Әлеуметтік-экономикалық жүйенің аймақтық астары

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I Тарау Әлеуметтік.экономикалық жүйенің аймақтық астары
1.1 Аймақтар дамуының қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.2 Аймақтардың әлеуметтік.экономикалық артта қалуының ерекшелікері ... .12

II Тарау Қазақстан аймақтарының дамуындағы негізгі үрдістер
2.1 Әлеуметтік және экономикалық аймақтық ассиметрия ауқымы ... ... ... ...17
2.2 Аймақтық әлеуметтік.экономикалық дамудағы диспропорцияның күшеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
Кіріспе
Нарықтық қатынастар аясының кеңеюі, экономиканы басқару жүйесіндегі соңғы уақытта жүргізіліп жатқан өзгерістер аймақтардың әлеуметтік-экономикалық жүйедегі орны мен рөліне айтарлықтай ықпалын тигізді. Осыған орай аймақ экономикасын басқару, олардың дамуын мемлекет тарапынан реттеу мәселелері өзекті бола түсері сөзсіз.
Республикамыздың әрбір аймағы еліміздің шаруашылық кешенінде белгілі бір орынды ала отырып, осыған қоса басқа аймақтармен бүтіндей экономикалық бірлікті құрайды. Сондай-ақ әр аймақтың өзіндік табиғи ресурстары, оларды орналастырудағы ерекшеліктері, экономикалық даму деңгейі, өзіндік шаруашылық құрылымы бар. Соған байланысты аймақтық саясат қалыптастырылып, жүзеге асырылады. Аймақтық саясатты жүзеге асыруда мемлекеттік басқару мәселесі ерекше маңызға ие болары ақиқат. Бүкіл әлемде мемлекеттік басқару тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ барлық мемлекеттер қолдану үшін оңтайлы болып табылатын әмбебап үлгі жоқ, әрбір мемлекет тарихи дамуының белгілі бір кезеңінде өзінің ұлттық ерекшеліктеріне сай келетін ыңғайлы үлгіні жасақтауы тиіс. Мұның барлығы да өз еліміздің және шет мемлекеттердің даму тәжірибелерін тереңірек талдау, ой елегінен өткізу міндеттерін жүктейді.
Қазіргі кезеңде негізгі шаруашылық қызметтің аймақтарда жүзеге асырылатындығын ескерсек, оларға әлеуметтік-экономикалық мәселелерді өздігінен шешуге лайықты қаржылық дербестіктің берілуі маңызды болып табылады. Осымен байланысты бүгінгі таңда мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіліктерді ажырату, бюджетаралық қатынастарды реттеу мәселелері еліміз аймақтарының экономикалық өсуіне мүмкіндік беретін негізгі шарттар ретінде қаратырылуда. Аймақ дамуын мемлекеттік реттеудің негізгі мақсаты – аймақтардың тұрақты экономикалық өсуіне мүмкіндіктер жасау негізінде бүкіл республика экономикасының өркендеуіне жол ашу болып табылады. Көздеген мақсатқа жету – мемлекеттік және аймақтық мүдделердің бірлесіп, олардың ұштастырылуын көздейді [1],
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Г.С.Смағұлова «Аймақтық экономиканы басқару мәселелері», Алматы, Экономика., 2005
2. «Ақиқат» журналы., №11-1998
3. Қоғам және дәуір - №4 (4) 2004
4. Мәуленова. С.С, Бекмолдин С.Қ, Құдайбергенов Е.Қ Экономилық теория, Оқу құралы, - Алматы, 2003
5. Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы; 2003.
6. Тажин М., Аяғанов Б. «Социология негіздер» Алматы, 1993
7. Тұрғынбаев Ә.Х. «Социология» Алматы, 2001
8. Әбсаттаров Р.Әлеуметтану – Алматы, 2002
9. Әлемді әлеуметтану антология Аламыт 2006
10. Тажин М., Аяғанов Б. «Социология негіздер» Алматы, 1993
11. Жалпы әлеуметтану лекциялар курсы Шымкент, 2004
12. Оданова Р.К «Социология тарихы және теориясы», Шымкент, 2005
13. Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» Алматы, 2004
14. Рахметов Қ.Ж, Болатова А.Н, Исмағамбетова З.Н, «Социология» Алматы 2005
15. Социология. Ж. Сарсенова. Алматы. 1998.
        
        Мазмұны
Кіріспе---------------------------------------------------------------------
-----------------------3
I Тарау Әлеуметтік-экономикалық жүйенің аймақтық астары
1.1 Аймақтар дамуының қазіргі жағдайы---------------------------------------
----------4
1.2 Аймақтардың әлеуметтік-экономикалық артта қалуының ерекшелікері-----12
II Тарау ... ... ... ... үрдістер
2.1 Әлеуметтік және экономикалық аймақтық ассиметрия ауқымы---------------
17
2.2 Аймақтық әлеуметтік-экономикалық дамудағы ... ... ... ... ... ... экономиканы басқару жүйесіндегі
соңғы уақытта жүргізіліп жатқан өзгерістер аймақтардың ... ... орны мен ... ... ... тигізді. Осыған
орай аймақ экономикасын басқару, олардың дамуын мемлекет тарапынан реттеу
мәселелері өзекті бола түсері сөзсіз.
Республикамыздың ... ... ... шаруашылық кешенінде белгілі
бір орынды ала отырып, осыған қоса басқа ... ... ... ... Сондай-ақ әр аймақтың өзіндік табиғи ресурстары, оларды
орналастырудағы ... ... даму ... өзіндік
шаруашылық құрылымы бар. Соған байланысты аймақтық ... ... ... ... ... жүзеге асыруда мемлекеттік басқару
мәселесі ерекше маңызға ие ... ... ... ... мемлекеттік басқару
тиімділігін көтеру міндеті үлкен мәнге ие болуда. Бірақ барлық мемлекеттер
қолдану үшін оңтайлы ... ... ... үлгі жоқ, ... ... дамуының белгілі бір кезеңінде өзінің ұлттық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... барлығы да өз еліміздің және
шет мемлекеттердің даму тәжірибелерін тереңірек талдау, ой елегінен ... ... ... ... ... ... аймақтарда жүзеге
асырылатындығын ескерсек, оларға әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... берілуі маңызды болып
табылады. ... ... ... ... ... ... деңгейлері
арасындағы өкілеттіліктерді ажырату, ... ... ... ... ... экономикалық өсуіне мүмкіндік ... ... ... ... Аймақ дамуын мемлекеттік реттеудің
негізгі мақсаты – аймақтардың тұрақты ... ... ... негізінде бүкіл республика экономикасының өркендеуіне жол ашу болып
табылады. ... ... жету – ... және ... ... олардың ұштастырылуын көздейді [1],
I Тарау Әлеуметтік-экономикалық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... жылдары аймақтық экономикаға, аймақтарды
дамытуға, ... ... ... ... ... әлеуметтік
жағдайын, қаржы жағдайын ... ... ... ... және ... ... тарту және оны тиімді пайдалануға,
өнеркәсіпті, ауыл ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуда. Соның нәтижесі ретінде 2003 жылы 2002 ... ... ... ... өсуі ... ... байқалады. Ең көп өсуге Қызылорда облысында (18.7 %) қол
жеткізілсе, ең аз өсу ... ... ( 0.3 ) орын ... ... орташа республикалық деңгейі еліміздің 11 аймағында асып түсті.
Ауыл шаруашылығы саласына келер болсақ, 2003 жылғы бағалау ... ... ауыл ... ... ... ... ағымдағы бағамен
606,7 млрд. теңгені құрады, бұл 2002 жылғы тиісті кезеңдегіден 1,4 % артық.
2003 жылы жалпы ... өнім ... жан ... ... 266,9 мың
теңгені құрады, оның ең жоғары көлемі Атырау (1099,4 мың теңге), Маңғыстау
(566,5 мың теңге) облыстарында және ... (625,7 мың ... мен ... мың ... ... ... ... капиталға салынған
ининвестициялар 2002 жылмен салыстырғанда 10,6%-ға артқан. Инвестицияның
өсуі республиканың 13 ... ... ... Осы ... ... ... дамытуға қатысты іске асырылған шаралардың бірқатар
оң нәтижеге жеткізгендігіне дәлел бола алады. ... кең ... мен оның ... аймағының өзіндік ерекшеліктері, олардың экономикалық
әлеуеті, республикалық еңбек бөлінісіндегі орны, әлеуметтік-экономикалық
даму деңгейі нарықтық ... ... бері ... жатқан
реформалардың нәтижесінің әркелкі болуын ... ... ... ... ... ... мен негізгі
сипаттамаларын келесі кесте (3-кесте) деректерімен ... ... ... ... байқалып отырғанындай, республика аймақтары
негізгі көрсеткіштері (аумағы, халқы, олардың ... ... ... ... ... халқының үлесі және т.б.) бойынша да бір-бірінен
айтарлықтай ерекшеленеді. Сондай-ақ әрбір ... ... ... ... ... ... ... құрылымына талдау жасау аймақтар
бойынша мамандану ... ... ... ... ... көрсетілгендей, аграрлық сектор Солтүстік Қазақстан
(36,2 %), Ақмола (31,3 %), Алматы (24,6% ), ... (22,5 %), ... ... және ... ... (17,1 %) ... экономикасында елеулі рөл
атқарады. Өнеркәсіптік тұрғыдан дамыған аймақтар қатарына Маңғыстау (64,5
%), Қарағанды (53,3 %), Қызылорда (48,1 %), ... (47,4 %), ... ... және ... ... (40,5 %) ... ... болады. Құрылыс
жұмыстарының көлемі Астана қаласында (16,7 %), ... ... (16,3 ... (14,2 %), ... (12,7 %), ... (8,9 %) және ... (8,2 %)
облыстарында республикалық деңгейден асып түскенін кесте деректері көрсетіп
отыр. ... ... ... ... ... ... және ... көрсететін экономиканың басқа салалары кіретін қызметтредің ... ... ... ... 52%-ды құрайды. Қызмет көрсету салалары
Астана және Алматы қалаларында басымдылыққа ... ... ... құрылымына сәйкес аймақтарды үш топқа бөлуге
болады. Жалпы ... ... ... бір ... (30,8 %) ... ... ... аймақтарды біріктіретін бірінші топқа келеді – бұл Алматы
қаласы (18,2 %) және Атырау (12,6 %) ... ... ... алты ... ... ... ... 5%-дан асады. Үшінші топқа сегіз аймақ
жатады, олардың жалпы ... ... ... ... ... ... ... қазіргі жағдайын саралау ... ... ... ... ... ... экономикалық қауіпсіздігі – аймақ экономикасының оның
дамуының ... және ... ... ... ... ... өмір сүру ... жоғары
әлеуметтік стандарттар деңгейіне жеткізу, табиғат ресурстарын ұтымды
пайдалана отырып, ішкі және ... ... ... ... ... ... экономикасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету – тұтас ел ... ... ... бірі деп ... болады. Осыған
байлавнысты экономикалық қауіпсіздіктің қатерлерін аймақтық деңгейде
анықтаудың маңызы да арта ... ... ... ... аймақтық өнім сияқты
көрсеткіштер ... ... ... дамудың саралануына
байланысты, экономикалық қауіпсіздік факторлары әрбір аймақ деңгейінде
өзінің ... ... ... анықтау нәтижесінде ғылыми
негізделген шешімді талап ететін ... ... ... ... дамуының тікелей қатерлеріне келесілерді жатқызуға болады:
- орталық және жергілікті билік органдарының арасындағы өкілеттіліктер
мен ... ... ... ... ... ... қарқынындағы айырмашылықтар;
- халықтың өмір сүру деңгейі мен сапсы бойынша аймақтардың саралануы;
- әлемдік нарық сұранысына сәйкес ... ... ... ... ... өзгеруі, нәтижесінде өнеркәсіптік және аграрлық
аймақтардан басым шикізат пен отын ... ... ... ... ... ... және ... үйлестіру қағидасының
бұзылуы;
Барлық аймақтар үшін жалпы қатерлер:
- жұмыссыздық;
- ірі өңдеуші кәсіпорындардың тоқтап ... ... ... ... жұмыс
істемеуі;
- экологиялық проблемалардың көбеюі;
- шағын қалалардың дағдарысты жағдайы;
Аймақ дамуының әлеуметтік қатерлері:
- жан ... ... ... ... ... және табыстары күнкөріс
минимумынан төмен халық үлесінің артуы. Кедейшілік ... ... ... жұмыссыздық жоғары (Алматы, Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл) ... ғана тән ... ... жоқ. ... күшейе түсуі мұнай өңдеу және
металлургия салаларының жоғары және орта өсу қарқындары бар және осындай
аймақтардың ... ... ... байқалып отыр;
- халықтың жалақысының төмен деңгейі. Бес облыста – ... ... ... ... және ... Қазақстан – орташа айлық
жалақы республикадағы орташа деңгейге жетпейді;
- жан ... ... ... пен ... айлық жалақы деңгейі бойынша
аймақтардың өте саралануы (резкая ... ... ... ... ... деңгейі мен Ақмола облысындағы төмен деңгей
арасындағы айырмашылық үш еседен артық;
- ... ... ... саралану – қала және ... ... және ... ... ... істейтіндер мен
қалған халық табыстарының арасындағы;
- барлық аймақтарда әлеуметтік аясы (сфера) салаларының ... ... ... ... аймақтар (Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Паволдар) үшін
тән қатерлер:
Аймақтардағы өнеркәсіп өндірісі құрылымының өндіруші сала жағына қарай
өзгеруі, өңдеуші сала ... ... Қара және ... ... басымдыққа ие болып келеді.
Шығыс Қазақстан облысында түсті металл рудалары кен орындарының азаюы.
Қарағанды көмір ... ... жер асты ... ... ... ... сұраныстың азаюы және т.б. Павлодар
көмір өнеркәсібінің проблемалары: қоңыр көмірді ... ... ... ... меншік проблемаларының әлі де шешімін
таппауы.
Аймақтағы ірі кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
проблемалардың туындауы.
Аймақтардың (Ақтөбе, Жамбыл, ... ... ... ... тән ... ... ... энергия тапшы аймақтар қатарына жатқызылады.
Бұл облыста энергия ресурстары жеткіліксіз болғандықтан, тасылыпәкелінетін
көмір мен ... ... ... ... бөлігі Орта Азия
республикаларынан импорттау есебінен ... ... ... ... мен ... ... жалпы электр желісіне
біріктірілген. Ақтөбе облысы да Ресейден тасымалданатын электр энергиясына
тәуелді.
Жамбыл ... ... ... минерал тыңайтқыштарына сұраныстың
жоқтығы.
Орташа республикалық деңгейдің 60-80 %-ын құрайтын халық табысының
төмендігі.
Аймақтардың ... ... ... тобына тән қатерлер:
Өнеркәсіптік өндіріс құрылымында мұнай өндіру өнеркәсібінің басымдығы;
Сыртқы факторларға, ... ... ... ... тәуелділік салдарынан аймақтың дамуындағы ... ... ... ... салыстырғанда өте қарама-
қарсылығы;
Көлік коммуникацияларының дамымауы, автомобиль және темір ... ... ... ... Қызылорда) бесінші тобы үшін тән
қатерлер:
Қызылорда обылысының өнеркәсіп өндірісінің ... ... ... ... облысын электрмен, газбен жабдықтаудың тұрақсыздығы;
Алматы лблысында туризмнің төмен даму ... ... ... ... тобы үшін тән ... ... ... материалдық-техникалық базасының
«әлсіздігі»;
Алматы қаласы үшін сейсмикалық және сел қаупінің болуы.
«Тұрақты даму» деген терминнің мәніне келер болсақ, ол ... ... және ... ... ... осы факторлардың
үйлесуі қоғамның, аймақтың, мемлекеттің дамуын қаматамасыз ету ... ... ... негізі, оның басты ... ... ... ... оның шамасы және тұрақтылығы саналады.
Экономикалық тұрғыдан алғанда тұрақты даму мен қауіпсіздік екі түрлі,
бірақ кез ... ... ... өзара байланысты жағдайлармен
сипатталады. Мұнда тұрақты даму ... ... да, ал ... ... қамтамасыз етеді. Сонымен, экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз
етуді экономиканың қалыпты жұмыс істеуі мен ... ... ... ... ... ... көрсетілгендей, қатерлер әрбір аймақ үшін ерекше және әр
түрлі әлеуетке ие. Сондықтан бұл ... ... ... ... факторын анықтау негізінде экономикалық қауіпсіздік қатерін терең
зерттеу, талдау және нақты ... ... ... ... ... ... ... жекелеген элементтерінің дамуындағы қажетті
қатынастарының бұзылуы, ... ... ... ... ... ... нашарлауы және аймақтық ресурстарды тиімсіз қолдану
макродеңгейдегі экономикалық қауіпсіздік қатерлерін күшейтеді.
Аймақтың мамандану тұрпаты ... ... ... ... ... ... ... үрдісінде қолданылатын
көрсеткіштер мен ... ... ... талаптарды
қарастырайық:
1. Экономикалық көрсеткіштер мен индикаторлар жүйесі бір-бірімен
байланысты болу керек;
2. ... ... мен ... жүйесі экономикалық
қаупсіздіктің негізгі қатерлер тізіміне сай ... ... ... ... мен индикаторлар жүйесі қажетті және
жеткілікті болуы тиіс;
4. Алынған талдау нәтижелері нақтылыққа сай тексеру мүмкіндігіне ... ... Олар ... сай болып, әлеуметтік-экономикалық өмірдің белгілі бір
кезеңін сипаттауы қажет;
Сандық сипаты бар мұндай көрсеткіштер төнген ... ... ... ... ... көрсеткіштер жүйесі экономикалық ресурстардың,
өндіріс факторларының айналысы жүзеге асырылатын аймақтық жүйенің ... ... ... ... ... ... бірі ... бір
жыл ішінде өндірілген өнім, яғни ЖАӨ болып табылады. ЖАӨ - ... ... ... ... ... ретінде анықталынады.
ЖАӨ динамикасын анықтайтын экономикалық қауіпсіздіктің факторлы
көрсетікіштері еңбек, ... және ... ... ... ... ... ... деңгейіне әр түрлі факторлардың
әсерін бағалау үшін талдаудың корреляциялық-регрессиондық әдісін қолдануға
негізделген ... ... ... Кез ... ... ... жағдайда ЖАӨ динамикасымен анықталынатын аймақтық жүйе
үшін жасалынады.
Модельді құру негізінде аймақтарды ... ... даму ... ... бойынша бөліп, оларды топтастырады. ... ... ... ... ... негізделген
экономикалық қауіпсіздігінің ерекше қатерлер кешені бар.
Республика аймақтарының экономикалық ... ... ... ... ... (пропорциялар) пен тұрақтылықты
сақтай отырып, ұзақ мерзімді тұрақты экономикалық өсуді ... ... ... ... ... қалуының ерекшелікері
Нарықтық экономикаға көшу ... ... ... даму ... ... жіктелуі шапшаңдай түседі: жалпы қосылған
құн, жұмыспен ... ... ... ... даму ... ... сияқты негізгі әлеуметтік-экономикалық индикаторлар бойынша
аймақтар арасындағы айырмашылықтар ... ... ... ... ... мамандануында жаңа белгілер көрініс береді; көші-қон процесінде
құрамдық және жағрафиялық өзгерістер, ... ... ... әртүрлі
болады. Басқадай айтқандай, Қазақстан экономикасының аумақтық құрамы нарық
талабына бейімделуде. Экономикалық дағдарыстан ... ... ... ... экономикалық және әлеуметтік дамуының тұрақталуы
көп жағдайда әр аймақтың нарыққа бейімделе білуіне байланысты.
Республиканың төрт ... ... ... ... және Қостанай облыстарында) 1993 жылы Республикадағы барлық ЖҚҚ
47,9% өндірілді. Ал жан ... ... ЖҚҚ ... ... ... ... үш
облыстың (Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, ... ... ... ЖҚҚ
Республикалық көлемінің 14 % ғана келді. 1996 жылы аумақтық қрамында мұнай
өндіретін аймақтардың (Атырау, Маңғыстау) ... күрт ... ... ... ... ... экономикасында жетекші күйде Алматы
қаласымен қатар Павлодар және Қарағанды облыстары болды [3].
1996 жылы ЖҚҚ жан ... ... ... ... ... ... төмендегі алты облыс – Атырау, Маңғыстау, Павлодар,
Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Ақмола және Алматы ... озып ... Ал ... ... бұл көрсеткішорта республикалық деңгейдің 85 %-нен ... ... Жан ... ... ЖҚҚ ... ... 1993 және 1996 жылдары
ең төменгі көрсеткішке Жамбыл, ... ... және ... облыстары ие
болды.
Көптеген кәсіпорындардың аса ауыр қаражат жағдайына ... ... ... ... оларда әлеуметтік мәселелерді шешу,
зейнеткерлік реформаны қолдау, халықтың табысын ... ... ету, ... және ... ... ... аудандардың
мәселелерін шешу қиынға соғып отыр.
Даму жөнінен өте артта қалған ауылдық аудандардағы ... ... ... ... ... оларда тұратын халықтың
былайғы жерде тірі қалуы қалай ... ... ... ... Ал ... ... ... жартысына жуығын (46,7%) алып жатыр, ол
Қазақстан халқының 15% тұрады. Ол аудандардың тағы бір ... ... бір ... өкілдері, яғни негізінен қазақтар (87%) болып келеді.
Арал теңізі маңындағы, Семей және Капустин Яр полигондарына таяу ... апат ... ... ... ... барлық қазақтардың
40% тұратыны белгілі.
Әлемдік тәжірибеде, соның ішінде Еуропалық қауымдастықта артта қалған
аймақтарды бөліп анықтау үшін қолданылып ... ... ... бірі ... ... ... ... оның Қазақстандағы мүмкін болатын
деңгейі 4,8-5,1% деп есептеледі. Жұмыссыздықтың 5,1%-тен ... ... ... ... және Қостанай облыстарында байқалған. Сонымен
бірге Қостанай облысында жағдайы дұрыс ... ... мен ... ... ... оңтүстіктегі шаруашылығынан шырқы кеткен
аудандар, немесе Арқалық қаласымен салыстырсақ, олардағы ... есеп ... ... 10 ... ... ... ... көрсеткіштің шын мәніндегі нәтижелері 1999 ... ... ... анықталады.
Жұмыссыздардың әлеуметтік қорғау деңгейі төменгі күйде қалып отыр.
Республика статоргандарының дерегі бойынша 1998 жылдың ... ... ... ... ... саны 268,8 мың адам болды. ... ... тек 61 % ғана ... ... оның 37% ауыл ... азаматтарының жұмыс табу мүмкіндігі олардың тұратын жеріне
байланысты. Еңбек рыногіндегі жағдай Жамбыл облысында өте ... ... онда ... ... ... 5,7% ғана жұмысқа орналастырылған,
Батыс Қазақстан -10,5%, ... – 13,0%, ... -19,9%, ... ... – 20,0% адам ... орналасқан көрінеді [4].
Халықтың жан басына келетін табысы республиканың барлық аймақтарындағы
төмен деңгейде қалып отыр, оның аймақтық және ... ... ... ... даму ... алда келе жатқан аймақтарда олардың
жұмыскерлерінің ... ... ... мен Шығыс Қазақстанның
металлургтерінің) табысы республика бойынша орта деңгейден 1,9 есе жоғары,
ал азырақ ... ... ... ... ... бұл деңгейден
1,5 есе төмен.
Республиканың Қарағанды және Маңғыстау облыстары мен Астана мен Алматы
қалаларынан ... ... ... де жан басына келетін орташа ақшалай
табыс ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен болып отыр. Ао оның ... ... ... және ... қалаларда одан да төмен.
Республика аймақтарында ... ... ... төмендеуінің
салдары ретінде демографиялық ахуалдың нашарлау және көші-қон мәселелсі
бағытының ... ... ... ... саны, әсіресе,
өнеркәсібі дамыған облыстарда қатты азайып отыр. ... ... ... ... саны 9,9 %-ке ... Ақмола облысында-10%-ке,
Солтүстік Қазақстан облысында 7,7%-ке, Шығыс Қазақстан облысында 6,4%-ке
азайды. Соңғы 10 жыл 1996 жылы ... рет ... ... облысында адам
өлімі туған бала санынан 302 адамға, ... ... 1045 ... ... тұрмыс деңгейінің төмендеуінің себептері елеулі дәрежеде
аймақтардағы әлеуметтік-экономикалық дамудың ішкі ... ... ... Экономиканы ырықтандырудың аймақтардың ... ... ең ... ... ... ... ішкі ... ал бұл құбылыстың әлеуметтік-экономикалық салдары ... ... ... ... ... ... орны толмайтынына
байланысты. Экспорт пен импорттан алынатын табысты бюджет ... ... ... ... және ... ... бөлу ... күштерінің дамуына шешуші әсер етпейді, өйткені әртүрлі сыртқы
факторларға және республикалық бюджеттің ... ... ... ... үшін жеткіліксіз және олар, ең ... ... ... жұмсалады.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерге тән ... ... ... ... ... ... ал ... аймақтары үшін нарыққа өткен кезде өндіргіш ... ... алып ... аса ... қиғаштықтардың салдарынан бұл процесс аумақтық
үйлестіктің жоқтығы түрінде қанат жайды. Экономиканың рынокке ... ... ... ... ... өндірістік кешені
қалыптасқан аймақтарда өте күрделі жағдайда өтті.
Өнеркәсібі жоғары дамыған аймақтар дотацияда ... ... ... ... ... ... ... бірін республикалық
бюджетке және бюджеттен тыс қорларға аударған. Облыс ... ... ... ... бір ... ғана ... және ... шараларды
қаржыландырудың жалғыз көзі болып табылады.
Ауыл өнеркәсіпке маманданған облыстар шаруашылықтарының капиталды ... ... етуі және ... ... ... ... ... алмаушылығы
1998 жылдың бірінші жарты жылдығында Маңғытау және Қарағанды облыстарында
теріс қаржылық нәтижеге келді. Кредиторлық ... ... ... ... ... Паволдар, Қостанай, Батыс Қазақстан және ... ... орын алып ... Бұл ... ... қамтамасыз
етуге жәрдемдесудің Мемлекеттік қорына аударатын ақша көлемі қысқарды. Бұл
өз ... ... ... етудің аймақтық бағдарламасының
тиімділігін төмендетеді. Қаражаттың көп ... ... ... жұмсалады. Негізінде қаражатты жаңа жұмыс орындарын құруға
жұмсау ... ... жылы ... ... ... ... және ішкі ... әсер етті. Әлем рыногіндегі ... ... ... құлдырауы Ақтөбе, Маңғыстау, Атырау облыстарындағы қазба
байлық салаларындағы өндіріс көлемінің төмендеуіне әкеліп ... ... ... ... ... индексі республика бойынша
өнеркәсіпті тұтас ... ... ... төмен.
Мұнайға, қара және түсті металдарға деген барлық бағаның төмендеуінің,
ауыл шаруашылығы ... ... ... ... облыстар
бюджетіне келетін салық және басқа да түсімдердің ... ... ... ... ... қаржы жағдайы нашарлады.
Өнімнің көптеген түрлерін өндірудің кемуінің негізгі ... ... ... алмайтындығы болып отыр.
Аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуына жасалған талдау көрсеткендей
1998 жылдың бірінші жарты ... ... ... өсу ... ... қоры бар облыстарға және астаналық қалаларда
сақталып отыр. Бұл аймақтардың басымдық мәселелерін шешудегі ... ... ... ... ... ... құру ... мұның өзі шетелдік ... ... ... ... ... ... ... және 1998 жылы келуі экспортқа
маманданған облыстарда қолда бар өнеркәсіп ... ... ... ... және ... ... ... өнімін арттырды.
Озат облыстардың өнеркәсіп кешені құрамында осы ... үлес ... ... Тарау Қазақстан аймақтарының дамуындағы негізгі үрдістер
2.1 Әлеуметтік және экономикалық аймақтық ассиметрия ауқымы
Нақты ... ... сол ... бас ... қандай да бір
көрсеткіштер бойынша салыстырмалы тұрғыда артықшылықтарды ... одан ... даму ... оны ... ... ал салыстырмалы
тұрғыда қалып қойған аймақтар оны одан ... ... ... аймақтық
даму сипатын ассиметриялық немесе дисгармониялық деп ... Осы ... ... дамып жатқан ... мен ... ... ... анық ... ... ... көрсеткіш
есебінің бір кезеңге ақпараты аздау, одан гөрі ассиметрияның көрсеткіш
динамикасы ... ... есеп үшін ... ж.ж. ... аралығындағы
көрсеткіштер пайдаланылды.
Көрсетіліп отырған әдістеме бойынша экономикалық ассиметрияны ... ... ... ... ... ... әр ... шаққандағы аймақтық жалпы өнім;
- өнеркәсіптік өнімдерді өндіру көлемі;
- ауыл шарушылығы өнімдерін өндіру көлемі;
- үй құрылысына инвестициялар;
Осындағы графикалық ... ... ... бойынша
ассиметрияның соңғы бірнеше жылда күшейе бастағандығын анық көрсетеді. Осы
ретте бірнеше ... бойы әр ... ... ең ... АЖӨ ... ... (2003 жылы 1099,4 мың теңге), ал төменгі көлемі Жамбыл облысында
(2003 жылы 91,2 мың теңге) байқалады. Одан ... ... ... ... ... түсуде [5].
Соңғы бірнеше жылдар ішіндегі өнеркәсіптік өндірістің ең үлкен көлемі
Атырау облысында тіркелді (2003 жылы 612433 ... ал ең ... ... ... ... байқалды (2003 жылы 29112 млн.теңге).
Осы ретте экономикалық көрсеткіштер бойынша диспропорциялар бір-
бірімен ... ... ... ауыл ... ... өндіру бойынша
ассиметрия өнеркәсіптік өнімдерді ... ... және ... әр ... ... АЖӨ бөлу ... өзара байланысты.
Осы орайда экономикалық ассиметрияның күшеюінің негізгі себептерін
бөліп қараған орынды:
Біріншіден, аймақтардың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... және ... сәйкес қазіргі уақыттағы дамудың әртүрлі
деңгейінде ие екендігін ескеру қажет.
Екіншіден, ... ... ел мен ... ... ... бағытталуымен байланысты. Осы ретте бірқатар аймақтар ауыл
шаруашылық аймақтардан өнеркәсіптік аймақтарға өте ... ... ... ... ... арнаға бұрды.
Үшіншіден, субвенция алып отырған аймақтарда өз аймақтарын дамытудағы
экономикалық стимулдарды орнату бойынша ... ... ... ... ... тұрғызылған және жаңадан салынған кәсіпорындар
мен өндіріс ... саны ... Осы ... бірнеше жылдар бойы
осындай субвенциялар алып отырған аймақтар болашақта да ... ... ... ... ... ... дисбалансы байқалды.
Осы ретте, Астана және Алматы қалаларындағы құрылыс жұмыстарының қарқынды
дамуына бағытталып ... ... ... ... ... және т.б. ... ... жұмыстарының төмен қарқынынан
ерекшеленді.
Әлеуметтік көрсеткіштер бойынша ассиметрия ауқымы (2-кесте)
| |Ай ... ... жан | |Ай ... |
| ... ... ... ... | |орташа |жан ... |
| | ... | ... ақы ... |
| | | | | ... ... |1,7081 |- |1998 |2,8013 |3,3368 ... |2,3545 |- |1999 |2,9118 |3,0840 ... |2,5542 |- |2000 |3,4856 |3,1643 ... |2,7800 |- |2001 |3,5718 |3,3472 ... |3,4240 |- |2002 |3,3709 |4,2839 ... |3,3940 |3,0240 |2003 |3,4404 |4,6163 ... |3,5127 |3,2970 | | | ... ... әлеуметтік ассиметрияның күшеюі.
Әлеуметтік ассиметрияны бағалау үшін мынадай әлеуметтік көрсеткіштер
пайдаланылады:
- ай сайынғы ... ... ... ақы;
- тұрғындардың жан басына шаққандағы кірістері;
Есептеу нәтижелері ең көп және аз ... ... ... ... әр ... шаққандағы кірістері бойынша ... ... келе ... ... ... 1999 жылы ... ... кірістер бойынша ассиметриялық көлем 3,3368-ден
3,0840-ге дейін төмендеді және 1999 жылдан бастап әр жыл ... ... Ал 2003 ... ... ... ассиметрия көлемі 1999 жылдың
деңгейімен салыстырғанда 105 есе ... ... бір ... ай ... ... ақы ... ... де айтарлықтай. Ай сайынғы орташа
еңбек ақының ең ... ... 2003 жылы ... ... (59078 ... ең ... ... Солтүстік Қазақстан облысында (17172 теңге) байқалды.
Тұрғындардың жан ... ... ең ... кіріс деңгейі 2003 жылы
Атырау облысында (280111 ... ал ... ... ... ... (60679 ... байқалды. Өте ... ... ... ... мынадай:
Біріншіден, ең жоғары еңбек ақы мен жан басына шаққандағы кіріс мұнай-
газ өндіретін аймақтарда байқалады. Бұл ... ... ... ... ... ... және болашағы бар салаларының бірі.
Екіншіден, экономикалық және әлеуметтік даму бір-бірімен ... ... ... дамудағы қалыптасқан ассиметрия көп
ретте ... ... ... ... құрылымымен
байланысты.
2.2 Аймақтық әлеуметтік - экономикалық дамудағы диспропорцияның күшеюі
Әлеуметтік және экономикалық дамудағы диспропорция ел ... ... ... одан ... күшті көрініс табады. Мәселен,
экономикалық ... ... ... ... мен ... ... жағдайлары тым күрделі және тұрғындардың өмір сүру ... ... бар. ... аймақта депрессивті аудандар бар, бұл
негізінен бірқатар ұқсас проблемалары бар ауылдық жерлер; ... ... ... ... ... ... орындарының жоқтығы,
сапалы ауыз су мен егін сумен қамтамасыз ету проблемалары, ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз
қамтамасыз етілу.
Аймақтарды өздерінің экономикалық қуатын пайдалана отырып дамыту,
аймақаралық байланыстарды ... ... ... ... территорияларға қаржылай қолдау көрсетуді жүзеге асыру,
бюджетаралық қатынастарды жетілдіре түсу ... ... ... ... ... ... ... келеңсіз үрдістердің шешімін табуға
қолғабыс ... ... ... ... сондағы бар
әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктерді тиімді пайдалану маңызды бағыттардың
бірі. Аталмыш бағыттың артық тұсынан өзі ... бұл, ең ... ... – яғни аймақтың экономикалық мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ресурстарын пайдаланатын жобаларды жүзеге асыру аймақтық
алшақтануды ... өз ... ... ... рационалды және дұрыс
аймақтық пропорциялардың ... ... ... ... Осылай
мемлекеттің негізгі мақсатына – қазіргі бар жұмыс ... ... ... ... ... ... ... диверсификациялау,
жергілікті салықтық базаны кеңейту және т.б. жолдар арқылы депрессивті және
әлсіз дамыған ... ... ... ... қол ... ... әлеуметтік дамудағы пісіп-жетілген өзекті проблемалардың
шешімін табуына да қолғабыс етеді.
Осы ... ... өмір ... ... ... ажырамас және
маңызды бөлігі болып табылатын аймақаралық байланыстардың дамуы маңызды
орынға ие бола ... ... ... бір де бір аймақ үшін оқшаулану
пайдасыз, өйткені әрбір ... кең ... ... Осы ... ... үшін ... ... елдердегі әріптестермен экономикалық байланытары
одан да тиімдірек болуы мүмкін.
Дегенмен, ... ... ... ... Қазақстанның басқа
аймақтарымен, сонымен қатар ТМД ... ... ... бар ... әлі де толық пайдаланылмайды. Мұндай өзара
әрекеттесу ... ... ... ... ... ... ... қаржының жеткіліксіздігімен тежеліп
отыр.
Аймақтық саясат «дәулетті» аймақтардың қаржыларын «кедей» аймақтарға
бөліп ... ... ... ... ... бір маңызды бағыты
аймақтарға қолдау көрсету болып табылады. Осы ретте, ... ... ... ... ... ... және оларды дамыту
мақсатында аймақтарға қолдау көрсетуді бөліп қарау қажет. Көмек ... және тез ... қол ... үшін жүзеге асырылады және
обьективті тұрғыда гуманитарлық ... ие және ең ... ... көздейді. Бұл көмектің табиғаты аймақтық теңестіру ... ... ... ... беру мүддесінде жүзеге асырылып отырған донор-
аймақтарды елеуді көздейтін әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ресурстар тиімді пайдаланылуы тиім және
депрессивті және әлсіз дамыған территорияларды ... ... ... ... ... керек. Осы ретте территорияға қолдау көрсету ... ... ... ... ... ... ... керісінше
мемлекеттік қолдау көрсету болашақта аймаққа қандай серпін беретіндігіне
негізделуі ... ... ... ... ... ... және
экономикалық тиімділігін, оның ішінде аймақ көлеміндегі ... алу ... Осы ... ... көп қамтуды қамтамасыз ететін,
жергілікті бюджеттердегі ағымдық шығындарды төмендетуді көздейтін, аймақтың
және мемлекеттің кіріс көзін ... ... ... ... ... ... келеңсіз үрдістерден өтуге септігін тигізетін
маңызды бағыттың бірі ... ... ... түсу ... ... ... ... мақсатындағы кең экономикалық
бостандыққа ие бола отырып, жергілікті ... ... ... тиімді де дер ... шеше ... ... ... ... ... жетілдірудің тиімді шаралары мен жергілікті билік
органдарына кең бостандықтарды беру ... ... ... ... ... ... мен ... қатынастарды
жетілдіру Концепциясы қабылданған.Жалпы, жоспарланып отырған шараларды
жүзеге асыру мемлекеттік биліктің барлық деңгейлерінің ... да ... ... қамтамасыз ететін мемлекеттік басқару жүйелерін одан ары
жетілдіре түсуге, мемлееттік функциялардың қатарын оңтайландыруға, ... ... ... ... ... рационалды бөлуге,
бюджетаралық қатынастардың моделін қалыптастыруға қолғабыс етеді.Демек,
қалыптасып ... ... ... шешімін табуыа тиімді аймақтық
саясатты жүзеге ... ... ... Осы ретте аймақтық дамуды
теңестіру саясаты аймақтардың өздерінің экономикалық ... ... ... ... бере ... ... ... орындарын құру мен дамыту
бойынша аймақаралық жобаларды ... ... ... мен ... ... мүмкіндіктерді пайдалану, бюджетаралық қатынастарды
жетілдіре түсу және территоиялардың бюджетін қалыптастыру мен шығындау
мақсатында жергілікті ... ... кең ... ... жолымен жүзеге асырылуы тиіс [7].
Қорытынды
Аймақ экономикасын басқару ... ... ... ... жасауға болады:
Егер Үкімет макроэкономикалық саясатты жүргізуде ... баса ... ... ... ... ... ... болмайды.
Аймақтар экономикасын басқарудың маңызды міндеттерінің бірі жеке
аймақтардағы халықтың өмір сүру ... ... жою ... Бұл міндетті орындау үшін аймақтардың экономикалық даму ... ... ... ... жеке ... ... ... іске асыроу үлкен мәнге ие болмақ.
Барлық аймақтар үшін ... ... ... – бұл ... ... ... құру, жекелеген аймақтарды дағдарыстық жағдайдан
шығару, әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту, ... ... ... ... ... экологиялық қауіпсіз жағдай туғызу.
Аймақтардағы басқару жүйесін өзін-өзі басқарушы ... құр ... ... ... ... ... қажет. Бұл
мәселені шешу үшін бюджетаралық қатынастар ... ... ... теңсіздіктің өсуі мен экономикалық, әлеуметтік
және экологиялық мәселелердің тереңдеуіне ... ... ... ... бағыныстағы қалалар ғана экономикалық өсу мен даму
мүмкіндігіне ие. ... көбі ... ... ... Сондықтан мемлекет
өзінің барлық қуатын проблемалы аймақтарға көмек көрсетуге бағыттап, барлық
аймақтардың даму мәселелерін ... және бір ... ... ... ... әрі тиімді болатын жеке бағдарламаларды әзірлеуі қажет.
Қорыта келгенде, аймақтардың экономикасын басқаруды жетілдіру үшін:
1. Орталық пен аймақтардың ... ... ... ... ... ... көмек көрсетудің негізгі қағидалары келесілер болуы тиіс:
жалпы республикалық еңбек бөлінісіндегі ... ... ... ... ... халықты жұмыспен қамтуға мүмкіндік жасайтын
шаруашылық құрылымын құруға орталықтанған қаржылық құрылымдарды ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды беру кезінде оларды қаржыландыру көлемі
азаймауы тиіс.
4. Бюджетті әзірлеу барлық ... мен ... ... қатысуымен
жүзеге асырылуы керек.
Ең негізгі бағыт – орталық пен аймақ арасындағы қаржылық-экономикалық
өзара қатынас ... ... ... табу ... ... Г.С.Смағұлова «Аймақтық экономиканы басқару мәселелері», Алматы,
Экономика., 2005
2. «Ақиқат» журналы., №11-1998
3. Қоғам және ... - №4 (4) ... ... С.С, ... С.Қ, Құдайбергенов Е.Қ Экономилық теория, Оқу
құралы, - Алматы, 2003
5. Р.Әбсаттаров, ... ... ... «Ғылым» ғылыми баспа
орталығы; 2003.
6. Тажин М., Аяғанов Б. «Социология негіздер» Алматы, 1993
7. Тұрғынбаев Ә.Х. «Социология» Алматы, 2001
8. ... ...... ... ... ... антология Аламыт 2006
10. Тажин М., Аяғанов Б. «Социология негіздер» ... ... ... ... ... курсы Шымкент, 2004
12. Оданова Р.К «Социология тарихы және теориясы», Шымкент, 2005
13. Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» Алматы, 2004
14. ... Қ.Ж, ... А.Н, ... З.Н, ... Алматы 2005
15. Социология. Ж. Сарсенова. Алматы. 1998.
Сілтемелер
1. Г.С.Смағұлова ... ... ... ... ... 2005, ... ... журналы., Аймақтар артта қала ма? №11-1998, 21-24б.
3. Қоғам және дәуір - №4 (4) 2004, ... ... ... ... мәселелері», Алматы,
Экономика., 2005,33-43б.
4. Г.С.Смағұлова «Аймақтық экономиканы басқару ... ... 2005, ... Г.С.Смағұлова «Аймақтық экономиканы басқару ... ... 2005, ... ... ... экономиканы басқару мәселелері», ... ... ... Қ.Ж, ... А.Н, ... З.Н, ... Алматы 2005,
3-17б.
8. Курс лекций по социологий, Болатова А.Н Алматы 2006, 5-12б.
|Аймақ ... ... ... ... |Халықтың |Аудандар | ... |
| ... км. |мың адам ... ... | | |
| | | ... ... | | |
| | | |км. ... | | |
| | | | | | | ... ... |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | | ... ... ... |2724,9 |14951,2 |5,7 |100 |160 |86 |41 ... |146,2 |148,9 |5,1 |5,0 |17 |10 |2 ... |300,6 |671,8 |2,2 |4,5 |12 |8 |1 ... |224,0 |1571,2 |7 |10,5 |16 |10 |3 ... |118,6 |457,2 |3,8 |3,0 |7 |2 |1 ... Қаз. |283,2 |1455,4 |5,2 |9,9 |15 |10 |6 ... |144,3 |985,6 |6,8 |6,6 |10 |4 |1 ... Қаз. |151,3 |603,8 |4 |4,0 |12 |2 |1 ... |428,0 |1330,9 |3,1 |9,0 |9 |11 |9 ... |196,0 |913,4 |4,7 |6,2 |16 |5 |4 ... |226,0 |607,5 |2,7 |4,1 |7 |3 |1 ... |165,6 |349,7 |2 |2,3 |4 |3 |2 ... |124,8 |745,3 |6 |5,0 |10 |3 |3 ... Қаз |98,0 |674,5 |7 |4,6 |13 |5 |4 ... Қаз. |117,3 |2150,3 |18 |14,2 |12 |8 |4 ... |0,3 |1175,2 |0 |7,7 |0 |1 |1 ... |0,7 |510,5 |0 |3,4 |0 |1 |1 |

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Есік қаласының экономикасы мен әлеуметтік аясының кешенді даму жағдайы және болашағы69 бет
Қазақстан Республикасындағы аймақтық саясат82 бет
Каспий аймағындағы мұнайқұбыр коммуникациялар геосаясатының экономикалық астары16 бет
ENRC компаниясы үшін РРЖ негізінде резервтік арна құру37 бет
Астананың гүлденуі - Қазақстанның гүлденуі30 бет
Жер ресурстарын қорғау және тиімді пайдалану5 бет
Испиджаб-сайрам және яссы-түркістан27 бет
Мұнай және газ4 бет
Туризм инфрақұрылымы9 бет
Шөл және шөлейіттік топырақтарға жалпы түсінік12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь