Мұса Жәлел

АСАУ ЖҮРЕК

Өгей ұлың болдым ғой мен өз елім.
Өлім күтіп шетте өртенді.ау өзегім.
Өлсем қызыл гүлдер өссін қаныма,
Көз жасымды қабылдасынөзенің.
(Мұса Жәлел)




Берлинде

Осыдан он жылдай бұрын Алматыда, Ғалымдар үйінде, атақты ақын Мұса Жәлелдің туғанына тоқсан жыл толуына арналған кеш болып өтті. Соғыс ардагері Хамза Абдуллин осы алқалы жиынға: «Мен зор қуанышпен бардым. Қуанышым босқа кеткен жоқ. Бұл кештен мен жақсы әсер алдым. Кешті ұйымдастырушы татар туыстарға өте риза болдым», . деп жазды.
        
        АСАУ ЖҮРЕК
Өгей ұлың болдым ғой мен өз елім.
Өлім күтіп шетте өртенді-ау өзегім.
Өлсем қызыл гүлдер ... ... ... ... Жәлел)
Берлинде
Осыдан он жылдай бұрын Алматыда, Ғалымдар үйінде, атақты ақын Мұса
Жәлелдің ... ... жыл ... ... кеш ... ... Соғыс
ардагері Хамза Абдуллин осы алқалы жиынға: «Мен зор ... ... ... ... жоқ. Бұл кештен мен ... әсер ... ... ... ... өте риза болдым», – деп жазды.
Осылай болар жөні де бар еді. Өйткені неміс тұтқынында ... Ашшы ... ... ... ... ... барайын!
Қайда сонда еркін өскен кең далам?
Көз жіберіп биік ... ... — деп ... Хамзекең жалын атқан
жастық шағында, жат жерде өткізген тар заманда бір үзім нанды ... ... ... ... өзін көріп жүздескен, танысып-біліскен Мұса
Жәлелдің жарқын бейнесін, сол бір ... ... еске ... ... соғыста тұтқынға түскен боздақтар жөнінде, өкінішке қарай,
олардың бәрі ... ... ... ... ұлтынан безгендер деген
сияқты біржақты пікір қалыптасқан. ... ... ... жау торына
түскен абзал жандардың ішінде «елім, жерім, ұлтым» деп көз жасы ... ... қан ... сөз зергерлері болды. ... сол ... ... ... «Қобызшы Қорқыт» (Мәжит Айтбаев), ... ... ... ... Әли» (Әли ... «Сайран» (Хамза
Абдуллин) және «Мәжит Дара» (Мәжит Аяпбеков) сияқты ақын-жазушылар ... ... еді. ... ... ... ... адамдар вермахт қарамағындағы
басқа мұсылман легиондарында да ... ... ... Еділ татарлары
легионындағы Мұса Жәлел тұтқын­дарды отаншылдық, ... ... ... ... қана ... ... бірге неміс фашизміне
қарсы астыртын жұмыс жүргізіп, жаппай көтеріліске шақыра білді. Міне, осы
тарихи тұлға туралы ... ... ... ... мен Мағжан – Тұран
елінің даналары» (Алматы, 1993) деген ... ... деп ... 1943 ... май ... бізге Берлиннен Расулов дейтін өзбек келді.
Ол кісі маған: ... ... ... ... ... ... ... біздің түркістандықтардан бір де журналист жоқ екен.
Берлиндегі ... ... Мұса ... ... Жәлел) дейтін бір
журналист бар. Олар қазір «Идел-Орал» деген газет ... ... ... ... Ғайнан Құрмашев сені жақсы біледі екен, сол арқылы мен сені
тауып отырмын. Мен сені Берлинге алып кетемін» ... ... ... ... Оразов (түркімен) және Жұмабай Мәмедов (қырғыз) дейтін жігіттерді
бірге әкетті.
Түркістан ... ... он ... үйінде, екінші
қабатта, ал татар комитеті үшінші қабатында екен.
Одан әрі Хамзекең вермахт қарамағындағы Түркістан және Еділ ... ... ... ... азаматтар жөнінде ақпар береді.
– Бұдан кейін мен комитетте істейтіндермен ... ... ... ... Қарыс Қанатбаев сияқты жігіттермен жолықтым.
Үшінші этаждағы татар ... де ... ... ... Мұса ... ... жиі ... Екеуі сондағы бастықтарды мазақтап,
анекдоттар айтып, бізді күлдіретін.
Мені бұлар туған інісіндей жақсы көрді. Мұса ... ... ... ... ... ... шырқағанда, біз оған қайран қалатынбыз. Ал
енді Мәулікеш пен Қарыс бізге: «Елге енді бара ... Жол ел ... Бұл ... ... елің үшін ... ... ... де, оны Сталин
кешірмейді. Барысымен ұстап алады да атады, болмаса он жыл ... ... ... – деп ... ... Абдуллиннің осы хабарда тілге тиек еткен кейбір қазақ
азаматтарын оқушы қауымның есінде қалсын десек, оған ... ... ... жөн ... Тыныбеков – 1914 жылы Ақмола ... ... ... ... дейін КСРО Ғылым академиясының Қазақ филиалының ғылыми
қызметкері. ... ... ... (ТҰК) «Милли Түркістан» журналының
редакторы, кейін барлық мұсылман комитеттерінің орталық органы — ... ... ... ... Қанатбаев – 1911 жылы Батыс Қазақстан облысында ... ... ... бас ... Вали ... ... шыққан соң — Түркістан
ұлттық кеңесінің президенті.
«Қобызшы Қорқыт» – ақын Мәжит Айтбаев, 1913 жылы ... ... ... ... журналының редакторы. «Абылай» поэмасының ... ... ... ... ... ... ... Ленинград университетінің философия
факультетін бітірген. Өлеңдері мен әңгімелері Қазақстан мен Мәскеудегі
газет-журналдарда шыққан. Оның «Жұмақтан ... ... ... ... ... жазған өлеңдері Берлиндегі неміс ... ... ... Еділ ... ... ... ... жүріп, Мұса Жәлел
осылайша Түркістан ұлттық комитетіндегі қазақ ... ... ... ... ... жүрген.
Тамұқта
Қызыләскерлер қанша қарсылық көрсеткенімен Гитлердің қарулы күштерінің
мысы әлі басып тұрды. ... ... ... ... ... жыл. 9 ... ... әскер Демянск түбінде қоршауда қалды. 8
мамыр. Фашистер Қырымдағы Керчьке екінші рет ... ... 17 ... ... жағына орналасқан жау қарсы шабуылды күшейтіп ... ... ... ... ... 44, 47, ... тас-талқаны шықты. 25
мамыр. Харьков үшін күрес аяқталды: 9, 57, 6-армия тұтқынға түсті…
Солтүстік батыс ... ... да оңып ... ... ... ... армия неміс құрсауына түскен Ленинград қаласының
қоршауын бұзып ... тиіс еді. ... ... ... ... ... жау қақпанына қалай түсіп қалғанын да білмей қалды. Сөйтіп, 2-армия
бүкіл маусым айы ... ... ... қол ұшын бере ... ... ... ... ... да ... үшін жанталасты.
Фашист құрсауынан босану мақсатындағы қызу әрекет ... ... ... ... Мұса ... ... жау оғының жарқыншағы тиді.
Теңіздің керемет бір асау толқыны соққандай оны редакция ... ... ... ... ... тастады. Сол жақ бұғанасы едәуір зақымданған
оның сол қолы салбырап бос қалды, ал ... оқ ізі – ... ... ...... ... ... ауыр жарақаттанған Мұса қол созым
жерде жарылған ... ... ... ... ... басы ... ... есеңгіреген күйде жау қолына түсті. Бұл 1942 жылдың ... ... ... тағдыр тәлкегімен әуелі Двинск түбіндегі, содан соң Рига,
Каунас маңайындағы, ... ... Орш, ... ... елді ... ... ... ай осылай біраз жерді шарлатып, сандалтқан ... оны ... ... ... ... әкеледі.
Легионда
Ұзақ уақыт өлім фабрикасы атанған Демблин лагерінің жағдайы аса қиын
еді. Күтімі жоқ, дұрыстап тамақтанбаған мұндағы 120-150 ... ... ... ... қалжыраған, жүдеген, құр сүлдері қалған аш-жалаңаш бейшара
жандар болатын. Темір жол вокзалы мен ... ... үш ... жердегі
иесіз мәйіттерден аяқ алып жүре алмайтынсыз. Қажет емес деген тұтқындарды
жендеттер күндіз-түні ... атып ... Еділ ... ... ... ... мен ... фашистер осы жерге жинай бастады.
Мұның өзі түсінікті де. Өйткені 1942 жылдың көктемінде Гитлер ... ... ал ... ... ... ... легионын құру
жөніндегі бұйрыққа қол қояды.
Фюрердің жоспарын ... ... ... екі ... құрылым
ұйымдастырылады. Олар – генерал-майор Хайкендорф ... ... ... ... ... штаб» және қарамағында насихатшы,
үгітшілері, газет-журналдары бар ... ... ... ... ... халықтарына арналған насихат бөлімі».
Розенбергтің министрлігінде тюрколог профессор фон Менде басқаратын
«Шығыс ұлттары саясатын жоспарлау бөлімі» ... Ал ... ... және ... елдері жөніндегі маман СС-тің гаупштурмфюрері Райнер Ольцша
барлау басқармасында ... ... ... 1-2» ... ... 1942 жылдың күзінде Хайкендорф легиондарды құра бастайды, ал
министрліктер мен ведомстводағылар әрқайсысы өз ... ... ... Ең ... ... құрамы іріктеледі. Түркістан ұлттық
комитетін Вали Каюм-хан басқарса, Еділ татарлары комитетінің ... ... ... ... ... ... ... ісін үйлестіретін
аралық ұйымдар құрылып, ұлттық батальондарда ... ... ... мәдени-ағарту, үгіт-насихат шаралары кеңінен
өрістетіледі.
Мәселен, Түркістан ұлттық комитетіндегі он екі ... ... ... насихат жұмысымен айналысады, бұлар: ... ... ... ... ... музыка және театр бөлімдері. Айталық, Түркістан
легионының жауынгерлері үшін «Ени ... ... мен ... ... әдебиет» («Милли» – ұлт, ұлттық деген мағынада – А.К.) журналдары
шығарылды. Еділ татарлары легионында ... және ... ... ... ... ... ... және «Солтүстік Кавказ»
газеттері таратылды.
Солай бола тұрса да ... ... ... ... ... жұртын аялаған
тұтқындардың көбі ... ... ... ... ... ... қарсылық көрсетіп, астыртын ұйым ... ... ... ... ... ... ... Мұның
жуан ортасында Мұса Жәлел жүретін, оның оң ...... ... ақыны
Абдолла Әліш, ал сол қанаты манағы өзіміздің Хамза Абдуллин айтқан Ғайнан
Құрмаш еді. ... ... ... ...... ... ... А.Атнашев, С.Бұхаров…
Олар листовкалар дайындап, оны Радом, Крушино, Познань, Дрезден т. б.
лагерьлерге таратты, аса құпия жағдайда жасырын ... ... ... ... ... ... 1943 ... ақпан айында Шығыс майданға
жіберілген Еділ татарлары легионының алғашқы батальоны неміс ... ... ... ... ... қызыләскерлерге қосылып
кетті. Бұдан шошынған немістер енді легиондарды ... ... ... орай іс-әрекет қимылының тәсілін өзгерту қажеттілігі ... ... бас ... Мұса ... ... ... ұйым мүшелерімен орман
ішінде кездесті. Бұдан сәл бұрынырақ Мұса Жәлел, Фуат Булатов, Ахмет ... ... ... ... ... жағдай, көтеріліске шығу
туралы сөз болған. Сонда ... ... ... қару-жарақ табуға
келісілген еді. Бұл жолы ... 3-ші, 4-ші ... ... оның ... немістер Белоруссиядағы халық байлығын
Украина мен Гер­манияға ... ... ... күзетші ретінде
пайдаланатындығын ескертті. Енді осы ... ... ... ... солар арқылы кеңес әскерімен, партизандармен байланыс
орнату керек деген пікір айтылды.
Фашистер де ... ... ... ... ... ... ... қатысы бар екендігі күні бұрын анықталып,
батальондардың қарулы ... ... ... ... Оқиға былай өрістеді.
Шілде айының соңында Ғ.Құрмаш, Ғ.Баттал және М.Ямалутдинов үшеуі Берлиннен
көтеріліс басталатын күні, 14 ... ... ... ... ... Мұны ... ... Ямалутдинов немістерге хабарлап
қояды, сөйтіп топ мүшелерін қамауға алу басталады.
Мұса Жәлел 1943 жылдың 10 тамызында Радомда абақтыға жабылады. ... ... ... ... ... лагерьлерде – ... ... ... ... ... мен ... ... аудандарында
– күдікті дегендерді жаппай тұтқындау қолға алынады. ... ... ... бәрі ... ... торға қамалады.
Польша лагерьлерінде ұсталған ... ... ең ... ... ... түрмесі татарларға лық толды, тоқтаусыз ... ... ... қорлау күндіз-түні жүргізілді.
Тергеушілер осындай қиямет-қайымды басынан кешірген Мұса ... ... ... ... ... зақым келтіреді. Денесін
резеңке таяқпен ұрып, тілім-тілім қылады. Шашын ағартып, қан түкіртеді. Ал
бөлшектеніп уақталған саусақтары тіпті ... ... ... және ... жерлерде абақтыға жабылғандар кейін Берлинге
жеткізіледі. Ұйымның ... ... ... ... үшін ... бойы ... жауап алынады. Дей тұрсақ та, аштыққа, қорлық-зорлыққа
қарамастан ... ... ... ... ... өткен сотта бәрі өлім жазасына кесіледі. Мұса ... ... ... ... ... отырған татарлардың бірде-
біреуі тірі қалмайды. Олар 1944 ... 25 ... ... бірге фашист
жендеттерінің қолынан қаза табады.
Жүрек жырлайды
Ер басына күн туып, етігімен су кешер заман туғанда да Мұса ... ... ... ата ... күресін тоқтатпады. Абақтыда, темір тор
ішінде жүріп-ақ отты жырларын жазып жатты. Ақын жүрегінің терең ... ... жыр ... әрбір сөзі фашист жендеттеріне оқ ... ... ... ... ... куә. ... ... деген өлеңіндегі:
– Жырымнан от тұтандырдым гүрлетіп,
Айттым жүрек, әділеттік қосқанды.
Жырымменен жеңдім ... ... ... ... - ... ... бұл ойымызды қуаттай
түспей ме?
Осыған орай «Моабит дәптерінің» елге ... ... ... сөз
еткеннің артықшылығы жоқ сияқты. Бізге ақынның түрмеде жазған екі ... Оның ... ... Моабит түрмесінде отырған Шарипов Францияның
Ле-Пьюи лагерінде жүрген кезінде ... ... ... ... ... жылдың наурыз айында Қазанға келген Н. Төреқұлов Мұса ... ... ... ... ... қаза болған) жазбаларын ... ... ол ... ... ... ... төрағасы А.
Еріковке тапсырады.
Екінші дәптерді М.Жәлел өзімен камерада бірге отырған бельгиялық
азамат Андре ... ... ... Ал ... ... оны ... ... еліне жібереді, сонда сақтайды. 1947 жылы ... соң ақын ... ... ... ... жеткізеді.
Ақиқатына келсек, біз үшін «Моабит дәптері» қиын-қыстау кезеңде ... ... ... оқ ... ... патриотының қимыл-
әрекетінен сыр шерткен тарихи құжат іспетті. Біле ... оның ... ... патриотшылдық сезімді ... ... ... ... рөлі зор деп есептейміз. Өйткені аты аңызға
айналған Мұса ... ... ... ... бұл туындыларынан оның қара
түнек жойқын күш – ... ... ... ... ... еліне,
жеріне, туған халқына деген ыстық ықыласын, шексіз махаббатын сезесіз.
Ақынның жыр жолдарынан оның ... ... ... бас
имейтіндігін, бұл шайқаста өз Отанының жеңіп шығатындығына кәміл сенетін
есіл ердің өр ... ... ... ... ... жазылған жырларды Мұса Жәлелдің Отанына ... ... адал досы ... ... арнаған жыр жолдары назар
аударарлық. Менің қайғылы ойлар мен кір ... таза ... ... ... ... де өзімде емес, қазір мұнда саған сыйларлық еш нәрсем
жоқ дейді ... ... ... ... жаз гүліндей жырын ... ... ... ... Өзім ... атым мен жырым өлмес,
Жаңғыртып ел төріне барып жетер.
Тұтқын ... ... ... ... ... ... етер! – деп ағынан жарылады.
Қалай десек те, Мұса ... ... жыр ... та, өмір болып та жаңғырып,
адамзат баласының рухани өміріндегі мәңгілік ... ... ... ... Жыр ... ... осы емес ... Амантай КӘКЕН

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаяу Мұса5 бет
Жаяу Мұса Байжанұлы7 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
XX ғасырда Қазақстан Республикасы денсаулық сақтау саласының дамуы4 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Аммиак және аммоний тұздары13 бет
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
АҚХЗ туралы түсініктер13 бет
Байқоңыр ғарыш айлағы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь