Алаш тұлғаларының көзқарасындағы үндестік

АЛАШ ТҰЛҒАЛАРЫНЫҢ КӨЗҚАРАСЫНДАҒЫ ҮНДЕСТІК

XIX ғасырдың екінші жартысынан басталған қазақ ішіндегі күрес тартыстардың басында болған қайраткерлер халқын орыс езгісінен азат етуді көздеді. Олар елін отарлаудан құтқарып, ашық түрде күреске бастады. «Олардың алға қойған мақсаттарының бірі . жер мәселесі еді. Бұл қазақ қоғамында отарлық кезеңнен бері шиеленісіп келе жатқан өзекті мәселе. Жер мәселесін шешуде қазақ интеллигенттері Ресей Мемлекеттік Думасын, патша үкіметінің әкімшілік органдарын пайдалануға тырысты» [1,4]. Қазақ тіршілігінің негізі болған жер мәселесі ертеден ақ өзекті болған. Өздерінің отарлау саясатының басты нысаны ретінде қазақтың ұлан байтақ жеріне иелік етуді көздеген патша үкіметіне қарсылық жасап, жер жерде өрістеген қарсылық көтерілістердің басы қасында болған қазақ зиялылары бұл мәселені жоғары органдар деңгейіне көтереді. Қазақтың көрнекті қоғам қайраткері Ә.Бөкейхан «Государственная Думада», «Төртінші Дума һәм қазақ» мақалаларында осы мәселені түбегейлі көтеріп, жер бөлуде қалыптасқан көзқарас пікірлердегі қайшы тұстарды саралайды. Қазақ жұртына тиімсіз болып тұрған мәселелерді ашып, көрер көзге әділетсіз шешімдерге наразылық айтады. Алдымен жергілікті жұртты орналастырып алып, содан кейін переселендерге кірісу керектігін, қазаққа мал жайылымы үшін қалдырылған жерді енді жаңа заң бойынша орысқа ұзақ жылға жалға берілмектігін айтып, өз жеріне өзі жат болған қазақ тірлігіне ара түседі [2,300 301]. Ұлт қайраткері Әлиханның халқының тағдырына түбегейлі кірісуі сан тарапты қызметінен көрінді. Ол қазақ халқының саяси әлеуметтік жағдайын ғылыми тұрғыда зерттеп, пайымдау үстінде, экспедиция құрамында қазақ жерінің біраз өлкелерін аралап, зерттеу жүргізеді. Мұның ар жағында қазақтың шежіре тарихына терең бойлап, ондағы әрбір рудың, жүздердің орналасу жүйесін анықтайды. Ә.Бөкейхан осындай белгілі бір мақсатты нысан еткен жұмыстарды тындырған соң, елге келіп қоныстанып жатқан переселендердің жай күйін зерделеп, олардың шаруашылық жағдайларының тиімді, тиімсіз жақтарына экономикалық тұрғыда сараптау жасайды. Яғни Әлихан қазақтың тарихындағы мәнді тұстарды әбден саралап, өз дәлел, тұжырымдарын ғылыми айғақтармен бекіте алған.
        
        Қарлығаш Байтанасова
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университетінің доценті,
филология ғылымдарының кандидаты
АЛАШ ТҰЛҒАЛАРЫНЫҢ КӨЗҚАРАСЫНДАҒЫ ҮНДЕСТІК
XIX ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... ... ... болған қайраткерлер халқын орыс езгісінен азат ... Олар елін ... ... ашық ... күреске бастады.
«Олардың алға қойған мақсаттарының бірі – жер ... еді. Бұл ... ... кезеңнен бері шиеленісіп келе жатқан өзекті мәселе. ... ... ... интеллигенттері Ресей Мемлекеттік Думасын, патша
үкіметінің әкімшілік ... ... ... [1,4]. ... негізі болған жер мәселесі ертеден-ақ өзекті болған. Өздерінің
отарлау саясатының басты нысаны ретінде қазақтың ұлан-байтақ жеріне иелік
етуді ... ... ... ... ... ... өрістеген қарсылық-
көтерілістердің басы-қасында болған қазақ зиялылары бұл ... ... ... ... ... көрнекті қоғам қайраткері Ә.Бөкейхан
«Государственная Думада», «Төртінші Дума һәм қазақ» мақалаларында ... ... ... жер бөлуде қалыптасқан көзқарас-пікірлердегі
қайшы тұстарды ... ... ... ... ... ... мәселелерді
ашып, көрер көзге әділетсіз шешімдерге наразылық ... ... ... ... ... содан кейін переселендерге кірісу керектігін,
қазаққа мал жайылымы үшін қалдырылған ... енді жаңа заң ... ... ... жалға берілмектігін айтып, өз жеріне өзі жат болған қазақ
тірлігіне ара ... ... Ұлт ... ... ... түбегейлі кірісуі сан тарапты ... ... Ол ... ... ... ... тұрғыда зерттеп, пайымдау
үстінде, экспедиция құрамында қазақ жерінің біраз өлкелерін аралап, зерттеу
жүргізеді. Мұның ар ... ... ... ... ... ... ондағы
әрбір рудың, жүздердің орналасу ... ... ... ... бір мақсатты нысан еткен жұмыстарды ... соң, елге ... ... ... ... зерделеп, олардың шаруашылық
жағдайларының тиімді, тиімсіз жақтарына экономикалық тұрғыда сараптау
жасайды. Яғни ... ... ... ... ... ... саралап, өз
дәлел, тұжырымдарын ғылыми айғақтармен бекіте алған.
Қазақтың жер мәселесіне байланысты белсенді қызмет еткен тұлғалардың
бірі – Мұстафа ... ... ... ... халқының жоғын түгендеуге
арнаған Мұстафа Петербор университетінің студенті болып ... ... ... ... ... қол ұшын ... ... ұлттық мүддесін жоғары қойған М.Шоқай елінің бостандыққа
жетуін аңсады.
Баспасөз өркендеп, сөз пәрмені күшейген кезде, ... ... ... жасалған, жасалып жатқан өзгерістер мен іс-
әрекеттерге жан-жақты ... ... ... ... ... ... «Яш ... (1929-1939) журналының маңызы ерекше еді.
Германиядан шығып тұрған басылымның ... ... ... ... М.Шоқай:
«Егер біз халқымыздың ұлттық тәуелсіздік жолындағы талаптарының мән-маңызын
әлсіретпей «Яш Түркістанның» беттерінде бере алсақ, онда ... ... және аса ауыр ... ... ... бір ... өтеген
болар едік», - дейді [3, 8].
Қайраткер М.Шоқай «Яш Түркістан» журналында әр ... ... ... ... ... ... ... тақырып жағынан
былайша саралауға болады:
- жер-су, шаруашылыққа байланысты;
- ұлт мәселесіне байланысты;
- большевиктік ... ... өзге ел, ... ... ... адамдар, қайраткерлер жөнінде;
- халықаралық жағдай туралы.
Осы топтастырылған мәселелердің ішінде жер мәселесі ... ... еді. ... ... мақта төңірегінде күрес» мақаласында сол
кездегі маңызды іс – ... ... ... мән-жайды баяндайды. Мақта
шаруашылығын ... ... ... ... ... ... ... құтқарады. Бұл үшін жаңа жерлерді суландырып, алқаптағы істен
шыққан су жүйелерін жөндеп, іске ... ... ... ... ... бес ... жоспарындағы сандық көрсеткіштерге тоқтап, алдағы
дамуына ... ... ... ... комитеті және Бас мақта
комитетінің ... ... ... ... ... шетелдерге мақта
тәуелділігінен тек 1937 жылы ғана құтыла алады екен. Оған ... ол ... ... ... ... ... мәжбүр» [3, 56]. Осылайша, мақта
шаруашылығын ұлғайтуды көздеп, дәнді дақылды ... ... ол ... ... ... Сөйтіп патша өкіметінің мақта ... ... сырт ... ... ... ... қолдап-қорғаған
саясатын сынайды. «Бүгін орыс үкіметі Түркістан ... қаны мен ... ... ... ... суармалы жерлерінен ығыстырып шығаруды
көздеп, халықты орыс бидайына тәуелді етіп, оны күнкөріс тұрғысынан ... ... ... ... ... ... халықтың қолындағы
жерлерді орыстың келімсектеріне амалын тауып беріп жатқан айтып, осы ... ... ... ... ... отырады.
Қазақ арасынан шыққан зиялылар негізінен гимназияда, жоғары оқу
орындарында, орыс-қазақ ... ... ... ... ден қойса да,
алдыңғы қатарлы ой-пікірлердің бастаушысы ... ... ... еніп ... оң ... оны ... дәстүр-салтымен сабақтастырып
отырды. Қайткенде де алдыңғы лекте болған алаш ... ... ... ... ... халқының игілігіне, болашағына арнады.
Мәселен, Ә.Бөкейхан түрлі мерзімді басылымдарда ... ... ... ... ... ... еңбектерін жариялады. Өз тұсындағы
қаламгерлердің ... да ... ... ... ... ... Ал
туған елінен жырақта болған ... ... ел ... ... ... оның ... ... олардың білім-танымымен байланыстырды.
Ол жастар туралы ... ... ... ... оқып жүр.
Олардың біразы жоғары білім орындарын ... ... бұл ... ... ... ұлт-азаттық күресін соңына дейін
жеткізетін болады» деген сенімді ... ... ... ... үміт ... «Яш ... ... ақын-қаламгерлердің әдеби мұраларын
жариялап, жастардың жүрегіне ... ... ... ... тырысты.
Мәселен, Мағжанның «Түркістан» өлеңін елдің түкпір-түкпірінде жүрген
жастардың ... ... келе ... ... қасиетті өлең» деп атап, оның
толық мәтінін береді. Сөйтіп «кең ақыл, отты ... ... ... ерлеріндей болуға шақырады.
Қоғамның ілгеріге озған зиялы қайраткерлері әлемдік ойдың көшбасшысы
бола отырып, адамгершілік пен ... ... даму ... ... халқын ояту мен рухани өркендету жағында болды. Бір ғажабы олар
осындай ... ... ... ... жүріп те басты бағдар етті.
Қай кезеңде де халық санасын қозғаған, іс-әрекетке шақырған тұлғалардың
еңбегі ескерусіз қалмақ емес. Сондай қайраткердің бірі – ... ... ... алашшыл қайраткер Хасен Оралтай. Жат ... ... мен ... ... ... кешкен Хасен ес білгеннен
бастап, ... ... ... ... тілеп өткен. Х.Оралтай –
журналист, тарихшы, қоғам қайраткері ... ... ... ... ... ... мен батыс елдеріне Қалибек Хакім атанған әкесі
Қалибек Райымбекұлы шетқақпай тірлік кешкен ағайынның басын қосып, ... ... ... ... ... ... Ұзақ ... сапардан
соң, Түркия жерімен қауышады. Салихлы қаласына орналасып, мал өсіріп,
теріден киім тігіп кәсіп ... ... ... ... ... ... ... таныту мақсатында айналасынан хабар алып, ... ... ... ... ... елді ... көтеріліске
бастап, Қытай елінің қысымына қарсылық көрсетіп, елді ... ... ... жат елде ... ... ... ... еткен Хасен
Оралтайдың қоғамдық-саяси бағыттағы қадамы ерте айқындалады. 1961 жылы ол
«Шығыс Түркістан Қазақ ... ... ... 1965 жылы ... ... ... деген кітаптарын жариялап, осы жылдары «Бүйүк
Түркелі» журналы мен «Коммунизм Сауаш» газетін ... ... ... Бұл ... ... шет ... ... есімінің танылуына
көмектесті.
Х.Оралтай 1961 жылдың көктемінде ... ... ... ... түріктері» деген тұңғыш кітабының алғысөзінде: «Әр күн қорқу мен
үрейлену және мың бір ... ... ... өмір ... ... ... ... ғана біледі. Сол азап пен ауыртпашылықтарға душарласып,
оған шыдап-төзбеуіміздің себебін сұраудың қажеті бар ма? Бұл ... ... ... ... беруге де болады: түрік тектес болуымыз, ерікті ... өмір ... ... ... бұл тырнақалды еңбегі Түркияда
қазақ атымен ... әрі ... ... ... ... ... ... Оралтайдың ұлтжанды әрекеттерінің бірі – Ізмірде түрік тілінде
«Бүйүк түрікші Мағжан Жұмабайұлы» ... ... ... Бұл ... ... автор: «Бұл кітапты әзірлеуіме біздің «түркістаншыл»
туыстарымыздың Мағжан ... ... екі ... ... ғой» ... ... ... көбірек тілге тиек етіп, Мағжанның «Түркістандық
ақын» екендігін айтумен шектелетіндігі, оның қазақ екендігі туралы ... ... ... ... ... ... ... оның еңбектерін жұртшылыққа таныту керек деген пікір айтулары», ... ... Бұл шет ... ... ... ... ... салған
еңбек болды. «Түрікшілдік белгілі бір қоғамдық құбылыс ретінде ... ... ... ... ... азаттық қозғалысты бастаушы
ұлт зиялыларының түрікшілдік бағыт ... ұлы ... ... ... ... бері қарай түрік халықтарымен бірге жасасып келе жатқан
азаттық философиясының санада ... ... ... [4, 5-8] ... ден ... ... зиялыларының халқы үшін қаншалықты еңбек
сіңіргенін байқаймыз.
Атамекенінен ... қара ... ... өкілі Х.Оралтайдың қоғамдық,
қайраткерлік қызметінің бірнеше салада өрбігенін байқаймыз. ... бірі ... ... жуық жылын арнаған ... ... ... Мюнхен қаласындағы «Азаттық» радиосы 1953 жылы ... Бұл ... аса ... кіріскен Х.Оралтай радио
хабарларына кірістірілетін ақпараттардың мазмұн-мәнін зер сала ... ... ... ... қарайды. Қазақстанның тәуелсіздігі
жарияланғанын естігенде, ... ... ... бұл қуанышты хабарды
жеткізу бақытына ие болғанын тебірене ... өз ... ... ... ... мен тарихының
шынайылығының жақтаушысы қатарында, айғақты мәліметтерді толассыз, мақсатты
түрде ... ... ... бір ... – 1986 ... Желтоқсан
оқиғасына байланысты сараптауы мол, шынайы хабарларды жеткізіп отыруы еді.
Осыған байланысты желтоқсан айында әр жылы ... ... ... ... хабарлар ұйымдастырып, сұхбаттар жүргізуді үрдіс ... ... ... ... ... ... арнап,
М.Тынышбайұлын, М.Шоқайұлын еске алу хабарларын ... Өз ... ... ... бұрын байқап, халқының есесін ... ... ... ... ... ... тән ... қайраткер Хасен Оралтай
сондай белгілі тұлға.
Қоғам өзгерісін жан-жақты әрі терең таныған ... ... ... ... ... ... мәселелерді дұрыс барлап, әрі қарайғы
өрлеуіне ықпал ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлердің осы арнадағы мұрат-мақсаттары да, көзқарастары да
үндес еді.
Пайдаланылған ... ... С. ... ... және ХІХ ... аяғы мен ... басындағы Қазақстандағы аграрлық мәселе. Автореферат. Алматы,1999.
2. Бөкейхан Ә. ... ... ... ... М. Таңдамалы. Бірінші том. Алматы, 1998.
4. Шілдебаев С. ХІХ ... ... ... ... және
Мұстафа Шоқай // Жас ... ... ана ... – жазба тарихының өзі мың жарым жылдан асатын,
көрікті де ... ... әрі ... ... әрі ... ... ... бай тіл.
Мұхтар Мағауин

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам дініндегі тәрбиенің мән-маңызы6 бет
Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары63 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар15 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Алаш зиялылары15 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь