Монғолия Қазақтары

УЛАНБАТАР МЕН МОҢҒОЛИЯНЫҢ БАСҚА АЙМАҚТАРЫН
МЕКЕНДЕЙТІН ҚАЗАҚТАРДЫҢ РУХАНИ ЖАҒДАЙЫ,
ТІЛ, МӘДЕНИЕТ ЖАЙЛЫ ОЙТОЛҒАМ

Армысыздар, құрметті ағалар, апалар, тіл мен ұлт жанашыры болған ардақты қандас бауырластар!
«Ата жұрт», «Атамекен» деген аяулы атауларды қаршадайымнан жадыма сіңіріп өссем де, дәл мағынасын енді ғана толық сезіне бастағандаймын. Әр қазақтың жүрегіне ұялаған, ата жұртқа деген сағынышы, сол бір қасиетті мекенге алғаш ат басын тіреген әр қазақтың ой толқуы мен тебіренісін, қуанышы мен мұңын мен де басымнан кешіріп келемін! Біз Атамекенге жақын болсақ та алыстамыз. Жақын болуымыз, әрине ұлттық рухымызға байланысты ғой. Ал алыс болуымыз еларалық шекара бізді бөліп тұр. Алайда ұлт жанды адам үшін шекара бөгет емес. Кітаптан ғана оқып, теледидардан ғана көріп жүрген Ата жұртқа ақыры жеттім.ау, әйтеуір! Халықаралық конференцияға Моңғолия қазақ әйелдері атынан қатысып сөз алғаныма көңілім дән риза.
Кемеңгер атамыз Ахмет Байтұрсынұлы: «Балам дейтін ел болмаса, елім дейтін бала қайдан туар» деген еді. Ал Авар халқының ұлы ақыны Расул Ғамзатов «Ұлтын ойламаған адамның қамын ұлты да ойламас болар» дегені бар. Иә, ұлтының қамын азаматы, азаматының қамын ұлты ойласа біздің арман, мүддеміз ұштасқаны осы емес пе!
        
        Айнагүл Сарайқызы
Моңғолия қазақ әйелдері
«Арулар одағының» төрайымы,
«Арулар-жұлдыз» журналының
бас редакторы (Моңғолия)
УЛАНБАТАР МЕН ... ... ... ... ... ... ... ЖАЙЛЫ ОЙТОЛҒАМ
Армысыздар, құрметті ағалар, апалар, тіл мен ұлт жанашыры болған
ардақты ... ... ... ... деген аяулы атауларды қаршадайымнан жадыма
сіңіріп өссем де, дәл мағынасын енді ғана толық ... ... ... ... ... ата ... ... сағынышы, сол бір қасиетті
мекенге алғаш ат ... ... әр ... ой ... мен ... мен мұңын мен де басымнан кешіріп келемін! Біз ... ... та ... ... болуымыз, әрине ұлттық рухымызға байланысты ғой.
Ал алыс болуымыз еларалық шекара бізді бөліп тұр. Алайда ұлт ... ... ... ... ... Кітаптан ғана оқып, теледидардан ғана көріп жүрген
Ата жұртқа ақыры жеттім-ау, ... ... ... ... ... ... қатысып сөз алғаныма көңілім дән риза.
Кемеңгер атамыз Ахмет Байтұрсынұлы: «Балам ... ел ... ... бала ... ... деген еді. Ал Авар халқының ұлы ақыны Расул
Ғамзатов «Ұлтын ойламаған ... ... ұлты да ... ... ... ... ... қамын азаматы, азаматының қамын ұлты ойласа ... ... ... осы емес ... ... ... Моңғолия жерінде дүниеге келдім, ... ... ... Моңғолияның астанасы Уланбатарда тірлік
кешудемін. Тіл маманы емеспін. Заңгермін. Бірақ тілдің ... ... ... ... таза ... ... аз да болса үлес
қосуға тырысушылардың бірімін. Бүгінгі басқосуда да шет шалғай қазақтардың
тіліне байланысты ... ... ... ... ... шет ... бес миллион қазақ ағайындардың бір
бөлегі Моңғолияның астанасы Уланбатарда, сондай-ақ Төв, Хэнтий, ... ... ... ... ... ... моңғол жұртшылығымен бірге мекен
етеді.
Қазіргі Моңғолия ... ... ... аллаһтың әмірі, бергісі
өмір тақауырына сай Алтайдың теріскей беті атанған ... ... ... суы ... малға суат өңір – Қобда өлкесіне ... ... ... өлкесінен ауа көшіп, алғашында жайлап, ... ... ... ... 1870 жылдары түпкілікті орын тепкен көрінеді. Бұл
жайлы дерек мағлұматтар орыс ... ... ... ғылыми
туындыларында жазулы. 1924 жылы шақырылған МХР-дың ... ... ... ... ... ... ... Моңғолияның астанасын
«Уланбатар» деп атауға пікір берген Т.Дәуітбай ақсақал: ... ... аяқ ... міне 60 жыл, ... ... ... 14 жыл болды»
депті. Бұл тарихи оқиғаға ... жылы 145 жыл ... ... ... ... ... ... тұңғыш көшбасшыларының
бірі, қазіргі Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының бөлім меңгерушісі Ботагөз
Уатханның ұлы әкесінің інісі ғой.
Осы бір ... ... әкем ... ... ... ... жарты
ғасыр бұрын зерттеп «Баян Өлгий аймағы қазақ ... ... ... ... ұрпаққа мұра қалдырып кетті. Өз төркінім уақ. Керей мен уақ
аса бауырмал ру. Ақтабан шұбырынды, Алқа көл ...... ... ... мен ... Сырға, Сырдан Орға, Ордан Шыңғысқа, Шыңғыстан
Шыңжаңға, ақыры Алтайдың Бес әулие шыңының баурайын мекендеп қалғаны ... ... де, ... де ... ... ... ... нәубатты
айтпағанда, бұл жылдары Моңғол өкіметінен зорлық-зомбылық көрмедік. Ұлттық
аймақ құрды. Қазақ әкім тағайындады. Рухани ... ... ... ... қастерледі. Баян Өлгийге мешіт орнатып, Қазақстаннан имам
келтірді. Орта мектептер қазақша оқу ... ... ... ... ... ... ... даярлап беріп кетті. Соңында
жоғарғы білімді ұстаздарды КазПИ-ден дайындап шығаратын болды. Міне, сол
заманнан бері кирилше ... ... әлем ... Абай мен ... ... ... ... келеді. Латын ғарпін білетіндіктен қазір ағылшын
тілінде оқып үйрену де жеңіл. Қазақ жігіттердің еңсесі түсіп, ауыл ... ғой деп ... ... 1937 ... ... әскер қатарына да алмапты.
Қазір моңғолиялық қазақтар жаппай мұсылмандыққа бой ... ... ... ... ... ... ... елді мекендердің бәрінде дерлік
мешіт-намазхана, Уланбатарда ұл-қыздардың пансионаттық екі медресесі ... ... ... ... сол заманнан бері ... да ... ... ұлы той» ... ... жақсы. Көйлегіміз
көк, көңіліміз тоқ. Халхалармен тереземіз тең. Асса төрінде, қалса сырмақ
шетіндеміз. Бұл бірден ... аз ... ... ... ... ... ... бермеуге ұмтылдық. «Артық болсаң тең боласың, ... кем ... ... аталар қағидасын ұстанып, қатардан қалмауға
тырыстық. Саяси рухани тұрғыдан пайымдап, өткенге көз жіберсек, ... ... ... ... бері ... парламент мүшесі, оның
басқармасы, хатшысы, министр, әуе әскери күшінің бас қолбасшы-генералы,
соғыс ... ... ... академик, профессор, докторлар, әр ... ... ... ... ... ... азаматтар туыпты.
Моңғолия қазақтарының тобынан мемлекет қаһарманы 1, Еңбек ері ... ... ... 4, ... ... 3, қоғам өмірінің әр
саласына еңбек ... ... 59, ... ... ... ... - Академик 2, Ғылым докторы 14, Профессор 10, ... ... ... және ... елші 1, ... 4, мемлекеттік атақ иегері, әйгілі
палуан, спорт мастері, альписті 8, шетелдік мемлекеттік ... ... ... ... ... ... 2, ... қаһарман М.Ікей, тұңғыш
Еңбек ері Т.Нұқ, тұңғыш ғалым профессор Ө.Қамбар, әйелдер тобынан тұңғыш
ғалым ... ... ... ... ері ... ... жаяу
жүгірісінен спорт мастері Р.Алданыш, Моңғолия кіші ... ... ... ... парламентші әйел Ә.Жамиладан басқа қайсы бірінің
атын айтамыз.
Ал Еңбек ері, Мемлекеттік сыйлықтың иегері, ... ... ... адам ... ... ғылымының докторы, профессор, ұстаз,
Моңғолияда нейрохирургияның негізін ... ... ... ... ... ... /Алтай тауының заңғары-теңіз деңгейінен 4600
метр биік Бес әулие шыңына Моңғолия мемлекетінің туын ... ... бір ... ... атақ шен ... ... ... жете қабыл.
Солардың бірі Моңғолдың тұрақты Парламенті, мемлекеттік ұлы ... ... ... ... екі ... ... ... қоғам
қайраткері, Қытай Халық Республикасы, Түркия, Қазақстан, Можарстан,
Молдавия ... ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген мәдениет қайраткері, Моңғолия жазушылар одағының
сыйлығы мен шетелдік ... ... ... ... ағамыз.
Тұрақты парламент құрылған 16 жылда бес рет ұлы құрылтай мүшесіне Баян
Өлгийден әрдайым үш өкіл ... ... Баян ... ұлттық
профессионалдық театр, музей бар. Академик жазушы Сәбит Мұхановтың көзімен
көріп бағалағанындай, Моңғолия қазақтарының үш ... бәз ... ... орда ... ... өте сәнді 80-90 басты киіз
үй, ата-бабаларымыздың көне музыка аспабы сыбызғы үшеуі бізде. ... ... ... ... байырғы тегене құйрық қойын атамекенге ... ... Ата ... ... ... ... ... артисі Ә.Қабылаш, Моңғолия Ғылым Академиясының толық мүшесі, Академик
А.Мағыш, алғашқы ғылым докторы Ә.Мініс, докторлар Қ.Ұлықпан, С.Қаржаубайлар
Моңғолияға ... ... ... ... Олардың мәртебесі Ата
жұртымызда да жоғары ... ... ... ... ... тағайындалып, оқуға
ілесіп, соңында көмір, алтын, вольфрам-шпат кеніші, ағаш дайындау, шикізат
өңдеу, егіншілік ... ... ... ... ... «үлкен жер, ішкері
жақ» Улаанбаатар, Налайх, Сэлэнгэ, Дархан, ... ... ... ... ... ... ... лек- легімен келіп мекендей
бастаған көрінеді. Улаанбаатарға ... ... ат ізін ... да азды ... жыл орын ... 1930 ... Моңғолияның кіші
Құрылтай мүшесі, басқармасы болған Ж.Мұхан ақсақал-ау ... деп ... ... ... ... ... өмір ... жатыр.
Моңғолиялық қазақтардың орталығы атанған шалғай батыстағы Баян Өлгий
аймағында тұратын қазақтар жайлы әңгіме ... бір ... ... ... мен ... ... таза ... рухы биік екенін мақтанышпен
айта аламын. Сіздер де мұны жақсы білесіздер. Сол Баян Өлгий аймағында әлі
де 100.000 ... ... өмір ... ... Мен тек ... ... мен
басқа аймақтардағы қазақ ағайындардың тіл, мәдениеті, рухани жағдайы жайлы
бірер сыр шертейін.
Тек астана Уланбатарлық 9 ... ... ... өмір ... ... ... ... Налайх ауданында. Онда 800 жанұяда 4850
шамалы қазақ бар. Ал ең азы ... ... 10 ... 39 ... мекен
етеді. Ал Төв аймақтың 4-5 сұмынында қазақтар недәуір топтасқан. ... ... ... 1100, ... ... 2-3 ... 86 жанұяда 341, Дархан
уул аймақтың 2-3 сұмынында 1990 жанұяда 8050, ... ... 150 ... ... ... 2-3 ... 65 жанұяда 250, жалпысы 3973 жанұяда
17762 қазақ өмір сүреді. Әрине, осы ... ... ... ... ... ортасында өмір сүріп отырған қазақтардың тілін, салтын ... ... ... оңай мәселе емес.
Ешбір құжатқа жазылмаса да моңғолиялық қазақтардың ана тілі ... тілі ... әлем ... нәр алу тілі ... ағылшын тілі
деп ойлаймын. Құжатқа жазылуға да тиіс емес, айдан ашық айпарадай мәселе.
Алайда, ішкері ... ... ана ... кем баға ... ... та бар. Бұл аса ... жәйт. Тым болмаса Баян Өлгийден кейінгі
қазақи үлкен ... ... ... уул, Налайхда қазақ мектептер
ашылса жақсы-ақ. Қазақтар топтасқан ... ірі ... «Ата ... ... ... жүргізілсе игі болар еді деп ойлаймын. Бәрі ... ... ... жіп ... ... жүр. ... мәдени орталығы
құрылса, бұл істі Улаанбатардан бастауға болар еді.
Қазақша дұрыс сөйлеп сауат ашудың бір көзі ... ... ... ... ... ... қасы. Бары ескірген, кейбірі ағымдық туындылар.
Социализм заманында Баян Өлгийге Қазақстаннан оқулықтар ... ... ... Алматыда басылған баспа өнімдерімен тұрақты қамтамасыз
етілді. Өкінішке орай 1990 жылдан бері бұл ... күрт ... ... ... және ... ... ... «Жұлдыз»,
«Балдырған» қатарлы журналдарды тапсырып оқитынбыз. Қазір Баян Өлгийден
шеткері аймақтарда тұратын ... үшін ... жоқ. ... ешбір
әдебиет алынбайды. Қазақ баспа тапсыру жолға түсірілген жоқ. Қазақстанның
телеарнасын тек Баян ... ғана ... ... ... ... ... ғана ... жастар қазір қазақша сөйлеспейді. Орталықта ... ... салт ... ... ... ... ... шаруа шамалы.
«Тәрбие басы тіл» деп Махмұд Қашқари айтқандай, тілді таза сақтаудың бір
кепілі – сол ұлт ... ... ... ... мен ... ... Балаларды қазақша оқытатын бір де бір ... жоқ, ... ... ... Моңғол алфавитінде 35 әріп бар. Моңғолша сауат ашқан балаға
қазақтың төл дыбыстарын тану қиын. Еліміздің ... ... ... ... ... ... ... Әрине, қазақи ортадан мүлде алыстағы
баланы қазақша тәрбиелеу ең қиын да ауыр мәселе. Бізде қазақ ... ... бара ... бір себебі – әлеуметтік орта, ... өмір ... ... қажет етпеуінде. Күллі Моңғолияда бүкіл іс ақпарат моңғол
тілінде жүргізілетіндіктен қазақ тілі ... ... ... ... ... онда да үлкен адамдар ғана қазақ тілінде, ал жастар өзара
моңғолша сөйлеседі.
Тағы бір мәселе қазақша термин! Әр салада ... ... ... ... ... ... моңғол тілінен сөзбе сөз ... ... ... атаулар молайып барады.
Қазіргі қоғам талабына сай жан-жақты сарапталған ... ... да ... жеткен мәселенің бірі.
Қол қусырып қарап отырсақ, ... ... ... құрамына сіңіп
жоғалуымыз оп оңай. Сондықтан Улаанбаатардағы кейбір зиялылар бас қосып
әртүрлі іс ... ... ... ... ... ... Моңғолияның Ұлттық телеарнасынан екі апта сайын ... ... «ТВ ... атты бағдарлама жасау;
- Моңғолия Ұлттық радиосынан екі апта сайын 30 минуттік ... ... ... ... ... ... ... одағының «Арулар- жұлдыз» атты әдеби көркем
қазақша журналын мезгіл сайын ... ... ... ... ... ... оқу ... ашу қатарлы игі
іс бастадық.
Журналымыздың бетінде Қазақстанның ... ... ... Жолдауы және Қытай Халық Республикасы, Түркия, АҚШ, Англия,
Германия, Франция ... ... өмір ... жатқан қандастарымыздың ой
пікір, назы жарық көргенін әдейі атап ... ... Бұл ... ... тілінде шығатын жалғыз журнал деуге болады. Журналға ... ... ... ... ... ... ... қыруар дерлік жұмысымыз бейресми болғандықтан қаржыдан ... ... ... ... ... ұмыт ... бара жатқан тіліміз, ... ... ... ... ... ету үшін өзім бірнеше
зиялы әйелмен бірігіп осыдан екі жыл ... ... ... ... ... ... Әзірше қазақ ағайындар ішінде әртүрлі жұмыстар
ұйымдастырған болып жатырмыз. Халықтың рухани байлығына себі тие ме ... ... ... нендей бір жұмыс ұйымдастырып, «Үлкеннің сөзі ұлағат»,
«Қызым сен ... ... ... атты ... «Игі ... ... ұрпақ»
деген ғылыми конференция, «Ана әлдиі», «Балалар ... ... ... ... ... ... одағының қасында «Әжелер алқасы»,
«Инабатты қыздар» алқасын ... ... мен ... ... ақыл ... тіл байлығын жақсартуға арнап кездесулер өткізудеміз. ... ... ... Ұлы ... мүшесі А.Бәкей, Дүниежүзі ... ... ... ... ... ... бірігіп,
қалалық орталық кітапханада ... ... оқу ... ... ... 200-ге жуық кітап жиналды. Кітап саны қосылып келеді. Бұл қазақ
ағайындардың тілін ұмытпауына, рухани ... ... ... ... ... ... ... сайын «Арулар-жұлдыз» журналын қазақ
тілінде шығарып, әсіресе ішкері ... ... ... ... ... риза.
2007 жылдың аяғынан Моңғолияда Қазақстан елшілігі ... ... ... ... ... ... қазақтың мәдени орталығын орнатып
беру, қазақ тілінде балабақша құру, кітапхана ашуға ... ... ... ... ... ... ... білгір, халқына қаны
қызған азаматтар ... ... деп ... Қазақстан елшілігі,
Моңғолияның білім, мәдениет министрлігімен бірлесіп осы жылдың қазан айында
Уланбатарда өткізген Қазақстанның мәдени ... біз үшін ... 40 ... ... ... ... ... Бұл күндері өткізілген жиын, концерт,
кино – астаналық қазақ ағайындардың рухани байлығын молайтып, белге көтеріп
тастады. ... ... өнер ... ... ... қазақ қауымы
қатты тамашалап, бір жасап қалды. ... ... ... ... Құл-Мұхаммед мырзамен астаналық зиялылардың кездесуі жанға жайлы,
рухымызды көтерген бір ғанибет болды. ... ... ... ... ... ... отырады, жиі болып тұрса игі деген ізгі ниет көптеген
адамның көкейінде.
Моңғолиялық жастар тек өз ... оқу ... ғана ... ... ... Еуропа, Ресейде білім алған, сапалы да білікті мықтылар.
Бұлар Қазақстанға оралса, атамекеннің келешігіне ... ... ... ... жатқанының бір себебі, олар азаматтық ала алмай
сенделіп бір жыл жүреді, пәтер жоқ, жұмысқа орналаса алмайды ... ... ... оқу ... ... ... алса да жастар үшін
жұмыс орны ... ... ... ... ... ... ... квотаның сыртында пәтер үймен қанымдап қамқорлыққа
алса, оралмандар саны молаяр еді. Қос ... ... де ... ... өмір ... ... ... Қазақстан республикасы қол
ұшын берсе екен! Мәселен:
- ... ... ... ... Дархан уул, Налайх ауданында
қазақ мектеп ашу, оны оқу құралдармен қамтамасыз ету;
- Моңғолияның ұлттық университетіне ... ... ... ... ... ... ... сөздік, балаларға арналған көркем шығарма, қазақ халқының тарихы,
салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы туралы кітаптармен қамтамасыз ету;
- Қазақстан хабары және ... ... әуе ... ... ... қазақтың шет елдегі диаспораларына берілетін ақшалай және ... ... ... ... ... ... «Арулар» одағына,
«Арулар-жұлдыз» журналына да бере жүрулеріңізді өтінеміз. Өйткені ... жоқ, ... ... ... ... ... жайымыз бар.
Мұның бәрі тек Уланбатарлық ғана емес, шеткері жүрген әр қазақтың,
әсіресе ... ұлт ... ... өмір ... ... қандастарымыздың
басындағы толғағы жеткен, жауабы табылмай жүрген мәселе деп білгейсіздер.
Алаш туын биік ұстап, қандас ... деп зор ... ... ... ... осы форумға шақырғандарыңызға көп мәрте алғыс
айтамын.
Ұлтымыздың рухы артып, тіліміздің мәртебесі ... ... ... ... алаш ... ... асты, Қазақстан тәуелсіз мемлекет болды.
Өзінің экономикасы, дербес территориясы, Конституциясы, ... ... ... ... қамтамасыз ететін органдары бар.
Қазақстанды шет мемлекеттер тани ... ... ... ... ... әлі рухани тәуелсіздікке қолы жетпей отыр. Мүмкін, тарих оған
әлі аз уақыт беріп отырған ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Моңғолия қазақтарының этнографиялық зерттелу мәселелері103 бет
Алыс, жақын шетелдік қазақтар тілінің зерттелуі63 бет
Күй8 бет
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
Мәскеуде жүр бір қазақ туған елдің тынысын кеңейтем деп2 бет
С.Орайханұлының шығармашылығы63 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктерінің зерттелу жайы25 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь