыл ... ... ... ... қаланың дәл қазіргі Тараз, екендігіне қандай дәлелдер бар
деген сұрақтар туады. Академик ... «1981 жылы ... және ... 12-ші ... ... ... ... әлі аз емес» деген
мақаласында Тараз қаласы деп ... ... ... ... ... ... жылы сол ... 6 – санында Аттила туралы жазған мақаласында Қытайда
әлі күнге дейін сақталған жібек картада ... ... орны ... еді. ... ... ... ... сияқты археологтар 1938 - 1969 жылдар ... ... ... ... ... деректер негізінде Тараз қаласының қазіргі
жыл санауымыздың алғашқы ғасырында салынғандығын жазған болатын [2].
893 жылы араб ... ... Иран ... ... ... ... қаласын
жаулап алып, осындағы аралас дінді халықты түгелдей мұсылмандыққа көшіреді,
шіркеуді ... ... Сол ... ... ... ... ... – тәжік
тілінде - «л» ды «р» деп ... ... ... ... ... ... ... - «гүр», «пұлды» - «пур» деп айтатын болған. «пур», ... ... ... қаласын парсылар жаулап алғаннан кейін 999 жылға
дейін, яғни қарахандар билігі орнағанша Тараз қаласы түркі елінің Ұлы ... ... бойы ... бірі ... ... ... құрамы таразы
Тараз қаласында ойлап табылды [4].
Тараз қаласын 1218 жылы Шыңғыс хан әскерлері ... ... ... ... 1456 жылы ... хандығы орнағаннан кейін Таразда
Қасым ханның да ... ... ... ... ... ... 1593 жылы Таразды өзбектер қатты тонайды. 1723 жылы
жоңғарлар мүлдем қиратады, тек ... ... ғана ... ...... ... ... Жібек жолы ғасырлар бойы біздің өлкемізде ... ... ... тек ... ғана ... ... пен ілім-
білімнің қайнар көзі болды. Тарихқа жүгінетін болсақ, оның ... ... ... ... мен зат ... ... біздің дәуірімізге
дейінгі ІІІ-ІІ мыңжылдықтарда басталғанын білеміз. Мұндай байланыстар
Бадахшан тауындағы ... (көк ... ... нефрит (көк минерал) кені
ашылуына орай жолға қойылды [3].
Бертін келе б.д.д. I мыңжылдықтың орта кезінен «Дала жолы» сөз жоқ ... ... ... ... ... ... мен ... аран
кілемдері, металдан жасалған бұйымдар кең таралып ... Оған ... ... ... бағалы заттарды тарату ісіне тікелей ат ... ... ... мен ... ... ... ... бұйымдар
дәлел...
Қазақстан тарихы терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке ... бері ... ... ... ... бен рухани
мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді.
Қазақ тілінің мәртебесіде өз ... күн ... ... ... ... ел ... ... орта ғасырлардағы
Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және ... ... бірі ... ...... ... 2000 жылдық тойы өтті. Бұл ... ... ... таралу тарихының зерттеп келе, жатқан ... ... ... әсер ... Сол ... ... ... жеріндегі ислам
мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы ... ... ... ... - ... ... ... шығыстанушы Хоуорттың пікірінше Тараз X ғасырдың басындағы Әулие-
Ата қаласының орнында болған. Академик В.В.Бартольд бұл пікірді ... ... ... Тараз қаласы Әулие-Атаның 5 фарсах түстігінде
болған. Осы деректердің барлығы да ... ... ғ.ғ. ... ... ... жылы ... ... соғысын ислам тарихының, оның ішінде түркі
тарихтың - ең ... ... бірі деп ... ... ... ... ... арасында болған жалғыз соғыс осы. ... ... мен ұзақ ... ... ... осы ... ... үшін қаншалықты маңызды болғаны аңғарылады. Талас жеңісі ... Орта ... ... ... ... мен әрекеті тоқтатылды. Орта
Азиядағы мұсылман билігінің түпкілікті екені белгілейді.
Талас ғазауатынан кейін Орталық Азия ... ... ... ... Олар ... қытай шапқыншылығынан қарғаған
мұсылмандарды жақсы көреді, елдер арасында махаббат, достық пайда ... мен ... дін ... арасында оң өзгерістер, жылы
мұғамалар ... ... ... қытайлық авторлар, Талас ғазауатын Орта
Азиядан күдер үзген соғыс деп бағалайды. Өйткені, олар жеңіп ... ... ... ... ... анық еді. ... ... нәтижесі түрік-
соғдылар жаппай буддашылықты қабылдауға ... ... еді. ... Талас
ғалауаты тек саяси-әскери тағдырды емес, Орталық Азияның діни ... ... ... ... ... ... терең, мәдениеті бай мемлекет. Егемендікке қол
жеткізгелі бері халқымыздың ... ... ... бен рухани
мәдениетіміздің жарық салалары өркендеп келеді.
Қазақ тілінің мәртебесі де өз топырағында күн ... ... ... ... ел ... ... орта ғасырлардағы
Қазақстанның руханият, білім, мәдениет және ... ... бірі ... ...... ... 2000 жылдық тойы өтті. Бұл тарихи оқиға
еліміздегі Исламның таралу тарихының зерттеп ... ... ... ... ... әсер ... Сол ... ежелгі қазақ жеріндегі ислам
мәдениетінің алтын бесігінің бірі, мүмкін бастысы ... ... ... ... - ұстаздан ұсынсам деймін.
Белгілі шығыстанушы Хоуорттың пікірінше ... X ... ... ... ... ... ... Академик В.В.Бартольд бұл пікірді қолдайды,
ал Шаваннестің ... ... ... Әулие-Атаның 5 фарсах түстігінде
болған. Осы деректердің барлығы да ... ... ғ.ғ. ... ... ... ... бойынша Тараз алқабы әйгілі Ма-Уера-Наһір ... ... жері ... өзеннің (Амудария) арғы жағындағы елдер
болғандықтан, дәл қай елдерді қамтығанын нақты шекараларын кесіп ... ... ... бұлақтарда аталған аумаққа жататын өлкелердің тізімі
әр алуан берілген. Әбу Исхақал-Истахридің (250-934) тарифы ... ... ... ... ... ... мен ... өлкелері арқылы үнді
елі мен" шекараласады да, күнбатыста оғыз уә - Хазлұж (қарлұқ ... ... ... ... өтіп, Фараб, Бискет, Самарқанд, Мүхара және
Хорезм бойымен Арал ... ... ... қарлұқ жерінен, яғни
ферманың шалғай кеңістерінен бастап Таласқа ... ... ... ... ... көлі ... теңізі) аралығында Жейхұнның тойын
жағалайтын жер өлшемі [11].
Ислам дінінің аталмыш аймақта таралуы сонау алғашқы ... ... мен ... ... буын ... ... (634-751 ... белгілі. Әсіресе, Хорасан аймағының уәлит (әміршісі) болған ... мұны Әл ... ... ... ... ... ... шаш
(Ташкент), Нефижаб (Исимжаб, Сабрай, Асау) өлкелері мұсылман ... ... ... ... ... дейін жорыққа аттанғаны туралы
хабарлайды.
775 – 875 жылдары қарлұқ ... хақ дін ... ... ел ... сенім кең тарайды қалаларда мешіттер салынып, медреселер
ашылды. Мысалы, аталмыш дәуірге жататын Ақыртас керуен ... (VIII ... ... ... ... 40 шақырым қашықтықта орналасқан ғимарат 751
жылы болған Талас ғазауатының кейін қарлұқтардың басым ... ... ... ... ... қабылдаған тұста салынған.
Археологтардың болжауынша осы керуен-сарайды ... ... ... көне ... ... Ибу ... (820-886) кең Ибң Құдамның
еңбектерінде "Қасрибас" деп ... ... осы ... ... ... ... алғаш рет оқу білім ордалар бой көтерді [9].
Қарлұқ мемлекеті 766-940 ... өмір ... X ... ... ... ... уэ, шығыл тайпаларының жиі - деп кеткен одақтық
шабуылдарынан күш-қуаты әлсірейді. 940 жылы ... ... ... қолына түсіп, қарлұқ қағандығы құлайды да билік Қарахан әулетін
өтеді. Қарлұқтардың ... ... ... болғанымен отырықшылары да бар-
тұғын. Тараз қаласы қарлұқ дәуіріндегі ислам мәдениетінің ең ... ... ... ... адам және хайуан сұлбаларының азайып, гүл-
шешектердің көбеюі мұсылмандықтың бұл ... ең ... ... болды.
Табылған заттарда адам және хайуан сұлбаларының азайып, гүл-шешектердің
көбеюі мұсылмандықтың бұл өңірде кең ... ... ... және
қарлұқ дәуірінде Шу алқабының маңызь орта түскені белгілі. Шу ... ... ... ... және ... ... ... Осы аймақтың
байырғы тұрғындары соғды тілінде сөйлейтұғын соғдақ ... ... ... мен ... ... әр ... ... болған
[10].
Тараз өлкесінің гүлденуі саманилер (819-1005) және Қарахан (942-1211)
әулеттерінің билігі тұсында да ... ... ... ... ... ... болатын. Олар IV ғасырда күш нығайтып ықпалды
одақ құрады. Қарахан мемлекетінің негізін қалаған ... ... ... ... ... ... хан ... болды. Абдұлкәрім есімін
қабылдаған ол 942 жылы ... ... ... бағындырып, қағандығын
жария етеді. Кесенесі ... ... 100 ... ... ... ... орналасқан. Абдұлкәрім сатұқ Боғыра хан қайтыс ... ... ... ... Мұса ... Ілік хан алады. Ол 960 жылы ... ... ... діні етіп ... Мұса ... ойшыл,
ғұлама, сопы Әбіл Хасан Мұхаммед Сұфиянұлы Әл-Қаламти тарапынан ... ... ... еді. ... ... ол ... патшалығының
билігіне қараған аймақта (бүгінгі оңтүстік ... ... ... зор ... ... Мәселен, 960 жылы 200 000 шатыр (үй)
түркі халқы мұсылман болғанды ... ... бағы ... соң, Парұн
(Хасан) Бағыра хан Ма-уера-ән Наһір ... ... ... 999 ... өзше ... 1005 жылы Мәуера-ән-Наһір аймағы тұтастай
Қарахан бөлігіне өтеді [9].
Қарахан мәдениеті Қарлұқ ... ... ... ... ... ... орта шенінде қалыптасып, XII ғасырдың бас шенінде ... ... ... шығу тегі ... ... ... айтылуда.
Кейбір зерттеушілер оларды ойғырлардан тараған десе, елді бірсулері
қарлұқтардың ... деп ... ... ... ... ... ... болды. Оның құрамында үйсін, қаңлы, дұлу, тегі, қырғыз, ... ... ... бұқриз, салғыр, билтелі, баяндұз, балт ... ... және ... тілді халықтар болған. XII ғасырдың бас шенінде Ислұғ Дашы
бастаған мұңғұл тектес Қидан ... ... ... ... аймақтарын жаулап алды. Осыдан бастап үлкен соққы жеген ... 1212 жылы ... ең ... ханы ... ... да ... түрде құлайды.
Мұсылмандылықты мемлекеттік дін еткен қарахандықтар әулетінің ... ... оңды ... ... ... ... атты кітапта,
отандық тарихшыларымыз: "Қарахан әулеті тұсында түрік этносының ой-санасы
өседі, мұсылман әдебиеті түрік тілінде шыға ... Бұл ... ... ... ... ... ... болады. Тұтас алғанда Қарахандар
дәуірі саналық жағынан қоғамның барша ... жаңа ... ... Тек, ... ... тұсындағы ауыр күйзеліс қана қоғамның
дамуға бет алған табиғи процесін үзіп тастайды.
Ислам тарихының ... ... ... зор байлығы уә жан-жақтылығы
тікелей еліміз орналасқан орталық ... ... ... ... ... ең ... тұлғалары, Құран мен Хадис ғалымдары өмір сүрді,
шаирлар, қаламгерлер, ... ... ... туындыларымен ислами
мұрағаттарға өз үлесін қосты. Біздің Тараз сияқты қалаларымыз ғасырлар бойы
ислам ... мен ... ең ... ... ... ғылымдағы, өнердегі жетістіктері күллі адамзаттың игілігіне
ұсынылды.
Жетісудағы Баласағұн қаласы X ғасырдың бас ... ең ... ... бірі ... Белгілі дін тарихшысы, профессор Хикмет Танйу
«Түріктердің Діни Тарихы» атты еңбегінің 109-бетінде X ... ... ... болған ғасыр деп жанып, былай дейді. ... ... ... ... ... ... ... Алайда, түркі халықтары 920-960 жылдары Әлли Сүннет жолын ... ... ... Қарахан Бұғыра хан Хорасандығы Қызылбастарға
жарыққа аттанып, оларды жеңіліске ұшыратты. Иламият 940-950 ... ... мен ... аймақтарында орналасты. Түркі халықтарының тарихындағы осы
маңызды уақиғалардан соң, X ғасырда түркі тайпаларының кем ... ... ... ... XII ... ... барлық Орталық Азиядағы
үстем дінге айналды.
Күллі ислам әлемінің тарихында осыншама маңызды орын ... ... орта ... ... ... ... ... Айша-
бибі, Бабажа хатұн ескерткіштердің болуы, сақталуы зор ... Енді ... ... ретінде сол заманғы мұсылман архитектурасы стилінде үлкен
бір мешіт ғимараты мен ислам ғылымдарын зерттейтін ғылыми орталық ... ... нұр ... ... ... түйіні - әлемге де, өзімізге де белгі Тараз қаласы мұсылман
өркениетінің Кіндік Азиядағы ең көне ... ... ... ... ... ... оның ... тым тереңде жатқанын бар әлемге
паш ету біздің патриоттық борышымыз.
ПАЙДАЛЫНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Е.А. Агеева Отчет о ... на ... ... в ... Б. ... ... ... Санат, 1998, 200 б.
3. Ә. .Марғұлан. Таңбалы жас жазу «Қазақ тарихынан» Жалын.
Алматы, 1997, 209 ... К. ... Ұлы ... жолы және ... Қазақстан.
Алматы, 1992, 34 б.
5. В.В. Бартольд Очерк истории Семиречья. 2-т.,1963. с-39.
6. Бернштам «Памятники старины ... ... ... б.
7. А.Н. Бернштам Археологические работы в Казахстане и Киргизии в
1938-1939 гг.,№3.
8. А.Н. Бернштам Жетісу археологиялық экспедициясының еңбектері
(1936-1938 жж.) ... 1949, 190 ... ... ССР ... 2 том, ... 1979, 18 б.
10. Қазақстан тарихы 4 томдық, 2 том, ... 1998, 38 ... Қала мен ... 2005, №9, 8 ... Көне ... ... 2001, 131 б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытай20 бет
Мұсылман құқығының даму - эволюциясы33 бет
Батыс өркениеті жалпы сипаттама13 бет
Ислам өркениетінің европаға ықпалы47 бет
"Прикаспийский Центр Сертификаций" ЖШС-нің сынау орталығында кабельді сынау және оған сертификат беру процедуралары47 бет
1950 жылдардағы Азиядағы дағдарыс34 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
«Ата-тек-Астана» шағын бизнес орталығының басқару жүйесін талдау43 бет
«Аутентификация. Мүлде тікелей құпиялық (PFS – Perfect Forward Secrecy) және Куәландыру орталығы. SSL, TLS қолдану»16 бет
Абайдың алла, дін, мұсылманшылық туралы философиялық ой-толғамдары33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь