ТүркIлердIң ислам тарихы және мәдениетIндегI ерекше орны

ТҮРКIЛЕРДIҢ ИСЛАМ ТАРИХЫ ЖӘНЕ
МӘДЕНИЕТIНДЕГI ЕРЕКШЕ ОРНЫ

Исламият алып елдердің, мәселен Әмәуи (661.750), Аббаси (751.1258), Селжүк (1040.1157), Осман (1299.1922) патшалықтары сықылды әлемдiк мемлекеттердің ресми дiнi болған дәуiрде, азат етiлген немесе олжаланған өңiрлердiң тұрғындарын жаппай дiнге енгiзу яки мұсылман болуға зорлау уақиғалары байқалмайды. Әуелi, ғайримұслимдерді мұсылмандандыру туралы қажеттiлiк һәм мемлекеттік саясат болмаған секілді. Бодандар мен қамқорлыққа (вассал) алынған елдерге толық еркiндiк берiлген. Ислам билiгiндегi жөһит, несториан, православ, католик, бұдда дiндерiнiң мансұбтары шат.шадыман өмiр сүрген, олар дiни.рухани өмiрiнiң ең гүлденген дәуiрiне мұсылмандардың жанашырлығының арқасында жеткен. Мисалы, сан ғасырлар бойы Османияның билiгiнде болған Грекия, Бұлғарыстан, Мажарыстан, Сербістан, Рұмыныстан, Әрмәния, Гүржістан (Грузия) сықылды мемлекеттер; Африкадағы мұсылман билеушiлердiң құзырында болған халықтар; Моғолдардың иелiгiнде болған Үндiстан халықтары өз дiнiнен аластатылған емес. Олардың өз дiнiн, тiлiн, әлiппесiн һәм ежелгi салт дәстүрiн емiн.еркiн сақтап келгенi айқын.
        
        Мұртаза БҰЛҰТАЙ
ҚР Білім қайраткерлері одағының мүшесі
ТҮРКIЛЕРДIҢ ИСЛАМ ТАРИХЫ ЖӘНЕ
МӘДЕНИЕТIНДЕГI ЕРЕКШЕ ОРНЫ
Исламият алып елдердің, мәселен Әмәуи (661-750), Аббаси ... ... ... ... ... ... әлемдiк
мемлекеттердің ресми дiнi болған дәуiрде, азат етiлген немесе олжаланған
өңiрлердiң тұрғындарын жаппай ... ... яки ... ... ... байқалмайды. Әуелi, ғайримұслимдерді мұсылмандандыру туралы
қажеттiлiк һәм мемлекеттік саясат ... ... ... ... ... ... елдерге толық еркiндiк берiлген. Ислам
билiгiндегi жөһит, ... ... ... бұдда дiндерiнiң
мансұбтары шат-шадыман өмiр сүрген, олар дiни-рухани өмiрiнiң ең гүлденген
дәуiрiне мұсылмандардың ... ... ... ... сан
ғасырлар бойы Османияның билiгiнде болған Грекия, Бұлғарыстан, Мажарыстан,
Сербістан, Рұмыныстан, Әрмәния, Гүржістан (Грузия) ... ... ... билеушiлердiң құзырында болған халықтар; Моғолдардың
иелiгiнде болған Үндiстан халықтары өз дiнiнен ... ... ... ... тiлiн, әлiппесiн һәм ежелгi салт дәстүрiн емiн-еркiн сақтап
келгенi айқын.
Мәзкүр ... ... ... жайылуы ғасырларға созылған
табиғи барыстардан (процесс) кейiн, яғни ... ... ... ... ... ... ... әдiлеттiлiгiн көрiп,
осы дiннiң мансұбтарының таң қаларлық сипаттарымен танысқан ... ... ... ... ... ... 1372 ж. ... Ибни Кәсiрдiң “әл-Бидая уән-Ниһәя” атты кiтабында айтуына ... ... ... ... аймақтарын мұсылман билiгiне ... ... ... ... иман ... /[1]/. ... өңiрiне
Ислам билiгiн әкелген басшылардың аса даңқтысы, ақылгөйі һәм мұжаһиді ... ... едi. ... ... ... Ибни ... былай дейдi:
“Құтайба Мүсiлiмұлының еңбегiмен шексiз көп адам ... ... ... санын Аллаһ Тағала ғана бiледi!” /[2]/.
Әсiресе, X-ғасырда мұсылманшылықтың толқын-толқын таралғаны байқалады.
Со кездегi Орта Азия ... ... ... ... қосылғаны тарихи
әдебиеттерде баяндалады. Мәселен, 960 ж. 200 мың шатыр (үй/түтін) түркi
халқы Ислам дiнiн ... Ұзақ саны 2 ... ... осы ... кiруi ... уә түркi халықтарының тарихындағы аса iрi
уақиға. 1232 ж. қайтыс болған көрнектi тарихшы Ибн ... осы ... һәм ... ғып ... ... екi жүз мың ... адам мұсылман
болды!” /[3]/.
Шындығына келгенде, Әмәуи дәуiрiнде басталып, ... ... ... ... қуаты, түрік факторы 10 ғасырдан астам уақыт
Исламияттың қызметшiсi һәм қылышы болғаны хақ /[4]/. ... ... ... ... ... ... техника, өнер салаларындағы
теңдессіз туындыларда түркі халықтарының үлесi ... (аса зор). ... ... ... деп ... ... түркiлердің Ислам үмбетiнiң
құрамындағы және халықаралық аренадағы маңыздылығының тағы да өсiп ... ... Иә, осы ... ... ... ... мұсылман
үмбетiнiң басын қосқан, бiр билiкке ұюына атсалысқан, Қытай мұхитынан
Әндүлүске, яғни ... ... ... ... ... бiртұтас сипаттарға ие болуына қызмет еткен-ді.
Пайғамбарымыздың замандас түрiк қағандығы және ... ... ... ... ... ... ... айтқаны көптеген
әдебиеттерде келтiрiледi. ... ... ... ... тиiспесе, сендер де оларға тиiспеңдер!” сықылды хадистер ... ... ... /[5]/.
Ұзақ ғасырлар бойы Ислам ... ... ... ... түркілер жасағаны мәлiм. Негiзiнен миладтан бұрынғы ғасырларда
белгілі мөлшерде отырықшы болған, кейін көбінесе көшпелi өмiр ... ... ... ... ... тарап, әр түрлі бөтен
ұлттармен бiрге өмiр сүрiп, олардың мәдениетiнiң, дiнi мен тiлiнiң тәсiрiне
ұшырағаны мәлiм. Кей ... ... ... де ... өзгерiп
кеткен /[6]/. Оғыз тобындағы батыс түркілері ежелгі бракисефальдық ... ... ... ... ... мұңғұлбейнелі
(монголоид) типке қосылған. Мәдени ықпалдасудың қаншалықты дәрежеге жеткенi
Орхон тастарында, түрiк қағанаты құлап бара жатқан ... ... ел ... ... ақсүйектердің табғачтарға (қытайларға)
елiктегенi, ат пен атақтарын қытайшалағаны суреттеліп, ашына мысал етiледi
/[7]/.
Әсіре ... ... ... ... ... бойынша түрiктер
арасында таралған Арилық және Сами (семит) дiндер, атап ... ... ... ... ... ... сықылды ұлттық қасиеттерiн, аң-сезiмiн қоректендiрудiң орнына
қаймықтырушы рөл атқарған /[8]/. Нәсілшіл ... ... ... ... ... ... жиi ... миссионерлердiң жылмың еңбегiнiң
арқасында көптеген түрiктердiң бұдда дiнiне кiргенiн айта ... ... ... ... ... қайраткерлерiне дейiн жұққанын мысалға
келтіреді. Шынында, атақты түрiк ... ... ... ... ... ... дiнiне айналдыру туралы ұсыныс жасаған-ды. Бiлге қаған
“Қытай патша әулетiнiң ресми, мемлекеттiк дiнi бар, түрiк мемлекетiнiң ... дiнi болу ... деп, ... ойға келгенiн айтады. Алайда, қытай
елiнде оқып, ... ... ... ... ... ... ... түрiктердiң жауынгерлiк рұхына сәйкес келмейтұғынын,
мемлекеттiк билiкке керi ықпал ... ... ... ... қайтарады /[9]/.
Жоғарыда келтiрiлген дәйектерден байқалғандай, Исламға дейiн түркi
халықтарында тұтастай біркелкі бір дiн ... ... ... ... ... ... өскен сайын көптәңiрлi нанымдардан алыстап бірте-
бірте ... ... ... бастаған. Олардың Исламияттан бұрын
тұрпайы қоғамдарға тән ... ... ... ... т.т. сықылды өз шамасынша ахлақи (этикалық) және фәлсәфалық
түсiнiктерi бар нанымдарды ... ... ... ... ... ... таралу үрдісін былайша көрсетуге болатын секілді:
Тотемизм
Анимизм
Натұризм
Ханиф Діні Зороастризм ИСЛАМ
(Ежелгі Ислам) Манихейзм
Бұддизм
Йаһұдилік
Христиандық
Мүмкiн, осы сатылардан өтудiң өзi хақ дiн ... ... ... ... Бiр ... Тағалаға ғана тәсiлiм болатұғын
ықыласын, ... ... ... ... ... шығар.
Бiртәңiрлi дiндердi кезегiмен жөһиттiк, христиандық ретiнде қабылдағаннан
кейiн, Ислам туын көтерген Пайғамбарымыздың ... хақ ... ... ... ... ... да ... һәм ұмтыла қосылғаны хақ!
Содан бастап Исламият барша түрiктердің бiртұтас дiнiне айналды, олардың
бiртұтас ұлт ... ... ... ... ... қырғын соғыстарды
тоқтатты, тiлдiң бiркелкiлiгiн сақтады! Түркілер Исламның жауынгерi ... ... ... аса маңызды орынға ие болды. Еуропалықтар үшін
түрiк және ... ... ... ... тым ... ... айналды,
тіпті синоним болып кетті десек жаңылмаспыз. Түркілер Африка құрлығының
iшкi аймақтарында, ... ... ... Азия ... көптеген
түкпiрлерiнде Исламның нұрын шашқан, Исламдық ... мен ... ... әдiлеттiліктің белгiсiне айналған мұсылман ... Осы ... ... ... ... елдерінде, Америка құрлықтарында,
Тынық Мұхиттағы ... ... ... ... ... қызметiн iстеп жатқан тағы ... ... ... ... ... ... ... құрбандыққа жанын фида ... ... ... ... ... ... ... аты
аталғанымен заты түгiмен жоғалып кеткен. Осы тұрғыда белгiлi ағылшын ... (Lewis) ... ... ... ... кiргеннен соң, олар осы дiннiң арқасында ... ... ие ... және де олар ... ... ... ... алшақтап кетті, тiптi ұмытып кеткен деуге болады” /[10]/.
Ислам түрiктердiң жүрегiне соншалықты орналасқан-кім, оны қияметке
шейiн ... ... ... алмақ емес. Тарихта болған ... ... ... көкiрегi ояу ағайын өте жақсы бiледi.
Түрiктердiң Ислам тарихында жасаған еңбегi мен қызметiнiң көлемiн ... ... ... жеткiзу мүмкiн емес. Аллаһ Тағала қасиеттi ... ... ... ... ... ... ... деп бұйырған;
“5/54: Ей имандылар! Сендерден кім діннен қайтса, ол білсін-кім,
шүбәсiз Аллаһ Өзi сүйетін һәм олар да Оны ... ... ... өте
кiшiбейiлдi, кәпiрлерге дегенде абыройлы уә паң бiр қауымды әкеледi! Олар
Аллаһ жолында ... және ... ... ... тайсалмайды.
Бұл, Аллаһ тарапынан бiр абырой және мейiрiм, оны ... ... ... ... ... мол, ең көп ... /[11]/.
Тарих беттерiн ашқанымызда Аллаһ Тағаланың Құранында баяндалған осы
уағдасын орындағанын көремiз, ... ... ... ... алдында, ендеше, аса ұлық ... ... ... Аллаһ
ризалығы үшiн өмiр кешу, Оның Баянын жан-жаққа тарату, ... хақ ... ... 623 жыл ... ... билiк
жүргiзген Осман Патшалығы осының нағыз айғағы. ... ... ... ... ... ... қасиеттерiн одан ары
дамытқан хақ дiннің жолында бiр сәт ойланбай жанын фида ... ... қиыр ... қиыр ... ... ... ... мекенiнде жатыр, оларды өлiктер деуге ... ... ... дiнiнiң түркілердiң ұлттық қасиеттерiн қорғап қана қалмай, одан
ары дамытқанын жоғарыда атап өттiк. Бұл шындық тек қана түркiлер үшiн ... ... ... ... барлығында бірдей. Ислам дiнiн
қабылдаған түркi халықтарының ешқайсысы да араб болған жоқ. ... ... және ... түрiктенiп кетті. Бұл Исламның бiр ұлтқа
ғана тән дiн емес ... ... ... дiнi ... ... дәуірде Жүсіп Хас Хажибтің Құтты Бiлiк” (1069-70), ... ... ... (1072-74), Әбіл Қасым Махмұд Омарұлы әз-
Замахшаридің (1075-1144) “Мұқаддимат-ұл Әдеб”, Сүлеймен Бақырғанидің ... ... ... (XII ғ.), ... Йүгнекидің “Һибат-ұл Хақайық” (XII-
XIII ғ.), “Қорқыт Ата Кітабы” /[12]/ (XIV-XVI ғғ.), Ахмед Йесеуидің “Хикмет
Диуаны”, ... /[13]/ (XIV-XV ғғ.), ... ... ... ... (1310), ... жазған “Хұсрау уә Ширин” (1341-1342), Хорезми жазған
“Мұхаббат-нама” (1353), Хұсам Кәтібтің “Жұм-жұма ... (1370) ... ... ... жазған “Гүлистан би-т-Тұрки” (аударма, 1391 ж.),
Сәййід Ахмедтің “Тағашшұқ-нама” (1435-36) атты еңбегі т.т. жазылды, ... ... ... ... Исламнан кейiн ғана басталды. ... ... пен ... ... ... мөлшерде ғана (тас жазулар, ыдыстар)
материал болғанымен, Ислам дәуiрінен қалған әдебиет пен өнер ... ... ... ... мен ... ... бұған қоса
Лондон, С. Петірбор, Мәскеу, Парис, Берлин, Рим, Нью-Йорк, Вена, Пекин,
Киото, ... т.т. ... ... мен ... ең ... ... ... Ислам дәуіріндегі әдебиет шығармаларымызды
100 мыңдық, миллиондық цифрлармен ғана айтуға болады.
Исламият дәуірінде түркі тілдерінің зерттелуіне, үйретілуіне, жоғары
оқу ... ... ... ... ... ... ... Мұхтар Махмұдұлы әз-Закиди, Махмұд Ахмедұлы Мұсаұлы сықылды мәшһүр
араб ғалымдары Сарай қаласында ғылыми жұмыстармен шұғылданған. Осы ... ... ... ... ... Шаһабұддин әс-Сарайи,
Махмұд Абдұллаһұлы әс-Сарайи Ислам әлемінің мәшһүр орталықтарынан Қаһирада
сабақ оқушы еді. Түрік тілінің грамматикасы, сөз ... ... ... тарапынан жазылған еңбектерден бірнешеуін атайық: Әбу Хайан ... ... ли ... ... ... ... түсіндірме кітабы),
жазушысы беймәлім “Китаб әт-Тұхфат әз-Зәкия фи ... ... ... тілі ... ... ... ... “әл-Қауа-а-нийн әл-Кұллия ли-забт
әл-Лұғат әт-Тұркиййа” (Түрік тіліне ... ие ... ... ... бәрі де ... түрік тілін зерттеуге һәм үйретуге қатты назар
бөлгенін дәлелдейді.
Жә, ендi, басқа дiнге енген ... ... ... ... уә ... айырылғаны байқалады: мәселен, бұлғарлар ... ... ... ... ... ... ... христиан болғаннан
кейiн туған тiлiнен айырылып қалғаны баршаға мәлiм. Олардың көбiсi ... не ... ... есiмдерi де не ағылшынша, не фырансызша
аталады. Мұсылманшылық кісі ... ... ... деп ... да ... ... бүгiнгi күннiң өзiнде түркiлер арасында Исламнан
бұрынғы дәуірдің яки Исламнан кейінгі ғайримұслим адамдардың ... ... ... Түркияда Ескендір, Мете (Моде), Истеми, Билге, Аттила
(Еділ), Шыңғыс, Ильхан, Құбылай есiмдерi жиi ... ... ... ... ... ... кезігеді. Бұған мұсылманшылықтың
кедергi жасамағаны анық.
Ислам дiнi бiрiктiрушi, бiрлестiрушi дiн. ... ... ... ... ... мен ... өңiне, санына, байлығына қарамастан
бiрiктiрген, бiр күмбездiң астында араластырған ұлық дiн. ... ... ... мен ... яки ойғырлардың тәржiмәшiсiз
сөйлесiп, бiрін-бiрi ұғынысып ... ... ... ... Ал, ... жағынан түбiмiзде тұрған, бiрақ басқа дiндерге
ауып кеткен хақас, тува, саха /[16]/ сықылды ... ... ... ... ... ... ... ғана сөйлесе аламыз. Олар ... /[17]/, ... /[18]/, ... бәрекелдіңізді /[20]/, жарапазаныңызды /[21]/, құрбан ... ... /[22]/ ... ... ... ... ... сәлеміңізді т.т. әрине білмейді
/[23]/. Демек, Ислам иманының дәмiн татқан түркiлер ғана ... ... ... ... дәстүрге, сезiмге, түсiнiкке ие екенi хақ.
Ислам тарихының алуан түрлiлiгi, орасан зор байлығы уә жан-жақтылығы
тiкелей ... ... ... ... ... ... ... ең мәшһүр
тұлғалары, Құран мен Хадис ғалымдары өмір сүрді, ... ... ... ... ... ... Исламдық мұрағаттарға өз
үлесiн қосты. Самарқанд, ... ... ... ... Тараз, Отырар,
Исфижаб секiлдi ... ... ... бойы ... мәдениетi мен
өркениетiнiң ең беделдi орталықтары болды /[24]/. ... ... ... ... адамзаттың игілігіне ұсынылды.
Түркiлер Исламиятты қабылдаған соң Ислам әлемiнде өздерiне тән ерекше
мәртебелі орынды иемденді. Алғашында арабтардың ... ... ... ... һәм ... ... аса ... күшке ие болды. Жазба
құжаттарда арабтардың түркiлердi Исламнан бұрынырақ аз да ... ... ... ... Екi халықтың тығыз қарым-қатынасы халифа
Әділетті Омар кезiнде Иран мен ... ... ... ... кейiн басталды. Деректер халифа әл-Мансұр дәуiрiн (754-775)
түркiлердiң Ислам ... ... ... үстем күш бола бастаған кезең деп
белгiлейдi /[25]/. ... ... ... 813-833 жж. Орта ... ... арта ... Үйткені, әл-Мағмұнның әкесі Һарұн әр-
Рәшид (786-809) өз кезінде Иран мен Тұран аймақтарының әміршісі еді. Ол 813
ж. бауыры ... ... ... болғанымен Мәру қаласынан кетпейді, оның
мақсаты Мәруді Аббаси әулетінің орталық қаласы ... еді. ... ... ... қалған Бағдадтағы кейбір қарсылас күштер Ибраһим ... ... етіп ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Әл-Мағмұнның билігінде халифалықта түркілердің ... ... ... халифа Һарұн әр-Рәшид ... ... ... ... ... ... жауынгерлерiнен құраушы еді. Әл-
Жәһиз (776?-869) “Түрiктердiң үстемдiктерi” атты ... Ибн ... осы ... ... ... дегенiн нақыл етедi; “Халифа Һарұн әл-
Рәшидке Үндiстаннан елшiлер тарту-таралғыларын алып келгенде, халифа түрік
әскерлерiне салтанатты ... ... ... бұйырды. Олар елшiлер жүретiн жол
бойынша екi сап түздi. ... ... ... кигенi соншалық,
олардың көзiнен басқа еш жерi көрiнбеушi едi” /[26]/. ... ... ең ... ... түрік-соғдылардан едi. Мисалы, һижраның 170
ж. Е.Ф. әт-Түрки атындағы қолбасы халифаның бұйрығымен осы күнгi Түркиядағы
Тарсұс ... ... және ... ... уә ... өңiрлерден көшіп
келген мұсылмандарды орналастырады.
Халифалар әл-Мағмұн (813-833) мен әл-Мұғтасым (833-842) дәуiрiнде
болса ... ... ... маңызы одан ары артып, әскериенiң
басым көпшiлiгi тек ... ғана ... ... Сол ... ... ... ... мен қолбасылар шықты /[27]/.
Түркiлерден құралған ... ... мен ... ... ... ғана ... ... қатар басқа да алып мемлекеттерде аңызға
айналған-ды. Бартольдтың пiкiрiнше мұсылмандардың ... ... ... ... ... түрiк билiгi орнағаннан кейiн ғана
мүмкiн болған /[28]/.
Сонымен қатар мұсылман түркiлер тарапынан ... ... ... ... тарихтағы орасан маңызды, ... ... ... ... ... ... ... Х-ғасырда осы күнгi
Иран, Ауғаныстан, Пәкiстан және Үндiстанның аумағында алып дәулет құрды. Ол
басқарған мемлекеттiң (999-1031) ... ... оның ... ... ... сол заманның алыптары мойындады.
Алман ғалым Хаұссиг түркілердің Исламды ... ... ... ... ... ... (Исламға, М.Ж.) түріктер толқын-толқын
қосылды. Орта Азияның ... енді осы ... ... ... қобалжуда еді. Бұл киелі сенімді Сырдарияның ар жағындағы әлі
мұсылман ... ... ... үшін ... етуші еді олар. Орта
Азиядағы оғыз руларының осы ... ... ХV-ХVI ғғ. ... ... ғана салыстыруға болады. Мұсылмандықтың ... ... ... және ... ... ылғи да ... ... еді” /[29]/.
Әлемнің ең беделді энциклопедияларынан Британникада болса былай деп
жазылған: “Орталық Азия Ресей ... ... ... яғни 1870
жылға дейін Ислам мағарифінің ең маңызды орталығының бірі ... ... ... ... ... ... ... Ислам әлемінің
тарихындағы ең мәшһүр ... мен ... араб ... ... ... ... осы терииторяның өкілі болды” /[30]/. Демек, Тұран
халықтары араб және ... ... ... дамуына кем дегенде арабтардай
еңбек етіп, үлес қосқан.
Қорыта айтқанда, Ислам үмметінің ... ... ... орны
ерекше. Ислам дінінің шартарапқа ... ... мен ... ... ... ... ... мұсылман үмметінің әскери
үстемдігінде мұсылман түркілердің орасан маңызды орнын мысалдармен ... ... ... жас ... осы сара ... ... қайтадан тарихтағы жетекші орынды жаңғыртуда. Бұл жолда қызмет
етуші бауырларыма Аллаһ жар болғай!
[1] Ибни Кәсiр, Әл-Бидәя, 9-том, 172-бет
[2] Ибни Кәсiр, ... ... ... Ибн ... Әл-Кәмiл, 8-том, 532-бет
[4] Ғалым Бартольд бұл туралы былай деп жазған: «Турки на востоке, ... на ... ... ... в роли ... ... в ... где представители религии вели борьбу с правительством. Махмуд
Кашгарский ... ... в ... со слов ... ... ... ... «У Меня есть на востоке войско, которое называют турками;
когда я ... на ... ... я ... их на него».» Қараңыз:
Бартольд, В.В., Тюрки- Двенадцать лекций…, 65-бет
[5] Әбу ... ... Әбу ... ... ... ... ... араб тарихшысы әл-Жәһиздың 1964-ж. Қаһирада ... ... ... ... 1-томының 76-бетiнде де осы хадис келтiрiлген.
[6] Философтарымыз бұл жөнінде: «Тарихшы, антропологтардың ... ... ең арғы ... түп ... түп ... және түп
тұңғұстардың этник бірлестіктері – неолит (жаңа тас) дәуірі ... ... ... ... Қасабеков, Аманжол., Алтаев, Жақып.,
Қазақ Философиясының Тарихына Кіріспе, Алматы, Ер-Дәулет, 1994, 38-бет
[7] Ergin, ... Orhun ... Ankara, 1970, 5-6 ... ... Z., Yeni İslam Tarihi ve ... 37-бет
[9] Barthold, W.W., Orta Asya Türk Tarihi, 1958. Бұл туралы Л. Гумилев
былай деп жазған: “Тонйұқұқ ... ... ... ... ол ... сөйлей
бастады: Могилян (Білге) орданы дуалдармен қоршап, Бұдда мен Лао-цзыға
храмдар салмақ болды. Тонйұқұқ ... ... ... ... ... саны ... ... санының жүзден бірімен де теңдесе алмайды. Сондықтан ... ... тұра ... ... Мұның себебі түріктер шөп пен судың
соңында жүріп, өздеріне тұрақты ... таба ... жоқ. Және ... ... шұғылданады. Оның үстіне ... мен ... ... ... ... тәрбиелеп, жаугершілікке икемсіз, әлжуаз етеді”.
Қараңыз: Гумилев, Л.Н., Көне түріктер, Алматы, Білім, 1994, 334-335 ... Lewis, В., The ... of Modern Turkey, London, ... Құран Кәрім, Маида сүресі (5), 54-аят
[12] Қорқыт Ата Кітабының араб харіптерімен жазылған екі нұсқасы
Ватикан және ... ... ... ... аударған Ә. Қоңыратбаев
болды (1986).
[13] Оғыз-нама жырының ойғыр және араб харіптерімен ... ... ... Қараңыз: Шербак, А.М., Огуз-нама, Москва, 1959, 22-42
беттер
[14] Бұл ... ... ... данасы Ыстамбұлда сақтаулы, 182 беттен
құралған. XIV ғ. Мысыр елінде жазылған. Кітапта 3 мыңдай қыпшақ сөздерімен
қатар, ... ... ... ... ... мол ... келтірілген.
[15] Қазақстан – Ұлттық Энциклопедия, I-том, Алматы, 1998, 317-бет
[16] ... ... ... ... ... ... ... «Әсіресе сахалардың ХVIII ғ. соңы мен ХIХ ғ. ... ... ... ... ... елдің дағдысына христиан
салттарының ене бастауы оларды түрік, ... ... ... ... Оның үстіне сахалардың ғасырлар бойында мұңғұл, бұрят, эвен,
эвенкі, чукчи, юкагир секілді халықтар мен ... өмір ... ... да күшті өзгеруіне әсер еткен». Қараңыз; Бердібай,
Рахманқұл., Байқалдан Балқанға дейін, Қазақстан баспасы, ... 1996, ... ...... ... ... ... – Саған сәлем болғай!
[19] Йерхамұкеллаһ – Аллаһ сені жарылқасын!
[20] Барекаллаһ – Аллаһ ... ... ... ...... ... Иләһым – Тәңірім
[23] Бір қызығы мұсылмандыққа кірмей қалған түркі халықтарының тілінде
арабша және парсыша кірме ... ... Тіл, ... ... бірі боп ... Тіл, ... ... мәдениеттердің бір-
біріне ықпал жасауына жол ашатын ең маңызды құрал. Мәселен, Алтайлықтардың
тілінде ... ... ... ... иран ... ... сөздерімен қатар арабшадан кірген саат/сағат, арақ,
қалық/халық сөздері кездеседі. Христиан дініндегі гагавуздардың ... ... ... ... ... ... ... Тағы да, шоқынған түркі халықтарына жататын чуваштардың тілінде;
пахча/бақша, ... ... ... ... секілді араб, парсы тілдерінен енген сөздер кездеседі.
[24] Diloram, Ibrahim, The Islamization of Central Asia, ... Kalkan, М., Orta Asya Türk ... Ordu va ... ... Cahiz, el-Bahr bin Amr Ebu Osman, Hilafet ... ... Türklerin faziletleri, tercüme: R. Şeşen, Ankara, 1988, 28-бет
[27] Cahiz, Hilafet ordusunun…, 29-бет
[28] Бартольд, В.В., ... ... ... ... Haussig, Hans ... Ipek Yolu ve Orta Asya Kültür Tarihi, 304-
бет
[30] Turkic Languages, Encyclopaedia Britannica, 15th Edition, 1994-
1998

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Қазақстан мен Түркия арасындағы білім және ғылым саласындағы ынтымақтастық76 бет
Саяси процестер жүйесіндегі ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеу71 бет
Ежелгі түркілердің дипломатиясы69 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Ежелгі Қытай мәдениетіндегі қолданылған цифрлар57 бет
Зороастризм тарихы. Қазақ мәдениетіндегі зороастризм көріністері29 бет
Көне түркілердің жазба мәдениеті13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь