Алашорда үкіметі және мемлекеттік тіл саясаты

АЛАШОРДА ҮКІМЕТІ ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ САЯСАТЫ

Елбасы Н.Назарбаев «Қазақстанның болашағы . бүгінгі жастар. Сіздер оларға қалай білім берсеңіздер, Қазақстан сол деңгейде болады», . деп атап көрсеткен [1]. Тәуелсіз ел тірегі . білімді ұрпақ десек, дәуірдің күн тәртібінде тұрған келесі мәселе . білім беру, ғылымды дамыту. Бұндай күрделі екі мәселені жүзе асыру үшін ана тілімізді толыққанды меңгеруіміз қажет.ақ. Ал тілімізді толыққанды меңгеру үшін өткен тарихымызға талдау жасамасақ тағы да болмайды. Тарихты білмей бүгінгіні құру, болашақты болжау мүмкін емес. Яғни, тарихы жоқ елдің болашағы бұлыңғыр. Мұхтар Шаханов «Тарихты білмеу . тамырсыздық» . дей келе:
Туған жері . түп қазығы, айбыны,
Туған тілі . сатылмайтын байлығы.
Туған дәстүр, салт.санасы, тірегі,
Қадамына шуақ шашар үнемі» . десе [2]
Қазақстанның Ресейге бодан болғаннан бергі тарихындағы XX ғасырдың алғашқы ширегін «саяси күрестер мен рухани жаңғыру кезеңі» деп айтуға әбден болады. Бұл кезеңде саяси күрес сахнасына Ресейдің аса үлкен ғылыми, саяси орталықтарында білім алған, сол кезеңдегі Еуропадағы саяси күрестің бет алыс бағдарларынан әбден хабардар, экономика, құқық тарихы мен теориясын терең меңгерген қазақ зиялыларының үркердей озық ойлы тобы шықты. Олардың басым көпшілігі ғылымға емес . утопияға, демократияға емес . авториторизмге негізделген болшевизм идеясын қабылдамай, баррикаданың арғы бетіне шығып, өз елінде, өз жерінде отырып азап шеккен қазақ халқының мұң.мұқтажын қорғауды мақсат еткен Алаш партиясын ұйымдастырды
        
        Дәметкен Сүлейменова
Батыс Қазақстан Гуманитарлық
академиясының доценті, филология
ғылымдарының кандидаты
АЛАШОРДА ... ЖӘНЕ ... ТІЛ ... ... ... болашағы – бүгінгі жастар. Сіздер
оларға қалай білім берсеңіздер, ... сол ... ... - деп ... [1]. ... ел ...... ұрпақ десек, дәуірдің күн
тәртібінде ... ... ... – білім беру, ... ... ... екі ... жүзе асыру үшін ана тілімізді толыққанды меңгеруіміз
қажет-ақ. Ал тілімізді толыққанды меңгеру үшін өткен ... ... тағы да ... Тарихты білмей бүгінгіні құру, болашақты болжау
мүмкін емес. Яғни, тарихы жоқ елдің болашағы ... ... ... білмеу – тамырсыздық» - дей келе:
Туған жері – түп қазығы, айбыны,
Туған тілі – ... ... ... салт-санасы, тірегі,
Қадамына шуақ шашар үнемі» - десе [2]
Қазақстанның Ресейге ... ... ... тарихындағы XX ғасырдың алғашқы
ширегін «саяси күрестер мен рухани жаңғыру кезеңі» деп айтуға ... ... ... ... ... ... ... аса үлкен ғылыми, ... ... ... сол ... ... саяси күрестің бет
алыс бағдарларынан әбден хабардар, экономика, құқық тарихы мен ... ... ... зиялыларының үркердей озық ойлы тобы шықты. Олардың
басым көпшілігі ғылымға емес – ... ... емес – ... ... ... ... баррикаданың арғы бетіне шығып,
өз елінде, өз жерінде отырып азап ... ... ... мұң-мұқтажын
қорғауды мақсат еткен Алаш партиясын ұйымдастырды. Ел ... ... ... ... ... ... органы – «Алашорда» үкіметін
құрып, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының ұлттық, ... ... ең биік ... ... XX ... басындағы осы бір қазақ
зиялылары алдыңғы қатарлы тобының ... ... де, ... ... ... ... әдеби мұралары да ұзақ жылдар бойы жабық тақырып саналып,
зерделі зерттеулерге объект бола алмады. Оларсыз қазақ тарихы – тұл, ... – күл еді. ... ... ... ... тарихын, «Алашорда»
үкіметінсіз экономикалық ілімдер мен реформалар ... ... ... ... ... Алаш ардагерлері
өмірінсіз ұлт тарихын жасау, мемлекеттік тіліміздің ... ... емес ... халық жасағанымен, қоғамның тарихи даму заңдылықтарын реттеп
отыратын заңдар мен құқықтық құжаттарды, саяси-құқықтық доктриналарды нақты
тұлғалар жүзеге асыратыны ... осы ... ... ... де атқарар
қызметі зор.
Қазақ жері екі ғасырдан астам Ресей самодержавиесінің қол астында
болған жылдарда ... ... өз ... өзі ... құқығынан айырғаны,
көк түрік дәуірінен бастау алған ... ... ... бар халық түгелдей
империялық заңдардың бұғауына түскені біздерге тарихтан белгілі.
Қазақ қоғамының осы бір ... ... озық ... көзі ... ... ... Олар ... саяси күрес додасына бастап шықты.
Бұған себеп болған 1917 жылғы Ресейдегі қос ... еді. ... ... ... саяси күресті одан әрі қыздыра түсті. Қазақ зиялылары саяси
қызметтің ... ... ... ... ... ... шықты. Олар: Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Ақбаев,
Ә.Ермеков, Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов және т.б. болатын. Олар ... ... ... ... қалыптасып, оның саяси
күреске ұласуына ... ... ... ... бірден түсінген еді.
1917 жылы Ақпан төңкерісінің жеңісі ... ... ... ұлт ... бір жерге қосуға мүмкіндік әкелді. 1917 жылдың ... ... ... ... аймақтық қазақ сиездері өткізіліп, қазақ
комитеттері құрыла ... ... ... ... ... ... органдары болған облыстық және уездік атқару ... ... жылы ... ... ... ... облыстық), Орал (Орал
облыстық), Семей (Семей облыстық), Омбы (Ақмола облыстық) т.б. ... ... ... ... ұлт ... ... ... облыстық қазақтардың 1-ші сиезі 1917 жылы 19-22 сәуір аралығында
Орал қаласында өтті. Сиезді ... ... ... ... Ғұбайдолла
Әлібеков ашып, құттықтау сөз сөйледі. Осы сиезде бірінші ... ... ... ... ... ... және жүріп жатқан импералистік
соғысқа көзқарас туралы мәселелер қаралды.
Сиез төрт күнге созылды, сиездің соңғы төртінші күні ... ... ... және т.б. ... ... Сиез делегаттары Орал
облысында қазақтар арасында бастауыш, ... ... ... беру ... деп ... ... ... қабылдады:
- мұғалімдер сиезін шақыру қажет;
- Орал қаласында ... орта оқу ... ашу ... ... ... ... ... балаларына арнайы оқу орнын ұйымдастырып, оны
қазақтар қаражатына салынған бұрынғы кәсіптік мектептің үйіне ... деп ... ... ... ... ... шығару қажет деп табылсын;
Сиезде бұдан басқа да мәселелер қаралды, басқа қаралған мәселелерді
қосқанда саны 23-ке жеткен. Орал ... ... ... орталығында орта
мектеп ашу және кәсіби мамандардың қатысуымен халық ағарту ісін ... ... үшін ... ... шақыру қажеттілігі
көрсетілді [4].
Осы сиезде Жаһанша Досмүхамедов: «Біздің ... – ел ... өз ... ... ... ... ... ие болып, алдағы уақытта
тағдырын өз қолына ... ... ... ... ... патша орнынан түсті.
Ендігі жерде қазақты елдің тұрмысын, тілін білетін, мінез-құлқын, әдет-
ғұрпын білетіндер ғана басқарады. ... ... ... ... да ... ... ... тиістіміз», деп өз ойын білдіреді [5]. Жаһаншаның
жалынды сөзінде мемлекеттің саяси құрылысы мен оның ... ... ... аясы ашық ... айқын айтылғанын біздер ұғынуымыз керек.
Кешегі өткен 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының құрбандары болған ... ... ... қайталағанын біз еске түсірмей кете алмаймыз. XX
ғасырдың басындағы алаш ... ... ... бірлікке шақырды,
олар ұлтшылдықты арқау еткен жоқ, керісінше ұлтын сүйген ұлтжанды ... ... жылы 21-28 ... ... ... ... ... атты партия
құрылып, бұл сиезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз:
1) Мемлекет ... ... ... ... автономия;
3) Жер мәселесі;
4) Оқу мәселесі және т.б.
Мемлекетті билеу түрі Ресейде демократиялық, федеративтік парламенттік
республика болу ... деп ... ... «Алашорда» атты
құжаттар жинағында [6]. Ал 1917 жылы 24 маусымдағы ... ... ... ... әртүрлі пікір-ұсыныстар айтылған. Қазақ
мемлекетінің әлде Федеративтік Россияның бір автономиялық ... ... бе? ... өз ... ... ел бола ала ма, әлде ... халықтармен одақтасқан жағдайда жете ме деген сұрақтар талқыланды
[7].
Бірақ бұл сиезде нақты пікірге келе алмады. Ал жер ... ... ... Күн тәртібінде айрықша мәнге ие болған дін, оқу-ағарту,
әйел мәселелері және сот жүйесі болды. ... ескі сот ... ... ... ... ... «Қазақ тұрмысына лайық айрықша сот
құрылуға» тиіс болды. Келесі мәселе оқу-ағарту саласы: ... ... ... ... екі жылда оқу баланың ана ... ... ... тіл мәселесін айрықша назарға алған және білім берудің
тегін болуы талап етілген. ... ... ... ... жоғарғы сатылары да
айтылған.
1917 жылдың 21 қараша күні «Қазақ» ... Алаш ... ... және сиез ... ... ... өмірге келуі үлкен саяси мәселе еді. Сол кездегі ... ... ... де, ... ісімен де, алғашқы қазақ
тілінде басылымдар шығару қарекетімен де, ... ... ... көруге болады. «Алаш» партиясы программасының жобасындағы
тоғызыншы ... ... ... ... оқу ... ... кімге де болса ашық, ақысыз болуы;
- жұртқа жалпы оқу жайлы; бастауыш мектептер ана ... ... ... өз ... орта мектеп, университет ашуға;
- оқу жолы өз алдына автономия түрінде болуы;
- үкімет оқу ісіне ... ... ... ... ... ел ... ... ашылу туралы айтылады.
- газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік - деп көрсетілген [8].
1917 ... 5-13 ... ... ... ... ... ... Сиездегі қаралған аса маңызды мәселелер: қазақ-қырғыз автономиясы;
милиция құру; ұлт кеңесі; оқу ... ... ... ... ... ... ... қызу тартыстар бірнеше
күнге созылды. Осы сиезде Алаштың аяулы азаматы Міржақып Дулатов ... ... ... медресе мен мектептердің аздығын, қазақ тілінде
оқулықтардың жетіспейтінін, сондықтан міндетті түрде ұлттық ... ... ... тиек ... Осы ... ... құрамы 5 адамнан
тұратын бастауыш және орта ... ... ... ... оқулық
жазатын комиссия құрылды. Комиссия орталық ұлттық ... ... ... Комиссияға оқулықтан басқа да жұмыстар жүктелді. Атап айтсақ: ұлттық
мектептерге арналған бағдарламалар; мұғалімдерге арналған нұсқаулар; бала
тәрбиесі жөніндегі ... ... ... ... ... беру ... Ережелерін жасау; қазақ тілінде жазу үлгілерін
енгізу; қазақ тіліне пайдалы кітаптарды, брошюраларды аудару т.с.с.
Комиссия 1918 жылдың ... ... ... керек. Өздері құрастырған
кітаптарын, бағдарламаларын баспаға ... ... ... ... ... басылымға шығарылмайды. Комиссия жұмысына қаражатты
облыстық земстволар ұлттық қордан бөлуге тиіс ... ... ... ... ... ... жатқан «Алашорда»
үкіметі алғашқы сағатынан бастап ... ... ... ... зор
көңіл бөлген. Жас ұрпақтың туған тіліне деген сауаттылығын арттыру үшін,
ана тіліндегі оқулықтарды жасауға кіріскен. Бала ... ... ... ... ... бетбұрыс, бұл болашаққа деген сенім еді. Білімді
жастар, еліне салауатты да ... ... ... ... үміт болатын-ды
[9].
Орынбордан қайтып оралған бойында Жаһанша, Халел Досмұхамедовтер
қазақтың ... ... ... ... ... кірісті. «Ойыл уәлаяты»
уақытша үкіметі – XX ғасырдың басында Жайық өңірінде ... ... ... Ол 1918 ... ... айының соңында Жымпитыда өткен
ІҮ Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылды. «Ойыл ... ... ... істері: жерге жекеменшікті жойып, оны халықтың меншігі
деп жариялады; халық сайлаған уәлаяттық, уездік соттар іске кірісті; ... ... ... ... өз ... ... түсіндіру үшін газет
шығарылды (оның редакторы болып Ахмет ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлерінің бірі); жерді
пайдалану, салық, дін, сот, ... ... ... ... ... ... іс-қағаздарын ана тілінде жүргізу туралы ... ... ... ... беру ана ... болуы керек делінген. Басылымдардың
қазақ тілінде болуына ерекше назар ... ... жылы 1 ... Халел және Жаһанша Досмұхамедовтер ... ... ... ... ... ... және Ұлт істері
жөніндегі халық комиссары И.В.Сталинмен кездеседі. ... атты ... ... құрылғанын, «Алашорда» үкіметінің төрағасы Ә.Бөкейханов
екенін мәлімдейді. Бірақ «Алашорда» мемлекетінің ... ... ... ... ... ... Дегенмен де РКФСР-дің ұлт
істері ... ... ... қазақ бөлімі құрылады [11].
«Тіл адамның даңқын асырады. Адам ол ... ... ... деп ... ... ... еңбегінде жазғандай [12] тіл саясатын көтерген
XX ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлерінің қазақ ... ... бірі – ... ... жүйесіндегі мемлекеттік құрылыс
болса, екіншісі – Мемлекеттік тіл саясаты еді. Ана ... ... ... еді. ... ... бірі – ... Байтұрсынов «Дүниеде
ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Тіл деген нәрсе қалың ... ... ... ... ... ... ... - десе [13], Күнбатыс
Алашордасының идеологы саналған Ғ.Қараш: «Тіл ... ұлт та ... ұлт ... ... жоғалған ұлт болады. Ең әуелі ана тілі қажет. Егер
ана тілін білмесең, онда сен ол ... ... ... Ана ... ... ұлт ... ала ... Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің
болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де ... ... ... ... ... жетекшілерінің бірі Х.Досмұхамедұлы тіл туралы:
«Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл. Тек сөздерін ғылым жолына ... ... ... тілінен кем болмайды», - деген пікірді айтқан [15].
Қазақ АССР-і орнағаннан соң 1924 жылы Орынборда ... ... ... ... ... сиезі шақырылды. Осы сиезде 12-13 жыл
бойы қолданылып, орнығып қалған ... ... ... ... ... ресми түрде қабылданған альфавиттің мәні жөнінде,
дыбыс әдісімен ... ісі ... ... ... [16]. Ал 1927 ... жазу (графика) мәселесіне арналған конференцияда А.Байтұрсынов
сиезде айтқан пікірін қуаттай келе: «Түрік ... 90%-і ... ... әрпін пайдаланып келеді. Әрқайсысының араб ... ... ... бар (хат ... ... оның жүзіндегі өнер-білім, ілім,
емле, үйрету әдісі, баспа ... ... ... ... ... ... барша сөздер т.т.). Хат мәдениеті бар халыққа бір ... ... ... ала кою оңай нәрсе емес», – деп өз ойын білдірген.
А.Байтұрсынов – қазақ балаларының ана тілінде сауат ... көп ... ... Осы ... ... ... үшін А.Байтұрсынов қазақша сауат
ашатын тұңғыш әліппе құралын жазды. Ол «Оқу құралы» деген атпен тұңғыш ... жылы ... ... 1925 жылы ... 7 рет қайта басылады.
Ал 1926 жылы «Әліппенің» жаңа түрін жазып ұсынады, бұл суреттермен
берілген оқулық. 1926 жылы ... ... ... ... ... ... талдап-тануда А.Байтұрсыновтың еңбегін және бір тұрғыдан
ерекше бағалау ... ... тіл мен ... қана емес, этнография,
тарих мәселелерімен де шұғылданғанын айту керек.
Ахмет Байтұрсынов XX ғасырдың 20 жылдарында Қазақстанның оқу-ағарту
комиссары, Алаш ... ... ... ... өнер ... ... ... «Ғылыми және практикалық білімнің жиынтығын бойына
сіңірген халық қана ... да бай ... деп ... [19]. ... ... ... ... АССР-ның Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясында жас
ұрпаққа ... ... ... ... ... жан аямастан қызмет
етті. Білім Комиссиясы жұмысына Мағжан Жұмабайұлы, Мұхамеджан ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек
Аймауытұлы, Иса Тоқтыбайұлы, Санжар Асфендиярұлы, Халел Досмұхамедұлы т.б.
қатысты [20].
XX ғасыр басында Алаш ... ... тіл ... ... ... да ең өзек жарды мәселесі болып отыр.
М.Әлімбаев: «Туған жерді сүю – парыз, сүю үшін білу ... - ... ... бәріміз де сүюге, қастерлеуге тиіспіз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Н.Назарбаев Қазақстан халықтарына ... ... ... ... ... // ... ... 2005. №5
Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы.
Алматы: Атамұра, 1998.
Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің ... ... ... ... ... алуға арналған диссертация. Алматы, 2004.
Ж.Ақбаев. Жанша. Орал, 1994.
Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992.
Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, ... ... ... ... ... ... бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының
кандидаты ғылыми дәрежесін ... ... ... ... ... Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ... ... ... ... ... ... Алматы, 2004.
Н.Нұрпейіс. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
Қазақстан тарихы // әдістемелік журнал, 2006, №3
Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, ... ... // ... 1997, ... ... ... ... Халел Досмұхамедұлы және
оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996.
Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990.
Р.Сыздықова. ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990.
Қазақстан Республикасының ҰҚК - нің мұраты. №06610-іс
К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996.
Егер 1917-1920 жылдар аралығында Әлихан Бөкейханов, ... ... ... және ... сенімді серіктері Кеңес өкіметіне қарсы сөзбен
де, қарумен де қарсы шықса, 20-сыншы жылдары ... ... ... ... ... ... ... жүйеге қарсы
рухани майданда бетпе-бет келді.
Кеңес Нұрпейіс

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың басында Қазақстандағы әкімшілік құрылыс пен құқық5 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
Алаш мүддесі3 бет
Алаш партиясы мен Алашорда үкіметі55 бет
Алаш қозғалысы және алашорда үкіметінің тарихи деректері78 бет
Алаш қозғалысының бастау көздері және Алаш партиясының бағдарламасы12 бет
Алашорда үкіметі, қайраткерлері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь