Тәуелсіз Қазақстан Республикасы

Қазақстан Республикасы . ұлан.байтақ, қуатты ел. Жер қойнауында да, жер бетінде де тұнып жатқан байлық мол. Жерінің ауданы жағынан Қазақстан дүние жүзіндегі ең ірі он мемлекеттің қатарына жатады.
Қазақстан 1920 жылы 26 тамызда құрылды және алғашқы кезде Қырғыз АКСР.і деп аталған. КСРО құрамына 1936 жылы он бес одақтас республиканың бірі болып кірді.
1990 жылы 25 қазанда Қазақ КСР.інің Жоғарғы Кеңесі мемлекеттік егемендік туралы Декларациясын қабылдады. Содан бері 25 қазан Республика күні болып жарияланды. Ал 16 желтоқсан . Тәуелсіздік күні.
Қазақстан Республикасы . егеменді ел, тәуелсіз мемлекет болғандықтан, 1991 жылдың 21 желтоқсанында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД), ал 1992 жылдың 2 наурызында Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше болып кірді. Өзіміздің егемендік құқымызды негізге ала отырып, 1995 жылы 30 тамызда Конституция (Ата заң) қабылданды. Ата заңды құрметтеу, жақсы білу және мүлтіксіз орындау . әрбір азаматтың қасиетті борышы. Оның қағидалары заңды түрде қорғалады.
Конституция бойынша мемлекет басшысы және ең жоғары лауазым иесі . Президент.
Қазақстан Республикасының заң шығару қызметін жүзеге асыратын Парламент екі палатадан тұрады. Жоғарғы палата . Сенат, төменгі палата . Мәжіліс деп аталады. Атқару қызметін Үкімет орындайды. Әкімшілік.аумақтық жағынан Қазақстан 14 облысқа, 160 ауданға бөлінеді. Мұнда 85 қала, 200.ден аса қала типтес кент бар.
Мемлекеттік тілі . қазақ тілі. Республикада 131 ұлт пен ұлыстың өкілдері тұрады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. Назарбаевтың Жарлығына сәйкес 1997 жылы Қазақстанның астанасы Алматыдан Ақмолаға көшірілді. 1998 жылы 6 мамырда Ақмола атауы Астана деп өзгертілді.
        
        §1. Тәуелсіз Қазақстан Республикасы
 
Қазақстан Республикасы – ұлан-байтақ, қуатты ел. Жер қойнауында да, жер
бетінде де тұнып жатқан байлық мол. Жерінің ауданы жағынан ... ... ең ірі он ... ... ... 1920 жылы 26 ... ... және алғашқы кезде Қырғыз АКСР-і
деп аталған. КСРО құрамына 1936 жылы он бес ... ... ... ... жылы 25 ... ... ... Жоғарғы Кеңесі мемлекеттік егемендік
туралы Декларациясын қабылдады. Содан бері 25 ... ... күні ... Ал 16 ...... ... ... – егеменді ел, тәуелсіз мемлекет болғандықтан,
1991 жылдың 21 желтоқсанында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД), ал
1992 жылдың 2 наурызында Біріккен ... ... мүше ... ... ... құқымызды негізге ала отырып, 1995 жылы 30 тамызда
Конституция (Ата заң) қабылданды. Ата ... ... ... білу ... ...... ... қасиетті борышы. Оның қағидалары заңды
түрде қорғалады.
Конституция бойынша мемлекет басшысы және ең жоғары лауазым иесі –
Президент.
Қазақстан ... заң ... ... ... ... ... палатадан тұрады. Жоғарғы палата – Сенат, төменгі палата – Мәжіліс деп
аталады. Атқару ... ... ... ... ... 14 ... 160 ауданға бөлінеді. Мұнда 85 қала, 200-ден аса қала
типтес кент бар.
Мемлекеттік тілі – қазақ тілі. Республикада 131 ұлт пен ұлыстың ... ... ... Н. Ә. ... Жарлығына сәйкес
1997 жылы Қазақстанның астанасы Алматыдан Ақмолаға көшірілді. 1998 жылы 6
мамырда Ақмола атауы Астана деп ... ... ... ... ... ... ... жерінде де басқа
республикалардағыдай, көптеген саяси-әлеуметтік өзгерістер болды. Қазақ
халқының ... бойы ... ... қолы ... Қазақстан Республикасы жас болса да дүниенің 145 мемлекетімен
сыртқы сауда байланыстарын орнатқан. Әлемнің 122 мемлекетімен экспорттық,
115 мемлекетімен импорттық ... ... ... ... ... ... нені ... Қазақстанның физикалық географиясын оқуға кіріспестен бұрын, бұл
пәннің саған не беретінін ойланып алуың ... Бұл, ... өз ... білу үшін ... Елің ... ... ... теледидардан
көріп, радиодан естіп, газет пен журналдардан оқып ... Өз ... ... бар. Егер ... Отан деген сөзді қалай ... ... оны ... ... ... ... анталаған
басқыншылардан бірнеше ғасырлар бойы арпалыса қорғаған ... ... дер ... ... сен ... одан әрі ... Туған Отанның
ұшқан құстың қанаты талғандай, жортқан аңның тұяғы тозғандай кең-байтақ
жері бар. Көк ... ... ... жайылымдар, шалқып жатқан егістік
жерлер, пайдалы кендер, кәсіптік аңдар мен құстар, сан ... ... ... қажетті табиғат қорлары. Міне, сол қорларды тиімді пайдалану үшін
табиғаттың қыр-сыры мен заңдылықтарын білуіміз ... сен өз ... ... ... ... оны ... қана қоймай,
болашақта гүлдене түсуіне қолыңнан келген үлесіңді қосуың қажет. Болашақ
ұрпақ ... ... ... ... үшін ... ... қорғап,
молайтып отырудың маңызы зор.
Сонымен, біз Қазақстанның табиғатын оқып үйренуіміз керек. Физикалық
географияның ... ... ... – географиялық қабық және оның
бөліктері. Географиялық қабықтың, яғни табиғат кешенінің құрамды ... ... ... ... – тау ... ауа, су, ... өсімдік
және жануарлар дүниесі жатады. Табиғат компоненттері зат пен ... ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі шаң-тозаңдар (литосфераның бөлшектері) су буы арқылы
атмосфераға тарайды. Ал тірі ... ... ... ... ... да кездеседі. Табиғат компонент терінің
мұндай күрделі ұштасуының нәтижесінде табиғат кешендері ... ... ... ...... ... болатын географиялық қабық. Ол
Жердің беткі жұқа қабатын қамтиды. Нақ осы ... ... ... ... Күн сәулесінің жылуы түгелдей ... ... Әр ... ... ... ... ... ішкі энергиясының да
әсері зор. Географиялық қабықтың жоғарғы және төменгі ... ... ғана ... ... тас ... ... ... бөлігін (4–5
км тереңдікке дейін), атмосфераның төменгі бөлігінде (20–25 км), ... ... тірі ... шоғырланған. Географиялық
қабықтың қалыптасуының негізгі ерекшелігіне онда адам ... мен ... ... өмір ... ... ... қабықтың қалыңдығы
салыстырмалы түрде 30–40 км-ді құрайды. ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Оларды аумақтық табиғат
кешендері (АТК) деп ... ... ... ірі бөліктері ... мен ... ... ... 7-сыныпта таныстыңдар. Құрлықтар
мен теңіздер де алуан түрлі ... ... ... Ірі ... ... ... ... үстірттер мен таулы қыраттар, табиғат
зоналары, ... мен ... т.б. ... – әр ... ... аумақтық
табиғат кешендері.
Пәннің мазмұны. Қазақстан жерінің табиғат кешендерін оқып үйренгенде
табиғаттың жеке және ... ... ... ... ... осы ... ... қалай келгенін, қазіргі кезде онда қандай
өзгерістер болып жатқанын білу үшін әрбір табиғат ... ... ... ғана ... кешенінің біртұтастығына көзіміз жетеді. Табиғат
компоненттерінің ... ... және ... ... ... ... өзгерістерге ұшырап, дамып отырады. Мысалы, Еуразияның
солтүстігінде антропоген дәуіріндегі мұзбасулар Қазақстан жеріндегі табиғат
компоненттерінің ... ... ... ... ... дәуірінде емен,
шамшат, шаған, қызыл қайыңнан тұратын қалың ну ормандар өскен, керіктер
(жираф), ... және ... ... ... Бұл ... түгел жойылып кеткен. Өсімдік жамылғысы да өзгеріп, ... ... болу ... ... ... ... Мұзбасу кезеңінен
кейін климаттың өзгерісі осы күнгі табиғат зоналарының қалыптасуына ... Бұл ... жер ... ... компоненттерінің арақатынасы мен бір-
біріне әсерінен жер бедерінің өзгеруі жайлы түсінігімізді ... ... ... ... ... ... ... үшін ондағы ... білу ... ... ... ... ... ал ... пен
жануарлар дүниесінің өзгерісі ... ... ... бірге өсімдіктер
жануарлар дүниесінің таралуына негіз бола алады (себебін түсіндіріңдер).
 
 
Кенді Алтай
 
Оқулықтың бірінші бөлімінде – Қазақстан табиғатына ... ... ... табиғат компоненттері жеке-жеке оқытылады. Ал аумақтық табиғат
кешендері ... ... ... ... Мұнда Қазақстан
жеріндегі ірі-ірі 9 ... ... ... Аймақты әрі қарай жіктеу
негізінде олардағы табиғат зоналары, ішкі ерекшелігі бар келесі ... ... ... ... Ірі аймақтар шегінде өзіндік
құрылымға ие кішірек табиғат кешендеріне ... ... ... ... үстінде жатқан Шығыс Еуропа жазығына климаты, топырағы ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл аймақтың
қазақстандық бөлігінде дала, шөлейт және ... ... ... кешендері
айқын көрінеді. Сарыарқа аймағында мұнан да ұсақ бөліктерге ажыратылады.
Мәселен, Көкшетау, ... ... ... т.б. бір-бірінен дербес әр
түрлі табиғат кешендерін құрайды.
Географиялық білімдердің көздері. ... ... ... оқып ... үшін ... ғана ... ... Туған өлкеңмен
(облыс, аудан) кеңірек танысу үшін жалпы географиялық және ... ... ... карталар оқулықта да берілген, ал ... ... ... томдық «Қазақ КСР атласы», Қостанай, Қарағанды ... ... ... және А. С. ... К. Д. Каймулдинованың «Қазақстанның
физикалық географиялық атласы» 2004 жылы жарық көрді.
Тақырыптық карталар жекелеген табиғат ... ... ... ... және т.б.) ... ал ... ... карталар жер бедерін, елді мекендерін, жол қатынастарын,
шекараларын қамтиды. Картаны жақсы оқи ... ... оның ... ... ... ... қана қоймай, сондай-ақ Қазақстанның ормандарын,
көлдерін, тың және ... ... ... ... сирек орман
басқан шағыл құмды шөлдерді т.б. көз алдына елестетеді.
Географиялық әдебиеттердің білім берудегі ... зор. ... ... орыс ... бірнеше кітап топтамалары жарияланды. 12 томдық «Қазақ
Кеңес ... 4 ... ... ... ... ... ... М. Өтемағамбетовтың «Қазақстанның физикалық географиясы», Ә.
Бейсенованың «Қазақстанның ... ... және ... ... ... атты еңбектерінің оқушыларға берері көп екені ... ... ... оқу ... сондай-ақ мектеп
бітіргеннен соң білім деңгейін көтеруге жәрдем беретін ... ... мен ... бар. Олар «Географиялық энциклопедиялық сөздік»,
«Қысқаша географиялық энциклопедия», «Орысша-қазақша ... ... ... «Қазақтың географиялық атауларының
сөздігі» т.б. ... ... ... ... бері ... ... ... бөлім
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ФИЗИКА-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
 
§3. Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары
 
Қазақстанның географиялық орны. Қазақстан аумағы 2724,9 мың км2-ге ... ... ... ... ... ... ең ірі ... жатады. Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан
және ... ... ... алады. Біздің еліміз Франциядан 5 есе,
Италиядан 9 есе, ... 11 есе ... ... ... ... Франция, Испания, Германия, Аустрия, Нидерланды және ... ... ... ... ... 15 млн ... Қала халқының үлесі 56%-ды құрайды.
Қазақстан халқының орналасу тығыздығы 1 ... ... ... 5,4 ... ... ... орталығында орналасқан, екі дүние бөлігін
қамтиды. Кіші батыс аймағы Еуропада, ал көлемді шығыс аймағы ... ... ... екі ... ... ... ... тұрғындарының Еуропа
мен Азияға күнде саяхат жасауға мүмкіндіктері бар. ... ... ... Ресейде де бар. Республика жерінің шеткі нүктелері 55°26' ... с. е. және 45°27' – 87°18' ш. б. ... ... ... ... ... ... мұхит пен
Атлант мұхитынан, сондай-ақ Үнді ... мен ... ... мұхитынан
бірдей дерлік қашықтықта орналасқан. Оның ... ... ... ... ... климатының өзіндік ерекшелігін қалыптастырады.
Қазақстан батысында – ... ... ... ...... ... ... 3000 км-ге, солтүстіктегі – Батыс Сібір жазығынан,
оңтүстіктегі Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне ... 1600 ... ... республиканың географиялық орны оның табиғат жағдайларын
анықтайды. Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және ... ... Дәл сол ... ... ... ... ... ал Батыс Еуропа субтропиктік климатымен ерекшеленсе, ... ... ... ... ... Қазақстан аумағы табиғатының
бір шетінің екінші шетінен айырмашылығы үлкен. ... ... ... шие мен өрік гүл ... ... ... солтүстігінде әлі
суық, қарлы боран соғып тұрады. Қазақстан жерінде қатаң ... мен ... Азия ... ... ... ... қарай республика жерінде
орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. ... шеті (45°27' ш.б.) ... және ... ... маңына, ал шығыс
нүктесі (87°18' ш.б.) Бұқтырма өзенінің бастауына сай келеді. Ендік бойымен
батыстан ... ... ... ... ... ... ... арта түседі. Қазақстанның оңтүстік-шығысы мен шығыс таулы
өңірлерінде ландшафттардың күрделене түсетін алуан түрлі ... ... ... ... ... ... барлық өңірлерінде
жылдың төрт мезгілінің ауысуы айқын байқалады.
Қазақстан Каспий теңізі арқылы Әзірбайжан, Иран елдеріне, Еділ өзені және
Еділ – Дон ... ... Азов және Қара ... шыға алады. Еліміздің
көп бөлігі жазық, үстіртті ... ... Ол ... ... шаруашылық
жұмыстарын дамытуға мүмкіндік береді.
Шекарасы. Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 15000 км-ден астам, ... ... ... ... арқылы, ал 3000 км-ден астамы Каспий және Арал
теңіздері арқылы ... ... ... және ... (6467 км) ... Республиканың Алтайдан Тянь-Шаньға (Хантәңірі массивіне) дейінгі
1460 км-ге ... ... ... ... Қытай Халық Республикасымен
арадағы мемлекеттік шекараға сай келеді. Ал ... ... ... Түрікменстанмен – 380 км, Өзбекстанмен – 2300 км ... – 980 км ... ... ... батысында – Каспий
маңы ойпаты мен Жалпы Сырт қыратының біраз жерін, солтүстігінде Батыс Сібір
жазығының оңтүстігін; оңтүстігінде ... ... ал ... мен оңтүстік-
шығысында Алтайдың батыс бөлігінің, Сауыр, Тарбағатай жоталарының, ... ... ... және ... ... ... ... Республика шекарасы кей жерлерде Каспий және Арал теңіздерінде,
Алтай және ... ... ... ... сай келеді.
§4. Қазақстан аумағындағы уақыт айырмасы. Сағаттық белдеулер
 
Бүкіл әлемде барлық адамдар белгілі уақыт бойынша өмір сүреді және жұмыс
істейді. ... ... үшін ... ... ... уақытты есептеу
тіпті де қарапайым мәселе емес. Бүкіл дүние жүзі ... ... ... өлшенеді. Ол өлшемдер: секунд, минут, сағат, тәулік, жыл.
Әр елдің географиялық орны мен ... ... ... ... жергілікті және жазғы уақыт деген ұғымдар туады. Уақыттың ... ... өз ... ... және Күнді (жыл) айналуының
нәтижесі екені белгілі.
 
 
Сағаттық белдеулер картасы
 
Белдеулік уақыт. Адам ... ... ... үшін ... бойынша Жер шары 24 сағаттық белдеуге бөлінген. Әр сағаттық белдеу
15°-тан тұрады. ... ... ... ... ... ортаңғы меридиан
бойынша есептеуге келісілген. Сондықтан бір сағаттық белдеудің ішіндегі
уақытты белдеулік уақыт деп ... 24 ... ... өз нөмірлері
(сандары) бар: 0-ден 23-ке ... ... ... ... ... ... ... болып қабылданды. Гринвич меридианынан 7°33' б. ... 7°30' ш. б. ... ... ... ... өзі 24-ші де). Белдеулердің
есебі осыдан шығысқа қарай жүргізіледі. Яғни 7° 30' ш. б. пен 22° 30' ш. ... ...... ... 22° 30' пен 37° 30' ... ... белдеу, 37° 30' пен 52° 30' аралығы – ... ... одан ... ... ... 24-ші нөлдік белдеуге ... ... ... ... ... ... уақыттан дәл 1 сағат айырма жасайды.
Мысалы, Стокгольм, Берлин, Прага қалаларында ... ... 1 ... ... ... ... ... Киевте (екінші белдеу) 2 сағат 30 минут,
Баку, Тбилисиде (үшінші ... 3 ... 30 ... ... ... ... ... белдеулердің шекаралары
меридиандар бойынша дәл жүргізілмегендігін байқаймыз. Олар ... ... ... ... қалаларды айналып өтеді. Бұл бүкіл
облыс (елді мекендерімен бірге) 1 сағаттық белдеуде ... ... ... болу үшін ... ... ... ... төртінші,
бесінші, алтыншы сағаттық белдеулерде ... ... ... шағын
жерлерін қамтитын бесінші және алтыншы белдеулері біріктіріліп, бесінші
белдеуге енгізілді.
Еуразияның батысында күн ... ... оның ... ... күннің таңы
ата бастайды. Сондықтан қандай сағаттық белдеуді жаңа тәуліктің басы ... ... ... маңызды мәселе туады. Жылдың тәуліктерін шатастырмау
үшін халықаралық келісім бойынша даталардың ауысу сызығы ... ... ... он ... сағаттық белдеуде, шамамен 180° меридиан
бойымен солтүстік полюстен оңтүстік полюске ... ... ... Осы
сызықтан батысқа қарай Жер шарында күнтізбенің жаңа ... – жаңа ... ... Белдеулік уақыт Қазақстан жерінде 1 сағат ілгері
қойылған. Ол 1930 жылы 16 ... КСРО ... ... ... Мұны ... уақыт деп атайды. Негізгі мақсаты – ... ... ... ... пайдалану және электр энергиясын үнемдеу.
Сондықтан Қазақстан Республикасында 1981 ... ... ... ... ... күн ... ... Сол себептен наурыз айының соңғы
жексенбісінде сағат тілі бір ... алға ... Біз ... бір сағат
ерте бастап, тәуліктің жарық ... ... ... үйге ... ... айының соңғы жексенбісінде жазғы уақыт алынып, ... ... ... бір ... кейін шегіндіріледі.
Жергілікті уақыт. Жер шары өз білігінен батыстан шығысқа қарай бір
тәулікте толық айналып ... ... ... ойша ... ... ... глобустағы Қазақстан жерін қаратсақ, күндізгі уақыт екенін
көреміз. Ал қарама-қарсы жағында түн ... Егер ... өз ... ... ... шығысқа, яғни сағат тілі қозғалысына қарсы бағытта
айналдырсаң, күн мен түн ... ... ... Күн ... Жер ... ... Бұл сәтте әр меридианның өз уақыты бар, ол солтүстік
полюстен оңтүстік полюске дейін ... ... ... Бұл ... уақыт деп аталады. Жер өз шеңберін (360°) бір ... ... ... ... көп алшақ емес батыс не шығыс бағыттағы қандай да ... ... онша көп ... ... ... Алматы, Талғар
әр меридианда орналасқан. Олардың жергілікті уақытында ... ... ... ... бар. ... ... Киев, Ташкент қалаларының
өзінің жергілікті уақыттары болған. Бойлықтар ... ... ... елді ... мен ... арасында уақыт айырмашылығы үлкен. Әр
пункттің жергілікті ... ... ... Бұл дұрыс та. Егер әр пункт
өз уақыты бойынша қызмет істесе, әр ауылдың уақыты әр ... ... еді, ... мен ... ... да ... уақытқа қарар еді. Осындай жергілікті
уақыттар шаруашылық және ... ... ... ... ... мен ... байланыстарында ыңғайсыздық туғызған. Алыс сапарларға
шыққан кезде (ұшақпен ұшу, теңізбен ... ... ... уақыт бойынша
есептеу қолайсыз. Сондықтан оны жеңілдету үшін 1884 жылы ... ... ... ... белдеулер бойынша жүргізу енгізілді.
 
ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
 
§5. Қазақ жері туралы ерте кездегі географиялық мағлұматтар
 
Қазіргі Қазақстан ... ... ерте ... бері ... ... елді мекеннің көне тарихы сол жердің табиғатының тарихы болып
есептелінеді. Табиғаттың тарихы сол аймақтағы ... ... ... ... жатқандықтан Қазақстан жеріндегі көне тарихи
ескерткіштердің сақталуы сол жердің ... ... ... Мұны
палеолит дәуіріндегі қоныстардың орны дәлелдейді. Қазақстан аумағындағы тас
ғасырдың көне ... ... ... ... сағасынан,
Бетпақдаладан, Бұқтырма өзенінің бойынан т.б. жерлерден табылған. Қола
дәуірінде Қазақстан металл қорытудың ... ... ... ... Қаратау, Жезқазған және т.б. жерлерден өндірілген темір қорытылып,
балқымалардан өткір жүзді құралдар, саймандар жасалған. Сол кезде Қазақстан
жерінде өмір ... сақ ... ... ... алынған үлгілерінде
бағалы металдардан жасалған әшекейлер көп кездеседі. Оған Алматыға жақын
Есік қорғанынан табылған «Алтын киімді ... ... ... ... болады.
Онда сақ жауынгері алтын әшекейлермен қапталған киіммен жерленген. Осындай
жағдайларға байланысты Қазақстан жері туралы мәліметтер ерте ... ... мен ... ... ... ... ... деректі Геродот (б.з.б. V ғ.) өзінің «Тарихына»
кіргізген. Ол Каспий теңізінің алып ... ... оның ... сулармен
жалғаспайтын тұйық алап екенін, солтүстіктен оңтүстікке созыла біткен жалпы
пішінін ... ... ... ... ... ... көз жетпейтін ұлан-
ғайыр, жазық дала» жатқанын, Жайық өзенінен әрі қарай «тастақты ... ... ... ... Орал ... барын жазған. Геродот жасаған «Жер
пішіні» ... Сар ... Лик ... Сергис (Жем) өзендері
бейнеленген. Бірақ ... ... мен ... ... ... ... ... кейінгі Қазақстан жайлы мәліметтерді ежелгі
Рим ғалымдары Страбон мен Птоломей еңбектерінен кездестіреміз.
Страбон (б.з.б. 63–24 ж.) Каспий ... ... алап ... ... шығанағы санаған. Ол кезде теңіздің бәрі мұхитпен жалғасып жатады
деп ойлаған. Арал теңізін ... ... ... ... ... Ол Сырдария (Яксарт) мен Әмудария (Окс) жөнінде дұрыс мәлімет
қалдырған.
Птоломей (б.з. 90–160 ж.), негізінен, ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде жер туралы картографиялық
деректерді ... Ол ... ... ... теңізін тұйық алап ретінде
көрсеткен. Бірақ оның пішінін шығыстан батысқа қарай созылған күйде қате
бейнелеген. ... мен ... ... ... деп есептеген. Арал
теңізін (Оксиан) картаға түсірген. Алыс өлкелердің картаға түсірілуіндегі
қателіктеріне қарамастан, ... ... ... ... ... ... мен ... бойымен көрсетуде, күннің ұзақтығын анықтауда ... ... ... бұрынғы ІІ–І ғасырларда Қазақстанға ... Чжан Цянь мен ... ... ... ... Жетісу
бойының, оны мекендеген Үйсін елінің табиғаты мен тұрмысы, Ақсу, Шу, Талас
өзендері туралы мәліметтер ... Осы және ... ... ... сол ... ... Орталық және Орта Азияның картасын жасаған.
Оған Жетісу, Сырдария, Талас алқаптары кірген.
 
§6. Ұлы ... ... ... жолы – ... ... ... ... ескерткіштердің бірі.
Біздің дәуірімізден бұрынғы ІІ ғасырдан ... бұл жол ... ...... пен ... ... жалғастырған көпір болған. Оның
Қазақстан ... ... ... ... VІ ғасырдан бастап, екі ... және ... ... ... кең ... Бірінші жол
Қытайдан басталып, Шығыс Түркістан (Қашғар) ... ... ... ... Арал ... ... ... Маңғыстауға, Жайықтың
төменгі ағысына, Еділ мен Дон жағалауларына, Кавказға, Қара ... ... Таяу ... пен ... әрі ... ... елдеріне өткен
(жоғарыдағы схеманы қараңдар). Бұл бағыттағы Батыс пен Шығысты жалғастырған
өзен Сырдария болған.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы ... ...... ... Құлан,
Тараз, Аспара, Сығанақ, Отырар, Шауғар, Янгикент.
 
 
Жібек жолы және көне қалалар мен ескерткіштер
 
Екінші жол ... ... ... ... ... (Шу, ... ... Жоңғар, Іле, Қырғыз, Талас Алатауларын ... ... ... Одан Самарқан, Бұхара, Мерв арқылы Кіші Азиямен,
Византиямен жалғасқан. Бұл ... ...... ... ... Тараз, Қойлық, Сауран. Бұл қалалар орта ғасырларда Жапониядан, ... ... ... ... ... ... мен Византияға сапар шеккен
саудагерлер жолының орталықтары болған. Осы ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия
мен Қазақ өлкесін әлемге әйгіледі.
Ұлы Жібек жолы көп ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтауда тарихи қызмет атқарды. Бұл ... ... ... ... ... де бар. Олар ... ... үй), ат әбзелдерін жасау өнерін, кілем тоқуды, күмістен түрлі әсемдік
бұйымдарды соғуды, бай ауыз ... мұра етіп ... ... ... – Есік және ... қорымдарынан табылған «Алтын киімді адам»
ескерткіштері, Шығыс Қазақстандағы Берел қорымынан табылған олжалар.
Ұлы ... ... ... ... ... картографиялық негізде
орындалды. Сонымен қоса, ежелгі дәуірлердегі археологиялық ескерткіштер мен
Жібек жолы жайында 7-сыныпта «Орта ... ... ... ... білімдеріңді география пәні арқылы кеңейте түсесіңдер. Жібек ... ... ... ... ... ірі ... ... көршілес елдермен байланыс жасауға қолайлылығы мен орналасу
ерекшелігіне ... ... ... ... ... 55 ... ... Жайықтың оң жақ жағасында
бір кездегі атақты Сарайджук ... ... ... орны ... іргесі ХІ ғ-да қаланған, гүлденген дәуірі ХІІІ–ХІV ғ-лар аралығы.
Қала Еуропа мен Азияны жалғастыратын ... жолы ... ... Мұнда
салтанатты сарайлар, керуен-сарайлар, моншалар, мешіт-медреселер салынған.
Қала Алтын Орда хандары жерленген қасиетті орынға айналған.
Тараз. ... ... ... ... ... ... Бұл ... дерек грек елшісі Земархтың хабарламасында айтылады, ал 630 ... ... ... ірі ... ... ретінде сипатталады. Тараз
VІІ–VІІІ ғасырда Ұлы ... ... ... ... және ... ... ... оңтүстіктің күміс кендері мен терістіктегі қимақтарға
баратын керуен жолдары тоғысатын.
Х ... араб ... ... ... деп ... ...... халқы тығыз қоныстанған, қамал сыртынан терең орлар ... ... және ... елді ... бар ірі бекіністі қала».
Тараз қазіргі Тараз қаласының орнында орналасқанын алғаш В. В. ... ... ... М. Е. ... А. Н. ... Е. И. Агеева,
Г. И. Пацевич, Т. Н. Сениговалар ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде Тараздағы өмір б. з. І
ғасырда пайда болып, ХVІ ғасырға дейін өмір сүрген деген қорытынды ... ... ... ірі ... ... Сырдарияның Арыс
өзеніне құяр сағасына таяу орналасқан. Отырар қаласының аты VІІІ ғ-дан
бастап аталғанмен, оның ... ... ... ІІ ғ-да ... ... ... ... Қаңлы (Кангюй) мемлекетінің тарихымен ... ІХ ... ... бастап Отырар (Фараб деп те аталған) Самани
әулеті мемлекетінің ықпалында болды. Осы кезеңнен бастап бұл өлкеде ... ... ... ... қууды көздеген» саяхаттары адамдардың ой-
өрісін кеңейтті, ... ... мен ... ... таралуына
ықпалын тигізді. Энциклопедист-ғалым әл-Фарабидің осы ... ... ... алып жатқан ауданы 200 гектарға жетіп, нағыз ... ... Орта Азия мен ... ... ... мен ... ... шапқыншылығы тежеді. 1219 жылы күзде монғолдар қаланы қоршап,
6 айдан кейін басып кіріп, халқын ... ... ... кезде қала
орны ғана сақталған.
Құлан. Орта ... ... ғ.) ... қаланың орны. Жамбыл облысындағы
Тұрар Рысқұлов ауданының орталығы Құлан ауылы. Қала туралы алғашқы ... VІІ ... ... ... ... Ибн ... Құдам
жолжазбаларында Құлан Тараз қаласының шығысына таман, Ұлы Жібек ... деп ... ... Құланды 10 ғ-да былай сипаттады: «Күмбезді
мешіті бар, мықты қоршалған қамал. Бұл үлкен ... ... ... ... ... ... ж. ... Республикасы Ұлттық Ғылым
академиясының (ҰҒА) археологиялық экспедициясы (Қ. А. Ақышев) зерттеп,
қазіргі Тұрар ... ... ... ... ... ... ежелгі Құлан қаласының орны деген қорытындыға келді.
Қойлық, Қаялық Іле алабындағы аса ірі ежелгі қаланың орны (ІХ–ХІІІ ғ.).
Қойлық ... ...... ханның ордасы болған. Бұл қала туралы монғол
қағаны Мөңкеге жіберілген француз ... ... де ... 1253 ... «Біз сол ... бұрын базары болған және оған көптеген
көпестер қатынап тұрған Қаялық деген үлкен қала ... – деп ... ... орны ... ... ... бар. ... Республикасы
ҰҒА археологтары жүргізген соңғы жылдардағы археологиялық зерттеулер
қаланың орны қазіргі Алматы облысы, ... ... ... ... ... ... ... анықтады.
Алаша хан күмбезі. Х–ХІ ғасырлардағы архитектуралық ескерткіш. Қаракеңгір
өзенінің оң ... ... ... ... ... 10 ... ... тоқылған кілем (алаша) өрнегімен қаланған. Алаша хан ... аңыз ... ... ... ... батыр, байтақ далада
тұңғыш рет ірі мемлекет құрған хан болған.
Қорқыт ата ескерткіші. ... ата ... ғ-да Сыр ... өмір ... ... ... күйші, аңыз кейіпкері. Қорқыт өз өмірінде үш хан ... ... ... уәзірлік қызмет атқарған.
Қорқыт әлеуметтік заң негізін жасап, ... ... ұйық деп ... оны
сыртқы жау шабуылынан қорғау, жер-суды белгілі бір тәртіппен пайдалану т.б.
салаларға бөліп ... ... ... ... кикілжіңдерді әділ шешіп
отырған. Сырдария жағасында 1950 жылға дейін жергілікті халық қобыз ... ... ... ... ... мазарын 19 ғ-да Ә. А. Диваев пен И.
А. Кастенье ... 19 ... ... ... ... ... ... Сырдария арнасының ауытқуынан Қорқыт мазарының қалдығы 1960
жылы шайылып кетті.
1980 жылы Қызылорда облысындағы Жосалы ауылынан 18 км ... ... ата ... ... Қорқыт ата ескерткіші қайта тұрғызылды.
Ахмет Йасауи кесенесі – көне архитектуралық ескерткіш. ... ... (XІІ ғ.) ... оның ... іргесіне ХІV ғ-дың аяқ шені мен
ХV ғ-дың ... Әмір ... ... ... Бұл ... ... халықтарының тәу ететін орталығы болған. Ахмет Йасауи кесенесі – БҰҰ-
ның дүниежүзілік ескерткіштері ... ... Бұл ...... лағыл маржанын біздің заманымызға дейін жеткізген ғажайып асыл
туындылардың бірі.
Саудакент. Орта ... ірі ... ... ... ... ... Байқадам кентінің маңында орналасқан. Ежелгі деректерде
ол Сугулхан (Х ғ.), ... ... ... ғ.) деген атпен ... ... ... Қаратаудың солтүстік бөктері арқылы өтетін керуен
жолы бойындағы ірі сауда мен қолөнердің орталығына айналған. ҚазКСР ҒА-ның
Орталық Қазақстан археологиялық ... ... ... ... 11
мұнаралы дуалмен қоршалған ескі қаланың орнын аршып алған. Қала ... ... ... жасалған түрлі ыдыс-аяқтар оның VІ–ХV ғасырларда
өмір сүргенін дәлелдейді.
Қазір Жібек жолының тарихын зерттеу, оны ... осы жол ... ... ... ... байланыстарын ұлғайту қайта қолға
алынып отыр. 1987 жылы ... бас ... ХХІV ... «Ұлы
Жібек жолын зерттеудің халықаралық жобасын» қабылдады. Оған Грекия,
Португалия, Египет, Италия, ... ... ... Оман, Шри Ланка,
бұрынғы Кеңестер Одағы қатысты. «Адамды қоршаған орта, жер мен ... ... және ... атты бағдарламалар бекітілді. Осы
бағдарламаларды іске асыруға қатысты 1991 жылы ... ... ... ... комитет құрылды. Ұлы Жібек жолы көне дәуірде де қазірде Еуразия
халқы үшін ... ... ... рухани мәселелерді шешуде маңызы үлкен.
§7. Қазақстан жері туралы орта ғасырлардағы георгафиялық деректер
 
Орта Азия мен ... ... ... ... ... байланысты
VІІ–VІІІ ғасырлардан бастап араб саяхатшылары келе бастайды. ... ... ... білген мәліметтерімен толықтырып,
бірсыпыра деректер қалдырған. Олардың ішінде ибн ... ибн ... ... ... ... ибн ... еңбектері аса бағалы. Бұлардың
жолжазбаларында Фараб (Отырар), Тараз (Талас), ... ... ... ... мен Сырдария, Шу, Жайық, Жем өзендері жайлы мәліметтер
келтіріледі.
Әл-Истахри Арал теңізінің картографиялық бейнесін ... ... ... ... мен оған таяу шөл ... жайлы жазған. Ибн-Хаукаль
Орта Азияның картасын сызған. ... ... ... ...... ... жерін басып өткен. Ол жазбаларында сол ... ... Жем, ... ... Жайық, Ырғыз т.б.) мен ... жер ... ... ... Саяхатшы Шалқар көлінде болған.
Солармен қатар, Қазақстан табиғатын танып білуде ... ... ... ... ... да ... зор. Олардың ішінде әл-Фараби
мен Махмуд Қашғари сияқты белгілі ғұламалар бар.
Әбу Наср ... ... ибн ... ибн ... ... (870–950)
Отырар (арабша аты – Фараб) қаласында туған. Бұл қала кезінде Орта Азия
мәдениетінің ірі орталығы ... Жас ... ... ... алған әл-Фараби
кейін Египет, Сирия, Ирак елдерінде болып, білімін толықтырған. Ұлы ғалым
дәрежесіне жетіп, «Шығыстың Аристотелі» атанған.
Әл-Фараби ... өз ... ... ... ... ... ... Оның «Ғылымдардың шығуы», «Ғылымдар тізбегі» атты еңбектерінде
табиғаттану мәселелеріне ... ... ... Ол ... ... ... есептерге негіздейді. Бұл тұрғыда оның аспан
шырақтарын ... ... ... ... ... Күн мен ... ұзақтығын есептеп шығаруы көңіл аударады. Ол ... ... ... ... ... ... ... тырысады. Осыған
лайықтап күнтізбе (календарь) ... ... күн ... ... ... ... жолымен түсіндіру арқылы жасалған.
Сырықтың (қаданың) көлеңкесін өлшеу – ежелден келе жатқан әдіс.
Іс жүзінде оны былай ... ... ... ... қаданың көлеңкесі
ұшынан шеңбер жүргізеді. Тал ... ... ... ... ол түскі
бағыттың екінші бағытына ... да, ... ... ... ол тағы ... ... ... жетеді. Шеңбер бойындағы осы екі нүктенің арасы
– түстік (меридиандық) сызықтың нүктесі. Сол ... ... ... ... меридиан шығады. Мысалы: бірінші нүктеде сағат он екі
болады.
Осыдан солардың арасындағы шеңберлік градусты өлшеу, ... ... ... ... Ол күн ... (көлеңке әдісінің) негізін кең түсінген.
Басқаша айтқанда күн сәулесін сызық, Жер шарын ... ... ... ... ... ... ... сағат мезгілін есептеп шығарған.
Махмуд Қашғари (толық аты-жөні – Махмуд ибн әл-Хусейн ибн Мухаммед – 11
ғ). Оның ... ... ... соның тұрғыны болғанымен, өмірінің ... ... ... ... ... ... осы Баласағұн қаласында
туған Махмуд Қашғари арабша жоғары білім ... өз ... аса ... ... Араб ... ... білген және өз білімін туған
халқының тілі мен әдебиеті, тарихы мен ... ... ... жүргізуге жұмсаған. Махмуд Қашғаридің «Диуани луғат-ат-түрк»
(«Түркі лексикасының жинағы») атты еңбегі географиялық тұрғыда да ... ол сол ... ... ... орналасу реті мен қалалардың,
таулардың, өзендердің аттарын келтіріп, оған ... және ... ... ... ... алып ... ... Қашғаридың
қолжазба күйінде сақталған «Дөңгелек картасы» өте көңіл аударарлық. Бұл
картаны К. ... А. ... И. И. ... Ш. Д. Алиев және басқалары
зерттеген. Зерттеушілердің бәрінің ойы бір ... ... ... ... ... ... Меккені алса, Қашғари Қашғария мен Жетісуды,
Баласағұн қаласын алған. Қалалар мен ... ... ... Орта Азия ... ... және ... ... берген.
Бірінші рет Тянь-Шань ... ... ... орналасқаны жөнінде
мағлұмат берген.
 
 
Қазақстан жерін зерттеген саяхатшылар жолы
 
Монғол шапқыншылығы ... ... ... Қытай саяхатшылары Елюй Чу-
Цай (1219 ж.) мен Чань Чунь (1221 ж.) Іле ... ... ... ... ... ... ... қаласында болған. Олар жергілікті
халықтардың егіншілікпен ... ... ... ... өлке ... бай ... және шарап жасаумен айналысқанын мәлімдейді. ... ... ... ... сипаттайды.
ХІІІ ғасырдан бастап Орта Азия мен Қазақстанға еуропалық саяхатшылар мен
елшілер келе бастайды. Олардың ішінде итальяндық ... ... (1245 ... ... Вильгельм де Рубруктің (1253) саяхаттары маңызды. Карпини өзі
Монғолияға бет алып ... ... ... Жайық өзені, Тянь-Шань,
Тарбағатай таулары, Сырдария, Алакөл алқаптары жайлы мәліметтер ... ... ... ... ... Арал, Шу, Жетісу, Іле, Балқаш т.б. ... ... ... ... ... өткен жерлерін ... ... ... жалпы табиғаты жағдайына, оның ерекшеліктеріне
көңіл бөлмейді. Қазақстанның жалпы жер көлемі ... да ... ... Оның жер ... ... ... ... Алайда бұл
саяхаттардың кейінгі зерттеушілер үшін қосымша мәліметтер бергені даусыз.
 
§8. XVІ–XІX ... ... ... ... ... ... бастап Қазақстан туралы географиялық мәліметтер орыс
мемлекетінің ресми орындарында ... ... ... мен Қазақстан
арасында дипломатиялық, экономикалық байланыстардың ... ... ... қазақ жері туралы деректерді арнайы жіберілген елшіліктер
арқылы да, саудагерлер мен ... ... да ... ... ... ... ... мемлекеттік шекаралары жайында
деректер толыға түсті. Сол мәліметтерге ... ... ... патшаның
өтініші бойынша Қадырғали Қосынұлы Жалаири (XVІ ғ. аяғы – XVІІ ғ. басы)
(«Жами ат-тауарих») ... ... атты ... ... мен оның ... өте қызықты кітап дүниеге келді. Онда қазақ ... ... ... ... Қазақстан қалалары, өзендері мен ... ... кең ... ... XVІІ ... Қазақстан аумағы С. Ремезов
жасаған «Сібірдің сызба кітабы» атты картаға кіреді.
XVІІІ ғасырда орыс ... І Петр ... ... күшейтуге
ерекше көңіл бөлді. Қазақстан жерін Шығыс елдеріне шығатын «қақпа әрі ... Оны ... ... жоспарларын жасады. Осыған орай ол
Қазақстанға әскери ... ... ... ... мен Сібірмен
шекаралас өлкелерді зерттеуге тапсырма берді. 1734 жылы ... ... 1768 жылы ... ... ... ... ... П.С.Паллас, И. П. Фальк, И. П. Рычков сияқты
ғалымдар қатысты. И. Муравин мен А. И. Бутаков Арал ... мен ... Г. С. ... ... ... ... ... Қазақ
жерін жалпы-географиялық тұрғыда зерттеген бұл ғалымдардың еңбектерінде,
жаңа деректермен қоса табиғаттың ... ... ... ... ... ... Осы және ... материалдарды жинақтау негізінде
А. И. Левшин 1832 жылы ... ... ... ... ... ... атты ... жазды. Мұнда Қазақстан жеріне тұңғыш
рет салыстырмалы түрде толығырақ географиялық сипаттама берілді.
Қазақстан табиғатын шын ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан басталады. Бұл тұрғыда П. П. ... Н. А. ... ... И. В. Мушкетовтың, А. Н.
Красновтың, Л. С. Бергтің сіңірген еңбектері айрықша.
П. П. ... ...... ... ішінде Тянь-
Шань тауын зерттеген алғашқылардың бірі. 1856–1857 жылдары ол Орталық және
Солтүстік Тянь-Шаньға бірнеше экспедиция ... ... ... бөктеріне
дейін жеткен. Соның нәтижесінде ол биік таудағы қар белдеуінің биіктігін,
ондағы мұздықтарды анықтап, бұл тау ... ... ... ... Сол ... Еуропа ғылымында қалыптасқан Тянь-Шань
жанартау әрекеті нәтижесінде пайда болған деген ұғымды теріске шығарады. Ол
Тянь-Шань тауларының ... мен ... ... бақылаулар жасады. Осы
саладағы ұлы еңбегі үшін ғалым ... ... ... ие ... П. ... ... Алатауы мен Тянь-Шаньға саяхаты
 
Н.А.Северцовтің (1827–1885) Қазақстанды зерттеу жұмыстары П. П.
Семеновтың ... ... ... ... Ол ... Арал теңізі мен
Сырдарияның төменгі сағасына сапар шекті. Одан соң Тянь-Шаньда, Жетісу,
Қызылқұм, Қаратау өңірлерінде ... ... ... Үстірт
пен Мұғалжарды зерттеді. Осы зерттеулер ... Н. А. ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерді
кеңейтті. Жануарлардың өсіп-өнуі мен таралуына физикалық-географиялық
жағдайлардың әсер ... ... ... ... ... мен
қалыптасу тарихына назар аударды. Ғалымның табиғат компоненттерінің өзара
байланысы және сабақтастығы туралы ... ... ... ... жол ашты.
И.В.Мушкетов (1850–1902) тамаша геолог болуымен қатар, ... ... ірі ... еді. Оның геологиялық зерттеулері физикалық
географияның көп мәселелерін шешуге, табиғат құбылыстарының пайда болуы мен
заңдылығын анықтауға көмектесті.
1875–76 жылы И. В. ... ... ... мен Жоңғар Алатауына
үлкен саяхат жасап, Әулиеата (қазіргі Тараз) ... ... ... Сусамыр өзенінің алқабын, Боаш шатқалын, Ыстықкөлді ... ... ... Күнгей және Теріскей Алатауды бірнеше жерден осып
өткен.
И. В. Мушкетов Орта ... ... ... мен ... «Түркістан» (1886–1906) еңбегін жазды. «Түркістан немесе Түркістан
бассейні деген атпен, – деп жазады автор, – мен Азия ... ... ... мен Үстірттен бастап шығысында Жоңғар Алатауында, ... және ... ... оңтүстігінде Копетдагтан және Хорасан
тауларынан бастап, солтүстігінде ... және ... ... ... ... алып ... байтақ өлкені түсінемін».
Мушкетовтың Түркістан монографиясының негізгі бөлігі Тянь-Шань тауларының
жүйесін, оны мұз басуын зерттеуге, сондай-ақ тау етектеріндегі жазық ... ... ... аңғарлар мен ойыстарда сары (лесс) топырақты
және саздақ балшықты ... ... ... ... ... зерттейді, әрі олардың шекараларын анықтап,
алғашқы ... ... (1881) ... Ғалым Тянь-Шаньда вулкандық
құбылыс бар деп есептеген А. ... ... ... өз ... ... ... ... 1887 жылы Верныйда
(Алматы) болған жер сілкінудің себептері мен ... ... жел ... ... деректер жинақтады.
А.Н.Краснов (1862–1914) негізінен Тянь-Шань тау жүйесі мен Балқаш көлі
маңындағы шөлді аймақтың ... ... ... Ол топырақ пен
өсімдік арасындағы байланысты анықтап, ... ... ... ... ... мұз ... жерлердегі өсімдіктер
бойындағы өзгерістерді анықтады. Тянь-Шань өсімдіктерін еуропалық түрлермен
салыстырып, олардың қалыптасу тарихы мен дамуын сипаттап ... ... ... де ... ... тұтас бірлікте
алып қарауымен ерекшеленеді. Қазақстан жеріндегі зерттеу қызметін ... ... ... ... ... ... Сілетітеңіз)
бақылаудан бастаған. Ол 1900–1903 жылдары Арал теңізін мұқият зерттеді.
Аралға таяу ... Арал маңы ... ... және Кіші Борсық
құмдарын аралап көрді. Оның «Арал теңізі» (1908 ж.) атты еңбегінде ... оның ... ... жер ... геологиялық тарихы,
гидрологиясы, жануарлар дүниесі мен өсімдіктері жан-жақты сипатталды. Осы
және басқа зерттеулердің нәтижелеріне сүйеніп, Л. С. Берг ... ... ... және ... ... ... Батыс Сібір
ойпаты, Торғай далалық өңірі, Түркістан ойпаты, Үстірт, Тянь-Шань жүйесі,
Қазақтың қатпарлы өлкесі ... Орал тау ... ... тау ... географиялық облыстар Берг еңбектерінде дәлелденіп берілген.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында басталған табиғатты физикалық география
тұрғысында тұтас ... ... XX ... бас ... де ... ... Сібір темір жолының Қазақстандық бөлігі бойында (Солтүстік ... ... ... ... ... ... Жетісу
облыстарында зерттеу жұмыстары жүргізілді. В. А. Обручев пен ... мен ... ... ... ... ... ... қалыптасуындағы негізгі заңдылықтар және Оңтүстік Қазақстандағы
топырақтардың негізгі типтерін сипаттауға үлес ... ... ... ... ... ... мәселелерімен қоса халық
шаруашылығы үшін ... ... ... ... де ... туды.
 
§9. Қазақтың ғұлама ғалымы Ш. Ш. Уәлиханов
 
Ш. Ш. Уәлихановты (1835–1865) география саласындағы саяхатшы әрі географ-
ғалым ретінде ... ... ... ... ... ... да, біз басқа зерттеушілердің қызметін сөз ... ... ... ... бір ... ғана ... ... ісіне қосқан үлесін баяндаумен шектелсек, ал Ш. Ш. ... ... аса ... ... ... ... ретінде
қараймыз.
Міне сондықтан да Ш. Уәлихановтың өзі ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
олардың әлеуметтік және әдет-ғұрпына, салтына, тіліне, көне ... ... зер ... өткен жерлердің зерттеу деңгейіне және олардың танып-білуге
қолайлылығына қарай ... өз ... екі ... бөледі: бірінші кезең
Жоңғарды аралап, Жетісу, Іле ... ... ... ... ... ... жерлердің физикалық-географиялық сипаты орыс ... ... ... деп ... ... өз ... олар
елемей немесе аңғармай кеткен деректермен толықтырды.
«Менің саяхатымның екінші кезеңі Сырдария өзенінің негізгі ... ... ... өзенінің жоғарғы сағасынан басталады. Бұл ара ... ... ... ең ... ... Одан әрі менің алдымда әлі
зерттелмеген, адам аяғы ... ... ... ... ... – деп жазды.
Шоқан Уәлиханов саяхатының бұл ... ... ... әрі географиялық
жаңалықтар ашты.
Шын мәнісінде Ш. Уәлиханов Қашқарияға барар жолында Орталық Тянь-Шаньды
меридиан ... ... ... қарай өтіп, оның жоталарын
түгелдей дерлік аралап шықты. Осы ... ол ... ... ашып,
оларды тұңғыш рет суреттеп жазды. Жетімшоқы, Шоқырқорым тауларын, Нарын,
Қарасай, Қаракөл өзендерінің ... және т.б. ... ... ... ... жатқызуға болады. «Жетімшоқы сланецті, саздақ және
ұсақ шақпақ тасты жыныстардан, сондай-ақ диориттен түзілген; ... ... ... тас та ... ал бір ...... тіпті гранит сынықтары
мен ірі тастар атымен жоқ», – деп жазды ол.
Шоқан сапарда жүргенде ұдайы күнделік жазып ... аса зор ... ол ... ... да осы ... әсте жаңылған жоқ.
Ол Орта Азияның көне карталарын ... ... өзі ... ... ... ... картасын жасады. Ғалымның «Жоңғария очерктері»,
«Алтыншар туралы...» және т.б. еңбектері жарық көрді.
Ш. ... ... ... ... оның ... ... Тянь-Шань
және Шығыс Түркістан бойынша тарихи-географиялық шолуға арналған
зерттеулері ... ... ... Орта ... ... білу оның ... ... Сондықтан да ғалым өзінің күллі өмірін осы игі ... Сол ... ол ... араб және түркі тілдерінде жазылған
бірқатар кітаптарын («Бабыр-наме», «Тарихи-Рашида», «Тазкирян ходжаган»
және т.б.) ... де ... ... ... Азия ... жоғары мектепте ол Азияға қызмет істейтін адамдар үшін түрік
тілдерінен ... ... ... ... мен ... ... Ш. ... өз еңбектерінде Жоңғар Алатауының, Солтүстік және Ішкі
Тянь-Шаньның өзен ... ... аса ... мағлұматтарды мәлімдейді.
Ыстықкөлге сапар күнделігінде ол Қазақстан өзендері – Аягөз, Ақсу, ... ... ... ... ... ... ... келтіреді.
Өзендердің жалпы сипаттамасымен қатар Шоқан олардың геологиялық құрылымын,
алқаптарының жаратылысын, ағу бағытын анықтап, климатын және ... ... ... ... ... ... бірге Шоқан Тянь-Шаньның
сүтқоректі жануарлары мен ... ... ... ... тау жүйесін
алғашқылардың бірі болып зоогеографиялық жағынан аудандастыруға талап
жасады. Өсімдіктер мен ... ... аса мол ... ... жылдың 21 ақпанында Ш. Уәлиханов орыс географиялық қоғамының толық
мүшесі болып сайланды. Бұл жас ... ... ... қосқан үлесін
ресми тану еді.
§10. Қазақстан аумағының жаңа дәуірде зерттелуі
 
Қазақстан ... ... жаңа ... ХХ ғасырдың 20-жылдарынан
басталады. Бұл дәуірдегі Қазақстан табиғатын зерттеу республиканың өндіргіш
күштерін дамыту, табиғи ... ашу ... ... ... ол ... міндеттермен ұштастыра жүргізілді. Қазақ жерінде
жаңа темір жол жүйесінің (Петропавл – Көкшетау – ... ... ... ... отырықшылыққа көшіру, ескі, қирап қалған ... ... ... және т.б.) ... ашу, жаңа қалалар мен ... салу ... осы ... ... ... талап етті. Орыс географиялық қоғамының Қазақстандағы бөлімшелері
(Батыс Сібір, Түркістан, ... 1920 жылы ... ... ... Ташкентте ашылған Орта Азия мемлекеттік университетінің мамандары
осы салада жұмыстар жүргізді. Орталық геология ... ... ... ... ... ... мол қорын анықтады. Алтай
полиметалл (1924 ж.), Атбасар полиметалл (1925 ж.), ... ... (1926 ж.) ... ... Одақ ... Ғылым академиясы
оқымыстылары бірігіп, елімізді жан-жақты зерттеу процесінде түрлі ... ... ... ... су, ботаникалық және зоологиялық)
жинақтады. Олардың еңбегімен ... ... ... ... ... кең ... зерттеп тану ісі жүргізілді. Олардың ішінен А. ... мен М. П. ... ... Н. Л. ... мен И. П.
Герасимовтің (геоморфология), М. Д. Пономарев пен В. Н. Борсуктың (климат),
П. Н. ... ... К. Д. ... мен Л. И. ... И. В. ... мен Р. И. ... (ботаника) зерттеулерін
ерекше атауға болады.
30-жылдары осы саладағы ізденістерді ... ... ... филиалы жүргізді. Академия жүйесінде әр ... ... ... ... Бұл ... Ұлытау-Жезқазған, Қоңырат-Балқаш,
Қаратау аудандары жан-жақты зерттеліп, олардан түсті металдың мол қоры
табылды. Одақтық ... ... ... ... ... ... Ғылым академиясының тұңғыш президенті болған академик Қ. ...... ж. ... ... ... ... Қ. ... атындағы кеңшарда дүниеге келген) рудалық ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі рудалық
кендер геологиясын және Қазақстанның минералдық ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... Сәтбаевтың еңбегі өте зор. Сәтбаевтың қалдырған бай ғылыми
мұраларының ... ... ... кені ... ... металлогендік және болжам карталары жөніндегі еңбектерінің мәні
ерекше. Ол ғылымға формациялық металлогендік ... ... ... ... жылдары мардымсыз кенді өңір саналған Жезқазғанның ірі мыс
рудалы ... ... ... ... ... еңбегінің нәтижесі.
Қаныш Имантайұлы минералдық шикізаттарға бай Сарыарқа, Кенді Алтай сияқты
аймақтарға ерекше назар аудара зерттеді. 1927–28 ... ... ... ... аудандары, Қарағанды тас көмір бассейні ... ... ... ... ... ... еңбектері жарияланды.
Жезқазған-Ұлытау аудандарында Сәтбаев мыстан ... ... ... (Жезді), көмір (Байқоңыр, Қияқты), қорғасын (Қорғасын) ... ... Осы ... ... ... ... ... металлогениясы, геохимиясы және шығу тегі туралы ... ... ... ... мол ... «Үлкен Алтай» (3 том,
1934–1936 ж.), «Үлкен Ембі» (екі том, ... ж.), ... ... (1936 ж.), «Қарағанды – үшінші көмір ошағы» (1936 ж.), СССР
геологиясының (Шығыс Қазақстан) ХХ томы ... ... ... ж. ... және оның ... ... геологиялық ғылымының аса
маңызды туындыларының бірі – Сарыарқаның ... және ... ... ... үлкен нәтиже берді. Олардың құнды географиялық
кешенді зерттеулері тұңғыш рет ... ... ... жасалу
бастамасы болды.
Осы жылдары Қазақстан Ғылым академиясы Қазақстан табиғатын толық зерттеу
мақсатында бірнеше ... ... ... География секторы
(кейіннен институт), топырақтану, ботаника, геология ... ... оқу ... ... күш ... табиғат компоненттерін
зерттеуге кірісті. Қазақстанның минералдық, шикізат, гидроэнергетикалық
қорлары, таулы ... ... ... ... ... шаруашылығына пайдалану жолдары, жеке ... мен жылу ... ... су ... топырақ, өсімдік
жамылғысы, жануарлар дүниесі жан-жақты зерттелді. Қазақстан ... ... ... ... түсіру ісі аяқталды. Осы мол материал «Қазақстан»
(1950 ж.), «Қазақстан физикалық география сының ... (1952 ж.) ... ... мен ... ... «Жер беті ... «Қазақстан табиғаты» сияқты салалық жинақтарда ғылыми тұрғыда
қорытылды. Республика аумағын аудандастырудың жаңа ... ... ... ... ... ... өріс алды. Адамның
шаруашылық әрекетінен табиғаттың өзгеруі жағдайлары зерттеліп, ... ісі ... ... ... ... бір саласы есебінде экология
дамыды. ... ... ... ... ... ... жаңа
тәсілдері (аэротәсілдер, компьютерлік болжамдау) қолданыла бастады. Бұрын
география ғылымы жаңа ... ... оның ... ерекшеліктерін анықтаумен
шұғылданса, ендігі жерде қоршаған ортаның өзгерістері мен ... ... ... және оның ... кешенді зерттейтін
іргелі ғылым ретінде таныла түсті.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖЕР БЕДЕРІ, ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ПАЙДАЛЫ ҚАЗБАЛАРЫ
 
§11. Жер бедерінің негізгі ... ... жер беті өте ... және алуан түрлі. Жер
бедерінің басты ерекшеліктерін физикалық картадан көруге ... ... ... ... ... биік ... дейінгі барлық жер
бедерінің ерекшелігін ... Оның ... ... бір бөлігін ұлан-
байтақ ойпаттар ... ... ... ... ... ... ... Тұран ойпаты) алып жатыр. Қазақстан аумағының жартысынан астамы
биіктігі 400–500 м болатын көтеріңкі жазықтар, ... мен ұсақ ... ... Сарыарқа және т.б.) үлесіне тиеді. Ал биіктіктері
4000–5000 м-ден ... ... ... мен қар ... биік таулар
республика жерінің 10%-ынан тұрады. Олар еліміздің шығысы мен ... ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань тау
жүйесінің солтүстік сілемдері.
Республика жер бедерінің ең төмен ... ... ... ... ... Қарақия ойысына (теңіз деңгейінен 132 м төмен), ал ең
биік нүктесі еліміздің оңтүстік шығысындағы ... ... ... ... шыңына (6995 м) сәйкес келеді. Олай болса, ең биік және
ең төменгі нүктелерінің айырмасы – 7127 ... жер ... ... ... Жер ... жазықтар мен аласа таулар Қазақстанның батысында,
солтүстігінде және орталығында орналасқан.
2. Биік таулы аймақтар, ... ... және ... ... жатқан шағын аумақты қамтиды.
3. Еліміздің бүкіл жер беті оңтүстіктен солтүстікке және ... ... ... еңіс ... Биік ... мен ... таулар тау аралық аңғарлармен және жазықтармен
алмасып отырады.
Жер бедерінің мұндай ... ... пен ... ... ... әр түрлі болып қалыптасуына үлкен әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... ... ... бағытта орналасқан, ал
биік таулы өңірлерде мұндай зоналылық биіктік ... ... ... ... ... ... адамдардың шаруашылық әрекеттеріндегі маңызы
зор. Жазықтар мен тауаралық аңғарлар егін ... ... ... Көк ... ... тау ... ... жайылым ретінде
пайдаланылады.
 
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЖЕР ... ... ... ЖӘНЕ ... ... Жер ... ... сипаты
 
 
Хантәңірі
 
Кең-байтақ Қазақстанның жер беті өте күрделі және алуан ... ... ... ... ... ... көруге болады. Картадан
республика жерінде ... ... биік ... ... ... ... ерекшелігін байқаймыз. Оның аумағының үштен бір бөлігін ұлан-
байтақ ойпаттар (Солтүстік ... ... ... ... ... маңы
ойпаты, Тұран ойпаты) алып жатыр. Қазақстан аумағының жартысынан ... ... м ... көтеріңкі жазықтар, үстірттер мен ұсақ ... ... ... және т.б.) ... ... Ал биіктіктері
4000–5000 м-ден астам, бастарын мұздықтар мен қар ... биік ... ... ... ... Олар еліміздің шығысы мен ... ... ... ... ... Жоңғар Алатауы, Тянь-Шань тау
жүйесінің солтүстік сілемдері.
Республика жер бедерінің ең төмен нүктесі еліміздің ... ... ... ... ойысына (теңіз деңгейінен 132 м төмен), ал ең
биік нүктесі еліміздің оңтүстік шығысындағы ... ... ... ... шыңына (6995 м) сәйкес келеді. Олай болса, ең биік ... ... ... ... – 7127 м.
Қазақстан жер бедерінің басты ерекшеліктері:
1. Жер бедеріндегі жазықтар мен аласа таулар Қазақстанның ... және ... ... Биік ... аймақтар, республиканың шығыс және оңтүстік-шығыс бөлігін
алып ... ... ... ... ... бүкіл жер беті оңтүстіктен солтүстікке және шығыстан батысқа
қарай бірте-бірте еңіс тартады.
4. Биік таулар мен ... ... тау ... ... және жазықтармен
алмасып отырады.
Жер бедерінің мұндай ерекшеліктері ... пен ... ... ... әр ... болып қалыптасуына үлкен ... ... ... аласа таулы бөлігінде табиғат зоналары ендік бағытта орналасқан, ал
биік ... ... ... ... ... ... сәйкес
таралатынын байқауға болады.
Жер бедері ерекшеліктерінің ... ... ... маңызы
зор. Жазықтар мен тауаралық аңғарлар егін ... ... ... Көк ... жамылған тау беткейлері тамаша ... ... ... ... даму ... мен тектоникалық құрылымы
 
Бұрынғы сыныптардағы физикалық география сабақтарынан жер қыртысы мен жер
беті миллиондаған жыл бойы ... ... ... ... даму барысында Қазақстан жерін әлденеше рет су басып, кейіннен
теңіз табаны құрлыққа айналған. Осының нәтижесінде, теңіз бен ... ... ... ... яғни архей және протерозой ... ... ... ... ... суы ... жатқан геосинклинальды аймақ болды.
Қазақстанның батыс аймағында ғана жер қыртысының ... ... ... ... ... ... платформасының шағын ... ... ... ... платформаның бұл аймағы біртіндеп
төмен иіліп, оның бетін теңіз суы басты. Теңіз ... ... ... ... қазіргі шөгінді жамылғысын құрайды. Палеозой эрасында
екі рет тау түзілістері болды. Бұл эрада дамыған геосинклиналды аймақтарда
орын ... ...... ... ... деп ... ... жартысында каледондық тау түзілу процесі жүзеге асып,
құрлықтар қалыптаса бастады. ... ... ... ... дер ... Сарыарқаның солтүстік батысы мен Тянь-Шаньның
солтүстігіндегі тау жүйелері ... ... ... ... ... ұлғая берген. Ежелгі Шығыс Еуропа платформасы да көтерілуге
ұшырады. Жанартаулық әрекеттердің күшеюіне байланысты пайдалы қазбалар мен
көптеген тау ... ... ... ... қозғалыстардың әрекетінен
пайда болған жарықтардағы магмалық жыныстар магний мен темір ... ... ... ... ... жүзеге асқан герциндік тау ... ... ... және ... Алатауы, Сарыарқаның шығыс бөлігі және Мұғалжар
өңірлері ... ... ... бөлігі жер қыртысының тынышталып
тұрақтаған бөлігіне айналып біршама көтерілген соң, оны ... ... суы ... жоқ. Осы ... республиканың батысындағы Шығыс Еуропа
платформасы мен Еуразияның солтүстік-шығысындағы Сібір платформасы ... ... ... ... ... тек ... Қазақстанды басып жатқан. Осы эраның
аяғында көптеген шығанақтар пайда болып, теңіз Сарыарқаға ... ... Онда ... ... ... алып ... ... Мезозой эрасы жер қыртысының салыстырмалы түрде тыныш кезеңі
болған: бұл кезде ... ... баяу ... ... ... ... Палеозойда құрылған тау жүйелері сыртқы ... ... ... ... аяқ шенінде Қазақстан жері біршама
тегіс аймаққа айналған.
Кайнозой эрасының басында (палеоген) мезозойдың аяғындағы ... сол ... ... ... ... дәуірінде теңіз суының тартылып
таяздауының нәтижесінде Қазақстан жері бірте-бірте біртұтас құрлыққа
айналды. ... ... ... рет болған күшті тектоникалық қозғалыс
әсерінен альпілік таулар түзілген. Альпілік тау түзілу процесі кезінде жер
қыртысында жарықтар пайда ... ... бар ... ... ... ... көтерілген. Осы қозғалыстардың нәтижесінде қатпарлы-
жақпарлы биік таулы жүйелер қалыптасқан. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар ... ... ... екінші рет көтерілуге ұшыраған. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... бойымен созылған тау аралық ойыстар тау көшірілу нәтижесінде
түзілген.
Жер ... ... мен ... ... ... зерттейді. Сендер
жер қыртысы қозғалмалы және салыстырмалы түрде тынышталып ... ... ... Құрылысы, даму тарихы және пайдалы
қазбалары жағынан олардың бір-бірінен үлкен айырмасы бар. ... ... ... ... ... ... (өте ескі – ... Еуропаның және жаңа Батыс Сібір мен Туран)
және қатпарлы облыстар (Тянь-Шань, Алтай, Тарбағатай, ... ... ... ... платформасының Қазақстандағы бөлігі. Республика
аумағына көне платформаның оңтүстік-шығыс бөлігі ғана ... ... ... бөлігі, ол архей және ерте протерозойда қалыптасқан.
Платформа ... ... маңы ... мен Орал алды (Жем) ... ... екі ... тұрады. Платформаның төменгі қабатын
құрайтын кристалдық қатты ... ... оның ... ... ... кайнозой шөгінді жыныстары жауып жатыр, оның ... 22 ... ... ... ... кезде бұл аймақтардың даму
дәрежесі ұзақ уақыт бір деңгейде болып, теңіз суы басып жатқан. ... ... ... орнында таулар пайда бола бастады.
Каледон (ерте палеозой) қатпарлы аймағы Сарыарқаның солтүстік-батысы мен
Тянь-Шаньның солтүстік бөлігін қамтыған. Герцин ... ... ... ... ... ... ... Тянь-Шаньның батыс жоталары,
Жоңғар Алатауы, Сауыр мен Алтай таулары кірген. Бұл аймақтардың негізін
құрайтын тау ... көп ... жер ... ... ... ал ойыс
жерлері мезозой және кайнозойдың ... ... ... ... платформалар. Қазақстанда ежелгі платформадан басқа жас платформалар
(тақталар) да бар (кітаптағы тектоникалық картадан ... ... және ... табыңдар). Палеозойда, бұрынғы жазықтардың орнында таулар пайда
болған. Ол ... ... ... тау ... ... ... ... толтырып жазыққа айналған. Осының нәтижесінде жас платформалар
қалыптасады. Палеозойдың көне жыныстары жас ... ... Оның ... ... ... мен ... шөгінді жыныстары жауып
жатыр.
Қазақстан жеріндегі Батыс Сібір тақтасы шөгінділерінің қалыңдығы 200-1000
м ғана ... ... ... ... ... Оның ... жерлерінде
шөгінді қабаттардың қалыңдығы 4 км-ге жетеді, ал енді бір ... ... өте ... ... ... Кайнозой эрасында, яғни ең жас ... ... және ... ... ірі қазаншұңқырлары
қалыптасты. Олар палеоген, неоген және антропоген кезеңдерінде өзен ... ... ... ... ... ... ... мен
антропогенде дүркін-дүркін жүрген ... ... ... Алтай, Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Тянь-Шань тауларының қайта
жаңғыруы басталды. Тау жасалу қозғалыстары қазір де жүріп жатыр.
§14. ... ... ... ... ... ... бірі – тау жыныстарының жасын анықтау.
Ол мақсатты орындау палеонтологиялық зерттеу тәсілін қолданудың нәтижесінде
мүмкін ... Бұл ... тірі ... ... ... ... ... зерттеп, оларды даму кезеңдеріне бөлуге және соның
негізінде ... ... ... ... ... ... бұл
кестені білесіңдер. Қазақстанның геологиялық картасына қарасаңдар, түсті
бояулармен және әріп индекстерімен тау ... жасы ... ... ... ... ... ең ежелгі кезеңдерде қалыптасты. Ол күшті
үгілу нәтижесінде таулы аудандардың орталық қырқаларында жер ... ... ... ... мен ... жер ... шығып жатқан
жерлері Солтүстік ... ... ... және ... мен Көкшетауда байқалады.
Палеозой жыныстары көптеген таулы аудандарда кездеседі. ... ... ... ... ... ... және Алтай
таулары осы жыныстардан тұрады. Оған: әктас, құмтас, қызғылт құмтас, сазды
тақтатас жатады. ... ... ... марганец, қалайы, вольфрам,
алтын, т.б. кен орындарының пайда болуы ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бұлар Маңғыстау дағы Қаратау
жотасында, Жем үстіртінде, Іле және Торғай ойыстарында көп тараған.
Кайнозой шөгінділері Қазақстанның ... ... ... ... ... және антропогендік болып бөлінеді. ... Шу, Іле, ... және т.б. ... жиектерінде,
Үстіртте, Арал маңында, Торғай жазығында таралған. ... ... ... ... ... саздардан, малтатасты, құмды қабатты сары
саздауыттан тұрады. ... ... биік тау ... кездеседі.
Антропогендік (төрттік) шөгінділер Қазақстанның барлық аймақтарында
ұшырасады. Олар әр ... ... ... ... ... маңы ... және Торғай үстіртінде теңіздік шөгінділер тараған. Олардан көлдік
және өзендік террасалар мен жағалау ... ... ... ... ... мұз басқан Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань тау
жүйелерінің аңғарларында кездеседі.
 
§15. Жер бедерінің дамуы мен ... ... жер ... оның ... ... мен даму
тарихына тікелей байланысты.
 
Қазақстанның жер бедері
 
Жер шарының басқа ... ... ... аумағында да жер бедері әлі
даму үстінде. Қазіргі жер бедері ... ішкі және ... ... ... ... отыр. Ішкі, сыртқы күштер әрекеті әлі тоқтаған жоқ.
Ішкі күштердің әсері кейінгі тау түзілу процестерінде, яғни жер ... ... ... биік ... ... ... ... мен төмен түсулерден байқалады. Жер қойнауында тоқтаусыз жүріп
жатқан қозғалыстарды тектоникалық қозғалыстар деп атайды. Жаңа тектоникалық
қозғалыстар кайнозой эрасының ... және ... ... ... Бұл ... ... ... таулары жаңғырып,
қатпарлы-жақпарлы таулар қалыптасты. Тау көтерілу процесі ... де ... ... тау ... ... ... жас өзен аңғарларының болуы
айғақ, сондай-ақ Қазақстанның биік таулы жүйелеріне тән ірілі-ұсақты ... де ... ... ... ... дәлелдейді (50-
беттегі суретті қара). Жер сілкіну ... ... ... Жер ... аса ... апат ... табиғат құбылыстарының
бірі. Жер шарындағы сейсмикалық аспаптардың (сейсмограф) тіркеуі бойынша
тәулік ... орта ... ... астам, ал бір жылда 100 мыңға жуық жер
сілкінісі болып тұрады. Бірақ ... бәрі ... ... Жер ...... күштерінің әсерінен Жер беті қыртысының тербелуі. Жер сілкіну ... ... ... ... ... кесте (MSK - 64) бойынша
12 балға ... 1964 жылы үш ... ... (С. ...... В.
Шпонхойер – ФРГ, В. Карник – Чехия) есімдерінің бас әріптерінен құралған
кесте қабылданды. 1984 жылы осы ... ... ... MМSK-84 ... ... жарық көрді. ТМД аумағында қолданылатын осы
кесте бойынша, 1 балл мен 4 ... ... ... жер ... күшін жан-
жануарлар мен адамдар сезеді. Ал 4 пен 9 ... ... ... ... қирауы байқалады. Ең жоғары 10–12 балды жер сілкінулерде жер
бедері ірі өзгерістерге ... ... ... т.б.) ... ... жылы ... ... күшті сілкінуінен Алматы қаласы қирап, бұзылды.
Мұндағы жер ... күші 10 ... ... Жер ... тау ... ... жарықтар пайда болады.
 
 
Сейсмикалық аудандастыру
 
1889 жылы күші 9 балл Шелек, 1910 жылы күші 10–11 ... ... 1978 ... 8–9 балл ... – түп, 1979 жылы күші 6–7 балл ... жер ... (1990), Сусамыр (1992), Текелі (1993) және т.б. жер ... ... ... жер ... ... ... ... де үлесі зор. Сыртқы күштерден таулар мен қыраттар үгіліп, одан
пайда болған борпылдақ жыныстар ойыстарды толтырып, тегістейді.
Антропоген дәуірінде Қазақстанның биік ... ... ... рет ... ... Ол ... қазіргі жер бедерінің қалыптасуына зор әсерін
тигізді. Мұз ... ... ... ... ... ... аңғарлар,
мореналық төбелер және т.б. жер бедері ... ... Олар ... кез ... жерлерінде байқалады. Антропоген кезеңінің ... ... ... өзендер суы молайып, эрозиядан (шаю) жер ... ... ... жер ... ... руда ... күштер
ішіндегі ең бастысы – ағын су әрекеті. Су тасқыны ... ... ... ... тау ... ... жерлерге толтырады.
Қазіргі кезде биік таулы аймақтардағы жер ... ... бірі – ... ... ... ұзақ жауатын нөсер
жаңбырдан тау басындағы көлдердің деңгейі ... ... ... ... ... ... сел тасқындары пайда болады. Алапат екпінмен
еңіске ... ... сел ... ... ... ... ... тас-талқан етіп, ағаштарды тамырымен ... ... ... жылы ... айында болған сел тасқыны кезінде Верный қаласы ... көп ... ... су ... қалған. Ал 1963 жылы 7 шілдеде болған
сел тасқыны кезінде биік ... ... ... көз ... Есік көлі
шарасынан асып төгіліп, аз ғана ... ... жоқ ... ... ... ... зияны орасан зор. Алматы қаласын сел апатынан
қорғау мақсатында 1966 жылы Іле ... ... ... ... жүзі
тарихында тұңғыш рет тауды бағыттап қопару әдісімен әйгілі Медеу бөгені
салынды. 1973 жылы 15 ... ... ... сел ... ... ... ... бөгені селді тоқтатып, қаланы апаттан сақтап қалды.
Республикадағы жер бедерінің өзгеруіне жиі соғып тұратын жел де көп ... ... ... ... жер ... ... типтерін Қазақстан жерінен
кездестіруге болады. Республика аумағының ұзақ уақыт ... ... ... ... жер ... ... ... болды. Оған
ойпаттар мен жазықтар, үстірттер мен қыраттар, аласа таулар мен биік таулар
мысал бола алады.
Қазақстан жерінің ... ... ... ... жазығының оңтүстік бөлігі,
Тұран ойпаты мен Каспий маңы ойпаты алып ... ... ... ... ... республиканың солтүстігінде,
солтүстік-шығысында Орал тауларынан Алтайға ... ... ... ... ... жер ... бірыңғай тегіс. Кей жерлерінде ғана солтүстік-
шығыс бағытта 2–8 км-ге ... 5–15 м ... ... мен ... ... ... ұсақ ... тізбегі таралған. Бір кезде теңіз түбі
болғандықтан, горизонталь ... ... ... ... жыныстарынан
(саз, саздауыт, құм) тұрады. Батыс Сібір жазығы оңтүстіктен солтүстікке
қарай еңістеу келеді. ...... ... жерінде мұхит
деңгейінен 200 м-ге дейін көтеріледі де, солтүстік, солтүстік-шығыс ... ... ... м-ге ... төмендейді. Бұл еңістікті өзендердің
өте баяу ағуынан да байқауға болады. Батыс Сібір жазығы Ертіс маңы ... ... ... ... ... ... Орта ... солтүстік-батысы және Қазақстанның оңтүстік-
батысындағы едәуір жерді алып ... ... ... ... оның ... бөлігі ғана кіреді, ойпат негізінен Орта Азия республикалары
жерінде орналасқан. Ойпаттың шеткі жағалаулары ... ... 200 ... биіктейді де, ортасындағы ойыс Арал теңізіне қарай төмендейді. Тұран
ойпаты көл, теңіз және өзендердің шөгінді жыныстарынан (лесс ... ... құм мен ... ... ... ... солтүстік-батысында Торғай
қолаты арқылы Батыс Сібір жазығымен ... маңы ... ... Тұран ойпатын Қазақстан жерінде екі бөлікке – солтүстікке
және оңтүстікке ... ... ... солтүстігін (Арал маңы)
Қарақұмы, ... және Кіші ... ... алып жатыр. Қызылқұмның жер
бедерінде құмды төбелер мен қырқалар ... ... ... да ... ... кейін құмдар бекіген, әйтсе де кей ... ... ... ... да ... маңы ... ... Жалпы Сырт қыраты, шығысында Орал алды
үстірті, ... ... ... ... жатыр. Оңтүстік-шығысында
ойпат Үстіртке және Маңғыстау өңіріне жалғасады. Ол теңіз және ... құм, саз және ... ... түзілген. Каспий теңізі
жағасындағы ойпат мұхит деңгейінен 27 м төменде жатыр. ... ... оның ... бірте-бірте көтеріліп, 100 м-ге дейін барады. ... ... ... жер ... ... Ол ... рет теңіз табаны
болғандықтан кейде ондаған шақырым бойы көтеріңкі жер көре ... ... ... ... ... мен құм жондары кездеседі. Ойпатта
Нарын, Батпайсағыр, Бозанай, Қосдәулет, Мыңтеке, Тайсойған, Қарақұм құмдары
бар. ... ... ең ... ... ... ... Нарын құмы. Беті
ойлы-белесті құм төбелер жайпақ ойыстармен алмасады. Өсімдіктер ... құм ... кей ... ... мен ... бар ... ... ұшырасады.
Каспий маңы ойпатында күмбез тәрізді ... да ... ... ... 100 м-ге көтеріліп, тегіс жазықтардың арасынан тау
сияқтанып ... ... ... ас тұзы т.б. пайдалы қазбалардың ... осы тұз ... ... ... ... оңтүстік
бөлігінде биіктігі 10–45 м ұзындығы 25 км, ені ... м, ара ... ... ... бэр ... ... таралған. Жер бедерінің бұл пішінін
алғаш сипаттап жазған академик К. М. Бэр, сондықтан оның ... ... ... ... ... дефляция нәтижесінде (желдің бүлдіру
әрекетінен) және жартылай эолдық аккумуляция (ұшқан құм ... ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған.
§17. Аласа таулы өлкелер
 
Қазақстанның аласа таулы өлкелеріне Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау таулары
жатады.
Сарыарқа немесе Қазақтың ұсақ ... ... ... көп ... алып
жатыр. Ол батысында Торғай үстірті мен Тұран ойпатына дейін ... ... тау ... ... ... көлі және
Бетпақдаламен, солтүстігінде Батыс Сібір жазығымен шектесетін ұлан-ғайыр
аумақты құрайды. Батыстан шығысқа қарай 1200 ... ... ... ... ... ... ал ... – 350 км-ге жуық.
Сарыарқа – Қазақстан жеріндегі ең ежелгі, мүжілген аласа таулы өлке.
Абсолюттік орташа ... ... м. Оған ... жылдар бойы жел мен
жаңбыр, ыстық пен аяз, қар мен ағын су күшті әсер еткен. Бір ... ... ... ... ... ... алуан түрлі жер бедерлері
қалыптасқан. Аласа таулар, қырқалар, ұсақ шоқылар, ... ... ... ... мен ... ... ... солтүстігінде, оңтүстікке
және батысқа қарай бірте-бірте аласарады. Ол Солтүстік Мұзды мұхит алабы
мен ішкі тұйық алаптардың ... ... ... ... ... ... ... мен протерозойдың гранит, порфирит, кварцит, құмтас және
тақтатасы басым болып келетін ежелгі ... ... ең биік ... ... шығыс бөлігінде Ақсораң (1565 м),
Қарқаралы (1403 м), Шыңғыстау (1305 м) таулары, батыс бөлігіне Ұлытау ... ... ... ... Баянауыл және Көкшетау таулары өте
көрікті. Жел мен жаңбырдан мүжілген ... ... ... ... қалдырады. Мұнда әдемі «мұнаралар», «қорған», ... ... ... және көл ... ... ... ... «жұмбақтасты» кездестіруге
болады. Тау аралықтарында көгілдір мөлдір көлдер жарқырайды. Сыңсыған
қарағай мен ... ... ... ... ... ерекше сұлу
болғандықтан, жұрт оны «Қазақстан Швейцариясы» деп ... ... ... ... үңгірлер де баршылық.
Мұғалжар Орал тауының оңтүстігінде, Қазақстан жеріндегі табиғи жалғасы
болып табылады. Мұғалжар тауының Орал тауынан айырмасы – оның ... ... де, ... ... тік ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке
қарай 450 км-ге созылған. Бір-біріне параллель жатқан Батыс және ... ... ені 15–20 ... ... ... ... Оның кейбір
жерлерінде ұсақ шоқылар да бар. Мұғалжар оңтүстікте ... ... ... және жеке-дара тұрған Шошқакөл ... ... ... ... ... да ... және ... жыныстардан түзілген
ежелгі таулы өлке. Ең биік жері – Үлкен Боқтыбай (657 м).
Маңғыстау таулары Каспий теңізінің ... ... ... Бұған
Қаратаудың батыс және шығыс жоталары мен оңтүстік және солтүстік Ақтау тау
тізбектері кіреді. Қаратаудың ұзындығы 117 км, ал ... 70 ... ... сай, ... шатқалдармен тілімделген. Маңғыстау таулары ... жас, ... ... мен жер ... ... ... ... көп
ұқсастығы бар. Маңғыстау тауларының биік бөлігі Қаратау жотасындағы ... ... ... ... ... ... құм, кристалды тақтатастардан, қара әктастан (Қаратау) және ақ
әктастан (Ақтау) түзiлген. Маңғыстау тауларының оңтүстiгiнде ... ... ... орналасқан. Ол – Қазақстанның, бүкiл ТМД елдерiнiң теңiз
деңгейiнен ең төмен (–132 м) ... жерi. ... ... Израйльдегi
Өлiтеңiз (–395 м), Қытайдағы Турфан (–154 м), ... ... ... (–150 м) мен ... ... (–133 м) кейiн бесiншi орында.
§18. Биік таулы өлкелер
 
Биік таулы өлкелерге ... ... мен ... Алтай,
Сауыр-Тарбағатай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань тау жүйелері жатады. Бұл
таулардың ... ... ... ... ... ... Жаңа тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде қайта ... ... ... ... ... айырмасы жер бедерінің биік әрі күшті
тілімделгендігімен ... ... ... ең биік ... ... ... бөлігі Ресей
жерінде жатыр. Қазақстан жеріне Алтай тау жүйесінің ... ... ... Оны Оңтүстік Алтай, Батыс немесе Кенді Алтай және Қалба ... үшке ... ... ... ... қараңдар).
Оңтүстік Алтай солтүстігінде Бұқтырма өзені, оңтүстігінде Қара Ертіс
өзені ... ... ... мемлекеттік шекарада Алтайдың ең биік
Қатын жотасы ... Оның биік шыңы ... (4506 м). Осы ... ... ... Алтайдың басты тау жоталары (Оңтүстік
Алтай, Сарымсақты, Нарын, Күршім) тарайды. Олардың биіктіктері шығыста 3500
м-ден ... ... ... ... м-ге дейін аласарады. Шығыстағы
биік бөлігінің ... қар мен ... ... ... ... болып келеді.
 
 
Алтай тауы
 
Батыс және Кенді Алтай Қазақстан жеріне Алтайдың батыс сілемдері ... ... ... ... ... және ... ... Үбі,
Иванов, Үлбі жоталары. Батыс Алтайдың шығыс бөлігі қатты тілімделген және
шыңдарын мәңгі қар мен мұздықтар ... ... биік ... ... ... Алтайдан көптеген пайдалы қазбалар (мыс, мырыш, ... ... ... ... т.б. ... табылған. Сондықтан да Батыс Алтайды
Кенді Алтай деп атайды.
Қалба жотасы – Алтай тауларының Ертіс өзенінен ... ... 400 ... ... ... ... Ең биік жері ... шыңы (1606 м).
Батысында жота бірте-бірте аласарып, Сарыарқаға ұласып кетеді.
Сауыр-Тарбағатай іргелес жатқан жоталармен бірге ... тау ... Ол ... ... ... ... саналады. Сауыр-
Тарбағатайдың солтүстігінде Зайсан қазаншұңқыры, ал оңтүстігінде Алакөл
қазаншұңқыры жатыр.
Сауыр ... ең биік жері ... шыңы (3816 м). ... ... тек ... бөлігінің солтүстік беткейі кіреді. Төбелерінде
мұздықтары бар.
Тарбағатай (Барқытбел) Сауырға қарағанда аласа, ... одан ... ... ... Биік нүктесі Тастау (2992 м). Төбелерінде мұздықтар ... ... ... ... Оған ... ... ... Алатауының солтүстік,
оңтүстік-батыс бөлігі кіреді. Бұл тау ... ... ... мен ... Іле ... ... шектелген. Солтүстік-
шығыс тан оңтүстік-батысқа қарай 450 км-ге созылып жатыр.
Қытай мен Қазақстан ... ... ... мен ... ... Жоңғар қақпасы деп аталатын тау аралық ойыс бар. Ол ... ... ... мен Алакөл қазаншұңқырын қосады.
Жоңғар Алатауының бас тау жүйесінің биіктіктері 5000 ... ... ... ... және Оңтүстік жотаға бөлінеді. Ең биік жері Бесбақан шыңы
(4622 м). Жоңғар Алатауының бас тау ... ... ... қар ... ... ... Алатауы гнейс, кристалды тақтатас, кварцит, мәрмәр
және әктас жыныстарынан түзілген. Жоңғар Алатауының бірден-бір ерекшелігі –
тау төбелерінде тегістелген ... ... Олар ... ... бірнеше сатылы болып келеді.
Тянь-Шань таулы өлкесі Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысын ... ... ... Орталық Тянь-Шань мен Батыс Тянь-Шаньның ... ... ... түгел дерлік кіреді.
 
 
Жоңғар Алатауы
 
 
 
Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шань жоталары
 
Орталық Тянь-Шань Қытай, Қазақстан, Қырғызстан шекараларының түйіскен
жерінен басталады. Осы ... ... ең биік ... ... ... орналасқан.
Хантәңірі тау массивінен батысқа қарай бірнеше жоталар тарайды. Олардың
ең үлкені Теріскей Алатауының шығыс тармағы арқылы Қазақстан ... Тау ... ... ... ... ... ... қар көмкеріп жатыр.
Солтүстік Тянь-Шаньға Кетпен жотасы, Күнгей Алатау, Іле Алатауы және Шу-
Іле таулары (Желтау, Айтау), Қырғыз Алатауы жатады.
Кетпен ... ... ... (2300 м-ге дейін) Кеген тау аралық
ойысы бөліп жатыр. Кетпен жотасының батыс ... ... ... ... жатыр. Оңтүстік батыстан шығысқа қарай 300 км-ге созылып жатыр, ені
40–50 км. Ең биік жері Небесная тауы 3652 м. ... ... ... ... граниттен түзілген. Тау үсті жайпақ, беткейлері өзен
аңғарларымен тілімделген, тік құлама ... ... ... Алатауының шығыс бөлігінің солтүстік беткейі жатады.
Бұл Тянь-Шаньның ең биік жоталарының бірі (Иманбұлақ шыңы, 4647 м). ... ... ... ... және Кемін өзен жүйелерінің ағын суы
әрекетінен тілімделген.
Іле Алатауы – ... ... ең биік тау ... ... ... қарай 350 км-ге созылады. Ең биік нүктесі – ... ... м). Осы ... бастап Іле Алатауы шығысқа және батысқа қарай аласара
береді.
Іле Алатауында да ... ... ... едәуір орын алады.
Олардан биіктікте мәңгі қар мен мұздықтар жамылған үшкір, ... ... ... Іле ... ... ... және атпа ...
құмтастан, порфирден, гранит пен гнейстен түзілген (атластан геологиялық
картаны қараңдар, 8–9-бет). Солтүстік беткейі ... ... ... ... ... тілімделген. Көркіне көз тоймайтын тау ... ... ... тау ... тік ... ... ... биік
таулары мыңдаған туристерді қызықтырады. Етегінде ару қала Алматы ... елді ... бар бұл ... ... ... әсем әрі ... Іле Алатауы солтүстік-батысында Шу-Іле тауларына ... ... ескі ... ... ... және Іле ... батысында жатыр. Ол бұл
таулардан Шу өзені ағып өтетін Буам шатқалы арқылы ... ... ... ... ... ... ғана кіреді. Қырғыз Алатауы
өте күшті тілімделген және биік таулы тік құз, шыңды альпілік жер ... ... ... ... ... ... жерінде Талас Алатауынан басталып, одан
оңтүстік-батысқа қарай созылып жатқан ... ... Аса ... Өгем,
Піскем және Қаратау (2176 м).
Қазақстан аумағына ... ... ...... қатты
өзгеріске ұшыраған бұзылған ең шеткі солтүстік-батыс жотасы. Қаратау
пайдалы ... ... Тау ... ... ... ... т.б.
түсті металдар көп тараған кен орындары ... ... ... ... кені өндіріледі.
§19. Қазақстанның пайдалы қазбалары 
Қазақстан өзінің жер қойнауының байлығымен әйгілі. Бұл Жер қыртысының
геологиялық құрылысы мен даму ... ... Тау ... ... ... енгенде метаморфтанып (түрінің өзгеруі), яғни
эндогендік үрдістердің әртүрлілігі құрылымындағы тау ... және ... ... ... да бір ... ... ... болады. Әдетте, таулы аймақтардан (қатпарлы және қатпарлы-
жақпарлы аудандарда) шөгінді ... ... ... ... ... ... кені ... кездеседі.
Ал шөгінді түріндегі пайдалы қазбаларды (мұнай, газ, көмір және т.б.)
шөгінді қабығы бар ... ... ... ... ... өзінде Қарағанды тас көмір алабының өнеркәсіптік
мүмкіндіктері анықталды. Содан бері ... ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде жүргізіліп келеді.
Қазақстанда аса маңызды минералдық шикізат түрлерінің бәрі ... ... жер ... Менделеев кестесіндегі 99 элемент кездеседі, 70
элементтің мол қоры барланған және оның 60-тан ... ... 6 ... ... қазбалар кен орындары ашылған. Республика дүние жүзінде
вольфрамның қоры жөнінен 1 орынға, ... пен ... ... 2 ... кені бойынша (АҚШ пен Украинадан кейін) 3 орынға, қорғасын мен
молибден қорынан 4 орынға, ... қоры ... ... ... ... ... Ресей және Украина) 8 ... ие. ... қоры ... ... ... 6 ... ал ТМД ... Ресей мен Өзбекстаннан
кейінгі 3 орында. ТМД ... мыс пен ... ... ... ... 70%-ынан астамы Қазақстанда шоғырланған.
Пайдалы қазба орындары жанатын, кен және кен емес ... үш ... ... ... ... ... мен газ, көмір кен орындары
жатады.
 
 
Қазақстанның пайдалы қазбалары
 
Мұнай мен газ. Мұнай мен газдың мол қоры ... ... ... және ... ... ... шоғырланған. Мұнай елімізде
бірінші рет 1899 жылы Қарашүңгілдегі Эмбі кен ... ... ... ... Ал 1911 ж. ... 1915 ж. ... кен орны пайдалануға
берілді. Бұл кен ... ... ... ... ... ... Жетібай қосылды. Кейінірек олардан да қуатты Қаражамбас пен Қаламқас,
Теңіз (Атырау облысы), Кеңқияқ және ... ... ... ... ... облысы) пен Құмкөл (Қызылорда облысы) кен орындары ашылды.
Қазір Қазақстанда мұнай мен газ ... 14 алап және 207 кен орны ... жылы ... ... ... ... ... алынғанына жүз жыл
толғаны тойланды. ... ... ... ... 45 млн ... 7,5 млрд
м3 газ өндіреді. Шет елге 17 млн т-дай өңделмеген мұнай шығарылады.
Көмір. Қазақстанда көмір қоры мол. ... тас ... мен ... ... ... 300 кен орны бар. ... ... көмір қоры 162 млрд т-ға жетті.
Республика 90 ... ... ... жылына 100 млн т көмір ... ... ... ... ... қоры 248 ... жетеді. Көмір
кен орындарының басым көбі Қарағанды, Павлодар және ... ... ... ... ... ... 3600 км2 ... алып жатыр. Бұл –
Қазақстанның негізгі көмір базасы. ... ... ... өте ... Тас ... 80 ... ... олардың жалпы
қалыңдығы 120 м. Көмірдің жалпы қоры 45 млрд ... ... ... ... ... ... алабы алады. Бұл алап
Сарыарқа мен Ертіс маңы жазығы ... ... ... облысында
ауданы 160 км2, қазып ... ... ... ... 150 м. ... өндірілетін болғандықтан, еліміздегі көмірдің ең арзаны болып
табылады. Дүние жүзіндегі ең ірі «Алып» кенішінде ... 36 млн т ... ... ... ... ... және ... (Обаған) көмір
алаптарын игеру ... ... ... ... ... ... және ... кеніштерінде қайта құру, қайта жабдықтау жұмыстары
жүргізілуде.
 
Кенді пайдалы қазбалар
Темір. Қазақстан темір кені қоры жөнінен ТМД ... ... мен ... үшінші орын алады (16,6 млрд т). Темір кен ... ... ... да, мұнда барлық темір кені қорының 85%-ы шоғырланған.
Әсіресе, Қашар, Соколов-Сарыбай кен орындарының маңызы зор. ... ... ... 1948 жылы ұшқыш М.Сургутанов ашты. Ұшақ кен ... ... ... әсерінен тұсбағар тілінің кенет ... ... ... Көп ... өте ... ... темір кені ашылды.
Мұндағы кен жоғарғы сапалы және оның құрамындағы ... ... ... ... ... ... болған рудалар Қостанай облысындағы Әйет
және Лисаков кен орындарында кездеседі. Руда 30 м тереңдіктен ашық ... ... ... таза ... 37–42%. Темір кенінің шағын кен
орны Қарағанды (Кентөбе, ... ... ... (Атансор)
аймақтарында бар.
Марганец. Марганецтің ең ірі кен орындарына ... ... ... ... ... Мұндағы рудалардың 27%-ына жуығы ... ... ... ... ... ... өңірлерінде де табылды.
Республикадағы марганец рудасының қоры 408 млн 100 мың т-ны ... жүзі ... 3-ші ... ... кен ... 99%-ы ... ... кездеседі.
Кемпірсай және Дөң тобына жататын кен орындары ... ... ... ... хромит кенінің барланған қоры мен жылдық өндірілетін
мөлшері жөнінен дүние жүзінде екінші орынға шықты. Олар ... ... ... Хром ... 40 ... ... Хромит кендері Қостанай,
Шығыс Қазақстан облыстарында да ашылды. ТМД елдеріндегі хромиттің ... ... ... ... қоры ... таулы ауданында үгілген тау
жыныстары қыртысында шоғырланған. ... ... аса ірі кені ... ... кен орнының үгілу қыртысындағы Бұрақтал кеніштеріне
де шоғырланған. Қостанай облысындағы ... ... ... қоры ... ... ... кен орындары Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстарын да
да ... ... ... ... шикізаты – боксит. Негізгі кен
орындары Сарыарқаның солтүстік-шығысында – Ақмола және Торғай ойысында
(Амангелді ... ... ... қоры онша көп ... ... ... бар ... шикізат көздерін (нефелин рудасы, Екібастұз
көмірінің қалдығы) пайдалану жолдары ... ... ... ... ТМД елдері арасында алдыңғы орындардың бірін алады.
Мыс. Қазақстанда мыс рудасының аса бай қорлары бар. ... ... ... кен орны – ... ... кен орны ТМД ... бірінші, дүние
жүзінде екінші орында. Қазақстан мыс өндіру ... ... ... ... ... ... 92%-ы шет елге шығарылады.
Мысты кен орындарының ірілері – Қоңырат, Бозшакөл. Бұлардағы мыс ашық
әдіспен қазылып алынады, бірақ ... ... ... аз.
Полиметалдар. Полиметалл кеніне қорғасын, мырыш, мыс ... ... тағы ... ... ... Қорғасын мен мырыштың ең бай кен
орындары Кенді ... ... ... т.б. жерлер. Мұндағы кендерде
металл көп. ... кен ... ... ... ... ... Ащысай мен Мырғалымсайда бар.
Соңғы жылдарда қорғасынның бай кен ... ... ... ... т.б.) барланды.
Алтын. Қазақстанда 190 алтын кен орны бар. ... ... ... ... ... ... солтүстік-батысындағы
Жітіқара өңірінде өндіріледі. Орталық ... ... ... ... кен ... кварцты желі, қайталама кварцит пен шашыранды
алтын (Степняк, Ақсу, ... ... ... ... да ... ... ... алтын кен орындары шоғырланған. Шағын кварцты-желілі кен
орындары Жоңғар және Іле ... да ... ... ... Бұл ... вольфрам, молибден, ванадий, висмут,
сүрме т.б. жатады. Аталмыш кен орындары бойынша Орталық Қазақстан алдыңғы
орында. Кейбір сирек кездесетін ... ... ... ... селен,
сынап т.б.), сондай-ақ полиметалл кен орындары – ... ... мен ... ... ... Асбест кен орны магмалық жыныстарға байланысты игеріледі. Ең ірі
кен орны Қостанай (Жітіқара) және Қарағанды ... ... ... ... және ... ... ... кен
орындарында асбестің едәуір қоры бар.
Фосфорит. ... ... қоры ... АҚШ-тан кейін екінші орын
алады. Оңтүстік ... ... ... ірі фосфорит кен орындары
(Шолақтау, Ақсай, Жаңатас) бар. Сапасының жоғарылығы және ... ... бұл кен ... бүкіл Жер шарында теңдесі жоқ. Сондай-
ақ фосфорит кен орындары Ақтөбе облысында, Жем ... ... ... ... Қазақстан аумағында тұз қоры өте мол. Әсіресе тұзға Каспий маңы
ойпаты бай. Ондағы кей жерлерде тұз ... ... (тұз ... ... ... ... ... ас тұзына қоса, калий, т.б. тұздар да
кездеседі. Сондай-ақ Каспий маңы ... мен ... ... ... ... басқа да аудандарында көптеген тұзды көлдерде тұнба тұздар
жиналған.
Қазақстан әктас, мергель, бор, мәрмәр, ... отқа ... саз, ... ... ... сияқты құрылыс материалдарына да бай. ... ... ... көп ... ... ... ... шаруашылығы үшін маңызы зор. Көптеген кен
орындары бір-біріне жақын жатқандықтан (темір мен ... ... мен ... ... мен отқа ... ... ... кешенді түрде өңдеуге
мүмкіндік береді. Көптеген пайдалы қазбалар жер бетіне жақын жатқандықтан,
оларды қазып алу көп ... ... ... ашық ... өндіріледі.
Қазақстанда барланған кен орындарының едәуірі қазір пайдаланылуда. Солардың
негізінде көптеген зауыттар салынды.
Қазақстанда минералды шикізат қорының барлық түрі бар. ... ... ... ... т.б. ... ... шексіз емес. Олардың ... ... ... азая ... ... кен ... сатылып, барлау
нәтижесінде жаңа кен орындары ашылып ... ... өзі жер ... байлығын
қорғауды талап етеді. Сонымен бірге кен ... ... ісі ... (топырақ жамылғысы, жер асты және жер беті сулары, орман,
егістік, жер, ауа т.б.) ... ... ... ... ... кешенді әрі тиімді пайдалану және ... ... ісін ... ... ... ... Табиғатта таза химиялық
элемент кездеспейді. Мысалы, көптеген ... кен ... ... ... сияқты сирек металдар бар. Негізгі кенмен бірге қосымша
құрамын да ... ... Ол үшін ... және ... ... пайдалы
қазбалар қорын жер қойнауынан неғұрлым ... алу ... ... ... және ... ... ... шығынмен күрескен
жөн, шикізатты өңдегеннен қалған өнімді тиімді пайдаланып, әрі қалдықсыз
технологияны игеру қажет.
 
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... ... континентті. Климаттың континенттігі оның
өзіндік ерекшеліктерінен көрінеді. Оларға: қыс пен жаз температураларының
үлкен ... ... ... ... ... көп ... ... әркелкі түсуі, қыстың солтүстікте ұзақ ... ... ... әрі ... болуы жатады.
Қазақстан өзі орналасқан географиялық ендігі бойынша климаты ылғалды
субтропиктік Жерорта ... ... және ... ... орталық
Еуропаға сәйкес келеді. Бірақ еліміз орасан зор Еуразия ... ... ... ... ... ... ... мұхиттардан мыңдаған километр қашық жатқандықтан
олардың климат жұмсартарлық әсері өте аз.
Қазақстан қоңыржай климаттық ... ... ... сондықтан
жылдың төрт мезгілі (жаз, күз, қыс, көктем) айқын білінеді. ... ... ... келеді. Жазда Орта Азияның жылы, ... ... ... ... ... Жыл мезгілдерінің арасындағы температуралық айырмашылықтар
климаттың континенттігін арттырады.
 
 
§20. Климат қалыптастырушы факторлар. Күн радиациясы
 
Ауа ... көп ... бойы ... ... ... бір ... деп ... білесіңдер. Климаттың пайда болуы оның себептеріне
байланысты. ... ... ... ... деп атайды. Қазақстанның климаты
үш фактормен анықталады: күн радиациясы, атмосфераның ... және ... ... аумағындағы жиынтық күн радиациясы
 
Географияның өткен курстарынан белгілі бір орынның ... жер ... және ... ... арақатынасының климатқа
әсер ететінін білесіңдер.
Климатқа әсер ететін жердің төсеніш беті (жер бедері, қар, су, ... ... ... ... ... элементтеріне сипаттама беру кезінде
айтылады. Ал климат факторларының алғашқы екеуіне жеке-жеке тоқталайық.
Күн радиациясы. Күн радиациясы Күннен шығатын ... ... ... ... 1 см2 жер ... ... күн энергиясы Дж/м2-мен есептеледі.
Күн радиациясының Жер бетіне түсу мөлшері географиялық ендікке байланысты
өзгеріп отырады. ... ... ... ... күн ... ... түседі де, атмосфераны қысқа жолмен кесіп өтеді, ... ... көп ... ... ... ... күн сәулесінің түсу бұрышы
азайып, атмосфераны ұзақ жолмен, көлбеу бұрышпен ... ... Сол ... да азаяды.
Жер бетіне түсетін күн сәулесінің 20%-ын атмосфера кері ... ... жер ... ... Осы ... тура күн ... дейміз.
Күн сәулесінің біраз бөлігін атмосферадағы су булары, мұз ... ... ... ... сіңіріп және шашыратып таратады. Мұндай жағдайда
Жер бетіне ... ... ... Жер ... ... тура ... радиацияның қосындысын жиынтық радиация деп атайды. (Жиынтық күн
радиациясының картасын ... ... ... ... ... ... ... су, қар жамылғысы арқылы сіңіп жылынады, оны жұтылған
радиация деп атайды. Ал біраз бөлігін жер беті кері ... ... ... ... ... ... шама ... шағылысы түсетін беткі қабат сипатына
байланысты. Мысалы, қара топырақ күн радиациясының 5%-ын ғана, ал ... қар ... ... ... ... ... ... күн сәулесі түсу бұрышының аздығына және күннің ... күн ... ... орай күн ... мөлшері
азаяды.
Күн радиациясының жер бетіне жетуі географиялық ендікке ғана ... ... және күн ... түсу ұзақтығына да
байланысты. Күн сәулесінің түсу ұзақтығы Қазақстанда өте ... ... ... ... ... күн ... түсу ұзақтығы орта
есеппен 2132 сағат. Бұл жағынан сол ... ... ... ... ... 400 сағат артық. Ал оңтүстікте Қызылорда қаласында –
3062 сағат. Мұндай ... ... ... ... ... жылы кезінде бұлттылықтың аз болуына байланысты.
Күн радиациясы Қазақстандағы ашық және ... ... ... ... ... ... орта есеппен 120 ашық күн
болса, оңтүстікте – 260 күн. Ашық ... саны ... ... оңтүстік
жағалауы мен Кавказдың Қара теңіз ... ... ... күндер саны
орта есеппен солтүстікте 60 күн болса, оңтүстікте ... ... ... ... ... жиынтық радиация мөлшері солтүстікте 100
Дж/м2, оңтүстікте 155 Дж/м2. Жиынтық ... жыл ... ... ... ... айында жиынтық радиация 15–18 Дж/м2-ге тең
болса, ал қаңтар айында 4 есе аз. Қыста жер ... ... ... ... кері шағылысады. Бұл құбылыс жаңа жауған қар кезінде күшейеді.
 
§21. Атмосфераның алмасуы. Ауа массалары
 
Атмосфера әрқашан қозғалыста ... ... ... бөлігі
тропосферада ауа ағындары пайда болады. ... ... тән ... мөлдірлігі болады. Ауа ... ... ауа ... түскенімен, ұзақ уақыт өз қасиеттерін сақтай отырып, сол ... ... ауа ... ... және ... аумақтарда жүретін атмосфералық алмасудың басты
ерекшеліктері ғаламшарлық алмасудың әсеріне байланысты. Мысалы, ... ... ... ... ... алмасу ағындары мұхиттық ... ... ... ... 2–2,5 тәулікте біраз өзгеріске
ұшырай, Қазақстанға жетеді. Осы кезде, яғни ... ... ... ... ... орналасқанына қарамастан, климаттың
континенттігі азаяды. Сөйтіп, Қазақстанның жер ... ...... ... бір тармағы болып табылады.
Ауа массалары. Республика аумағына негізінен ауа массаларының үш ... ... ... ... және ... ауа ... мұхиттардан өте қашықта жатыр. Тынық мұхит пен Үнді мұхиты
үстінде қалыптасатын ауа ... ... ... Ауаның төменгі
қабатындағы ылғал жол бойы бөлініп, жауын-шашын ... ... ... ... Атлант мұхиты мен Солтүстік Мұзды мұхит және ... ғана әсер ... ... тау ... болмағандықтан, ауа
массалары солтүстіктен оңтүстікке қарай да, батыстан шығысқа қарай да еркін
ығысып ауыса алады.
Арктикалық ауа массасы ... ... ... ... және оның ... мен аралдарында қалыптасады. Арктикалық континентті ... ... да, ... да ... сондықтан ылғалды көп ұстап тұра
алмайды. Ауа өте мөлдір құрғақ болады. Бұл ауа ... ... ... ... ... антициклонды ауа райы орнайды. Антициклондардың
әсерінен табиғатта антициклондық ауа райы, яғни ... ... ... ауа құрғақ та ашық, қыста – суық, жазда – ... ауа ... ... ... ауа ... ... ... жиі өтеді, көктемгі және күзгі үсіктер соған байланысты
қайталанып отырады.
Қоңыржай ауа ... ... орта ... ... ... түгелімен қоңыржай климаттық белдеудің оңтүстік ... ... ... ... ... ауа ... ... ауасы
деп аталады. Бұл ауа Қазақстанға жеткенше өте ұзақ ... ... ... мөлшерінен айырылып жетеді. Солай бола тұрса да батыстан келетін ауа
ағындары республикаға ... ... ... әкеледі. Мұхиттардан
алыс қашықтықтарға көшкен ауа массасы біраз ылғал қорын жоғалтатындықтан
біздің еліміздің аумағына жеткенде ... ... ... Егер ... тау ... ... олар міндетті түрде шың бойымен жоғары
көтеріліп салқындайды немесе ... ... ... ... ... ауа ... ... температураны жоғарылатады, жазда төмендетеді. Бұдан
кейін осы ауа ... ... ... ұзақ ... ... ... салқын
континенттік ауа қасиетіне ие болады. Мұндай ауа массасы ... деп ... ауа ... Қазақстанға Орта Азия мен Иран аймағынан келеді.
Континенттік тропиктік ауаны иран ауасы деп де атайды. Бұл ... ... ... Қазақстанның қиыр оңтүстік аудандарын қамтиды. Арал
теңізінің солтүстік ... мен ... ... ... ... ... жетеді. Дәлірек айтқанда Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл,
Алматы облыстарын қамтиды.
Жазда континенттік ... ауа ... ... ... қалыптасады.
Бұл тропиктік құрғақ ауа массасының қасиеті бар ... ... ... ... ... бұл типі ... ... маңы ойпаты, Тұран
ойпаты, Оңтүстік Қазақстан облысы жерінде байқалады. Ол ауа ыстық, құрғақ
және қапырық болады, ... ... ... ... жиі қайталанады.
§22. Ауаның қысымы және желдер
 
Ауаның қысымы. Климат қалыптастырушы факторлар бір-бірімен ... ... ... ... ... ауа массаларының сипаты
мен бағытына және соғатын ... ... ... етеді. Қазақстанның ұлан-
байтақ аумағында ... ... ... ... ... жазық бөлігі мен таулы аймақтарында ауа қысымының таралуы әр
түрлі.
Қысымның әр түрлі болуына жер бетіне күн жылуының ... ... ... ... ... ... ... маусымдық өзгеруі жақсы
байқалады.
Ауа қысымы туралы сендер 6-сыныптағы ... ... ... ... кезде көлемі ұлғайып, жеңілдей түседі. Сондықтан жоғары көтеріліп,
өрлеу қозғалысына ұшырайды. Мұндай жағдайда жер бетінде жаз айларында ... ... ... ... ... ... ... болады. Қазақстан
жерінде қыста ауа қысымының жоғарылауы күннен келетін жылудың ... ... ... арктикалық ауа массасының енуіне және Сібір
антициклонының орналасуына ... ... Жаз ... ауаның қызуынан
қысымның азаюы жазғы қапырық ыстықтан қалыптасады. Мұндайда ... ... ... ... ... кезеңдерінде, мәселен, көктемде ауаның
жылынуымен ... ... ... Ал ... қапырық ыстық жойылғанда,
Қазақстан аумағында циклондар ... Бұл ... ... ауа ... ... қысым төмен болады. Сонымен жазда және жылдың өтпелі
маусымында жылы ... ... ... ... ... ... ... бөлігінен жылдың суық мезгілінде шамамен 50°С. е.
бойымен жоғары қысымды алап Воейков белдеуі ... Осы ... ... ... ... ... қысым біртіндеп азаяды. Тауларда
атмосфералық қысым биікке көтерілген сайын заңды ... азая ... ... ... ... ... таралуынан байқаймыз. (Изобарлар –
ауа қысымы бірдей нүктелерді ... ... Ауа ... мбар бойынша
есептейді.
Орташа жылдық ауа қысымы Астанада 977 мбар ... ... – 1022 ... – 1003 мбар. Тауларда ауа қысымы аз. Алматыда (теңіз деңгейінен
848 м биіктікте) – 920 мбар, Жоғарғы ... ... 2253 м) – ... ... ... ... қысымды аймақ) орнаған кезде ауаның қысымы
артады. Мысалы, Астанада 983 мбар, Атырауда – 1026 мбар. Жазда ... ... ... азаяды. Астанада – 943 мбар, Атырауда –1012 мбар.
Жел. Желдің таралуы, атмосфера қысымының таралуы мен жер бедеріне тікелей
байланысты. ... ... ... зор. Ол ауа ... ... ... бірге жылу мен суық, ылғал ... ... ... ... ... ... 50°С. е. ... жоғары қысым (Воейков
белдеуі) кесіп өтеді. Ол – Сібір антициклонының оңтүстік-батыс ... да, ... да ... бұл ... қысымды белдеу республиканың
жазық бөлігіндегі негізгі жел айырық болып ... ... осы ... ... ... ... ... және оңтүстік-батыс желі, ал
оңтүстікке қарай ... және ... желі ... ... ... ... ... сайын желдің жылдамдығы баяулайды. Қаңтар
айында Орталық ... ... ... ... ... 4–6 м/сек, ал
оңтүстігінде ол 2–4 м/сек-қа ... ... ... ... ... ... орташа айлық жылдамдығы шілдеде солтүстік аймақта 2–3
м/сек., оңтүстікте 1–2 м/сек.
Қазақстанның биік таулы аймақтарында ... да, ... да ... екпіні
біршама күшті келеді. Сендер өткен курстан Жердегі ... ... ... ... ... және Қазақстан орналасқан ендікте батыс желі тұрақты
және басым екенін білесіңдер. ... ... ... бір түрі – ... және ... ... ... өзгертіп отыратын (таңертең жазықтан,
кеш бата таудан) жел түрлері басым. Бұларды тау аңғарлық жел деп атайды.
Тау аралық ... және ... ... ... ... ... аңғары сияқты жерлерде соғатын жергілікті жел де бар. Жоңғар қақпасы
арқылы жергілікті ... және ебі ... Іле ... ... желі ... 15–20 ... ... сағатына 72 км/сағ асатын қатты соққан
желді дауыл деп ... ... 30 ... ... ... қатты
желдерге тоқталайық.
Ебі желі – Эбі желі Жоңғар Алатауының оңтүстік ... ... ... көлі қазаншұңқырында, жоғарғы қысым ... ... ... ... ... желі тұрады да, Қазақстан аумағындағы
Алакөл көліне қарай соғады. Осы ... ... ... ... ... ... қақпасы – ені тар тектоникалық жарық, ені 20 км-ден 40 км ... тар жері – 10 км ... Ауа тау ... ... ... ... ... жылдамдығы секундына 60–80 м-ге жетеді. Қыс кезінде
қысылып өткен ауаның температурасы ... ... ... ... болады.
Сондықтан ол жылы желге жатады. Жалпы бұл жел жыл ішінде орта ... ... ... ... ... материгі қызған кезде Ебінұр
қазаншұңқыры үстінде жоғары қысым сирек кездеседі. Ебі желі де ... ... ... рет сипаттап жазған қазақтың ғұлама ғалымы Шоқан Уәлиханов.
Жоңғар қақпасынан ескен күшті жел ... маңы ... ... ... жол ... ... да шаруашылыққа зиянын тигізеді.
Сайқан желі – Ебi желiне керi ... ... ... ... ... ... соғып тұратын жел. Алакөл үстінде жоғары қысым орнағанда,
антициклон тұрақтап күшіне ... ... ... желі ... ... ... ... жылдамдығы 50–60 м/сек. ... ...... ... төмендейді. Сайқан жоталарын бойлай
соғатын болғандықтан Сайқан желі деп аталады. Жел қыркүйек пен сәуір айлары
аралығында күшті соғып, ... ... ... ... ... ... су деңгейі 1 м-ге дейін көтеріледі. Табиғат жағдайына желдің
тигізер ... көп. ... желі 2–3 ... ... ... ... қарды
ұшырып, топырақты құрғатады, мал басын шығынға ұшыратып, жол ... ... ... ... ... желі ... өзені бастау алатын мұздықтар өңіріндегі салқын ауаның
Іле аңғарына қарай ығысуынан пайда болады. Жел өзен ... ... ... ... ... ... ... соғады. Жыл
бойы жылдамдығы 8–10 м/сек. Қыста үдей соққан жел қарды ... ... ... ... желі ... ... оңтүстік-
батыс беткейіндегі Арыстанды өзенінің аңғарымен соғады. Жел Мойынқұмның
үстімен өткенде құм ... ... ... қара ... ... ... қашықтығы азаяды. Сондықтан бұл желді халық «Қарабас желі»
деп атаған. Оның күшті болу себебі, ... ауа ... ... ... арасындағы тау асуынан өткенде ауа ағынының жылдамдығы ... ... ... ... оның ... одан да ... ... желі солтүстіктен үзбей соғып тұрады. Оның жылдамдығы 35
м/сек.
Қордай желі – Жамбыл облысының оңтүстік-шығысындағы Жетіжол ... ... тау ... ... асуының үстінен соғатын жел. ... ... ... ... ... кезде жылдамдығы 40 м/сек-қа
(сағатына 144 км-ге) ... Бұл ... ... ... 55 күн күшті жел
соғады.
Мұғалжар желі – Мұғалжар тауынан соғады, әсері Маңғыстау, ... ... ... ... ... желі ... осы өңірге
солтүстік-батыстан және батыстан келетін циклонға Арал теңізінің солтүстік-
шығыс ... ... ... сорылып-тартылуынан пайда болып,
жылдамдығы секундына 50 м-ге ... ... ... ... ... ... соғады.
Қазақстан жеріндегі жел жылдамдығының географиялық таралуын талдағанда 4
м/сек-тан күшті желдерге ерекше көңіл аударылады. Өйткені ондай желдер ... ... ... күші бар. ... ... ... желдің жылдамдығы 4 м/сек-тан ... Бұл ... қоры 1 млрд квт. Жел ... Қазақстанда құдықтардан су
тартуға, жел диірмендерін жүргізуге пайдалана бастады.
 
§23. Қазақстан аумағында ауа температурасының ... ... ... ... ... жер ... әр
түрлілігіне байланысты температураның таралуы да ... ... ... ... сондай-ақ жыл ішінде ауытқып тұруы бүкіл
республикаға тән. ... ... ... ... ... ... жылдық және
айлық орта температура солтүстіктен оңтүстік бағытқа қарай өзгерсе, биік
таулы аймақтарда биікке көтерілген ... ... ... ... жылдық
температурасы республиканың жазық және ... ... ... ... ... ... қиыр ... +13,7°С -қа дейін
көтеріледі. Қазақстандағы ең суық ай – ... ... ... ... ... картадан қараңдар. 12–13-бет). Қаңтардағы орташа
температура солтүстікте (Петропавл) – 19°С, оңтүстікте ...... ... ... ... ... ... аяз –54°С-қа дейін барады, ал оңтүстігінде –30°С-тан төмен болуы
сирек кездеседі. Қазақстанның ең суық жері – ... ... ... ... бір жылдары –57°С-қа дейін жеткен.
Қыста оқтын-оқтын оңтүстіктен жылы ауа массасының келуімен байланысты ауа
температурасы ... ... +10°С, ... ... ... ... ... бірнеше күн бойы ауа райы жылы болып тұрады
да, кенет қайта ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Өйткені осы
кезде жайылымда жүрген мал тебіндеп жайыла алмайды.
Биік ... ... ... айының орташа температурасының таралуы,
жазықтарға қарағанда өзгеше. Қыста Қазақстан аумағында суық әрі ... ... және ... ... ... мен Сібір антициклоны
басым болады. Ауаның төменгі қабатында ... ... ... ... Тау ... тау ... ... мен өзен аңғарларында
құрғақ және ашық ауа райы ... Ал ... ... ... ... тау ... ... сайын қыста температура жоғарылайды.
Оны температура ... деп ... ... ... температураның
төмендеу заңдылығының орнына керісінше жоғарылауы төменде жер бетінде
ауаның өте суынуымен ... ... ... (430 м) қаңтардың
орташа температурасы – ... ал ... (848 м) – 8,0°С ... ... (1529 м) – 4,9°С, ... ... ... (2511 м) – 9,5°С-қа
дейін қайтадан төмендейді.
 
 
Қазақстан бойынша қаңтар айының орташа температурасы
 
 
 
Қазақстан ... ... ... ... ... ең жылы айы – ... ... шілде айының орташа
температурасы картасын қараңдар). ... ... ... ... ... +19°С, ... ... Жазда жылудың таралуына күн сәулесінің түсу бұрышы мен жер бетін
қыздыру ... ... ... ... оңтүстікке барған сайын ыстық
арта ... Ең ... ... ... +41°С, ал ... ... ... Биік таулы аймақтарда жоғары көтерілген сайын шілденің орташа
температурасы төмендейді. Мысалы, Алматыда ол ... ... ... +14,6°С, Үлкен Алматы көлі ауданында +11,4°С болады. Тауларда
орташа айлық температураның қоршаған ортаның жылы болатындығына қарамастан,
кейбір ... ... ... ... ... ... үсік ... де кездеседі.
Жылдық орташа температуралық ауытқуы (амплитуда) республиканың
солтүстігінде ... ... ... ол 30–35°. ... ... ... ауытқуы едәуір. Қаңтар айының орташа
тәуліктік ауытқуы – 9°С, ал ... ол ... ... ... орташа тәуліктік ауытқу қаңтар айында – 9°С, шілде айында
+19°С. Жаздағы ең ... ... ... ... байқалады, онда 30°С-қа
дейін жетеді.
Қазақстанның жылы маусымдағы температуралық режимі оның мезгіл-мезгіл
ауытқып отыратынына ... егін ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... Қазақстан аумағында атмосфералық жауын-шашынның таралуы
 
Қазақстанның жері негізінен қуаңшылықты болып келеді. Климат ... ... ... аз түседі және әркелкі таралған. Жауын-
шашынның таралу ... оның ... ... қашық жатуы және Еуразия
материгінің орталығында орналасуы зор әсерін ... ... ... ... ... ... жылдық мөлшері 130–1600 мм аралығында.
Әсіресе, Арал теңізінің солтүстік-шығысына ... ... ... мен ... ... ... ... небары 100 мм, кейбір жылдары одан да
аз түседі. Жауын-шашынның ең көп түсетін жері – ... ... ... және аласа таулы бөлігінде атмосфералық ... ... ... ... Жауын-шашын солтүстікке орта есеппен
400 мм-ден көбірек (Петропавлда – 425 мм), ал орталық алқапта 275 ... ... – 130 ... ... ... ... ... қарай жауын-
шашын мөлшері кемиді. Батыстағы Орал қаласы маңында 374 мм ... ... ... – 200 мм. ... ... ... жазық-
аласа таулармен салыстырғанда жауын-шашын мөлшері мол. Республиканың шығыс
және оңтүстік-шығыс биік таулы аудандары ... мол өңір ... ... жел жақ ... 500 мм, ал Кіші Үлбі ... жоғарғы
ағысында 1600 мм ылғал түседі. Қазақстанда атмосфералық жауын-шашынның
жылдық ... ... ... ... ... ... мөлшерінің
70–80%-ы жылдың жылы мезгілінде түседі. Ылғалдың көп мөлшері шілде айына
келеді. ... ... ... және ... оңтүстік-шығыс тау
етектерінде жауын-шашын таралуының жаздық минимумы айқын байқалады.
Республиканың оңтүстік аудандарында кей ... ... 2–3 ай бойы ... ... ... ... де ... Бұл кезде «құрғақ» жаңбыр
байқалады, яғни жаңбыр ... жер ... ... ... буға ... Ал жаңбыр жауғанда, көбіне күн күркіреп, ... ... ... уақытында жауын-шашын жалпы аз түседі. ... ... ... ... Республиканың солтүстігінде қыста жылдық жауын-
шашынның ... ... ... ... Бұл ... аудандарда
жиі өтетін циклондық әрекеттерге байланысты.
 
|Петропавл ... |
| | ... ... |
| | ... ... қар ... жату ұзақтығы мен қалыңдығы әркелкі.
Солтүстікте қардың қалыңдығы орта ... 20–30 см ... қар ... ... күн жатады, оңтүстікте қардың қалыңдығы 10–15 см, 40–60 күн
қар жатады. Таулы аудандарда қардың қалыңдығы мен жату ... ... ... Іле ... Мыңжылқыда (3036 м) қар жамылғысының
қалыңдығы 90 см де, 230 күн қар ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, оның булану мөлшеріне де
байланысты. Егер булану мөлшері жылдық жауын-шашын мөлшерінен аз ... ... ... және керісінше, булану мөлшері жылдық жауын-шашын
мөлшерінен көп болған жағдайда, ылғалдылық жеткіліксіз болады.
Жылдық жауын-шашын ... ... ... ... деп ... Егер ылғалдану коэффициентін – К әрпімен, жауын-
шашынның жылдық мөлшерін – Ж ... ал ... – Б ... ... ... ... Егер жауын-шашынның ... ... ... ... онда ... ... бірге тең болады.
Мұндай жағдайда ылғалдану жеткілікті деп ... ... ... аз ... ... ... деп есептеледі. Мысалы, Қазақстан
жерінде 1-ге ... ... ... ... ... ... байқалады. Қазақстанның биік таулардан басқа барлық өңірлерінде
буланушылық бірнеше есе артық. ... ... ... ... ... 1250 мм, ал жауын-шашын 238 мм (картаны қараңдар).
Ылғалдану коэффициенті 0,19, бұл ... аса ... ... ... жылы кезеңдегі жауын-шашынның таралуы
 
Ылғалдану коэффициенті табиғат зоналарының таралу заңдылығын түсіндіруге
мүмкіндік ... ... ... ... жылу мен ... ... байланысты, өсімдік пен топырақ зоналарының орналасуын, өзен мен
көл жүйесінің тығыздық себептерін анықтауға, ... ... ... ... қуаңшылыққа төзімді ауыл шаруашылық дақылдарын ... ... ... ... ... қар жамылғысының қалыңдығы
 
§25. Климаттың адам өмірі мен оның ... ... ... ... ауыл ... тигізетін әсері де ерекше. Бір ... ... ... ... ... ... керек. Республиканың
солтүстік және орталық аудандарындағы ... ... егін ... ... береді, ал оңтүстік аудандарда ... ... ... жағдайлары адамның шаруашылық әрекетіне барлық уақытта
қолайлы емес. Қолайсыз, ... ... ... ... ... үсік, көктайғақ, шаңды дауылдарды жатқызуға болады.
Қазақстанның климаты жалпы құрғақтығымен ерекше көзге түседі. ... жаз өте ... ... ... беті +60° ... ... ... климат жағдайы солтүстік аудандарда да жиі ... ... ... ... ... ... қызған және тропиктік ауа массасының басым болған
кезімен байланысты. Оған ылғалы аз, ... ... жел – ... тән. ... ... ... ... зоналарында түрліше болады: дала зонасында
жылына 5–10 күн, шөлейт зонасында – 40, Қызылқұмда – 100 күн. ... ... 20 жыл ... ... 4 рет ... Қуаңшылық пен аңызаққа
қарсы күресу үшін қар тоқтату, ... ... ... жер ... ... ... агротехника лық шаралар қолданылады.
Қазақстанда жылдың жылы ... ... ... ... бірі – ... ... Олар желдің жылдамдығына және топырақ
жамылғысының сипатына тығыз байланысты. Шаңды дауыл ауа ... ... ... ... ... қатты жел. Олар топырақтың ұлпаларын
ұшырып, өсімдік тамырларын ашып ... ауыл ... көп ... ... дала зонасында орташа есеппен жылына 20–38 күн
шаңды дауыл ... ... ... ... ... Балқаш
көлінің оңтүстігіндегі шаңды дауыл 55–60 күн болады. Қазақстанның оңтүстік-
шығыс, шығыс ... ... ... негізінен байқалмайды, өйткені олар
тастақты және сазды аудандар ... ... ... ... үсік те ... Үсік көктемнің аяқ кезінде,
күздің басында, кейде теріскей жақта ... ... ... ауа
массасының енуіне байланысты болатын құбылыс. Ауаның ... ... ... ... ... беті ... ... Ол егінге, жеміс
ағаштарына көп зиян келтіреді. ... егін ... ... ... қосымша қаражат және еңбек жұмсалады. Үсіктің қауіпті аудандары
көбінесе Қазақстанның солтүстік және ... ... ... ... шалдығу ықтималдығы (қарақұмық, жүгері, бидай, қияр, алмұрт т.б.
үшін) он жылдың ішінде 5 жыл, шөл ... ... ... ... және
басқа жеміс тұқымдары үшін) 10 жылда 4 жыл үсік қаупі бар.
|Атырау ... |
| | ... ... |
| | ... ... шаруашылығына қолайсыз атмосфералық құбылыстардың
бірі – көктайғақ (көк мұз). Көбіне аязды ауа райынан кейін сіркіреме ... ... ... көктемде және күзде ауа райы салқындап, жер
беті ... ... ... ... және көгілдір жұп-жұқа (5 мм) мұзбен
жабылады. Мұндай құбылыс мал шаруашылығына, адам ... ... ... ... ... және ... ... үзілістер туғызады.
Көктайғақ республиканың оңтүстік және орталық аудандарында жиі ... ... ... ... байқалатын құбылыс. Республиканың
батыс жазықтарында, орталығында және оңтүстік-шығысында көктайғақтың
қалыңдығы 15 ... ... ... ... Қырғыз, Іле Алатауларының жел
жақ беткейлерінде оның қалыңдығы 22 мм-ге дейін барады.
 
§26. Агроклиматтық ... ... және ... пен ... ... үшін ... жылу, ауа
және т.б. қажет екені бұрыннан белгілі. Адам баласы климат ... ... ... ретінде пайдалануына болады. Медициналық және
курорттық ... ... ... климат элементтерін (күн
радиациясы, температура, ылғалдылық, жел және т.б.) ... ... ... ... зонасы», яғни аталған климат элементтерінің
үйлесімі адамның көңіл күйіне жайлы әсер етеді.
Қазақстанның көп жерінде климат адамдардың ... ... ... ... қарағанда шөлді өңірлер мен тау тұрғындарының қан
қысымы, әдеттегі жағдайға ... ... ... ... ... ... ... өзен мен көл ... да, ... ... ... аз емес.
Агроклиматтық қорларды сипаттайтын Қазақстан аймақтарының агроклиматтық
анықтамалары шығарылады. Онда жылу мен ылғал ... ауыл ... даму ... ... ... ықтималдығы, күздік дақылдардың
қысқы жайы т.б. мәліметтер беріледі.
Қазақстан ... жылу ... ауыл ... ... ... ... ... Орташа тәуліктік температура 10°С-тан жоғары
температураның жиынтығы едәуір ауытқиды: ... ... ... ... дейін жетеді.
Республиканың солтүстік бөлігінде орташа тәуліктік температура 10°С-тан
жоғары ... ... ... ... ... ... созылады. Мұнда
агроклиматтық қорлар жаздық бидай, зығыр, көкөніс және бау-бақша өсіру үшін
қолайлы деген ... ... ... ... ... құрғақ. Жылу қорлары
2400°–2800°. Орташа температура 10°С-тан жоғары болатын кезең 150–160 күн.
Мұнда дәнді ... ... ... және ... өсіруге болады.
Республиканың оңтүстігінде өсіп-өну кезеңінің ұзақтығы 180 күннен астам.
Күннің жылуы мен сәулесінің молдығы күріш, ... ... ... ... және т.б. жылу ... дақылдарды өсіруге мүмкіндік береді.
Күн сәулесінің түсу ұзақтығы және радиацияның қарқынды түсуі жаз кезінде
күннің энергиясын техникалық ... ... ... ... ... ... гелиоэнергетикалық станция жоспарлануда.
Қазақстанның оңтүстігінің едәуір бөлігінде қар ... ... қыс ... мал ... ... қар ... өндіре алады. Бірақ,
климаттық жағдайлар барлық уақытта қолайлы емес. Жылылықтар мен аяздардың
алма-кезек қайталануы, кенет жауған ... ... ... ... ... ... жер қорларын дайындауға мәжбүр етеді.
 
Қазақстанның ішкі сулары
 
Су – құрлықтағы сұйық, қатты және газ күйінде болатын және бір ... ... ... өте алатын бірден-бір минерал. Қазақстанның жер
бедерінің әр түрлі болуына байланысты ішкі су да ... ... Шөл ... ... ... мен ... аз, ал дала және орманды дала зонасында
едәуір мол.
Республика аумағында ішкі ... ... ... ... ... ... жер асты суы, мұздықтар және бөгендер мен каналдар.
 
 
§27. Қазақстанның өзендері
 
Өзен жүйелері және өзен алаптары. Қазақстан аумағында ірілі-ұсақты 85 ... бар. ... ... 7 ... ... ... Есіл, Жайық, Сырдария,
Іле, Шу) ұзындығы 1000 км-ден асады.
Республиканың барлық ... ... ... ... және ішкі ... ... құяды. Екі алап арасындағы суайрық Сауыр-Тарбағатай ... ... мен ... ... ... ... ... Оңтүстік Оралға
тіреледі.
Солтүстік Мұзды мұхит алабы өзендерінің су ... ... ... Бұл
алқапқа жататын өзен Ертіс (Есіл және Тобыл салаларымен).
Республика өзендерінің едәуір бөлігі ішкі тұйық алапқа жатады. Ішкі тұйық
алап ірі көлдерге ... ... ... келесі сатыдағы кіші алапқа
бөлінеді. Бұл көлдердің ірілері – Каспий, Арал теңіздері және Балқаш ... ... ... ұсақ ... ... ... барып сіңіп кететін, сондай-
ақ уақытша ағатын өзендер де жатады.
Каспий теңізі алабы Батыс ... ... ... ... Жайық, Жем,
Сағыз, Ойыл, Үлкен өзен, Кіші өзен, және т.б. жатады.
Арал теңізі алабына Оңтүстік және ... ... ... бөлігінің
өзендері жатады. Өзендер шөл зонасында орналасқан және өзен ... ... ... ... Арыс ... мен Шу, ... Торғай, Ырғыз, Талас
өзендері. Бұлардың ішінде Сырдариядан басқасы Арал теңізіне ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығысындағы өзендер
кіреді. Олар: Қаратал, Лепсі, Ақсу, Іле, Тентек, Сарқан, Басқан және т.б.
Өзен ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі. Жазық бөлігінің өзен жүйелері ескі, өзінің даму сатысының
соңғы ... ... ... ... ... ... жақсы
түзілген әрі кең болып кетеді. Бұл ... ... шаю ... ... ал бүйірлік шаю күшті болады. Таулы аймақтардың өзендері
геологиялық тарихы жағынан жас, өз ... ... ... ... ... ... тік, құламалы келеді, яғни қалыптасып бітпеген.
Өзендердің тереңдік шаю ... ... да, ... шаюы ... ... ... ерекшелігі – оның әркелкі таралуы.
Жазықтарда өзен жүйесінің (торының) жиілігі солтүстіктен ... ... ... ... көбірек түсетін орманды дала және дала зоналары
өзенге бай. Республиканың солтүстігінде өзен ... ... ... ... орта ... 4–6 км-ден, ал оңтүстік шөл зонасында 0,5 ... ... биік ... аймақтарында өзен көп. Алтай, Жоңғар
Алатауы және Тянь-Шань тауларына жауын-шашын мол ... Өзен ... тау ... ... 100 км2-де 4–6 км-ге, таудың орта бөлігінде
10–12 км-ге, биік тауларда 16–18 км-ге дейін жетеді.
 
 
Өзен ағынының маусым бойынша таралуы
 
Өзен суының ... және ... ... ... су шығыны дегеніміз өзеннің
су қимасынан бір секунд ішінде ағып өтетін су мөлшері. Әдетте су ... ағып ... ... метр (м3/с) ... өлшенеді.
Қазақстанның ең мол сулы өзені – Ертістің көп жылдық орташа су шығыны ... ... – 730 м3/с. ... жыл ... ағып шыққан су шығынын
жылдық ағын деп атайды. Мысалы, Ертістің жылдық ағыны – 28 млрд м3. ... жер беті ... ... ... Ағын ... ... ... әркелкі тараған, беткі ағынының мөлшері – 59 км3.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... таралу сипаты және қардың еру алдындағы суының қоры болып
есептеледі. Жаңбыр ... жуық ... ... ... ... ... ... Жылдық ағынның мөлшері ең алдымен климатқа
байланысты. Өзендердің жылдық ... жер ... де ... тигізеді, ол
таулы өзендердің басты факторларының бірі болып ... ... ... ... ... атмосфералық жауын-шашын мөлшері молая түседі.
Қазақстанның солтүстігінде ... ... ... ... ... да көбірек және өзендердің суы да ... ... ... ... төмен, ағын мөлшері де аз.
Қазақстан бойынша орташа ағынның әрбір км2-ге келетін мөлшері 20000 ... өзен ... ... жағынан Түрікменстаннан ғана алда. Ағын
жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Қыс ... ... ... ... 1%-ын ... Адам ... ... салып, өзен ағындарын реттеп
отырады. Бөгендегі су халық ... ... да, ... да ... ... ... жер суландыруға, электр энергиясын өндіруге,
т.б. жағдайларға ... ... 168 су ... бар, ... ең ...
Бұқтырма мен Қапшағай бөгендері.
 
 
Қаратал аңғары
 
Өзендердің қоректенуі мен ... ... ... негізінен қар,
жаңбыр, мұздық және жер асты суымен қоректенеді.
Республиканың жазық бөлігінің өзендерінің қоректенуіне қарай ... және қар ... ... өзендер деп екі типке бөлуге болады. Ал
биік таулы бөлігінің өзендері аралас қоректенетін өзендер типіне жатады,
бірақ ... қар ... ... қоректену басымырақ келеді.
Қар-жаңбыр суымен қоректенетін өзендерге орманды дала, дала зоналарының
өзендері жатады. Басты ...... ... Бұл өзендер көктемде тасиды,
сәуір – мамыр айларында ... ... 50%-ы ағып ... ... ... ... қардан, кейін жаңбыр суынан алады. Өзен суы ... ... кезі ... ... ... бұл ... олар еспе ... қоректенеді.
Негізінен қар суынан қоректенетін өзендердің ағыны түгелге жуық көктемге
келеді (жылдық ағынның ... Бұл ... ... ... және шөл
зоналарының өзендері – Нұра, Жайық, Сағыз, Жем, Торғай және Сарысу жатады.
Өзендердің ... ... ... ... бірінші жартысында байқалады.
Өзендер негізінен қар суымен қоректенеді. Көктемгі қар ерігенде өзен ағыны
күрт көтеріледі. ТМД ... өзен ... бұл ... ... ... ... ... Нұра өзенінде жылдық ағынның 98%-ы көктемгі ... ағып ... ... ең ... кезеңі жаз айларында болады. Кейбіреулері мүлдем
тартылып қалады. Күздегі жаңбырдан өзен деңгейі аздап ... ... ... биік таулы бөлігінің өзендері қар суымен және мұздықтармен
қоректенетін типіне жатады. Бұған ... Іле, ... және ... ... Бұл өзендердің деңгейі көктемде, Алтай тауының өзендері
көктемнің 2-жартысы мен жазда тасиды. Бірақ қардың бір ... ... су тасу ... созылады.
Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы өзендері көктем мен жазда, яғни жылдың жылы
кезінде тасиды. Бұл ... ... еруі ... ... ... одан ... ... биіктегі қар мен мұздықтар жаз бойы еріп, күзге
дейін созылады. Тау өзендерінің ... ... ... үлесі шамалы
(5–15%), ал аласа тауларда оның үлесі 20–30%-ға дейін жоғарылайды.
Қазақстанның жазықтағы өзендері суының аз және ... баяу ... ... тез ... қалады да, оларды қарашаның аяғында тұрақты мұз басады.
Мұздың ... 70–90 ... ... Аязды қыста мұздың қалыңдығы
республиканың солтүстігінде – 190 см, оңтүстік ... 110 см ... мұзы 2–4 ай бойы ... ... ... ... оңтүстіктің, екінші
жартысында солтүстік өзендерінің мұзы ери ... тау ... мұз ... басқаша. Олардың таулы бөлігінде ағыстың
күшті болуына байланысты және жылы жер асты ... ... мұз ... ... Тек кей ... ғана жағалық мұздар
байқалады.
Қазақстанның өзендері жылма-жыл шайылған тау жыныстарын ағызып әкетіп
отырады. Өзендер ... ... ... ... ... домалатып ағады. Қазақстанның жазық бөлігіндегі өзендердің ағысы
баяу болады. Қатты материалдарды аз тасымалдайды. ... ... 50–100 г/м3, ал ... ... 200 г/м3. ... көп ағызып әкелетін Батыс Қазақстан өзендерінің ... ... ... г/м3) келеді. Тау өзендерінің лайлылығы ағыс ... ... ... Оның ...... 650 г/м3, ... төменгі ағысында – 900
г/м3, Сырдарияда – 1200 г/м3.
 
§28. Алаптар бойынша ірі өзендерге сипаттама
 
Солтүстік ... ... ... ... – Солтүстік Мұзды мұхит алабының басты
өзені. Оның ұзындығы 4248 км, тек 1700 ... жуық ... ғана ... арқылы ағып өтеді. Ол Қытайдан Бала Ертіс деп басталып, Қазақстанда
Қара Ертіс деп аталып, ... ... ... ... ... ағып ... ... Ертіс немесе Ертіс деп аталады да, Ресей территориясындағы Обь өзеніне
барып құяды. Ертіс алғашқыда белесті-төбелі ... ... ... ... ... т.б. тау сілемдерінің аралығындағы тар шатқалдармен Өскемен
қаласына дейін ағады. Оған ... мен ... ... ... ... келіп құяды. Бұлардың ішіндегі суы мол әрі ең ...... ... ... бойында Бұқтырма сағасынан төменіректе Бұқтырма СЭС-і
салынған. Ертіс шатқалында орасан зор ... ... 96 м) ... ағыс бойымен жоғары қарай ұзындығы 600 км-ге созылған су
бөгені бар. ... ... ... ... Үлкен Ертіс теңізі деп атауға
болады. Бұқтырма бөгенінен төменде, тау аралығындағы тар шатқалда ... ... ... – Кіші Ертіс жасалған. Ертістің бұл ... ... ... ... ... бөгеті. Өскемен мен Семей ... ... ... орналасқан. Оны Шүлбі СЭС-інің бөгеті бөгеп тұр.
Өскеменнен төмен қарай Ертіс кең аңғармен ағады, оның оң ...... сол ...... ... Аңғардың жағалауы едәуір биік әрі тік
құламалы, кей жерлері ... ... ... қаласы тұсында нағыз жазықтағы
өзенге айналады. Бұл жерде өзен арнасы ирелеңдеп ... де, кей ... ... Өскемен мен Семей қалалары арасында Ертіске бірнеше ... ... ... ... ең ... – оң жақтан қосылатын Үлбі мен Үбі
өзендері және сол жақтан қосылатын Шар мен ... ... ... ... ... ... қоректенетін өзендер қатарына жатады. Салаларының біразы
Алтайдың биік тауларынан басталады да, мәңгілік қар мен мұздықтардың ... ... ... ... жер асты суы, ... ... ... деңгейі бүкіл жыл бойы едәуір жоғары болып тұрады. Оның ...... ... және ... ... ... мен ... арасындағы
Шүлбі кенті аймағында өзеннің орташа айлық шығыны мамыр айында 2541 м3/сек-
қа, ал көп ... ... ... ... ... тұсында 960 м3/сек-қа жеткен.
Осы ауданда жылдық орта ағын 28 млрд м3-ден жоғары. Қарашадан ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 125 см-ге жетеді. Сең
жүру күшті болады да, өзенді кейде сең бөгеп ... ... ... көтеріліп, суы тасиды.
Ертістің барлық бөлігі кеме жүзуге қолайлы. Жолаушылар және жүк ... ... ... ... ... ... Ертістің суын ... ... ... Ірі екі СЭС ... және Бұқтырма) Кенді
Алтайдың өндіріс орындарына электр қуатын береді. Қазір тағы бір ...... ... ... ... ... ... бай және онда кәсіптік маңызы бар шоқыр, сыла, ... ... ... балық, алабұға, қара балық ауланады. Жақында көксерке
және байқал түркесі өсіріле бастады.
Ертіс өзені республиканың халық шаруашылығы үшін ... ... ... әлі де ... ... келеді. Ертіс суының көбі текке
Обь өзеніне ағып кетіп жатыр. Сондықтан халық ... ... ... бір ... ... – Қарағанды каналы арқылы ... ... ... ... ... ... өте бай, бірақ онда су
тапшы. Жазда ... ... ... ұсақ өзендер халықтың және шаруашылық тың
өсіп келе ... ... ... алмайды. Сондықтан ұзындығы 458 км,
тереңдігі 5–7 м-ге дейін жететін Ертіс – ... ... 1974 жылы ... ... ... Ертістен 75 м3/сек су келеді. Каналдың екінші кезеңі
Жезқазғанға дейін ... ... ... облыстарын сумен
қамтамасыз етуде рөлі зор. Ертістің сол жақ ... Есіл мен ... ... ... аймақтарын басып өтіп, Ертіске республика
шегінен шыққаннан кейін барып құяды.
 
Ішкі алаптар
Каспий теңізінің алабы. Жайық ... – Орал ... ... ... ... ... қарай кесіп өтіп Каспий теңізіне құяды.
Жайықтың ... 2428 км, ... ... ... 1082 ... маңы ... ... Жайық өзені кең арналы жазықтағы өзенге
айналады, кең ... ескі ... ұсақ ... ... ... ... құм мен ... түзілген тік жарқабақтар жиі ... ... ... екі ... ... ... қар ... қоректеніп,
көктемде тасиды. Орташа жылдық су шығыны 400 м3/сек (Көшім ауылы тұсында),
оның 80%-ы көктем ... ... Өзен ... кезде деңгейі орта және
төменгі ағысында 9–10 м-ге көтеріледі. Басты салалары – ... ... Ор. Ал ... ... ... ... Сағыз деп аталатын
салалары Жайыққа жетпей құмға сіңіп, тартылып қалады.
 
 
Жайық өзенінің орта ағысы
 
Жайық өзенінен республика ... ... ... ... Бақсай, Приморск т.б.) арқылы сумен жабдықталған. Жайық өзенінен
Жем мұнай кәсіпшілігі су ... ... ... ... кеме жүзуге қолайлы.
Өзеннен бекіре, шоқыр, майшабақ, көксерке, ... ... ... ... ... ... теңізі алабына Жем (Ембі) өзені де жатады. ... суы мол ... ол да ... ... құмға сіңіп, тартылып қалады.
Арал теңізінің алабы. Сырдария ... ... ... ... ... ... ... Өзеннің ұзындығы 2212 км. Орта және төменгі
ағысында (1400 км) республика ... ... Өзен ... өзен ... 1700 ... бар. ... қар мен мұздықтардың көктем мен жаз
мезгілінде еруінен деңгейі ... рет ... ... ... ... ... ... 673 м3/сек, оның жаз бен ... ... ... ... ... ... ... аяғында ери бастайды. Су
лайлылығы 1200 г/м3, Сырдария – республиканың ең лай ... ... ... ... ... сазды жыныстарды шайып өтіп, ені 10–15 ... ... Бұл ... өзен ... ... қатты тасиды. Су жан-
жағын басып, арнасын өзгертеді.
Сырдария (Сейхун) жағалауы сонау ежелгі ... бері ... ... ... ... ... ... мәдениет ошақтарының бірі
болып саналады. Бүгін Сырдария аңғары – республикадағы күріштен мол ... ... ... ... ... суын ... пен шабындықтарды суаруға
және суландыруға тиімді пайдалану үшін өзен ... ... ... ... ... ... Шардара бөгені т.б. салынған. Өзен суы халық
шаруашылығының ... ... ... ... Сырдария Арал
теңізіне 1974 жылдан бері құймайды. Сырдария Қызылқұм, Арысқұм және Арал
маңы Қарақұмын кесіп ... ... ... ... бар көксерке, табан
балық, ақмарқа, қаяз ... ... да ... ... ... ... ... Арыс өзені құяды.
Арал теңізінен шығысқа қарай және солтүстігінде бірнеше ұсақ көл бар.
Оларға біраз кішігірім өзендер мен ... ... ... Бұлардың ішіндегі
ең маңыздылары: Шу, Сарысу, ... және ... ... шөлінің арасында Жаңадария (ұзындығы 300 км), Қуаңдария
(ұзындығы 325 км) сияқты құрғап қалған ескі арналар көп ...... ... Бұл ... ең ... өзені – Іле. Іле өзені Шығыс
Тянь-Шань тауларынан басталатын Текес және ... ... ... ... ... ... өзенінің құяр сағасынан өзеннің жалпы
ұзындығы 1439 км, оның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 815 км. ... ірі ... ... ... Қаскелең, Күрті, Шілік, Шарын,
Өсек. Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің ... ағып ... ... ірі ...... ... Басталар жерінде тау өзені
болып табылатын Іле орта және ... ... ... ... ... шатқалы маңында өзен аңғары тарылады да, Күрті ... ... ... ... ... ... өзеніне айналып, Сарыесік Атырау және
Тауқұм құмдары аралығымен ағады.
 
 
Сырдария өзенінің орта ... ... ... ... көне ... ... (Шетбақанас,
Ортабақанас, Нарынбақанас) құрғақ арналары бөлініп шығады. Іленің ... ... ... шатқалы тұсында) 15 ... ... ... ... жөнінен Іле республикадағы Ертіс, Жайықтан кейінгі үшінші өзен.
Жылдық орташа су шығыны 472 ... ... ... Негізінен қар және
мұз суымен қоректенеді. Өзеннің ең жоғарғы деңгейі шілде – тамыз айларында
байқалады. Өзен ... ... ... ... ... мұзы ... ... тау өзендерінде тасты-лайлы тасқындар (селдер) жиі болып
тұрады. Тасқындар жолындағы тау беткейлерін бұзады, өзен ... ... мен ... ... ... ... көп зиян
келтіреді. 1963 жылғы 7 шілдеде болған жойқын сел ... Есік ... ... бұзып, көлді жойып жіберді. Соңғы кезде селге қарсы күрес жұмыстары
жүргізіліп, түрлі шаралар ... ... ... тау ... ... үшін ағаш ... шөп өсірілуде, бөгендер салынуда.
Алматыдан жоғары, Іле Алатауының Медеу шатқалында селге қарсы тосқауыл
мақсатында зор қопарылыс арқылы 1966 ... ... ... ... ... ... 100 м-ге, табанының ені 600 м-ге жуық. Ол Алматы ... ... ... ... жойқын селден құтқарып қалды. Іле өзені Қытай
шекарасына ... ... кеме ... ... Іле салаларының суы
түгел дерлік егін суаруға пайдаланылады. ... ... ... ... Іле ... етегінде ондаған мың гектар жерді
суаруға мүмкіндік береді.
Іле өзенінде Қапшағай СЭС-і салынып, Қапшағай бөгені ... ... ... суармалы жердің көлемін ұлғайтып, кеме қатынасын жақсартты. Қапшағай
СЭС-і өнеркәсіптің әр ... ... ... және ауыл ... ... береді.
Атырабы қамысты, тоғайлы келеді, балықтардан сазан, шортан ауланады.
Қабан, ... ... ... ... ... ... тырна т.б. кездеседі.
§29. Көлдер және бөгендер
 
Жалпы шолу. Қазақстанның кең-байтақ аумағында ірілі-ұсақты 48 мыңнан
астам көлдер және 3 ... жуық ... бар. ... ... байланысты
көлдердің көбі Қазақстанның солтүстігіне қарай орналасқан. Олардың ішінде
Каспий теңізі, Арал ... және ... ... ... сияқты ірі көлдерден
басқа, көбі (94%) көлемі бір шаршы километрден кем шағын көлдер. Көлдердің
барлығы дерлік тұйық ... ... ... ... өзгеріп отырады.
Көбінің суы тұзды, сондықтан тұнба тұзды болады, олардан тұз өндіріледі.
Қазақстанда ... 100 ... ... астам 21 көл бар. ... ... ... ... 60%-ын алып ... көлдерінің географиялық таралуында ерекшеліктер бар. Оның
бірінші ... ... ... біркелкі таралмаған. Климаттық жағдайларға
байланысты көлдердің саны солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... ... 21580 көл бар ... ... 45%). Ал Орталық
және Оңтүстік Қазақстан аумағында 17550 көл (36%) ... Алып ... ... ... ... ... ... көлдердің 35%-ын, ал
орталық және оңтүстік көлдерінің үлесі – 10%-ын ... ... ... ... де бар, бірақ жылу мен ылғал тепе-теңдігіне байланысты
олардың орналасуы, саны және суының ... ... ... ... мол ... көл ... және суы тұщырақ болады. Құрғақ климатты
аудандарда көлдер аз, су деңгейі ... әрі ... ... ... ... тұзды. Жалғыз ғана ағынды көл – ... көлі ... ... ... ... Мысалы, орманды дала зонасында ауданы
1 шаршы км-ден астам 740 көл бар, ... ... тұщы ... ... 6 есе көп. Оңтүстікке қарай тұщы ... ... ... ... ... Дала ... ... 1875 көлінің тұщылары тұзды көлдерден
4 есе, ... ... 216 ... ... 1,3 есе көп болады. Шөл
зонасындағы 142 көлдің ... ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен 100–350 м биіктіктегі
неоген және антропоген шөгінді жыныстарының ... ... ... байқалатын тағы бір ерекшелік – ... ... ... ... маңы ... ... ойпаты және Батыс Сібір жазықтарында,
сондай-ақ аласа таулы Сарыарқада және ... ... ... ... ... тағы бір ...... әр түрлі болуы. Көлдер
әр кезеңде пайда болған. Орманды дала, дала зоналарының көлдері біртіндеп
шөгінді жыныстарға толып, ... ... ... ... Шөлейт, шөл
зоналарының көлдері тұз тез байланатын көлдерге айналады. Мұнан әрі ... ... ... Сөйтіп, олардың көпшілігі жойылудың әр түрлі
дәрежесіне жеткен. Қазақстанның биік таулы аймақтарының ... шығу ... ... ... ... өздері де біркелкі таралмаған, негізінен
1400–2800 м биіктік аралығында орналасқан. Олардың саны жоғары және ... кеми ... 1400 ... ... су ... ... болуы
көлдердің пайда болуына мүмкіндік бермейді.
Көлдердегі су ... ... ... мен ... ... ... су ... жыл ішінде айтарлықтай өзгеріп тұратындықтан,
деңгейі жиі ауытқуға ... ... ... ... деңгейі
көктемгі қар еріген кезде көтеріледі. Жаз бойы ... ... ... ... нөсер жаңбырлар әсерінен аз уақыт қайта көтеріледі. Кейде
су деңгейінің шұғыл өзгеретіні соншалық, тіпті кейбір тайыз көлдер мезгіл-
мезгіл ... ... XX ... ... ең аз сулы ... 1936–1940
жылдары болды. Сол жылдары Қазақстанның солтүстік бөлігіндегі көлдердің 70%-
ы құрғап қалды.
Қазақстан көлдері қазаншұңқырларының пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... мен жарықтарда ... суға ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
оңтүстік-шығыс таулары мен Сарыарқада көбірек таралған. Зайсан, Марқакөл,
Қарасор, Теңіз-Қорғалжың тобы, Көкшетау тобы, ... ... ... көлі т.б. су ... осы ... жатады.
Реликті (қалдық) көлдер ертеде пайда болған жазықтарға, оның ішінде
Каспий маңы ойпатына тән. ... ... ... ... ... ... ойысындағы кейбір көлдер қалдық көлдерге жатады. ... ... ...... мен Арал теңіздері. Бұлар жер қыртысының
майысқан бөлігінде тектоникалық көлдер болып қалыптасты.
Мұздық көлдер ... Биік ... ... мұз басқан аудандарда кездеседі.
Оларға мореналық көлдер жатады. Іле ... ... ... ... ... ... көлі, Жоңғар Алатауының солтүстік беткейіндегі ... ... ... ... және т.б. мұздық көлдері жатады.
 
| | ...... ... көлі ... көлдері. Биік тауларда қар сызығы маңында аяздық үгілу нәтижесінде
пайда болған шұңғымаларда ... Кар ... ... ... ... ... олар суға толғанда кар көлдері құралады. ... өте көп, ... ... ... ... ... ... борпылдақ жыныстардың шөгуі салдарынан пайда болған
көлдер. ... дала ... деп те ... Түбі ... ... суға
толып, шағын көлдерге айналады. Қазақстанның солтүстігінде, Батыс Сібір
жазығында ... ... өте ... Алматы көлі
 
Ескі арна көлдері. Қазақстан өзендерінің ирелеңдеп ағу ... ... ... ... көлдер. Өзен жайылмаларында орналасады.
Бөгендер Қазақстан аумағында жер беті ... ... ... ... бөгеу арқылы жасалады. Егер көлемі кіші ойыстарды бөгейтін болса,
оларды тоған деп атайды. Бөгендер ... ... ... өтеу ... Бөгендер су айдынының алып жатқан ауданына қарай ... ... 50 ... дейін – кіші, 250 км2-ге дейін – орта, 1000
км2-ге ... – ірі, одан ... – аса ірі ... ... 3 ... ... мен ... бар. Алып жатқан ауданы
10 мың км2. Оларда 90 км3 тұщы су жиналған. Республикада екі өте ірі, бір ... және алты орта ... бар, ... кіші ... ... ... қараңдар). Бөгендердің көбі ... ... және ... ... ... ... Қапшағай, Шардара, Самарқан,
Бөген, Ақкөл, Молодежное, Шерубай-Нұра, Кеңгір, Өскемен, т.б. Осы аймақтың
20 бөгенінің су ... ... 8,7 мың ... ... ... ... ал су көлемі 86 км3-ден (барлық бөгендердің 95%) артық.
 
 
Зеренді ... ... ... зор. ... ... ... рекреациялық мәселелерді шешуде, спорт, ... ... ... ... ... теңізі 
Каспий теңізі – Еуропа мен Азия аралығында орналасқан Жер ... ... ... көл. ... ... оны ... деп ... Аты ХVІ ғасырдың
аяғында осы теңіз жағасында қоныстанған Каспи тайпаларына ... ... ... ... қазір де бар. Сонымен бірге Гиркан (І
ғасыр), Хазар (ІІ–Х ғасыр), Хвалын (Х–ХІІІ ... және т.б. ... ... ... бар. Олар ... үш мың ... өмір сүрген халықтардың қойған
аттары.
Каспий теңізі неоген дәуірінің аяғында жер қыртысының көтерілуінен Қара
теңізден ... Бұл ... ... ... ... ... уақыты деп
есептеуге болады. Каспий теңізінің жалпы ауданы 390 мың км2. Оның ... ... 27 м ... ... ... ... ... қарай 1200
км-ге созыла орналасқан. Теңіздің ендірек жері – 435 км, ал енсіз жері ... км. ... ... ... ... ұзындығы – 7000 км. Оның суы 5
мемлекеттің жағалауын шайып жатыр. Жағалау сызығының Қазақстан ... ... км), ... – 16%, ... – 20%, Түрікменстанға – 21%, Иран
Ислам Республикасына – 14% ... ... ... ... ... үшке ... Солтүстік
бөлігінің шегі Маңғыстау түбегі бойымен өтеді. Ортаңғы бөлігі содан Апшерон
түбегіне дейін созылған, қалған жері ... ... ... ... ... ... көп жерінде 5 м-ден аспайды, ең терең жері 26 ... ... ... 24%-ын ... Орталық Каспийдің орташа тереңдігі 200
м, ең терең жері 788 м, ... ... ... 36%-ын қамтиды. Оңтүстік
бөлігінің орташа тереңдігі 345 м, ең терең жері 1025 м, ... ... ... ал ... ... 66%-ын алып ... ... жататын солтүстік және
орта бөлігінің солтүстігі анағұрлым тайыз болып ... ... саны ... ауданы 2045 км2. Қазақстан жерінде олардың 88%-ы орналасқан. Ең
ірілері Төленді аралдар тобындағы ... ... (73 км2) және ... км2) ... ... шығыс жақтан Маңғыстау, Түпқараған, Бозащы
сияқты үлкен түбектер сұғына еніп жатыр, ... ... ... ... ... Олардың қатарында Маңғыстау мен Қазақ шығанақтары бар.
 
 
Каспий теңізінің Маңғыстау жағалауы
 
Теңіз екі климаттық белдеуде орналасқан. Солтүстігі қоңыржай континентті
климатта, оңтүстік батысы – ... ... ... Орта Азия ... ... ... жатыр. Жазда Каспий теңізінің беті ... ... ... ... де бірдей: шілдеде орташа температура
+24°+26°С. Қыста температура өзгеше. Солтүстікте қыс ... ... ... ... ... Орта ... +1+5°С, ал оңтүстікте +8+10°С.
Қаңтардың ең төменгі температурасы ... ... ... ... қысы ... ендікте де батыс ... ... ... Қыс ... ... теңізінің тек солтүстік таяз бөлігі ғана
қатады. Мұздың қалыңдығы 2 м-ге дейін ... ... ... ... ... ... –1,0°, оңтүстігінде +10° +11°С-қа дейін
жоғарылайды. Тамыз айында ... ... ... бөлігінде +24°С, ал
оңтүстікте +28°С-қа дейін көтеріледі.
Судың тұздылығы Солтүстік Каспийде құбылмалы, ал Еділ мен Жайық сағасына
жақын жерде 0,2–2 ү ... ... ... 10–12 ү-ге ... ... және ... ... тұз құрамы онша өзгермейді, ... ... ... ... өзгеріп тұрады. 1830–1929 жылдары 25,5 және 26,6 м
көрсеткішінен айнымады. 1929 ... 1977 ... ... ... күрт
төмендеуі (–29 м) байқалды. 1978 жылдан бастап Каспий қайта көтерілді, 1995
жылдың басында – 26,5 ... ... ... Жағалауды теңіз суы қайта
басты. Еділ сағасында 4–5 км, Жайық сағасында 6–12 км, ... ... кен ... ... 35–45 км, ... ... 4–10 км жер су
астында қалды. Теңіз ... ... ... ... ... ... ... Каспий суының көтерілуі 45%-ы теңізге
құятын өзендер, 16%-ы айдынға жауатын жауын-шашынның молаюы, 25%-ы ... ... ... азаюы және 14%-ы Қарабұғазкөл ... суды ... ... ... ... мен ... заттың мол тасымалдануына байланысты,
Каспий теңізі балыққа бай, итбалық та көп ... ... ... ... Солтүстік Мұзды мұхитпен байланыста болғанын көрсетеді. Балықтар мен
итбалықтың ... ... ... бар. Ең ... ... ... ... қортпа) тұқымдастары жатады. Дүние жүзінде жыл сайын ауланатын
бекіре ... ... ... ... Каспий теңізі үлесіне тиеді.
Каспийде ауланатын бекіре ... ... ... ... 40%-ы
тиеді. Каспийде өсімдіктердің 500 түрі, балық пен жануарлардың 769 түрі
мекендейді. ... ... 55 түрі ... ... ...... ұзындығы 6–7 м-ге, ал салмағы 1800 кг-ға дейін жетеді, 100 жылға
дейін тіршілік ... ... ... ... 2,3 м, ... 100 ... барады. Шоқырдың (севрюга) ұзындығы 2,2 м-ге, салмағы 40–80 ... ... ... ... ... ... көксерке, сыла, майшабақ т.б.
ауланады.
Каспий жағалауында қазіргі ... ... 260 түрі ... ... шығыс жағалауында жыл сайын кәсіптік маңызы бар 2 млн ... Кей ... суда ... 3 ... құс ... шығады.
Ақтау қаласында теңіз суын тұщыландыратын қуатты ... ... ... ... порты заман талабына сай ... ... ... ... ... Теңіз флоты құрылды. Басқа елдермен
сауда қарым-қатынастар порт ... ... ... ... ... ... Форт-Шевченко, Ақтау және т.б. қалалар бар.
§31. Арал теңізі
 
Арал теңізі – жас ... ... ... ... көл. ... қарағанда, Каспий теңізінен едәуір жас. Неоген дәуірінің аяғында
құрғақ ... ойыс ... ... болған. Антропогеннің аяғында
алғашқы рет суға толған. Сол кезде Әмударияның ескі ... ... ... ... теңізімен жалғасып, үзіліп отырған. Сөйтіп, қазіргі ... жасы 8–10 мың жыл ... ... ... көлемі жағынан Қазақстанда, тіпті бүкіл ТМД елдерінде
екінші, ал дүние ... ... ... ... ... ... ... Виктория көлінен кейін) орын ... көл. ... ... Ақтөбе облыстары) Өзбекстан елдері арасында, Үстірттің
солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. 1961 ... ... Арал ... мұхит
деңгейінен 53 м биіктікте жатқан. Ауданы 66 мың км2, суының көлемі 1064 ... ... 428 км, ені 235 км еді. ... суы ... ... шаруашылық мақсатына үздіксіз суды пайдалану ... ... ... ... 20 м-ге ... ... ... құятын басты өзендер
– Сырдария 1974 ... және ... 1982 ... ... ... ... ... 1100 аралдар тобы болатын, кейін олардың ... ... ... қосылып кетті. Кезіндегі ең ірілері: Көкарал,
Барсакелмес, Возрождение аралдары келмеске ... Ұзақ ... ... ... ... қаруын сынау алаңы болған.
Арал теңізінің Қазақстанға қарайтын бөлігінің жағалауы әр ... ... ... ... ... биік (190 м) және аз ... ... солтүстік жағалауы өзен-жылғалардың құрғақ
аңғарлармен, ішке ... ... ... ... Арал маңы
Қарақұмы мен Үлкен, Кіші Борсық құмдарына жалғасады. ... ... ... ... ... ұсақ ... мен ... тұрады.
 
 
Арал теңізі
 
Арал теңізі орналасқан өңірдің климаты шұғыл континентті, құрғақ, ... ... ... ... ең жоғарғы температура +45°С. Қаңтар
айының орташа температурасы оңтүстік батыста –6°–8°С, ... ... ... ... ... –38°С. Қыста теңіздің
солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігі қатып жатады. Жылдық жауын-шашын оңтүстік-
батыста 100 мм, солтүстік шығыста 125–130 мм.
Арал теңізінің ... ... ... 9–11ү болатын. Соңғы 40 ... жер ... ... Арнасай, Сарықамыс бөгендері пайда болды.
Соған байланысты теңіздің тұздылығы 35 ұ-ге ... ... түсі қара көк, ... 25 м. ... суы ... ... ... дүние Каспий теңізіне қарағанда әлдеқайда ... ... ... түрі бар. ... жөнінен неғұрлым құндылары:
бекіре, сазан, қаяз, шабақ, ақмарқа ауланады. Жерсіндірілген ... ... мен ... салакасын атауға болады.
Қазақстан мен Өзбекстанның мақта және күріш егістігіне өзендердің суын
қарқынды пайдалану себебінен Арал теңізінің ... ... ... Алып
жатқан ауданы 40 мың км2-ге кеміді. Теңіз Үлкен Арал және Кіші Арал ... ... ... ... ... ... ... Теңіз түбі сор,
сортаңға айналуда. Тартылған теңіз жағалауын тұз бен құм ... ... ... ... байланысты экологиялық жағдай асқына түсуде,
егістік жерлер мен мал жайылымдарын құм мен тұз басып пайдаланудан ... ... ... ... арасында шаңды дауылдардың жиілігі 60 есе
көбейді. Кеуіп кеткен теңіз түбінен жылына 200 млн ... ... ... ... ... ... ... жер мен жайылымдарды уландырды,
біраз жерді сортаңға айналдырды. ... ... ... ... ... ... зардабын тигізіп отыр. 1994 жылы Орта Азия
мемлекеттері Аралды құтқару қорын ... ... ... ... ... ... ... рет «Арал өңірінің
экологиялық картасы» жасалды (1992). 1998 жылы ... 22 ... ... орта және ... ... ... Халықаралық
конгресте Арал балаларының денсаулығы мәселелері қаралды.
Арал ... ... күн ... ... мәселенің бірі – егістерді
суландыруға жұмсалатын суды ... ... ... ... ... ... егу, бірыңғай мақтадан басқа да мәдени дақылдарды
өсіру, ... ... ... ауыз ... қамтамасыз ету мәселелері де
өткір қойылып отыр.
§32. Балқаш көлі
 
Қазақстандағы ауданы жағынан Каспий және Арал ... ... ...... ... Ол республиканың оңтүстік-шығысында Балқаш-Алакөл
ойысында орналасқан. Теңіз деңгейінен 342 м биіктікте жатыр. ... ... км2, ... 614 км, ең енді жері 74 км, жағасының ұзындығы 2383 км.
Суының көлемі 106 км3. Балқаш көлі жан-жағынан ... ... ... ... ұсақ ... Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Шу-Іле
тауларымен ... ... пен ... ... ... ... ... тарихының ұқсастығын алғашқы болып жазып қалдырған қазақтың ұлы
ғалымы Шоқан Уәлиханов. Оның ... ... ... тобы бір кездегі
Үлкен Балқаштан бөлініп қалған. ... ... ... ... ... биік ... палеозой жыныстарынан ... ... ... ... ... ... жағалауы көтеріңкі.
Оңтүстік жағалауы көлдің біртіндеп шегінген кезінде қалдырған ... ... ... ... Бұл ... ... бөлігінде қамыс
қопалары өскен.
Балқаш көлі Батыс және Шығыс болып екіге бөлінеді. Батысының тереңдігі
6–12 м, ... – 15 м. ... ең ... жері 26 м, ... ... мен ... ... бар. Ірі аралдары – Басарал, ... ... ... Іле, ... ... ... Аягөз, Бақанас және
т.б. Көлдің ... және ... ... құятын беткі ағысының бір-бірінен
үлкен айырмасы бар. Көл ... 67%-ын Іле ... ... қалған өзендердің
үлесіне 20%, жауын-шашынға 11%, жер асты ... ... 2% ... ... батыс бөлігіне келетін су шығыс бөлігімен салыстырғанда 5
есе көп. ... ... ... ... ... да ... және ... бір-бірінен үлкен ерекшелігі байқалады. Көлде екі түрлі ағыс
бар: 1) Іле ... алып ... мол су ... ... ... одан пайда
болған ағыс сағат тілінің ... ... ... ... 2) жел ағысы
солтүстік-батыс желдердің әсерінен пайда болады.
 
 
Балқаш көлі
 
Балқаш суының тұздылығы біркелкі емес. Батыс бөлігінде Іле өзенінің ... суы ... ал ... ... тұздылығы –5,2ү. Көл суының ... ... өзен ... ... ... байланысты жыл мезгілдерінде
өзгеріп отырады. Су деңгейінің ең ... кезі ... мен ... ... Одан ... ... аяғына дейін деңгейі төмендей береді.
Климаттың континенттігіне ... көл ... ... ... ... жоғары болады. Шілде айының орташа ... ... ... ... ... ... мөлшері 120 мм. Желдің орташа
жылдамдығы 4,5–4,8 м/с. Көл ... ... ... ... ... 70 ... дейін жетеді. Көл беті 120–140 күн мұз құрсанып, сәуірдің ортасында мұзы
түседі.
Балқашта кәсіптік маңызы бар балықтардың 20-дан астам түрі бар. Оның ... ... ... өзінде өскен балықтар (іле, ... ... ... т.б.), ... ... жақтан әкелініп (тұқы, аққайраң,
көксерке, арал қаязы), жерсіндірілген ... ... ... ... ... ... құстар ұя салады.
Көлде қаз, үйрек, шағала, аққу және басқа суда ... ... бар. ... ... ... ... жалпы ауданы 40000 гектар жерді алып ... жыл ... 1 млн т-ға ... ... ... ... Ну қамыста
қабандар бар, Балқаштың соңғы жолбарысы 1948 жылы Іле ... ... ... ауданында терісі бағалы ондатра жерсіндірілген. Бұлар тез
көбейіп, ТМД ... ең ірі ... ... ... ... бұл өңірден жыл сайын 1 ... жуық ... ... ... келді. Қазір бағалы аңдардың саны азайды.
Себебі Іле ... ... ... ... байланысты Балқаш көлінің
гидрологиялық режимі өзгерді. Көлдің деңгейі 2 м ... ... Іле ... ... құяр ... ... тартылды. Бөген суымен 450
мың гектар жаңа жер суарылды. Ақдала және Шеңгелді ... ... ... ... ... каналы, Қаратау күріш атырабы көлге келетін ... ... ... сіңірілген химиялық тыңайтқыштар да көл
суының сапасын нашарлатты.
Балқаш көлінде кеме қатынасы ... ... ... Балқаш,
Сарышаған, Бурылбайтал, Бөрлітөбе.
Көлдің солтүстік жағасында мыс балқыту комбинаты жұмыс ... ... ... ... ... кеңінен пайдаланады.
 
 
§34. Қазақстан мұздықтары. Көпжылдық тоң
 
Қазақстан өзендерінің негізгі су көздерінің бірі – мұздықтар. Мұздықтар
тұщы судың орасан зор ... ... ... Ғылым академиясы География
институтының ғалымдары республика мұздықтарының ... ... ... ... тау ... картасы жасалды. Қазақстан
жерінде қазіргі мұздықтары таралған аудандары ... және ...... ... жоталары, Жоңғар Алатауы, Қырғыз Алатауы, Іле
Алатауы, Күнгей Алатау, Теріскей Алатау ... ... ... 2724 ... бар. ... алып ... ауданы – 2033,3 км2. Бұл
мұздықтардағы мұздың жалпы көлемі 100 км3. Ол – Қазақстан жерінде жиналатын
өзен ... ... ... екі есе ... тұщы су ... пайда болуы үшін, олардың орналасатын жер бедерінің болуы
және жауын-шашын қатты күйінде жеткілікті түсуі ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Мұздықтар
қалыптасатын ... жер ... ... ...... ...
қар қабаты) орналасады, оның төменгі жағы қар сызығы деп аталатын шекарамен
шектеледі.
Қазақстан тауларында қар ... ... ... мен ... байланысты бірсыпыра биікте жатыр. Қар сызығы оңтүстікте
биік болады, солтүстікке қарай едәуір төмендейді. Қар ... ... ... ... 3800 ... ... тауларында 2600 м
аралығында жатыр. Бір тау жотасының оңтүстік және ... ... ... ... ... м айырма жасайды. Тіпті бір беткейдің ... ... мен ... қар ... ... жүздеген метр биік не төмен
болуы мүмкін.
Алтай ... қар ... ... ... ... ... м, оңтүстікте 2500–3000 м, Сауырда – 3300 м. Қар сызығы ... ... ... м, оңтүстік беткейде 3300–3900 м, ал
Тянь-Шань тау ... ... ... атап ... Іле
Алатауының солтүстік беткейінде ол 3700–3900 м биікте, оңтүстікте 3900–4200
м биікте өтеді.
Мұздықтар тауларда әркелкі ... Ең көп ... ... Жоңғар
Алатауындағы 1369 мұздықтың ауданы 1000 км2. Оның 996 км2-і ... ... ... тау ... ... жерінде 1009 мұздығы 857
км2 жерді алып ... ... ... ... ауданы 89,6 км2-ге
жететін 328 мұздық бар. Сауыр жотасында 18 ... ... ... ... ... оқулық соңындағы кестеде берілген.
Таулы бөлікте мұздықтар типтерінің үш түрлі негізгі топтары бар:
1. Тегістелген төбе мұздықтары биік ... ... ... болады, олар
Жоңғар Алатауында жиі кездеседі, басқа ... ... ... ... 1%-ына тең.
2. Тау беткейлерінің мұздықтары тік беткейлердің ойыс ... ... ... тараған кішігірім терең дөңгелек қар
қазаншұңқырларында ... Қар ... ... республика
мұздықтар ауданының 33%-ын алып жатыр.
3. Аңғарлық мұздықтар, кәдімгі альпі типтес аңғарлық мұздықтарға жатады.
Олар бүкіл мұздықтар ... 66%-ын ... Іле ... ... ... ... болып келеді, ұзындығы 1–2 км-ден 3–4
км-ге дейін, аудандары да сол шамалы. ... ... ... ... зор үлес ... ... әдебиет және мәдениет
қайраткерлерінің есімдерімен аталады ( оқулық соңындағы ... ... ең ... ... Іле ... ... ... 12 км, ауданы 38 км2, мұздың қалыңдығы шамамен 300 ... ... ... 50–100 м, ал тау ... ... 10–30 ... ... республиканың ірі өзендерінің басталатын жерлерінде
орналасқан. Сондықтан мұздықтардың суы тау өзендерінің қоректену ... ... ... ... суының 85%-ы, жазыққа шығар бөлігіндегі 35%-ы
мұздық суынан құралады.
Қазақстанның биік тауларында ... ... ... мұз бетінің
температурасы –10°С-қа төмендейді. Жазда ... ... ... еріген кезде
температура 0° ... ... Биік ... ... ... ... ... жатқан жерлерге де әсерін тигізеді. Көпжылдық тоңның
төменгі шекарасы Алтайда 2000 м, ... – 2300 м, ... ...... және ... ... – 3000 м биіктікпен өтеді.
Республика мұздықтарының қазіргі кезде көлемі кішіреюде. Мұздықтар жылына
12–20 м-ге, ауданы 1000 м2 мұз қоры ... ... ... ... ... ... 15–20 м, Жоңғар Алатауында 30–40 м, ... ... ... ... 30 м-ге ... шегініп отырады.
 
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ТОПЫРАҒЫ, ӨСІМДІГІ ЖӘНЕ ЖАНУАРЛАРЫ
 
§35. Қазақстанның топырағы 
Топырақ – табиғат компоненттерінің бірі. ... ... ... ... ... ... Палеогеографиялық зерттеулердің деректері
бойынша алғашқы жұқа топырақ қабаты 500 млн жыл бұрын кембрий ... ... Бұл ... әлі ... ... қалыптаспаған.
Топырақты зерттейтін топырақтану ғылымы – жас ғылым. Оның ... ... ... 80-жылдары орыс ғалымы В. В. Докучаев – топырақтың табиғи және
тарихи дене екенін анықтады.
Топырақты құрайтын факторлар. ... ... ... ... ... бар. ... – су, ауа, ... өсімдік және тірі организмдердің
әсерінен, тау жыныстардың үгілуі нәтижесінде жер қыртысының беткі қабатында
пайда болған ерекше табиғи ... ... осы ... көп ... ... ... құнарлы топырақ қабаты пайда болады.
Табиғатта топырақтың түзілуі – өте ұзаққа созылатын құбылыс. ... ... ... үгітіліп, мүжіліп, шыңдар аласарады. Құм ... суға ... ... күшімен ауаға ұшады, шаңданады. Бұл процестер
ғасырлар бойы жалғасады. Жаңбыр, жел қатты болса, жер беті өзгеріп ... ең ... ... ... ... яғни құрамында өсімдіктің
тез әрі жақсы өсуіне жағдай жасайтын қоректік заттардың мол болуы. Сөйтіп,
аналық тау ... ... ... ... ... ... ... әрекеті. Олар тасты бұзатын қышқылдар шығарады. Қышқылдар тау
жыныстарын ерітуінен, одан шірінді ... ... ... үгілген майда
жыныстармен араласып кіріккен. Осылайша топырақ қалыптаса бастаған.
Жануарлар дүниесі өздерінің тіршілік әрекетінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... топырақ
пен органикалық қалдықтарды асқазан шырынымен шылап өзгертіп, өңдеп
шығарады.
Топырақ түзуде ... да зор ... бар. Бұл ... ... ... және микроорганизмдердің тіршілігі климатқа
байланысты. Аязды кезеңде топырақтың түзілуі ... ал ... ... ... ... басқа компоненттері сияқты, топырақтың ендік
зоналық, биіктік белдеулілік заңдылықтары ... ... ... ... 1. ... сұр және ... дала ... 2.
Жай қара топырақ. 3. Оңтүстік қара топырағы. 4. ... қара ... ... Жай қара қоңыр топырақ. 6. Ашық қара қоңыр топырақ. 7. Қоңыр топырақ. ... ... ... 9. ... ... бедерінің топырақ түзудегі рөлі жергілікті ... жер ... ... ... ... әр түрлі, ылғалдың топыраққа сіңуі де
әр түрлі. Солтүстік беткейден оңтүстік беткейге түсетін жылу мен ... ... ... ... баласының топырақтың түзілуіне тигізетін әсері әр түрлі. Бір жағынан
топырақты тыңайтқыштар пайдаланып құнарлылығын ... ... ... ... ... ... жағынан тыңайтылған жерлерді үсті-үстіне
пайдаланып, жел эрозиясына ұшыратуда. Адамдардың қызмет әрекеті әрдайым
топырақтың құнарлылығын арттыра ... ... ... ... ажырату. Механикалық құрам
топырақтың ірілі және кішілі ... ... ... ... ... әр түрлі болады. Оны анықтау қиын емес. ... ... ... ... саз бен шірінді бар топырақтар біріккіш
келеді. Ал құрамы ... ... ... болса, онда топырақтың
бірігуі нашар болады.
Топырақтың қасиетіне қарай оның құрылымы да әр ... ... ... ... үшін ғана ... ... Ол ... құрылымының
түзілуіне белсенді түрде қатысады. Топырақтың құнарлылығы оның ... ... мен ... бай қара ... ... ең жақсы
топырақ болып саналады. Топырақ түйіршіктерінің көлемі 10 ... ... ... ... ауа, су оңай ... ... өсуіне қолайлы
жағдай туады. Құрылымы кесек топырақтарды ... ... деп ... топырақ құнарлы келеді. Түйіршіктері ұсақ топырақты құрылымы ... деп ... Ол онша ... болмайды. Топырақ құрылымы нашар
жерлерде қар суы сіңбей, сай-салаға ағып кетеді. Құрылымды топырақтар тыныс
алады. Күндіз топырақ ... ... ... ... ... ... түнде
керісінше ауа топыраққа өтеді.
§36. Қазақстандағы топырақ типтері
 
Топырақ түрлері. Қазақстанның топырақ жамылғысы күрделі және әр ... ... ... ... таралғаны айқын байқалады.
Қазақстанның жазық бөлігі аумағының 86%-ын алып ... ... үш ... ... қара ... зона ... ... қара
қоңыр топырақты зона (52–48 с.е. аралығында); қоңыр, сұр қоңыр топырақты
зона (52–48 с.е. ... Қара ... зона ... ... Бұл зона ... Қазақстан облысын түгелімен,
Қостанай облысының көп жерін, Ақмола, Павлодар, ... ... ... ... ... қамтиды. Республика аумағының 25,5 ... ... ... алып ... Қара ... зона үш зона ... ... қара топырақ – орманды дала табиғат зонасының
оңтүстігінде ... ... алып ... ... қара ... ... қуаң даланың қара топырағы – дала зонасына тән. ... ... екі ... топырақ құрамында гумусы (қара шіріндісі) мол
(6–8%) қара топырақ орын алса, оңтүстігінде қара топырақтың қара ... (4–6%) ... Қара ... зона ... қамтамасыз етілген жазық
далада тараған, республиканың негізгі астық өндіретін алқабы саналады.
Қара қоңыр топырақ зонасы қара ... ... ... Бұл
Орталық Қазақстанның көп жерін, Каспий маңы ... ... ... ... жазықтарын алып жатыр. Бұл – республиканың оңтүстік
дала (тым құрғақ далалы) және шөлейтті алқаптарын 90,6 млн ... ... ... 34%-ын алып ... ... қоңыр топырақ зонасы да үш зона аралығына бөлінеді: қуаң даланың
күңгірт қара қоңыр ... ... қуаң ... жай қара ... ... ... ... ашық қара қоңыр топырақты өңірі.
Топырақтың құнарлылығы оңтүстікке барған сайын кеми түседі. Күңгірт қара
қоңыр топырақ пен кәдімгі ... ... ... гумусы (қара шіріндісі)
4,5–3,0%, ал шөлейт ашық қызыл топырағының гумусы азырақ, 3,0–2,0%. Бұл
топырақ ... ... ... ... мен мал шаруашылығымен
айналысады. Өйткені мұнда ылғал аз түседі.
Қара қоңыр топырақты ... ... ... ... ... ... ... негізінен қоңыр және сұр қоңыр топырақ жамылғысы басым келеді.
Топырақтың бұл типі 120 млн ... ... ... ... 44%-ын алып
жатыр. Қазақстанның оңтүстік бөлігін түгел қамтыған. Бұл топырақтың гумусы
аз (2,0–1,0%), сондықтан онда ... мал ... ... ... суармалы егіс қана тиімді.
 
| | | |
|1 |2 |3 |
| | | |
|4 |5 |6 ... ... ... ... 1. Гумустылығы шамалы оңтүстік қара
топырағы. 2. Жай (гумусты) қара топырақ. 3. Күңгірт қара қоңыр ... ... қара ... ... 5. ... ... ... 6. Шөлдің сұр қоңыр
топырағы
 
Топырақ эрозиясы және топырақты ... ... ... ... бір апаты – топырақ эрозиясы. Топырақтың құрылу процесінің ұзақ
екендігін түзуші аналық тау ... ... 18 см ... ... ... үшін өте ... табиғи жағдайдың өзінде 1400 жылдан 7000 жылға ... ... ... ... ... Ал бұл қабатты желдің ұшырып әкетуі оп-
оңай. Топырақ ... екі түрі бар: жел ... және су ... ... Ғылым академиясының Топырақтану институтының зерттеулері
нәтижесінде республикада эрозияға бейім жер 70 млн гектардан астам ... ... 26%-ы. Оның 52 млн ... жел ... бейім, 17
млн-нан астамы су ... ... Жел ... ... болуы,
біріншіден, Қазақстан жерінің көп бөлігінің жазық және ашық ... ... ... жиі ... ... ... ... бос
немесе механикалық құрамы жеңіл (құмды, құмдауытты) топырақтардың молдығы.
Сондықтан мұндай жерлерді ... өте ... ... ... ... және ... жерлерді игерген кезде эрозияға бейім жерлер жыртылып,
бекерге эрозияға ұшырады. Мысалы, Павлодар облысында (1955–1958 ж.) күңгірт
қара ... ... ... аймақ жыртылып, 805 мың гектар жер эрозияға
ұшырап, егіске жарамай ... ... ... ... облысының Әулиекөл
ауданының көп жері осындай жағдайға ұшырады.
Аққан судың топырақтың беткі қабатын шайып кетуін, жыра мен ... мен ... ... ... ... су ... деп атайды. Нөсер
жаңбырдан немесе мөлшерден артық суарған топырақтың ... ... ... ұсақ ... ... ... олар суарған сайын ... ... ... Жалпы топырақтың су, жел эрозиясы – адамның жер ресурстарын
тиімсіз пайдаланудың салдары деп ұғамыз.
Топырақтану институтында ... ... ... ... солтүстік,
оңтүстік аймақтардың су эрозияларын зерттеп, олармен күресу ... 1) ... ... ... үлкен беткейлерде жерді ... ... ... ... ... қар тоқтату, топырақты қайырмасыз
соқамен ... т.б.; 2) ... ... жыра мен сай, өзен ... ... ... ағаш және бұта ... 3) гидротехникалық шаралар:
жыраларды бекітетін инженерлік құрылыстар салу, ... мен ... су ... ... ... пленкалармен қаптау т.б. Бұл
шаралар ... су ... ... азайтады.
§37. Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлар дүниесі
 
Қазақстан өсімдіктері жамылғысының қалыптаса бастауы ... ... су ... ... кезден, бор дәуірінің аяғы мен ... бас ... ... ... бүкіл Тұран ойпатын теңіз басып
жатқан. Ол Торғай бұғазы арқылы Батыс Сібір теңізімен жалғасқан. ... ... ... ... ... Торғай бұғазынан шығыста Алтай,
Сарыарқа аймақтарында, негізінен жалпақ жапырақтылары мен ... ... ... ... түрлері (ангара флорасы) ... Ал ... ... ... ... ... Сырт, Жем үстірті) мәңгі жасыл
субтропиктік түрлер (полтава ... ... ... ... бұғазының суы тартылып, құрғағаннан кейін екі жағы
қосылған. Осы кезде полтава флорасы ... ... ... ... ... ... ... шығыста өскен өсімдіктер батысқа ... ... ... ... флорасы деп аталатын өсімдік түрлері
қалыптасқан. Оған платан, грек ... ... ... терек т.б. жатады.
Теңіздің шегініп, құрлық көлемінің ұлғаюы арта бастаған кезден (палеоген
дәуірден) бастап, Иран арқылы ... ... ... ... ішінде
эфемерлі өсімдіктер, жоңышқа, ... ... мен ... ... ... ... ... жартысында жазық ойпаңдарды теңіз басып жатқан
тұста, оның жағалауындағы қыраттар мен ... ... ... ... өсіп тұрған. Палеоген дәуірінің екінші жартысында, теңіз
суы тартылып, ... ... осы ... ірілі, ұсақты көлдер қалыптасқан.
Неоген дәуірде климат суып, таулы аудандарды мұз басқан кезде жылу сүйгіш
өсімдіктер жойылып кетіп, қазіргі орман ... ... грек ... алма сияқты өсiмдiктер сақталып қалған. Сiбiр жақтан ауысып,
арктикалық, ... ... ... ... осы ... өсімдіктер
жамылғысы осылай біртіндеп ұзақ кезеңді басынан өткізіп ... ... ... ... ... қоса ... ... де едәуір әсер еткен.
Қазіргі Қазақстанның өсімдік жамылғысы 6000-дай өсімдік түрлерінен
тұрады. Басқа көрші ... ... Орта ... ... ... бұл
онша көп емес. Оған Қазақстан жерінде шөлді, шөлейт аймақтардың көптігі,
топырақ пен ... әсер ... ... Қазақстанның едәуір бөлігі
геологиялық тарихы жағынан жас.
Каспий маңы ... мен ... ... ... астынан неоген дәуірде ғана
босаған. ... пен ... ... одан сәл ғана ... ... бұл ... ... жамылғысы әлі толық қалыптасып үлгірмеген.
Өсімдігі жағынан бай өлке Қазақстанның таулы аймақтары болып саналады.
Әсіресе, ... ... Орта Азия мен ... ... бай ... Онда ... ... қалған грек жаңғағы, платан, бадам,
түркістан үйеңкісі, алмұрт және т.б. түрлері кездеседі. ... ... да бай. Онда ... ... ... ... оның 150 түрі тек
осы ауданға ғана тән, басқа жерде ұшыраспайтын ... ... ... ... тау беткейлерінде қылқан жапырақты ормандар
таралған. Оларда шырша, май қарағай, бал ... ... ... ... ... ... ... бұталы шалғынды болып келеді. Тау ... ... ... белдеулерде дала зонасына тән өсімдіктер ... ... ... ... ... бөріжидек бұталары мол. Жоңғар Алатауы мен
Тянь-Шань тау жүйесінің тау алды жазықтары ... ... ... ... ... тәріздес өсімдіктер (өлең, қоңырбас, көкнәр, қызғалдақ ... кең ... ... ... ... ... қайыңды, жабайы ағашты,
алма, өрікті, доланалы ормандардан тұрады.
Солтүстіктен оңтүстікке дейін 1600 км-ге созылып жатқан Қазақстанның ... ... дала мен шөл ... басым. Шөлді аймақтарда
(Сарыесік Атырау, Мойынқұм, ... т.б.) ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Қазақстанда өсімдік дүниесінің 303 түрі Қызыл кітапқа енген және оның
сақталуына мемлекеттік қорықтар қамқорлық жасайды. ... шөп қоры ... ... ... ал ... өндіріс үшін керекті материал болып
саналады. Қазақстан дүние жүзі бойынша орманы аз елдердің қатарына ... ... 11,4 млн ... ... (4,2%) ғана ... алып ... ... тазартуда, топырақты эрозиядан сақтап, оның тамырын бекітуде,
егіндік-шабындық жерлерді қорғау мен құм ... ... аса ... ... Ауаны шаң-тозаңнан тазартып, аңызақ желден, құрғақшылықтан
сақтауда да ормандар мен жасыл ... ... ... ... ... ... жапырақты ормандар, ұсақ жапырақты ... ... ... ... бұталы өсімдіктері, сексеуіл, шөлдің
бұталы өсімдіктері, дала өсімдіктері, субтропиктік ... ... ... бір ... ... ... бөлінеді. Оларға
геоботаникалық жағынан ... ... ... ... ... ... ... орманды даласы (Солтүстік Қазақстан), Еуразия даласы (Еділ-
Жайық, Мұғалжар-Торғай, Есіл-Нұра, Қарағанды, ... ... ... шөлді аудандары (Тұран ойпаты, Солтүстік Тянь-Шань, Қаратау)
кіреді.
Жануарлар дүниесінің ... ... ... ... ... кіреді. Ондағы жануарлар дүниесінің пайда болуы мен
қалыптасуы өсімдік жамылғысының даму тарихымен ұқсас. Палеоген дәуірінде
Қазақстанды ... және ... ... мекендеген. Олар Үндістан
және Африка жануарларының түрлерімен ұқсас болған. Ал мұз басу ... ... ... ... кей түрлері қырылып, біразы жылы жаққа
қоныс аударған. Олардың кейбір түрлері Қазақстанның ... ... ... ... ... Іле Алатауы, Кетпен жотасы) сақталып ... басу ... ... ... ... ... ... жолбарыс, қабан,
марал, бұғы, аққұтан, қызылқұтан сияқты жануарлар түрлері осы топқа ... | | | ... ... ... ... |
| | | | ... жиде ... |Арша ... |
| | |  ... ... | ... басу ... Қазақстанға материктің солтүстігінен суыққа төзімді
жануарлар ауысқан. Олардың кейбір түрлері таулы ... әлі ... ... ... ... ... т.б. ... Мұз дәуірінен
кейін Қазақстанға Орталық Азия жануарлары мен ... ... ... ... самырсын құс, ақ қоян жатады. Кейін олар дала және шөл ... ... ... ... ... 178, ... 489,
балықтың 104 және омыртқасыздардың 50 ... ... ... ... ... ... ... бірнеше зоогеографиялық аудандарға
бөлінеді. Оларға дала және орманды дала ... ... ... ... ... және шөл ... теңізінің солтүстік және шығыс жағалары,
Жайық бойы, Торғай, Қызылқұм, Балқаш пен Зайсан көлінің жағасы, Бетпақдала,
Сарысу, ... ... ... ... ... ... Сауыр,
Тарбағатай, Жоңғар Алатауы, Тянь-Шань, Қаратау, Ұлытау, Қалба, Сарыарқа)
жатады.
Дала жануарлары ... ... ... түсі де дала
бояуына қарай өзгере дамыған. ... ... ... мен ... ... тән. ... тышқан, ала қоржын, қасқыр, түлкі, борсық
көп мекендейді. Киік жиі ұшырасады. Дала ... ... ... әр түрі ... бозторғай, шымшық торғай) кездеседі.
 
 
Алтай бұғылары
 
Орманды даланың сүтқоректілері қатарына қоян, су тышқаны, ақ тышқан, елік
кіреді. Қасқыр мен түлкі мұнда да жиі ... ... құр, шіл ... ... ... қырғи, бөктергі, ителгі сияқты жыртқыш құстар
мекендейді. Ашық алаңдарда тоқылдақ, қарғаның түрлері, бұлдырық бар. ... ... аз ... ... ... түрлері ұшырасады.
Шөл даланың жануарлары ыстыққа, шөлге шыдамды болуға бейімделген. Олардың
біразы күндіз терең ... інде ... ... ... ... ... ... аңдар тым ерте және кешкі мезгілде ғана ... ... ... бұта ... ... Шөл хайуандары жүйрік келеді, алыс
жерлерден су ішіп қайтады, құстары да қонбай, алысқа ... ұша ... ... ... ... Олар ... құм тышқандары, торғайдың кей түрлері)
ылғалы мол өсімдіктермен қоректенеді, соны қанағат тұтады. Көктемде, ... ... ... бар кезде өмір сүріп, жазғы ыстықта ... ... бар. ... ... ... ... Олар маусым айынан бастап
жазғы ұйқыға кетеді. Дала тасбақасы ұйқыны одан да ... ... де ... көп. Олар ... ұсақ ... тақырлы-сорлы болып
келеді. Жануарлар да сол жерлердің табиғи ерекшеліктеріне ... ... ... шөл ... әр ... бұталы өсімдіктердің, сексеуілдің, ақ
гүлді қарағанның өсуіне байланысты, соларды қорек ететін ... Ала ... ... құм ... кей ... құм қояны, құстардан сексеуіл жорға ... ... ... ... бауырымен жорғалаушылар шөлді далаларда көп. ... ... на ұя ... олардың ішінде дала бүркіті, бөктергі, ақ
құйрық сауысқан бар.
Даланың аңдары бір зонадан бір зонаға ауысып, кейде сол жерлерді ... ... ... бойы мен Каспий маңы ойпатында Еуропадан ауысқан орман
сусары, тоғай бұғысы, Үстіртте оңтүстік және ... ... тән ... ... муфлоны), сілеусін және т.б. жануар түрлері ұшырасады.
Қазақстанның таулы аймақтарының да өзіне тән жануарлары бар. ... ... ... ... Алатауы, Тянь-Шань және Сарыарқаның аласа
таулары жатады. Оларды мекендейтін жануарлар типі де ... ... ... ... және ... ... ... ауып келген аңдар көбірек кездеседі. Таулы аудандардың жалпақ
жапырақты, қылқан жапырақты ағаштарынан ... ... грек ... пісте, бадам жемістерін жейтін аңдар (бұлғын, тиін, тоқал бұғы, ... ... ... құр, қара ... шіл, үкі, ... ... кей
түрлері, т.б.) мол. Бұлардан басқа Алтайда қоңыр аю, тундра құры, тау ұлары
кездеседі. Жерорта теңізінен ауысып, ... ... ... ... шекарасынан өтпей қалған ... ... ... ... ... атауға болады. Жоңғар Алатауы, Күнгей Алатау бойын
бұғы, ... ... ... ... ... шымшық торғай, Батыс Тянь-
Шаньды ұзын құйрық тышқан, жайра, көк қарға, суық торғай, шыбыншы ... ... ... ... ... Орталық Тянь-Шаньда алтай суыры,
имек тұмсық балықшы, қызыл ... ... ... Іле ... ... ... жатқан зонасынан бастап, суармалы егістігі бойында, ... ... ... ... қар ... тау ... өсіп-өнген
жануарлар түрінің де өзіндік ерекшеліктері бар. Алма, өрік, долана, шетен
және т.б. бұталы ... ... ... мен ... ірі ... ... ... бұғы, сілеусін, елік, ... ... ... арқар кездеседі. Құстардың да әр түрі ұшырасады.
Қазақстанның көлді аймақтарын, тоғайлы, бұталы жерлерін мекендейтін
жануарлар түрі де әр ... ... ... ұя ... ... ... бүркіт
тұқымдас қарақұс, бөктергі, ұзын құлақты жапалақ, сұр шымшық кездеседі.
Қырларда дала ... ... ... ... ... тоғай бұғысы
жүреді. Өзенді алқаптар мен ... ... ... ... ақ ... Өзен-көлдер бойы құсқа бай, теңіздер мен су қоймаларында балық
түрлері де мол. ... ... 40, ... 50 ... ... ... далаларында омыртқасыз жәндіктер де көп кездеседі. Олардың
ішінде зияндылары да аз ... ... егін мен ... шөптерді жейді.
Қарақұрт, бүйі, шаян, жылан, кененің түрлері адам ... ... ... құрттары ағаштар мен жеміс-жидекті сорады. Ағашты, сулы жерлер мен
қалаларда маса ұрық ... ... ... ... олардың адам өміріне, халық
шаруашылығына ... ... ... ... – мемлекеттік шара болып
табылады. Жануарлардың сирек және құрып кетуге таяу аз түрі ... ... ... ... ... ... 125 түрі,
омыртқасыз дардың 96 түрі алынған. Олардың ... ... ... ... ... қар ... ... қоңыр аюы, шағыл
мысығы, күзен және т.б), құстардан ... ... және ... ... және ақ ... ... аққу, дала бүркіті, дуадақ, қырғауыл, ... т.б), ... ... қос ... мен ... ... бар. ... бұрын көп болған құлан, қарақұйрық, ақбөкен ... ... ... ... ... әкелінген жануарларды жерсіндіру
бағытында да жұмыстар жүргізілуде. Өзен ... ... ... қара күзен мен бұлғын, Каспий жағалауында ит ... ... ... ... Өзендер мен көлдерге балықтың жаңа ... ... ... мен ... ... мақсатында Ұлттық
парктер (Баянауыл, Іле Алатауы, Қарқаралы, ... ... ... ... ... Алматы, Барсакелмес, Үстірт, Қорғалжың,
Батыс Алтай, ... ... | | ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |
| | | ... |Үкі ... |
| | | ... ... ... |Сарыалақаз |
| |  | ... ...... |
| | |  ... ... ... ең негізгі сыртқы факторлар қалыптастырады. Олар көп
жағдайда күн жылуының таралуына ... ... ... ... Тағы
бір фактор – аумақтың ылғалдылығының әр түрлілігі. Жылу мен ылғалдың
арақатынасы ... әр ... ... ... ... ... ... күн жылуы көп түссе, оның біраз ылғалдылығы жеткіліксіз ... онда ... ... ... ... зона ... тән климатымен, топырағымен, өсімдік және жануарлар
дүниесімен ерекшеленеді. Кейде бір зонаның ішінде ... ... ... ... де ... ... ... солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте
орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары ауысып отырады. Сонымен бірге
бұл зоналарда ... және ... ... ... ... ... ... Оның себебі осы бағытта климаттың континенттігі артады.
Республиканың биік ... ... ... ... байланысты
(зоналар немесе биіктік белдеулер) ауысып отырады.
 
 
§38. Орманды дала және дала ... ... ... дала ... тек ... шеті ... Жазық далада шоқ-шоқ болып ормандар өседі. Қазақстанның ... ... ... ... ... мен ... Сырт ... азғана бөлігін алып
жатыр. Жалпы көлемі 1 млн га Қазақстан ... 0,4%. ... ... жер беті ... Онда ... ойпаттар кездеседі, бұлардың
кейбіреулерін көл алып жатыр. Зонада 6 мыңнан астам көл бар. ... ... ... ... зоналарға қарағанда біршама қолайлы. Жылдық жауын-
шашынның ... ... ... мм, оның көбі ... ... Жазы қоңыржай
ыстық, шілденің орташа температурасы +18° +20°С. Қысы ... ... ... ... аяз ... ... ... –51°–53°С -қа дейін
төмендейді. ... ... ... ... ... 1. ... (1 а ... 2. Тікенді раушан (2а-бұтағы). ... ... 4. ... ... 5. ... ... (5а-бұршақты
қабығы). 6. Дәрі шелна (6а-тұқымы). 7. Кәдімгі мойыл
 
Өзендері түгелдей дерлік қар ... ... ... Жайықтың,
Тобылдың, Есілдің, т.б. бірқатар ірі өзендердің суы халықтың тұрмыс ... ғана ... ... мақсаты үшін де пайдаланылады.
Зонаның солтүстік бөлігінде қара топырақты қабаттың қалыңдығы 75 ... оның ... ... ... ... ... Зонаның оңтүстігіне
таман қара топырақтың қалыңдығы кеми ... ... ... де ... ... ... дала ... Шығыс Еуропа жазығындағы орманды
дала топырағынан айырмасы – ойпаң жерлері сортаң ... ... ... дала және шалғынды дала ... ... ... ... ормандар кездеседі.
Өсімдік жамылғысы жыртылмаған үлескілерді жауып тұратын қалың және әр
түрлі шөптер, дәнді дақылды өсімдіктерден ... ... ... ... шоқ ... ... бұралған жер бидайық өте көп. Біраз жерді қарабас
шалғын мен қылқансыз ... алып ... ... тұқымдас өсімдіктерге
сәбізшөп, жұпар иісті алтын ... ... ... Бұршақ тұқымдастардан
сары гүлді беде, көк ... ... бар. ... ... жазығының ормандары шоқ-
шоқ қайың мен көктеректен құралады. Жалпы Сырт қыраты ормандарын да жалпақ
жапырақты ағаштар – ... ... ... ... болады. Шоқ-шоқ болып
біткен қайыңды, көктеректі ормандар арасында өсетін бұталарға: тал, долана,
итмұрын, қарақарақат жатады. Сабағы жіңішке, ... ... ... ... бар тошала жиі кездеседі. Орман шетінде аңқыған иісі бар, ... ... ... ... ... ... Ағаш тұқымдастарының құрамы
жағынан батыстың орманды даласы Шығыс ... ... ... ... өзен ... ... ... де таралады. Мәселен,
дала зонасындағы Жайық өзенінің аңғарында шоқ ... ... ... ... құм ... ... ... алқапта қарағайлы ормандар,
Сарыарқаның Көкшетау, Қарқаралы, ... және т.б. ... ... қарағайлы ормандар таралған. Олар тау шоқтары ... ... ... жатқан далада ерекше көркем ... ... Бұл ... ... ... ... ... үйлері орналасқан.
Орман байлықтары – шоқ қайыңдар мен шоқ ... және ... 10 ... ... ... алып ... ... Мамлют қорықшаларындағы
ормандар мемлекет тарапынан қорғауға алынған.
Орманды даланың өзіне ғана тән ... ... ... Мұнда да
көршілес зоналардың жануарларындай: саршұнақтар, сұртышқандар, қосаяқтар,
ақ ... ... (ақ ... ор ... ... ... қасқыр т.б.
кездеседі, шоқ қарағай ормандарында – тиіндер бар. Соңғы жылдарда мұнда
солтүстік ормандардан бұландар мен ... ... ... ... Басқа
жақтан адамдар алып келген, ... ... бар ... кездеседі.
Бауырымен жорғалаушылардан кесірткенің екі түрі ... және ... сары бас және улы сұр ... ... ... ... өте көп және әр түрлі. Шоқ қайыңды ормандарда ақ
құр, ақ ... ... ... ... көкек, сұңқар, күйкентай ұялайды.
Ашық жерлер мен орман ... ... ... ... шәуілдек
жүреді.
Көл жағасындағы нулы қамыс, қамыс құрағы, қоғалар мен ... да ... әр ... суда ... ... көп-ақ. Мұнда көптеген қаздар мен
үйректер, сондай-ақ шағалалар да ... ... ... – аққулар, ал
төмпешікті және қияқты батпақтарда – кезқұйрыққа ұқсас сұр тырналар мен
қамыс ... ... дала ... – Қазақстанның ең жақсы игерілген табиғат зоналарының
бірі. Онда дала үлескілерінің көп ... ... Бұл ... ... – бидай, жүгері, т.б. да дақылдар егіледі. Мұнда көптеген жаңа
елді мекендер бой түзеді. Зонаның жыртылмаған бөлігі – ... ... ... жайылым, сондықтан мұнда етті-сүтті бағыттағы мал шаруашылығы
басым дамыған.
Дала зонасы. Дала зонасы 77 млн га ... ... ... ... дәлірек айтқанда, 29%-ынан астамын алып жатыр. Дала зонасы орманды
дала зонасының оңтүстігінен басталып, батыстан ... ... 2200 ... кең ... ... ... 54°–50°С. е. аралығында орналасқан.
Дала зонасына Батыс Сібір жазығының ... ... ... үстіртінің
солтүстігі, Мұғалжар тауы түгелдей дерлік, Жалпы Сырт сілемдері, ... ... ... ... Орал етегі, Жем үстірті, Сарыарқаның
солтүстігі мен орталық аудандары жатады. Дала ... ... ... әрі ... ... ... желі соғып тұрады. Ал қысы қатаң, ... ... ... ... температурасы –16°–18°С, шілде айында
солтүстігінде +18°С-тан, оңтүстігінде +23°С-қа дейін ... ... ... ... ... ... ... мұның мөлшері солтүстіктен оңтүстікке
қарай азая түседі. Климат жағдайлары егін шаруашылығымен шұғылдануға толық
мүмкіндік береді.
 
 
Дала табиғаты
 
Дала зонасы ... ... ... Зонаны Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық,
Нұра, Торғай, Шар, Ырғыз және бірнеше шағын өзендер кесіп ... ... ... 80%-ы ... су тасу ... келеді. Егін шаруашылығы
мен өнеркәсібі дамыған бұл ... су әлі де ... ... да бөгендерде су жинап, оны су құбырлары мен ... ... ... ... ... қара және ... ... топырақ типіне жатады.
Зонаның солтүстігінің ... ... ... өнім ... ... 6%-
ға жуық шірінді бар. Оңтүстікке қарай ... ... кеми ... ... қуаң ... тән қызғылт күрең топыраққа айналады. Бұл арада
сортаң топырақты жерлер көбірек кездеседі, олар ... ... ... күтімді қажет етеді. Қызғылт күрең топырақтың құнарлы жерлері егін
шаруашылығы үшін жарамды. Дала зонасы ... ... бай. ... ... ... еркекшөп, кермек, қаңбақ басым өседі. Ойпаң және ылғалды
жерлерде, ... өзен ... ... ... ... Шалғынды
өсімдіктерден бидайық, қылқансыз арпабас, шалғынды ... ... ... жерлерде қияқ пен құрақ өседі. ... ... мол ... ... ... ... өсімдіктермен қатар жусанның кейбір
түрлері өседі. Кей жерлерде бұлар ... ... алып ... ... арасында дәрі-дәрмектік өсімдіктер де бар. Мысалы, ... ... ... ... ... Жаз бойы даланың түрі үнемі
өзгеріп отырады. Дала ... ғана ... ... алуан түрге бөленіп
құлпырады. Шілдеде шөп қурап, сарғайып кетеді.
 
 
Дала. 1. Қызғылт қау. 2. Суық ... ... 3. ... ... ... ... (4а–тұқымы). 5. Дала шалфейі (5а–гүлі, 5ә–сабақ ... 6. ... ... 7. ... жуа. 8. Жұқа ... көкбас
(8а–жапырағы). 9. Бетеге
 
Ашық дала кеңістігінде тіршілік ... ... ... түрлі
жануарлар кездеседі. Қоршаған ортасының түсіне ұқсас келетін, ... әрі тез ... ... ... мезгілдерінде де ұзақ ұйқыға
кететін жануарлардың да түрлері бар. Дала сүтқоректілеріне ... дала ... дала ... ... Бұлар егінге көп зиян
келтіреді. Мұнда саршұнақ тұқымдасынан ірі суырлар (салмағы 10 ... ... ... мен ... ін ... ... ... шығарып, үйіп
тастайды. Қосаяқтар, саршұнақтар, дала тышқандары тіршілік ... ... ... ақ ... түлкі кездеседі. Олар терісі бағалы
кәсіптік жануарлар қатарына жатады. Даланың ... ... ... ... кездеседі. Ол інінен тек түнде ғана шығып, жортады.
Даланың барлық жерінде осы ... ... ... ... көп ... ... ... Бөкеннің басы үлкен, қошқар тұмсық, ... аяғы ... ... Бөкеннің жүгіргеніне көз ілеспейді. Бұдан
едәуір бұрын далада үйір-үйір болып жүретін ... ... ... ... ... ... ... және шөл зоналарына қарай ауды.
Далада құстардан дуадақ бар, бұлардың кейбіреулерінің ... 16 ... Одан ... ... ... балықшы, бозторғай кездеседі, әсіресе
қараторғайлар көп. Жыртқыш ... дала ... дала ... кезқұйрық
бар. Далада көлдер көп, әдетте олар терең болмайды, жағалары ... ... Көп ... ... ... пен ұсақ ... ... суда және батпақта тіршілік ететін құстар көп кездеседі. Бұлар – ... ... ... ... ... ... аққұтан. Сарыарқаның ұсақ
шоқылар арасындағы бытыраңқы орналасқан көлдерде суда жақсы жүзетін құстар
– сүңгуір, гагара, крохаль, турпан болады.
Қазан ... ... дала ... ... бойы ... мал жайылымы
ретінде пайдаланып келді. Тың және тыңайған ... ... ... ж.) дала ... 28 млн га жері жыртылды.
§39. Шөлейт және шол зоналары
 
Қазақстанның шөлейт жерлері дала мен шөл зоналары аралығында орналасып,
Жайықтың ... ... ... ... 2900 ... ... Ол
республиканың барлық аумағының 14%-ын алып жатыр. Зонаның оңтүстік шекарасы
48°С.е. бойымен өтеді.
 
 
Шөлейт. 1. Кәдімгі бетеге (1а – ... 2. ... изен (2а – ...... ... бұйырғын (3а – гүлі). 4. Баялыш сораңы (4а – ... 5. ... (5а – ... 6. ... (6а – ... ... 7. ... қызғалдағы
 
Шөлейт зонасы. Шөлейттің климаты құрғақ, тым континентті. Жауын-шашын аз,
жылдық жауын-шашынның мөлшері 180–300 мм аралығында. ... аяғы ... ... ... мол ... қыста және жазда жауын-шашын аз
жауады. Жаз ... ... ... ... орташа температурасы 22°–24°С,
кейде ыстық 40°С-қа дейін жетеді. Қысы ... ашық ... ... ... ... ... температурасы –15°–17°С, ең төменгі температура
зонаның шығысында (–50°С) ... ... ... ... ... суы ... кеуіп кетеді. Тұрақты ағатын ең ірі өзендері – Ойыл,
Жем, Торғай, Сарысу, Аягөз. Шөлейт ... ... ... көл бар.
Олардың көпшілігінің суы кермек немесе ащы болады.
Шөлейттің негізгі топырағы – ашық қара ... ... ... ... оның құрамында шірінді аз болады. Топырақтың беткі
қабатында шірінді 2–3% қана. Саз ... ... пен ... ... ... орын алады. Шөл дала зонасында даланың әрі ... ... ... жамылғысы негізінен бетеге, жусан, түймедағы,
боздан құралады. Кейде жусан көлемді жерлерді алып жатады. Мұндай жерлердің
түсі ... ашық ... ... Кей жерлерде жусанның арасында ... ... ... ... Еспе суы жер ... таяу ... ... ши өседі. Ұлытау, Ортау, Бұғылы, Қызыларай, Шыңғыстау және т.б.
жоталардың аңғарлары арасында әр ... ... ... көп ... ... ... ... көктерек және қарағай шоқ ... ... ... ... ... итмұрын, қарақат және таңқурай
өседі.
Таулы-төбелі гранитті Қызыларай сілемі (1565 м) – ... ... ... Осы ... ... ... ... Жазықтар мен ұсақ
шоқылардың аралықтарында сортаң және сор жерлер де кездеседі. Сор ... ... тек оның шет ... ғана ... ... ... даладағы өзен жайылмалары өсімдікке бай. Оларда айрауық, құрақ, қамыс
өседі. Жекелеген үлескілерде тал, итмұрын, ұшқат ... ... ... мен шөлде кездесетін шөлейт жануарларынан саршұнақ, қосаяқ, құм
тышқаны, құм ... ... ... қарсақ, түлкі, қасқыр мекендейді.
Сонымен бірге онда күзен және түлкі бар. ... ... ... Бір ... жер қайыстырған ақбөкендер мен ... ... ... қана ... Шөлейтте кесіртке мен жыландар
көп. Бұл өңірде зиянсыз жыландардан – қара шұбар жылан, кіші сарыбас ... ... улы ... – сұр жылан, қалқан тұмсық жылан бар. Шөл дала
зонасы егін шаруашылығы үшін шамалы пайдаланылады. ... ... ... ... ... ғана ... ... Шөлейтте қой және
жылқы шаруашылығы басым дамыған. Ойдым-ойдым ... ... ... ... ... ... Каспий теңізі жағалауынан Тарбағатай тауының етегіне дейін
созылады. Шөл зонасының жалпы көлемі 117 млн га, ... ... ... ... ... Бұл зонада негізінен құмды және сазды шөлдер кең тараған.
Тасты шөлдер Қазақстанға тән емес, бұлар тек шағын үлескілерде кездеседі.
Шөлдің ... тым ... және аса ... Жалпы жауын-шашынның
жылдық орташа мөлшері 200 мм-ден аспайды. Шөлдің ... ... ... 100 мм-ге де жетпейді. Жазда жаңбыр өте сирек ... ... көбі ... ... Қысы ... Аяз ... ... жетеді. Жазы
өте ыстық, қапырық әрі ... ... ... ... солтүстігінде
+24° +26°С, оңтүстігінде +28° +30°С. Құм бетінде температура ... ... ... ... бәрі ... көп болуына септігін тигізеді. Көктемде
еріген қар ... ... ... мен ... ... кеуіп кетеді.
Олардың түбінде қалың тұз ... ... ... ... жерлерде ешқандай
өсімдіктер өспейді.
 
 
Шөл. 1. Тамыр жусан (1а – тостағаншасы, 1ә – жапырағы). 2. Сібір бидайығы
(2а – ... ... қияқ (3а – ... 4. ... қияқ өлең. 5. Қара
сексеуіл (5а – ... 5ә – ... ... ... мортығы (6а – масағы).
7.Жуашықты қоңырбас (7а – масағы). 8.Тоты көкнәрі
 
Шөл зонасының ауасы ... әрі ... ... аз ... өзендері жоқ. Тек қана шөл зонасынан тыс (Жайық, Жем, ... Шу, ... Іле, ... т.б.) ... ... бар. Ол ... арқылы аққандықтан, суының көбі булануға немесе ... ... ... ... жете алмайды. Осыған байланысты шөлде терең орналасқан жер
асты суының зор ... бар. ... ... ауыз ... ... ... және
мал суару үшін терең жер асты суының ... орны ... Шөл ... ... ... Оңтүстік Балқаш, Сырдария, Бетпақдала,
Маңғыстау, Каспий маңы сияқты ең ірі ... ... ... зонасы солтүстік және оңтүстік болып екіге бөлінеді. Солтүстік
шөлдерде Үстірт және Тұран ... ... ... ... ... ... маңы ... жатады. Ал оңтүстік шөлдерге Үстірттің
оңтүстігі мен Қызылқұмды қамтитын Тұран ойпатының оңтүстік жартысы жатады.
Шөлдің ... ... ... ... ... ... ... Қоңыр топырақтың ашық қызғылт топырақтан түсі бөлек және ... аз ... ... ... ... сұр-қоңыр топырақ басым.
Оның құрамында шірінді тіптен аз (1,0–1,2%). Сұр ... ... ... бай ... ... ... ... топырақты жерді суарса
және тыңайтқыштар қолданылса, ... ... ... көп ... болады.
 
 
Тайсойған құмы
 
Құмды шөлдер бүкіл шөл зонасының үштен біріне жуығын алып жатыр. ... ... ... Арал маңы ... ... Сарыесік Атырау және
Каспий маңы ... ... ... ... ... т.б.) жатқызуға
болады. Мұндағы құмдар ондаған мың ... ... осы ... өзендер мен
көлдердің орнында пайда болған. Кейін желдің әсерінен бұл ... ... ... түзілген. Құмға су жақсы сіңеді және одан аз
буланады. Әдетте, тек ... ... ... ғана ... ал оның астыңғы
қабаттары әр уақытта ылғалды келеді. Сондықтан азғана тереңдікте ... еспе суы ... ... ... ... ... жоқ дерлік.
Топырақ қабаты ... мен ... ... ... ... қазаншұңқырлар мен жазық жерлерде құмайтты, қоңыр және ... ... ... ... Еспе суы жер ... таяу ... жерлерде
дәнді дақылдар мен бақша дақылдарын егуге болады.
Құмды шағылдар мен төбелерде ... ... ... ... селеу
тараған. Мұның тамыры ұзын болады, ол құмды бекітеді. ... ... ... ... ... боз ... құм ... еркекшөп, құмның
жабайы сұлысы, қоңырбас, құм түймедағы, құмаршық ... ... ... барлық
шөп өсімдіктері қурап кетеді. Қазақстанның ... ... ... ... ... бөктеріндегі шөлдерде дермене жусаны
сақталған. Ол Қазақстанда ғана өседі. Дермене жусанының ашылмаған ... іш ... ... ... сантонин дәрісі жасалады. Дермене
«Қазақстанның Қызыл кітабына» енгізілген. Шөл ... ... ... бейімделген. Бұл – олардың ... ... тез ... үшін ... ... ... айналған немесе
буланудан сақтайтын түктері болады. Құмдағы өсімдіктердің барлығының ... ... ... шөлдерде шөпті өсімдіктерден басқа жүзгін, құм қарағаны,
теріскен сияқты бұталар да өседі. Бұл бұталар онша биік ... ... да аз. ... ағаш ... ... ақ және қара ... Ақ сексеуіл құмды жерде, қара сексеуіл сортаң топырақты жерде өседі.
Сазды шөлдер құмды шөлдердің арасында немесе соларға ... ... ... сазды шөл – Үстірт, Бетпақдала және Сырдария өзенінің ... ... ... ... ... көлдер, сор, сортаң және тақыр
алып жатыр. Олардың қалыптасуындағы басты рөлді жер бетіндегі ағын ... ... ... топырағы қоңыр, көп жағдайда сортаң. ... ... ... ... мен ... Қара сексеуілдің қалың бұталары
кездеседі. Кейбір ойпаң жерлерде ши, селеу, ... ... ... ... көктемде тез өсіп жетіліп, қурап қалатын ... ... ... ... ... онша көп ... Мұндай шөлдер
Сарыарқаның оңтүстігінде, Бетпақдаланың шығысында және Үстіртте кездеседі.
Тастақ шөлдердің ... ... ... ... жатқан шөлдің
өсімдіктеріне ұқсас.
Шөл зонасындағы өзен аңғарларында өсетін ерекше өсімдіктер бар. Мұнда ... ... ... қалың бұталар өседі. Оны тоғай деп атайды.
Тоғай әсіресе ... Шу мен Іле және т.б. ... ... ... ... жердегі тоғайларда қамыс, қоға өседі. Өзен арнасынан қашығырақта
биік бұталар – ... тал, ... ... шырғанақ, арнаның құрғақ
жерлерінде жыңғыл өседі. Жыңғылдың жапырақтары ... гүлі ақ ... және ... ... ұзын, тереңге кететін өсімдіктер де бар.
Шөлдің жануарлар дүниесі өзгеше. Онда өмір ... ... мен ... түрі ғана ... ... көп ... құмды және құлақты
агамалар, жұмырбас кесірткелер. ... ... ... жыландар
тұқымдастарының өкілі: дала айдаһарлары, оқ жыландар мен ... ... ... ... ... де кездеседі. Қазақстанның оңтүстік
шөлдерінде улы өрмекші тәріздестерден – шаян, бүйі, ... ... ... да бар. ... Үстіртте және Балқаштың
оңтүстігіндегі шөлдерде тұяқтылардан – ақбөкендер мен ... Шөл ... ... ... құм ... ... ... көп. Жылдың қолайсыз мезгілдерінде олар індеріне кіріп, ұйқыға кетеді.
Өзен бойындағы ну тоғайларда қабан, мәлін, ... ... ... азия ... ... торғай, сортаң жер торғайы,
айдарлы ... ... ... торғайы, шөл торғайы бар. Жыртқыш құстардан
жамансары мен жұртшы кездеседі. Тоғайларда – ... ... сұр ... ... ... мен Сырдария бойында үйрек, қаз, шағала, бірқазан,
аққұтан бар. Шөл зонасында Барсакелмес және ... ... ... ... ... ... АУДАНДАСТЫРУ
 
Сендер оқулықтың I бөлiмiнде табиғат компоненттерiнiң заңдылығымен
таныстыңдар. ... жер – ... ... бiр бөлiгi. Кез келген жерде
компоненттер бiр-бiрiмен ... ... ... ... ... дамиды. Жер бедерi, климаты, iшкi сулары, топырақ
жамылғысы, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесiнiң жиынтығының дамуы сол ... ... ... ... ... жүрiп жатқан табиғи процестер сол ... ... мен ... ... ... ... ерекшелiгi және
сыртқы күштердiң әрекетi, желдiң әрекетiнен тау ... ... ... ... ... бос жыныстардың қалыптасуы және т.б.
Табиғаттың бiр компонентiнiң өзгеруi басқа компонеттердiң өзгерiстерiне
себепшi болып, ақыр ... ... ... ... ... алып келедi.
Қазiргi жүрiп жатқан табиғаттағы ... ... ... ... ... бiр ... шаруашылық мақсатта игеру үшiн де сол жердiң
табиғат ... ... ... заңын бiлу қажет.
 
 
Қазақстанның физика-географияялық аймақтары
 
Қазақстанның кең-байтақ ... ... ... түрлi, бiр-бiрiн
қайталамайтын табиғат ... ... ... аумағы екi дүние
бөлiгiн (Еуропа мен Азия) бiрiктiрiп ... ... ... ... табиғатымен, үлкен массивтi құмдарымен, жазира даласымен, қарлы ... ... ... ... деңгейiнен төмен жатқан ойыстарымен,
күрделi геологиялық құрылысымен, ежелгi географиялық тарихымен, мол ... ... ... ... ... ... iрi ... табиғат
аймақтарына бөлуге болады:
1. Шығыс Еуропа жазығы; 2. Тұран жазығы; 3. Солтүстiк ... ... ... 5. ... 6. ... 7. ... 8. Жоңғар Алатауы; 9.
Тянь-Шань.
 
 
§40. Шығыс Еуропа жазығы
 
Географиялық орны. Шығыс ... ... – Жер ... аса ... ... ... Шығыс Еуропа жазығының оңтүстік-шығыс бөлігі
енеді. Жазықтың қазақстандық бөлігі Мұғалжар және ... ... ... ... ... ... Сырт қыраты, Каспий
маңы ойпаты және Орал алды (Жем) үстірті осы аймақтың құрамына енеді.
Геологиялық ... мен жер ... Бұл ... геологиялық дамуы мен
тектоникалық құрылымы жөнінен ежелгі Шығыс Еуропа платформасының ... ... ... ... ... ... ... мен протерозойда
қалыптасып, кристалды қатты жыныстары нан қалыптасқан. Оның ... ... ... ... ... шөгінді жыныстары жапқан. Шығыс
Еуропа платформасының қазақстандық бөлігі ұзақ ... су ... ... ... ... ... ... келген. Каспий маңындағы
бөлігі майысуға көп ұшыраған. Сондықтан ... әр ... ... ... өте қалың қабаты таралған. Ұзақ геологиялық даму ... ... ... ... тән жер ... ... және ... жамылғысы
қалыптасқан. Жем үстірті жоғарғы бор ... ... Сырт ... ... ... ... ал Каспий маңы ойпаты антропогенде,
соңғы мұз басу ... ... ғана ... жер ... ... Бұл
аймақтың географиялық орнының, жер ... ... ... ... жағдайының ұқсастықтары жалпы солтүстіктен оңтүстікке
қарай ылғалдың азая беруі құрғақ континентті климаттың ... ... Сырт – ... Орал мен Еділ ... аралығында орналасқан кең
жазық қырат. Қыраттың жер бедерін Жайық өзеніне оң жақтан ... ... ... Ертек, Ростошь және т.б. өзендердің арналарымен тілімделген.
Қыраттың қазақстандық ... ... ... ... жатқан
жалдардан тұрады. Ол солтүстіктен (100–150 м) ... ... (60–70 ... ... аласара береді.
Жем Орал алды үстірті Каспий маңы ойпаты мен Мұғалжар тауларының аралығын
қамтиды. Оның ... ... ... м-ге ... көтерілген. Жем,
Қайнар, Сағыз, Ойыл, Елек, Ор, Сарықобда, Үлкенқобда, Бұлдырты, Өлеңті
өзендері басын осы ... ... ... ... ... аласарады
(100–150 м).
Каспий маңы ойпаты Жалпы Сырт қыраты, Орал алды үстірт мен ... ... ... Ойпаттың солтүстік жағы теңіз деңгейінен
жоғары. Ойпат – ... ... мен өзен ... қақ, ... құмды
аудандары бар кең жазық дала. Ол ... ... ... ... құм ... сазды шөгінділерінен түзілген. Ойпаттың
оңтүстік беті – теңіз ... ... ... ... ... ... ... ұшырасады, солтүстік бөлігіне қарағанда тұзды сорлар, ... ... ... ... ... мен оған ... шағын салалар (Деркөл,
Көшім, Үлкенөзен және Кішіөзен, Шежін бірінші және екінші ... ... ... және т.б.) ағып ... ... ... ... тартылып,
бөлек-бөлек көлшіктер мен қарасуларға айналады. Сонымен ... ... ... Аралсор, Бесоба сияқты көлдер де бар.
Каспий маңы ойпаты бергі дәуірдің ... ... ... ... ... 70-жылдарының өзінде Доссор мен Мақат мұнай ... ... соры су ... ... Қайдақ, Комсомол шығанақтары судан ХІХ
ғасырдың 30-жылдары ғана босаған. ... ... ... біртіндеп босап,
құрғап ойпатқа айналған. Жер асты сулары тұщыланған. Ойпаттың қазіргі ... ... ... мен ... жамылғысы қалыптасқан. Алайда
ойпаттың климатының құрғақтығы ... ... ... кері ... маңы ... ... 60 мың км2 ... алып жатқан құмды
аймақ (Қарақұм) бар. Бұл ... ... ... жел жер ... ... ... кездесетін шөлге айналдырған. Ондағы құм төбелерді бэр
төбешіктері деп атайды.
Пайдалы қазбалары. ... маңы ... ... ...... мен газ.
Олар жер қабаттарындағы тұзды күмбездердің көтерілуіне байланысты пайда
болған ... ... ... триас, юра, бор және ... ... ... бұл ауданда Теңіз, Қарашығанақ, Жаңажол
сияқты мұнай мен газ кен орындары жұмыс істейді. ... ... ... бор, ... ... (құм, саз балшық және т.б.) өндіріледі.
Климаты. Шығыс Еуропа жазығының климаты, жоғарыда айтылғандай, құрғақ,
континентті. Оған бұл ... ... мен ... алыс ... ... Қысы ... ... орташа температурасы солтүстігінде – 15°С,
оңтүстігінде – 8°С. Сібір мен Арктикадан суық ауа ... ... ... ... ... төмендейді. Көктемде, күзде үсік жүріп тұрады. Жазы ыстық,
қапырық, шілденің орташа температурасы + 22° +24°С. ... ... ... Жауын-шашынның орташа мөлшері солтүстікте 350 мм, оңтүстікте 140
мм.
Өзендері мен көлдері. Қазақстан аумағындағы ... ... ... ...... ... Жем. Жайық өзені Орал тауының ... ... ... маңы ... ағып ... соң, кең арналы өзенге айналады.
Ені 300–500 м шамасында. ... су ... ... ... ... жайылып,
кең жайылымдар мен ұсақ ... ... ... Өзен ... ... шабындық өседі. Өзен суын каналдар арқылы егістік ... ... ... ... 800 км) – ... ... бір саласы. Ол да Орал тауынан
басталып, Жайыққа құйған. Кейінгі жылдары ... суын ... ... ... ... ... ... қалып жүр. Негізінен, қар
суымен қоректенеді. Суы егістікке, жайылымға пайдаланылады.
 
|Орал | |
| ... ... ... ... 712 м) Мұғалжар тауының батыс беткейінен бастау алады.
Каспий теңізіне құяды. Соңғы жылдары ол да ... 50–60 км ... ... Қар ... ... ең ... – Каспий теңізі. Ол аумағының үлкендігіне байланысты
теңіз деп аталады. Жер шарындағы ең ... ... көл. ... 390 мың ... – 1200 км. ... ... ... мен солтүстік-шығыс
бөлігі кіреді. Теңіз деңгейінен 27 м төмен орналасқан. Негізінен өзендер
суымен ... ... ... ... ... ... ... Өсімдіктері мен жануарлары. Шығыс Еуропа жазығының
қазақстандық ... ... ... және шөлді аудандарға жатады. Оның
өсімдіктері мен жануарлар дүниесі де соған лайық ... ... Сырт ... алды ... жазық жерлері жалпы қазақ даласына ұқсас ақ және ... дала боп ... ... ... ол боз ... ... оларда сонымен қатар боз, бетеге, атқонақ, еркекшөп өседі. ... ақ ... көк ... ағаштары, қарағай, тобылғы, шалғынды
далаға ауысады. Каспийдің солтүстігі мен Жем ... ... ... Оның ... жамылғысы далалық астық тұқымдастардан, жусан және
сортаң шөпті топтардан құралады. Ал Каспий маңы ... ... ... ... ... ... да сор мен сортаң. Өсімдіктері – жусан,
бұйырғын, көкпек, жыңғыл т.б. ... ... ... ... ... ... дала жусаны өседі.
Жануарлар дүниесі жағынан бұл аймақта еуропалық фаунаның әсері күшті.
Солтүстік Каспийде таза ... ... тән ... ... ... ... ... қара күзен, ит тәріздес жанат, су тышқаны) бар. ... ... ... бағалы аң саналады. Теңіз балық байлығы жағынан
бірінші орын ... Онда ... ... ... ... бағалы балықтардың
түрлері мол. Өзен бойларында, тоғайларда құс көп және сан ... ... ... құлақты кірпі, ақкіс (ергежейлі), қосаяқ, құм тышқаны,
қарақұйрық, түлкі, бозторғай мекендейді.
 
| ... ... ... жазығы ... ... ... Шығыс Еуропа жазығының тіршілік үшін
қолайсыз жағдайлары көп. ... ... ... ... ... жел ... жиі соғатын аңызақ желдер оның жағдайын
күрделендіре түседі. Олар өсімдік жамылғысына да әсер ... ... ... кен ... ауа ... сақтау, мұнай, газ қалдықтарымен
ластамай, қоршаған ортаны таза ... да бұл ... ... ... қажеттігін дәлелдейді. Ол үшін ... газ ... ... ... ... суды ластауды тоқтату, қалалардағы
өнеркәсіптен шыққан лас суларды ... ... ... ұйымдастыру,
аңызақ желдерге тосқауыл қою мақсатымен 50-жылдары отырғызылған ... ... ... жерлердің құнарлылығы үшін ... ... ... ... т.б. ...... ... жақсартудың негізгі мәселесі болып табылады.
§41. Тұран жазығы
 
Географиялық ... ...... ... ... ... ... жатқан кең жазық. Оған Маңғыстау, Үстірт, Торғай ... ... ... ... ... ... Мойынқұм, Балқаш-Алакөл
аймағы түгел кіреді. Жер бедері мен оның пайда болу тарихы жағынан ... ... мен ... ... ... негізгі тұғырын палеозойда
қалыптасқан эпигерциндік платформалық құрылым – Тұран тақтасы құрайды. Оның
жер бедері мен топырақ жамылғысы палеогендік карбонатты ... ... ... ... құмды, малта тасты моласса үгінділерінен
түзілген.
Маңғыстаудың аласа таулы өлкесі мезозой дәуірінде пермь-триас ... ... тағы ... ... ... ... Ең биік
тауы – биіктігі 350–450 м, ұзындығы 130 км болатын Қаратау. Оның ең ...... (556 м). ... ... ... ... толқынды қырат түрінде көрінеді. Тау жотасы ғана тік, ... ... ... оның ... мен ... солтүстік
және оңтүстік Ақтау созылып жатады. Олар жоғарғы бор ... ... ... деп ... да ... ... 300 м ... оңтүстікке қарай қыратты жартылай шөлді дала басталады. ... ... ... Каспий жағасына таяу беті саз
балшықтарынан түзілген. Олардың астында ... және одан да ... ... ... ... 2–3 км). Олардан ... ... ... ... ... ... ... Олардың ең үлкені
– Қарақия ойысы теңіз деңгейінен 132 м ... ... ... ... көбі өте ащы, ... ... ... 10–200 г/л)
болып келеді. Маңғыстаудан Арал ... ... ... ... ... ... биіктігі 200–300 м. Ауданы 170 мың км2. Ұзындығы 600 км, ені 300–400
км. Үстірттің Қазақстанға ... ... ғана ... Үстірттің жер бедері
тегіс, ұлутасты-оолиттік әктасы мен тұзды мергель және саз ... ... ... ... Әр ... ... ойысты қазаншұңқырлар кездеседі.
Олар құрғап, айналасын құм (Сам, Асмантай – ... ... ... Мұнда да
өзендер жоқ.
Торғай үстірті Сарыарқа (Қазақстанның қатпарлы өлкесі) мен ... ... ... ... 200–300 м. Оның орталық бөлігінде
солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла ... кең ойыс бар. Оны ... ... деп ... Бұл ... Батыс Сібір теңізін Торғай теңізімен
жалғастырып тұрған бұғаз болған. Ойыстың батыс және ... ... ... ... ... ... ... шөгінділері мен континенттік
жыныстардан тұрады. Олардың қалыңдығы 5000 м-ге жетеді. Қазіргі жер ... және ... ... ... ... маңында ірі құмды аймақтар бар. Арал теңізі мен ... ... ... Арал маңы Қарақұмы биіктігі 100 м, бұйратты төбелі
жазық болып табылады. Бұл құм жасы ... ... ... ... ... ежелгі. Ішінара жел әрекетінен өзгерген. Арал теңізінің
солтүстігінде орналасқан Үлкен және Кіші Борсық құмдары жер бедері жағынан
Арал маңы ... ... Олар ... құм ... құралған.
Сырдария аңғары мен Арал теңізіне қарай көлбеу жатқан ... ... ... деп ... Ол ... және ... кей ... құмды
шөгінділерден тұрады.
Қызылқұм. Орта Азияның ең үлкен ... шөлі ... ... бөлігі кіреді. Ол эолды, ішінара аллювийлік палеогеннің
құмдарынан ... Жер беті құм ... ... боп ... де, ... ... отырады.
Мойынқұм – Шу мен Сарысу өзендерінің төменгі ағысында ... ... ... ... ... ... еңіс жатыр. Биіктігі оңтүстікте 500-600 м,
орталық бөлігі – 400 м, солтүстігі – 300 м. ... ... ... ... ... мен ... ... аралығындағы үстіртті шөл Бетпақдала
деп аталады. ... ... 300 м. ... ... оңтүстік және шығыс
бөліктерінде биіктігі 700 м, ең биік жері – ... ... 974 м-ге ... бедеріне қарай оңтүстік-батыс және ... ... ... Оңтүстік-батыс бөлігінің беті тілімделген тегіс жазықтық. Ол
құмтас, саз және құм ... ... бен ... ... құралған. Солтүстік-шығыс бөлігі қыратты ... ... ... ... тау ... ... ... және т.б.)
кездеседі. Бұл жер палеозой тақтатасынан, ... пен ... ... және ... ... ... Бетпақдаланың бұл бөлігінің Сарыарқаға
ұқсастықтары бар.
 
 
Қызылқұм
 
Балқаш-Алакөл қазаншұңқыры Балқаш ... ... ... мен Алакөл
көлдері тобын, Жоңғар ... мен ... ... ... құмды жазықты қамтиды. Қазаншұңқыр геологиялық құрылысы мен
жер ... ... ... ... Бұл да неоген дәуірінің аллювийлі,
эолды құмды шөгінділерінен құралған. Ол өзен аңғарлары бөліп ... ... ... массивтерден тұрады.
Пайдалы қазбалары. Тұран жазығында пайдалы қазбалардан мұнай мен ... ... ас ... сода мол ... ... мұнайлы аймағының бірі. Ондағы ... ... ... мұнай Қазақстаннан тысқары жерлерге де ... ... ... ... және ... ... ... фосфорит, марганец кендері ашылған. Торғай мен Іле аймақтарынан да
қоңыр көмір табылған.
Климаты. Климаты жағынан Тұран ... ... ... ... ... ыстық, қысы суық. Қаңтардың орташа температурасы солтүстікте –18°С,
оңтүстікте –5°С. Қыста бұл аймаққа артктикалық ауа ... мен ... ... жиі кіреді. Бұл кезде ауа температурасы –30° –40°С-қа жетеді,
шілденің орташа температурасы солтүстікте +22°С, ... +29°С. ... жиі ... ... мен күз ... келеді. Жалпы жауын-шашын
мөлшері аздау, жылдық мөлшері 80–100 мм. ... ... ... шөл, ... табиғатымен тығыз байланысты.
Өзендері мен көлдері. Тұран жазығында өзен жүйесі нашар дамыған. Сырдария
өзені басын Қазақстаннан тысқары жерден ... да, ... суын Орта ... ... ... ... тартып алынып, Арал теңізіне
мардымсыз су барады. Сырдария кейінгі жылдары теңізге жетпей қалып жүр.
Шу мен ... ... ... да ... ... Олар да ... ... жетіп (суының көп мөлшерін Қырғызстан елі бөгеп алады),
Мойынқұм мен Бетпақдаланың ... өтей ... ... ... ... ... ... Жыланшық жазда қарасуларға, ұсақ көлдерге бөлініп
тартылып қалады. Бұл өлкеде Обаған, Шалқар, Шалқартеңіз, Ақкөл, Қопа ... бар. ... ... көбі ... ... өзендері – Іле, Қаратал, Ақсу,
Лепсі, Тентек қана тұщы. Бірақ олардың да жылдық ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... азаюы Арал теңізі мен Балқаш көлінің
экологиялық жағдайын шиеленістіруде. Арал теңізі тартыла ... ... де ... Тұран жазығының су проблемасын шешуде жер асты
суларының маңызы үлкен. ... еспе су 20–50 м ... ғана ... ... суы одан ... ... Шөлді аймақтарда ауыз су да,
шаруашылық үшін қажетті су да жер астынан өндіріледі.
 
 
Табиғат зоналары. Өсімдіктері мен ... ... ... ... үстірті ғана құрғақ далалы және шөлейтті зонаға кіреді, ал ... ... шөл ... ... ... ... мен өсімдік жамылғысы
да осыған сәйкес дамыған. Торғайдың күрең қара ... ... ... ... бидайық өседі. Оңтүстікке қарай жалғасқан шөлейтті дала ашық
түсті қара күрең топырақты ... ... ... ... изенді өсімдік
жамылғысы қалыптасқан.
Тұранның шөлді аймақтары шөлдің солтүстік және оңтүстік типіне жатады.
Шөлдің ... типі ... Арал ... ... ... ойысында дамыған. Бұлардың қоңыр және сұрғылт ... ... мен ... ... ... ... ... Тұран түрлері
мен Орта Азия және Орталық Азия шөлдеріне тән түрлер ... ... ... ... ... ... ... баялыш, сексеуіл, қара
сексеуіл, қара жусан) ... ... ... ... ... ... ... болады. Саздақты сорлар мен тақырлар көбіне ... Өзен ... ... ... шөптер кездеседі.
 
 
Торғай өзені
 
Шөлдің оңтүстік типіне жататын Маңғыстау мен Сыр ... сор, ... ... ... эфемерлер мен жусан, ... ... ... ... ... ... мол. ... негізгі аймақтары ... ... ... Егістік жерлер Торғай өңірінің солтүстігінде
ғана кездеседі. Қалған жерлер жайылымдар есебінде пайдаланылады.
Тұранның саздақты ... ... ... ... Үстіртте
үстірт қойы (муфлон) кездеседі. Жыртқыш аңдардан ... ... ... ... ... Шөлді зонаға тән түрлерден қосаяқ, тышқан,
кесіртке, құм тасбақасы, жылан да жиі ұшырасады. Іле ... ... ... ... ... ... ... жазығының экологиялық жағдайлары
тұрақсыз болып келеді. Мұнда аңызақ желдер көбірек болып, олар жердің ... ... ... Арал ... тартылуы құрғаған теңіз түбінің тұзы
мен сортаңы айналасын басып, жарамсыз жерлердің көлемін ұлғайтуда. Мұндай
жағдайлар ... ... де ... ... ... ... қырылуы жиі кездеседі. Табиғатты осындай апаттардан қорғау
мақсатында қорықтар ұйымдастырылған. Соның бірі – Барсакелмес ... ... ... ... ... ... Мұнда өсімдіктер мен
жануарлардың көптеген түрлері ... еді. ... ... ... онда ... домбай (жабай есек) Жетісу өңіріне жіберілді.
1984 жылы Маңғыстау облысында Үстірт қорығы ұйымдастырылды. Көлемі ... га. ... ... 45, ... 220 түрі ... ... кездесетін үстірт қойы (муфлон), қарақал, шағыл мысығы, ... ... киік ... ... ... ... оның табиғи байлығын шаруашылық мақсатына пайдаланудың
проблемалары көп. Олар ... су ... ... Арал теңізінің
жағдайы да жақсартуды керек етеді. ... ... ... ... ... көп болуы жергілікті халықтың ... ... Арал ... ... ... ... жаңа шөл де ... күшейтуде. Аралды қорғауға арналған шаралар әзір ... ... ... Солтүстік Қазақ жазығы
 
Географиялық орны. Бұл жазық Қазақстан жерінде Орал тауларынан Алтайға
дейін ені 200–250 км жіңішке алапты алып ... Ол ... ... еңіс, яғни ылдилай береді. Оңтүстігінде Сарыарқамен шектеседі.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы. Жазықтың оңтүстіктегі ... ... ... – 100 м. ... Қазақ жазығының қазақстандық бөлігі
палеозойдың қатпарлы-жақпарлы тұғырының үстінде жатқан ... ... ... ... ... тұрады. Кайнозой эрасында теңіз
тартылып, қазіргі жер бедері қалыптасқан. Жер беті біркелкі тегіс. Өзендері
сирек. ... да көп ... ... ... ... ... Олардың көбін тұзды көлдер алып жатыр. Кей жерлерде биіктігі
10–15 м-ге дейін көтерілетін жалдар ... Ішкі ... ... Қазақ жазығының қазақстандық бөлігі төрт ауданға бөлінеді. Олар ... ... ... ... ... ... даласы, Есіл-Ертіс
даласы және Ертіс–Құлынды жазығы.
Есілдің жазық орманды даласы Есіл өзенінің екі жағын жағалай, Солтүстік
Қазақстан облысының ... ... Бұл ... жазық сазды жыныстардан
түзілген, бетін континенттік, әсіресе өзен шөгінділері, ... ... ... ең биік беті ... м-ге ... Онда көл
көп, батпақты, тұзды қазаншұңқырлар да баршылық. Жер ... ... ... даланың өсімдіктері басқан. Ормандары негізінен ... ... ... ... ... ... Орал ... үстіртімен,
оңтүстігінде Торғай қыратымен, шығысында Есілдің сол жақ ... ... ... ... Бұл да көлді жазық. Жер бетінің
биіктігі оңтүстігінде 250 м. Солтүстікке қарай аласарады. ... ... Оның ... ... және ... ... жапқан. Оның
аумағында Үй, Есіл, Тоғызақ, Әйет, Тобыл, ... ... ағып ... ... аз. Оның ең үлкені – Құсмұрын көлі. Ал тұзды көлдер көп. Жері ... ...... ... Есіл – ... ... даласы мен Сарыарқаның,
Павлодар облысының көлді жазығының ортасында ... ... м ... неоген саз балшықтарынан түзіліп, оның бетін палеоген дәуірінің
құмдары мен балшықтары басқан. Батыс бөлігінде көл көп. ... көбі ... ... – Шағалалытеңіз көлі. Оған Шағалалы өзені құяды. Тұзды көлдері де
бар. Көкшетаудың солтүстік ... ... ... ... ұзындығы 24 км,
ені 0,5–1 км-ге, биіктігі 15 м-ге жететін ... ... ...... ... ... облысының күңгірт қара қоңыр топырақты
ауданын қамтиды. Ертіс өзенінің жағалауы бірнеше террасадан ... ... ... және ... ... өзен ... 4–6-дан 15–18 м-ге
дейін биік келеді, жайылмасы ... екі жақ ... 20–25 ... ... ... ... ... 28–32 м, негізінен сол жақ ... Ол ... ұсақ ... ... жалғасады. Бұл беткей ұсақ
қиыршық, құмтасты болып келеді. Ал Ертістің оң жақ ... ... ... 40–45 м) ... Ол ... ... аллювийлік жазық,
желдің әрекетімен қалыптасқан. Онда ... ... ... ... сол
жағасы мен аймақтың солтүстік-батыс бөлігінде көлдер мен көлтабандар бар.
Олардың ең үлкені – ... ... ... ... ... ... қалыптасуы кезінде Ертіс осы ... ... ... қарай
қайта ағып шыққан. Қазір бұл көлге Шідерті мен Өлеңті өзендері, Сілетітеңіз
көліне ... ... ... | |
| | |
| |  |
| ... ... ... ... | ... ... |  |
| ... ... жазығының қайыңды |
| ... ... ... Солтүстік Қазақ жазығында пайдалы қазба байлықтары аз
емес. Соколов-Сарыбай, Қашар кен орындарында темір рудасы ... ... ... комбинаты жұмыс істейді. Әйет, Лисаков кен
орындарында никель мен көмірдің мол қоры ... ... ... ... ... ... ... да қоры мол.
Климаты. Бұл өлкенің климаты континенттігімен көзге түседі. Орта Азияның
ыстық ауасы еркін ... ... ... ... (350 мм) ... ... Шілденің орташа температурасы +18°, +20°С, қаңтарда
–17°–19°С. Арасында –30°–35°С-тық аязды ... жиі ... ... Қар ... ... ... 30–50 см-ге жетеді.
Өзендері мен көлдері. Солтүстік Қазақ жазығының негізгі өзені – Ертіс.
Обьтың сол саласы Қытайдағы Монғол ... ... ... ... ... өзенінің Солтүстік Қазақ жазығында ағысы
баяу. Омбы қаласына дейінгі 1000 км-ден ... ... ... ... ... ... ... құятын тұстан бастап Ертістің суы молайып, өзен
арнасы бірнеше тармаққа бөлінеді. Омбы қаласы ... өзен ... ... км ... ... сағасына дейін онан да кеңейіп, 20–35 км-ге жетеді.
Ертістің төменгі ағысындағы басты ... сол ...... ... ... оң ... – Омь, Тарта, Демьянка келіп құяды.
 
 
Солтүстік Қазақ жазығы
 
Есіл (Қазақстан жеріндегі ... 1700 ... ... – Сарыарқаның
солтүстігіндегі Нияз тауынан басталып, Ертіске ... Суы ... ... ... ... ... ... Арнасынан шығып,
жағалауында кең жайылымдар жасайды. ... бас ... ... ... ... ... – 800 км) оңтүстік Орал тауларынан
басталып, Қазақстан ... ... ... ... ... ... құяды. Суын
шаруашылыққа пайдаланады.
Шағын өзендерден Үй, Тоғызақ, Әйет, Обаған, Шағалалы, Сілеті, Өлеңті,
Шідерті және т.б. жатады. ... ... қар ... қоректенеді де,
жазда құрғап қалады. Көктемде тасиды. Кейбірі Ертіске және оның ... ... ... ... Сілетітеңіз, Қызылқақ, Теке және т.б.
ұсақ көлдер көп. Олардың сулары ащы келеді.
 
 
Табиғат зоналары. Өсімдіктері мен ... ... ... ... дала мен дала ... ... Топырақ жамылғысы оңтүстік қара
топырақ пен лесс ... ... ... ... күңгірт қызыл-қоңыр
топырақтан, бозды, бетегелі шөптесін өсімдіктерден ... ... ... ... ашық жасыл шатыр гүлді сәбізшөп және басқа гүлдер өседі.
Өзен аңғарларын дағы аллювийлі сор мен ... ... сор шөп, ... ... қалың қамыс кездеседі. Орман Қостанай мен Солтүстік
Қазақстан облыстарында таралған. Онда ауданы ... ... ... ... ... мен ... ... боп өсіп тұрады.
Жануарлар дүниесі де орман мен дала ... ... ... ... ... елік, қоян, қарсақ, дала күзені, қасқыр, ... ... сұр ... дала ала ... ... саршұнақ
сияқты түрлер тараған. Тундра жануарларының түрлері (тундра ақ кекілігі,
өгіз шағала) ... ... ... ... Есіл ... аңғарын
құндыз жайлаған, Солтүстік Қазақстан мен Қостанай ормандарында таяу араға
дейін аю болған. Қазір олар жоқ, ауып кеткен. ... ... ... мен
Сібір еліктері де көзге сирек түседі. Өзендер мен ... ... ... ... ... Өлке ... нулы болғандықтан,
құстар көп мекендейді. Су айдындарында аққу, қаз, ... ... ... ... ... дуадақ, бүркіт кездеседі. Орманды далаларда кәдімгі
сарыторғай, қараторғай, шұбар шымшық сияқты еуропалық түрлер мен ақ ... құр, ақ ... ... ... ... күйкентай және т.б. құстар ұя
салады. Орман шетінде, ... ... ... ... ... Қысқа қарай сұр және ақ кекіліктер келеді.
Табиғаты әсем, аң-жануарларға бай өлкенің ... ... ... ... қорықтар мен ұлттық парктер ұйымдастырылған. Соның бірі –
Наурзым қорығы. Бұл қорық 1929 жылы ... ... ... ... ... ... ... республиканың егіншілік дамыған аймақтарына
жатады. Оның бірқатар жері тың және ... ... ... ... ... ... сусыз өлкесі үнемі мол өнім бере бермейді. Орманды
даладан басқа жерінде ... аз. ... ... ... топырақтың
желдің әсерімен құрғауы, шаңды борандар жел эрозиясын ... Бұл ... жер ... ... үшін ... ... ... қажеттігін
меңзейді.
§43. Сарыарқа
 
Географиялық орны. Бұл өлке Орталық Қазақстанның көпшілік жерін алып
жатыр. Ол ... ... ... ... ... тау
жүйесімен, солтүстігінде Солтүстік Қазақстан жазығымен, оңтүстік-батысында
Тұран ойпатымен шектеседі. Батыстан шығысқа ... ... 1200 км, ... бөлігінде 400 км, батыс бөлігінде 900 км шамасында.
Жер бедері және геологиялық құрылысы. Сарыарқа өлкесі негізінен ... ... ... ұсақ ... ... таулардан тұрады.
Араларында ... ... ... ... ... ... мен жер ... сипатына қарай іштей жіктеледі. Оның
шығыс бөлігі батысына қарағанда биігірек. Ол палеозойдың магмалық және
шөгінді ... ... ... ... құралған аласа таулы аймақ
болып келеді. Бұл ... жер ... ... ... ... мен ... процесі басты рөл атқарған. Сондықтан аласа таулар
мүжілген. Кей жерлерде тау қалдықтары дөңді-жалды ... ... ... ... ... ең биік тауы – ... Оның биік ... – Ақсораң (1565
м). Одан солтүстікке қарай Қарқаралы (1403 м), Кент (1460 м) ... ... ... (950 м), ... ... (1300 м) ... ... Бұл
таулар жүйесі негізінен граниттерден ... ... ... ... өседі, оңтүстік беткейлері жалаңаш, құзды келеді. ... ... ... ... ... ... бөлігінде тегіс және ойыс жерлер көп те, қалдық таулар
мен ... аз ... Онда ... ... магмасы мен шөгінді
жыныстары тек биік жерлерде ғана көрініп ... Олар ... ... ... ... көл және ... шөгінділерінің астында
қалған. Бұл жақтың жер ... ... ... ... үгілумен
бірге бор және неоген дәуірдің шөгінділері әсер еткен. Мұндағы ірі ойыс –
Теңіз-Қорғалжын қазаншұңқыры. Ол ... ... ... ... бөліп
жатады. Оның солтүстік-батысында – Көкшетау, оңтүстік-батысында Ұлытау тау
жүйелері орналасқан. Көкшетау таулары онша биік емес (900 м ... ... ... кварциттері мен порфириттерінен түзілген. Олар
ағын ... ... ... ... ... сұлу ... ... жағалауы мен тау беткейлерінде қарағайлы орман өседі. Ұлытау
(биіктігі 1134 м) – ... ... ... ... ... ... ... Тау беткейлері кристалды тақтатастан, құмтастан,
аралас жыныстардан (конгломерат) тұрады. Олар мықтап тілімделген. ... ... ... Оның ... аймақтары төменгі кайнозойда әр
түрлі саздан құралған дөңесті жазық болып келеді.
Пайдалы қазбалары. Сарыарқа – ... ... бай ... ... ... көмір өндірудің ірі ошақтары ... ... ... ... Саяқ, Қоңырат кен орындары мыс, темір, марганец кендеріне
бай. Жәйремде сирек ... ... ... ... ... ... Жезқазған, Балқаш және Теміртау қалаларында ірі металлургиялық
комбинаттар жұмыс істейді.
 
|Жезқазған | |
| | |
| |  |
| ... ... ... биші ... ... ... ... алыс жатқандықтан Сарыарқаның климаты құрғақ,
континентті болып келеді. Қысы ... ... ... ... Суық ... –40°С-қа дейін төмендейді. Жазы құрғақ, ыстық,
шілденің орташа температурасы +20° +24°С, кейде ... ... ... ... мөлшері 200–300 мм. Ұсақ шоқылы тауларда ылғал молырақ түседі
(370 мм).
Өзендері мен көлдері. Басты өзендері – ... ... ... ... ... және т.б. ... көбі көктемгі қар суымен қоректенеді,
көктемде тасиды. Жаз ... ... ... қара суға ... ғана ... су ... ... Қазақстанды тұщы сумен қамтамасыз ету мақсатында Ертіс ... ... ... Сарыарқада көл көп. Біразының суы ащы. ... ... ... ... ... және ... көлі.
Қорғалжында қорық бар.
Табиғат зоналары. Өсімдіктері мен ... ... жері ... ... шөл ... кіреді. Көкшетау, Атбасар өңірінде, Есіл өзенінің
бойында қара ... тән ... ... ... Ол ... ... Даланың аласа таулары мен ұсақ шоқыларында шоқ-шоқ
қарағай, биші қайың ормандары өседі.
 
 
Қарқаралы ... ... ... ала ... бен ... ... Ұлытау,
Қарқаралы, Шыңғыстау бойлары шөлейт ... ... Бұл ... ... ... ... қоңыр топырақ жамылғысында жусанды, бетегелі, көделі,
боз өсімдіктер жамылғысы таралған. Өзен бойында, тау баурайларында ... ... ... ... ... тал ... Шөлейт зона мал
жайылымына қолайлы.
Шөл зонасы Ұлытаудың оңтүстігі мен ... ... ... ... ... ... ... қоңыр топырақ ... ...... ... боз, ... ақселеу бұйырғын, қара жусан,
көкпек өседі.
Жануарлар ... де ... ... шөл ... ерекшеліктеріне
байланысты қалыптасқан. Қарағайлы ормандарда бұғы, елік кездессе, дала ... ... ... қасқыр, түлкі мекендейді. Көлдерінде құстар көп.
Қорғалжын қорығы 1968 жылы ... ... ... бойы жел, су ... ... ... аласа
таулары мен олардың баурайындағы көлдерде неше түрлі пішіндегі тас
мүсіндер: Көкшетаудағы ... ... жеке ... ... ... тас, ... ... тас құрбақа, Баян тауындағы мыстан кемпір және т.б.
ұшырайды. Олар осы ... сұлу ... ... таң ... ... Баянауыл Қазақстанның ең көрікті жерлері, демалыс
орындары, туристер көп ... ... ... ... халық аңыздары мен
ақын-жазушылардың шығармалары көп.
 
§44. Орал
 
Географиялық орны. Қазақстанға Орал тауының оңтүстік ...... ғана ... Тау ... ... ... ... солтүстіктен
оңтүстікке қарай созыла орналасқан, ұзындығы – 450 км, ені 30 км, орташа
биіктігі 450–500 м. Ең биік ...... ... (657 м), ... ... Тау Орал тауының жалғасы болып табылады. Ол экзогенді процестер
әсерімен мүжіліп, аласарған ... ... ... ... мен ... құрылысы. Мұғалжардың пайда болу жолы да, жер
бедерінің құрылымы да Орал тауына ұқсас. Одан айырмашылығы шығыс беткейлері
көлбеу, ... ... ... ... Тау ... шығыс болып екі
жотаға бөлінеді. Оларды Біршоғыр ойысы бөліп жатыр.
Мұғалжар – герцин қатпарлануында пайда ... ... ... ... ... ... метаморфтанған және ішінара палеозой ... әр ... ... шөгінді жыныстардан тұрады. Мұндағы тау
қатпарларының тегістелуі Сарыарқаға ұқсас. Оның жер бедерінің ... ... жас ... құрамы мен эрозиялық, денудациялық процестер
әсер еткен.
Батыс Мұғалжар таудың бас ... ... Ол ... ... ... беретін тау тізбегі. Айрық пен Үлкен Боқтыбай тұсында едәуір
биік көрінеді. Одан оңтүстікке қарай біраз аласарады да, ... ... ... ... ... тік жар болып бітеді. Таудың бұл бөлігі
порфирит, кварцит, девонның кристалды тақтатасы, әктас, карбон мен ... ... ... ... ... ... биік ... осы
жыныстардың ең қатты шөгінділерінен түзілген.
Шығыс Мұғалжар батыс бөлігіне қарағанда тұтас көрінбейді, жеке-жеке аласа
таулардан тұрады. Және оңтүстікке ... ... ... ... ... Бұл ... ұқсас толқынды қырат болып көрінеді. Ол кембрийге
дейінгі кристалды тақтатастан, порфириттен, ... т.б. ... ... ... ған ... ... ... Мұғалжар тауының қойнауы никель, кобальт, хромит, мыс,
қара және ... ... бай. ... ... ... ... ... ашылған. Біршоғыр бойында көмір кені бар. Осы ... ... ... ... ... ... әктас, цемент өндірісіне
пайдаланылады. Оңтүстік Мұғалжар құмынан шыны ... ... ... ... өзімен іргелес жазықтарға ұқсайды.
Дегенмен аласа болғанымен тау жүйесі ауа қозғалысын ... өз ... ... ... да ... ... Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 300
мм. Жазы ыстық, кейде + ... ... ... Қысы ... ...... ... төмендейді. Мұғалжар тауынан соғатын суық жел бар,
кейде ол дауылға ұласады.
Су қоры. ... ... ... ... ... жер ... ... әсер етеді. Таудан бірқатар өзендер (Жем, Ырғыз, Ор,
Тобыл, Талды) ағып ... ... ... көбі су қорын қар суынан ... ... тез ... қалады. Керісінше, онда жер асты суының мол қоры
табылған. Қазір ауыз су есебінде де, ... үшін де жер асты ... ... зоналары. Өсімдіктері мен жануарлары. Мұғалжардың батыс ... ... мен ... ... ... тасты, ашық түсті қара қоңыр топырақты
болып келеді. Суайрықтары мен ... ... ... ... ... селеу, көде, жусан шығады. Жер бедері күшті тілімденген ойыстарда
ақ және қара ... ... ... ... ... ... беткейлерінде қараған, тобылғы, жабайы шие мен әр ... ... ... ... ... ... тал ... ұсақ шоқылы құрғақ даласында қара қоңыр топырақ қалыптасқан.
Онда дала мен шөл ... тән ... ... ... қара ... ... ... бетегелі, үлпілдек селеу,
көкпек шығады. Егер Мұғалжардың ... ... ... ... ... ... бөлігі тек мал жайылымына ғана пайдаланылады.
Жануарлары да дала, шөлейт, шөл зоналарына тән аң-құстардан тұрады. Дала
мен тау аңғарларын ақбөкен, ... ... ... ... ... ... аламан мекендейді. Өзен-көлдерінде аққу, қаз, ... ... ... ... ... ... ... ойпатынан басталып, Байкал көліне дейінгі
аралықты алып жатқан Алтай-Саян таулары деп аталатын аса ... ... бір ... ... оның ... шеті ғана ... ... Қара Ертіс өзені мен ... ... ... Қалба жотасы.
Сарыарқадан Шар өзенінің аңғарымен бөлінеді.
Мұзтау – Алтай тау жүйесінің Ресей жеріндегі ең биік шыңы (4506). ... ... ... ала, ... мен ... ... әкімшілік шекарасы
маңында жатыр. Ұшар басында Үлкен, Кіші Берель, Меңсу т.б. мұздықтары бар,
бұлардан Қатынсу ... ... ... бедері мен геологиялық құрылымы. Жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай
Қазақстандық Алтай үш ауданға бөлінеді. Олар – Кенді Алтай, Оңтүстік ... ... ... ... ... Бұқтырма өзені мен оңтүстігінде Зайсан, Қара
Ертіс аралығында жатыр. Ертіс аңғары оны ... ... ... ... ... Шығысында ол Үкөк тау қыратымен шектеседі. Осы жерден батысқа
және оңтүстік батысқа қарай екі тау жотасы ... ... ... ... ... бөліп жатады. Тарбағатай (2739 м), Сарымсақты (3373 м),
Нарын (2386 м) ... ... тау ... кірсе, Оңтүстік Алтай жотасы
(3483 м), Сарытау (3300 м), Күршім (2644 м) жоталары оңтүстік ... Асу ... мен ... ... 1449 м ... ... ... Бұл ауданның биік бөлігі шығыс жағында; батысқа
қарай біртіндеп аласарып, тау ... ... Тау ... аралығында
көлемі шағын, онша терең емес ... ... ... мен ... ... ... өзі ... м биіктік шамасында жатыр.
 
 
Бұқтырма аңғары
 
Ауданның батыс шекарасы Холзун тау тізбегінен ... Оның жер ... ... ... жағы ... кең ... ... Одан жоғарыда
жалаңаш шыңдар орналасқан. Таудың ... ... тік және ... Тау ... біршама жазықтау.
Кенді Алтай – Оңтүстік Алтайдың солтүстік-шығыс бетінде Үлбі (2300 м),
Иванов (2775 м), Үбе (2100 м) тау ... ... Олар ... ... Үкөк тау ... ... Олардың жер бедері әр түрлі. Оның ... жер ... ... ... биік ... ... ... Көп
жерлерін қылқан жапырақты орман жапқан таулардың беткейлері – көлбеу,
төбелері доғалды-дөңесті, кей ... ... ... ... жотасы Ертіс өзенінің сол жағында жатыр. Оның ең биік нүктесі –
Сарышоқы (1558 м). Қалба жотасы ... ... Шар ... ... Сарыарқамен
шектеседі. Тау төбелері жұмырлау, беткейлері әбден тілімделген, кей жерлері
жазық келеді.
Қазақстандық Алтай таулары герцин қатпарлығында түзілген, олар тегістеліп
аласарған ... ... ... ... ... нәтижесінде
пайда болған. Мезозой дәуірінің аяғында мүжіліп, үгітіліп, жазыққа айналған
өлке неогеннен, ... ... ... көтерілген. Кей бөліктерінде
опырылып үлкен блоктардың ығысып төмен түсуінен өркешті тау қалыптасқан.
Тау шатқалдарының дамуына өзен ... ... ... ... кең ... экзорациясы әсер еткен. Ежелгі мұздықтар әсері циркті және карлы
жер бедерінің түрлерімен бірге тау ... ... ... ... құрылысы жағынан олар метаморфтанған палеозойлық саз
балшықты кремнийлі тақтатастан, ... ... ... ... ... тау ... түзілген.
Пайдалы қазбалары. Алтай пайдалы қазбаларға бай ... ... ... ... ... ... ... күмістің және сынаптың мол қоры
бар. Нарын мен Күршім жоталарында алтын мен сирек ... ... ... мен ... ... Осы өңірден өндірілген қазбаларды байыту
үшін Өскеменде, Риддерде, Зырянда металлургиялық зауыттар ... ... ... мен ... ... таза ... ... орындалмауы
табиғаты әдемі өлкенің экологиясын бұзуға себепші болып отыр. Сондықтан да
табиғи ... ... ... ... ... ... мен зиянды
қалдықтарды азайту – бүгінгі күннің басты ... ... ... ... өзендері. Алтайдың қазақстандық бөлігінің климаты қоңыржай
континентті. Айналасындағы жазықтармен салыстырғанда жаздың өзінде тау ... ал ... ... ... Оған инверсия әсер етеді. Тұйық
қазаншұңқырларда жазда ... ... аса суық ... ... ... ... температура төмендейді. Шілдеде аласа тау беткейлерінде
+19° +22°С ... 1000 м ... + 16° +14°С, ... м ... + ... ... Өскеменде қыс айларының орташа температурасы ... ... ... тау ... ... мм, тау ... 1000–1500
мм-ге дейін көбейеді. Тауда қыста қар көп ... ... оның ... ... дейін жетеді. Ал тұйық қазаншұңқырларда қар жұқа болады. Сел
тасқындары, қар ... жиі ... мен ... ... ... өзен де, көл де көп. Олар басын
таудағы қар суынан, мұздықтардан алады. Ең үлкені – Ертіс. Ертістің Зайсан
көліне ... ... Қара ... ... ... Қалба мен Нарын
жоталарының арасымен ағады. Оған Кендірлік Күршім, ... ... ... ... ... ... ... Өскемен, Бұқтырма, Шүлбі электр
станциялары салынған. Олар ... ... ... және ... ... электр қуатын береді. Шағын өзендер көп. Олардың ... Ақ ... ... ... Кіші ... Қалжыр, Қалғұты, Ұлан, Білезікті,
Қызылсу, Алқабек, Аққаба, ... ... т.б. ... атауға болады. Олар
Ертіске, Бұқтырмаға, Нарын мен Күршімге құяды.
 
 
Алтай. Рахман бұлағы
 
Алтай көлге де бай. Бұқтырма, Зайсан, Тұранғыкөл, Марқакөл т.б. ... 1 ... ... ... ең ... – Зайсан (ауданы 5510 км2),
Марқакөл (ауданы 455 км2). Марқакөл ... ... ... жылы ... ... ... ... қара).
Қазақстандық Алтайдың тауларында 328 мұздық бар. Олардың жалпы ... км2. ... ... 2600 м -ден ... тау биіктіктерінде жатады.
Олар Қатын, Холзун, Иванов, ... ... ... тау ... сақталған.
Табиғат зоналары. Өсімдіктері мен жануарлар дүниесі. Алтай тауларының
табиғатына оның алып ... ... орны ... әсер ... Оңтүстік-
батыстағы аласа тау бетнейлерінде ылғал аз түседі. Сол ... оның ... ... ... ... түседі. Солтүстік батыстың биік
белдеулері дала зонасынан (1600–1800 м) ... да, ... ... ... жағы ... ... ... м) кіреді. Ол
екеуінің шекарасы Бұқтырма өзенімен жүреді. Далалық тау ... ... ... ... м), ... ... ... (2500–2600
м) және биік шыңдағы мәңгі қар жататын белдеу (2600 ... ... ... алқаптарында май қарағай, бал қарағай, шырша, самырсын өседі. Тау
жоталарындағы шалғында мал жайылады, омарта шаруашылығы ... Ең ... ... ... ... тау басындағы қар мен мұздықтардан тұрады.
Тау етегі мен аласа ... ... қара ... ... онда ... ... (боз, ... және т.б.), шөлейт зонада сортаң
өсімдіктер өседі. Тоғайларда итмұрын, қарақат, ... тау ... ... ... шөп, ... т.б. шөп тектес өсімдіктер шығады.
 
 
Алтай таулары
 
Алтай өлкесі аңға бай. Орманда бұғы-марал өсіретін шаруашылықтары бар.
Тағы ... аю, ... ... таутеке, қар барысы тіршілік етеді. Бұлғын,
қаракүзен, ақкіс ... ... ... ... жиі ұшырайды. Су тышқаны, жанат
тәріздес ит жерсіндірілген. Құстардан саңырау құр, шіл, кекілік, ... ... ... ... ... мен ... ... аңдарын,
өсімдіктерін қорғау мақсатында 1976 жылы Марқакөл қорығы ұйымдастырылған.
Қорықта ... тау алды ... бал ... ... ... ... ... алынған.
 
 
Шығыс Қазақстан – еліміздегі негізгі ағаш ... ағаш ... ... Орман оның басты байлығының бірі болып табылады.
Бірақ кейінгі жылдары осы байлықты ысыраппен пайдалану, ... ... және ... жиі ... ... алқаптарын азайтып барады.
§46. Жоңғар Алатауы
 
Географиялық орны. Жоңғар Алатауы – Жоңғар тау жүйесінің солтүстік ... ... Ол ... ... ... ... Іле ... аңғары аралығында созыла орналасқан. Ұзындығы
450 км, ені 100–200 км. Жоңғар Алатауын батыста Көксу, ... ... ... ... Осы екі бөлік Солтүстік және Оңтүстік Жоңғар Алатауы
болып, екі үлкен тау ... ... ... ... ... ... тау ... біраз бөлігі Қытай
жерінде, Орқашар және ... ... биік ... (2500 м) ... шекарасына таянған жерде Орқашар Барлық тауымен (3300 ... ... ... атты ... ... ... Осы жоталардың арасында
кезінде тектоникалық қозғалыстардан пайда болған үлкен аңғар бар. Ол кей
жерлерде батпақты, ... кей ... ... дала боп ... ... бойында
үйінді тастар көп. Жергілікті халық оны қорым ... Осы ... ... ... қазаншұңқыры (Қытайда) Алакөл қазаншұңқырымен шектеседі. Осы
алқап Жоңғар қақпасы деп аталады. Ерте замандардан бастап осы ... ... ... мен ... ... жалғастырған Жібек жолы өткен, онымен
Шыңғысхан жаулаушылары, Жоңғар шапқыншылары жүрген.
 
 
Жоңғар Алатауы. Мыңшұқыр ... ... ... ... ... осы ... батысынан басталады
да, батысқа қарай Боротала өзеніне дейін ...... ... ... Осы жерде Жоңғар Алатауы асимметриялық ... алып ... ... ... екі ... алып жатқан Жоңғар Алатауының солтүстік,
оңтүстік жоталарының да өзара ерекшеліктері бар. ... ... ең ... Бесбақан (биіктігі 4622 м), оңтүстік жотаның биік нүктесі ... ... ... ... ... ... аласарып, кең
жазыққа айналады. Оның алғашқы сатысы – Тастау, Ақан ... ... ... ... м). Бұлардың араларында тау аралық ... мен ... ... Оның ең ...... ... саты ... солтүстікке қараған Күнгей,
Ешкіөлмес, Суықтау, Қарашоқы, Желдіқарағай тау ... (2000 м). ... ... ... Қырықкөл (1500–1600 м) тау алды алқаптары, ... ... ... мен ... ... (1100 м), Баянжүрек, Қойтас,
Малайсары жоталары да кіреді.
Оңтүстік Жоңғар жотасының жер бедері де сатылы ... ... ... қарағанда күшті тілімделген. Оның ... мен ... ... ... ... ... тау алды жоталары орналасқан. Бұлар
Іле өзені ... ... ... ... жер ... ... ... келеді, тау қыраттарының
төбесі тегіс. Тау ... ... ... ... тік ... ... ... құламалы. Солтүстікке қарағанда тау
төбелері жазық емес, ... ... ... ... дейінгі жыныстар мен палеозой
жыныстарынан тұрады. Оның жоталары кембрийге ... ... ... ... ... Каледон қатпарлығында алғаш көтерілген
Жоңғар Алатауының солтүстік және ... ... ... ... құмтастары мен сазды тақтатастардан тұратын негізгі жыныстармен бірге
палеозой шөгінділері де мол. ... ... және ... ... ... ... көп. Олар карбон мен пермьнің
құмтастары мен тақтатастарынан, ... пен ... ... Тау
аралық аңғарлар мен қазаншұңқырларда, тау етектерінде палеоген мен ... ... ... каледон мен герциндегі тау түзілуі кезінде қатпарлы ... ал ... мен ... ... ... ... ... мүжіліп,
аласарып тегістелсе, кейінгі Альпі қатпарлығының күшті ... ... биік ... ... ... Жер ... қалыптасуына
ертедегі және осы күнгі мұз басулар да ықпал жасаған. Мұз басудың ізі әр
жерде-ақ байқалады. Ағысы ... ... ... ... ... де ... сондықтан өзен аңғарлары шатқалды, құзды болып келеді.
Климаты, өзендері мен мұздықтары. Жоңғар ... ... ... Оның ... ... суық ауасы мен Тұранның ыстық ... ... Тау ... ... ... ... климат болып келеді.
Биік тау беткейлерінде климат ... қысы ... жазы ... ... ... ... ... –10°–11°С, шілдеде +18°+20°С. Жауын-
шашынның жылдық мөлшері 600–800 мм, оңтүстік-шығыста – 400 мм. ... ... ... тау ... ... ... қақпасынан Ебі желі соғады. Ол Барлық, Майлы жоталарынан соғатын
циклон мен ... ... ... ... ... ... ... Ебі желі – жылы жел, жылдамдығы 60–80 м/сек. Көбіне 1–2,
кейде 3–7 тәулік бойы соғады. Осы ... ... ... тауы ... ... ... Сайқан суық желі соғады.
 
 
Альпілік белдеу. 1. ... ... 2. ... ... 3. ... 4. Түссіз майдажелек. 5. Алтай шегіргүлі. 6. Кауфман көкгүлі. 7.
Тянь-Шань көкнәрі. 8. Сібір теңгежапырағы.
 
Жоңғар Алатауында су қоры мол. Оның ... сол ... ... ... Ырғайты өзені Жалаңашкөлге, Жаманты өзені ... ... ... құяды. Тау өзендерінің көбі (Лепсі, Сарқан, Биен,
Ақсу) Балқашқа бағытталған.
Оңтүстік жағының су қоры ... ... ... ... ... ... ... Оның батыс жағынан Өсек өзені құяды. Бороходзир өзені Ілеге
жетпей тартылып қалады.
Жоңғар Алатауының Солтүстік және Оңтүстік жоталарының ... ... ағып ... Ол ... ... ... ... Мақаншы, Қара,
Сарыбұлақ, Қусақ) бірге Балқашқа құяды.
Жоңғар ... ... ... ... ... тау ... мұздықтар
орналасқан. Мұздықтардың көбі Солтүстік жотада орналасқан. Онда жалпы
ауданы 996 км2-ге жететін 700 ... бар. Ең ... ... ... ... Жоңғар Алатауының мұздықтары Ырғайты, Тентек, Лепсі, Басқан,
Сарқант, Ақсу, Биен сияқты жеті ... ... ... ... ... ... өсімдіктері мен жануарлары. Жоңғар Алатауы Сібір мен
Орта Азия ... ... ... екі ... ... ... Оның ... сібірлік шалғынды орман, оңтүстігінде далаға
тән ландшафт қалыптасқан. Таудың биіктік белдеулері шөлейт зонадан (500–600
м-ден 1200–1400 м-ге ... ... ... егіндік жерлер мен мал
жайылымы алып жатыр. Егістікке көкөніс, бау-бақша, жеміс ағаштары, екпе ... ... ... ... Одан ... дала ... ... м-ден
1800–2000 м-ге дейін) ... Онда ... ... ... ... бұғы, аю, елік т.б. кездеседі. Шалғындары мал ... ... биік ... ... ... ... ... м-ден жоғары басталады. Онда субальпілік шалғындар, омбы қарлар,
мұздықтар кездеседі. Биік тау ... ... ... ... ... алтайлық және тянь-шаньдық түрлер көп. Олар ... ... ... ... ... орны. Зайсан ойпатының оңтүстік ... ... ... тау ... ... Бұл ... ... шекарасы
өтеді.
Зайсан көліне жақын жатқан Сауыр таулары Қытайдан, Улюнгур көлінің батыс
жағынан басталып, терең ... ... ... ... ... ... созылады. Қазаншұңқырдың оңтүстік беті – Қоңыр тауы Қытай
жерінде. Қазаншұңқыр кезінде тектоникалық қозғалыстардан ... ... ... көлінің оңтүстік шығысында орналасқан Шілікті қазаншұңқыры мен
жалғасады. Сауыр жотасының ... ... ... көлі мен Қара ... ... беті Шілікті даласына тіреледі. Сауыр сияқты Тарбағатайдың
да Қазақстанға батыс бөлігі (Хабарасу ... ... ... ... ғана ... ... бөлігінің оңтүстік беткейі Сауырмен жалғасқан
жерінен Хабарасуға ... ... ... қарайды. Таудың жалпы ұзындығы 300
км, ені 30–50 км. ... ол ... ... 250 км) жалғасады.
Тарбағатай (Барқытбел) бірнеше аласа таулар түрінде ... ... ... ... ... ... ... Еміл (Қытай жерінде)
өзендері бөліп жатады.
Жер бедері мен геологиялық құрылымы, пайдалы қазбалары. ... ... ... тау ... биік бөлігі. Оның ең биік нүктесі – Мұзтау (3816 м).
Жотаның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 60–65 км. Батысқа ... ол ... ... ... ... ... даласында Сауыр мен Маңырақ
биік көрініп, алыстан көзге түседі. Сауырдың ... ... ... ... Алтайды еске түсіреді. Оңтүстік беткейі құз жартасты, Орта
Азия тауларына ұқсайды. Мұндағы мәңгі қар жататын ... 3300 м ... ... (ең үлкені 4–5 км2) бар.
Құрылымы жағынан Тарбағатай әр түрлі биіктікке көтерілген ірі үйінді –
массивтер сияқты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Оның әр жерінен асулары арқылы жол өтеді, тау беткейі ... ... онша биік ... Оның ... ... ... бетінен
2000–2100 м ғана. Ең биік нүктесі – Тастау (2992 м). Онда ... ... | ...... жайлауы ... ... ... ... ... ... ... (кристалды
тақтатастан, құмтастан, әктастан және саздан) түзілген. Сауырда атпа
жыныстар кең ... Олар ... және ... ... ... ... шөгінді жыныстармен кезектесіп отырады. Ал оның
оңтүстік ... ... көп ... ... жоқ ... ... ... түрде жиі кездеседі.
Сауыр-Тарбағатай – қатпарланған таулы өлке. Оның негізгі құрылымы жоғарғы
палеозойда герцин қатпарлануы кезінде қалыптасқан. Ол Альпі тау ... ... ... ... Бұл ... ... жер ... ерте замандардағы мұз басу, ағын сулардың эрозиялық әрекеті
және кейінгі тектоникалық процестер әсер ... Бұл ... жер ... ... ... ... 1990 жылы ... жер сілкіну шаруашылыққа бірсыпыра
зиян әкелді. Сауыр тауында Кендірлік көмір кені ... ... ... қоры ... ... ... барлау жасалды.
 
 
Үржар өзені
 
Климаты мен өзендері. Сауыр-Тарбағатай өңірі климаты ... ... ... ... ... ... қарағанда жауын-шашыны аздау.
Табиғи ерекшеліктері мен климаты жағынан ол Оңтүстік Сібір мен Орта Азия
тауларының аралығындағы ... ... ... Қаңтардағы ауаның орташа
температурасы –20°С, шілдеде +22°С. Кейде өзгеріп ... ... ... мм, тау іші ... ... қарай қуаңдау.
Таудан басталатын өзендер көп. Жарма, Қайыңдысу, ... ... ... ... ... ... Қазір көлге жетпейді. Сол сияқты Қарабұлақ,
Жетіарал, ... ... ... тау арасында ғана ағып, қырға шыққан соң
тартылып қалады. Тарбағатайдың оңтүстік ... ... ... Қатынсу,
Емел өзендері Алакөлге құяды. Аягөз өзені Балқаш көліне жетеді.
Табиғат зоналары, өсімдіктері мен жануарлары. ... ... ... ... ... ... таулы-далалы ауданы,
Сауырдың таулы орманды-шалғынды даласы болып бөлінеді. Тарбағатай ... ... ... ... ... де, ... ... беткейінде
альпі шалғынына ұласады. Оңтүстік беткейде де бұталы ... ... ... ағаштары, көк терек, ақ терек шағын ормандары
кездеседі. Тарбағатайдың биік ... ... ... ... ... ... сияқты түрлер Тянь-Шань аймағынан келген. Оңтүстік беткейдің далалық
бөлігінде жусанды өсімдіктер көп, ол ... ... ... ... ... мол. Таудың батыс беткейінде бақтар бар.
Сауыр тауының етегі 700 м-ге ... ... ... ... ... қара ... ... шөлейт өсімдіктері өседі. Ормандары
Сібір ағаштары мен Тянь-Шань шыршасынан тұрады. Бұл аймақтың Сібір мен ... ... ... орын ... тағы да ... ... мен ... шығыс бөлігі аралығын Шілікті шөлейт даласы
алып жатыр. Оның ... да ... сұр және ... ... де ... ... селеулі, көделі, жусанды, бетегелі болып өседі.
Сауыр тауының етегі егіндікке, шабындыққа, мал жайылымына қолайлы.
Жануарлар дүниесі жағынан Сауыр мен ... ... мен ... ... ... Оны ... аю, ... елік, таутеке, арқар, қасқыр,
қар барысы, сілеусін, түлкі және т.б. аңдар мекендейді. Тау жануарлары ... ... ... да кездеседі. Шөлейтті далада суыр, аламан ... ... ... ... ... енген жолақты қара шұбар ... ... ... қара ... ... ұлар, бүркіт, лашын, ителгі, үкі
және т.б. ... ... ... ... ойпатының оңтүстік шекарасы Сауыр мен
Тарбағатай тау жүйесіне тіреледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... таулары Қытайдан, Улюнгур көлінің батыс
жағынан басталып, терең тілімделген үлкен қазаншұңқырды жағалай ... ... ... ... ... беті – ... тауы ... Қазаншұңқыр кезінде тектоникалық қозғалыстардан пайда болған. Ол
Зайсан көлінің оңтүстік шығысында ... ... ... ... Сауыр жотасының солтүстік етегі Зайсан көлі мен Қара Ертіспен
бітеді, оңтүстік беті ... ... ... ... сияқты Тарбағатайдың
да Қазақстанға батыс бөлігі (Хабарасу асуынан ... ... ... ғана ... ... ... ... беткейі Сауырмен жалғасқан
жерінен Хабарасуға дейін Қытай ... ... ... ... ... ... ені 30–50 км. Батысында ол Шыңғыстаумен (ұзындығы 250 км) ... ... ... ... ... түрінде Сауырмен іргелес
созылып жатыр. Олардың арасын Қандысу, ... Еміл ... ... ... жатады.
Жер бедері мен геологиялық құрылымы, пайдалы қазбалары. ... ... ... тау ... биік ... Оның ең биік нүктесі – Мұзтау (3816 м).
Жотаның Қазақстан жеріндегі ұзындығы 60–65 км. Батысқа қарай ол ... ... ... Зайсанның ойпатты даласында Сауыр мен Маңырақ
биік көрініп, алыстан көзге ... ... ... беткейі өзінің
құрылымы жағынан Алтайды еске түсіреді. Оңтүстік беткейі құз ... ... ... ... ... ... қар жататын белдеу 3300 м биіктікте.
Мұзтауда мұздықтар (ең үлкені 4–5 км2) ... ... ... әр ... ... ... ірі ...
массивтер сияқты. Бұл үйінділер үшбұрыштанып, құзды шыңдарға айналады. Тау
басы ... Оның әр ... ... ... жол ... тау беткейі де
тілімделген. Тарбағатай онша биік емес. Оның орташа биіктігі теңіз бетінен
2000–2100 м ... Ең биік ...... (2992 м). Онда ... жоқ.
 
 
Сауыр-Тарбағатай
 
 
| | ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... құмтастан, әктастан және саздан) түзілген. Сауырда атпа
жыныстар кең тараған. Олар ... және ... ... кездеседі.
Тарбағатайда порфириттер шөгінді жыныстармен кезектесіп отырады. Ал ... ... ... көп ... Сауырдағы жоқ граниттер
Тарбағатайдың суайрығында салыстырмалы түрде жиі кездеседі.
Сауыр-Тарбағатай – қатпарланған таулы ... Оның ... ... ... ... ... кезінде қалыптасқан. Ол Альпі тау ... ... ... ... Бұл ауданның қазіргі жер бедерінің
қалыптасуына ерте замандардағы мұз басу, ағын сулардың эрозиялық ... ... ... ... әсер ... Бұл жерде жер сілкіну әлі
де болып тұрады. 1990 жылы ... жер ... ... ... ... ... ... Кендірлік көмір кені ашылған. Жанғыш тақтатастың
мол қоры табылған. Мұнай қабаттарына барлау жасалды.
 
 
Үржар өзені
 
Климаты мен өзендері. Сауыр-Тарбағатай ... ... ... Оңтүстік
Алтайға ұқсайды. Климаты континентті. Алтайға қарағанда жауын-шашыны аздау.
Табиғи ерекшеліктері мен климаты жағынан ол Оңтүстік Сібір мен Орта ... ... ... ... тәрізді. Қаңтардағы ауаның орташа
температурасы ... ... +22°С. ... ... ... ... 350–500 мм, тау іші ылғалды, жазыққа қарай қуаңдау.
Таудан басталатын өзендер көп. ... ... ... ... ... ... көліне құйған. Қазір көлге жетпейді. Сол сияқты Қарабұлақ,
Жетіарал, Қарабұға, Базар өзендері тау арасында ғана ағып, қырға шыққан ... ... ... ... беткейінде ағатын Үржар, Қатынсу,
Емел өзендері Алакөлге құяды. Аягөз ... ... ... ... ... өсімдіктері мен жануарлары. Сауыр-Тарбағатай тауларының
аймағы табиғи ерекшеліктеріне сәйкес Тарбағатай ... ... ... ... даласы болып бөлінеді. Тарбағатай даласының
өсімдіктері бұталы, қарағайлы болып ... де, ... ... беткейінде
альпі шалғынына ұласады. Оңтүстік беткейде де бұталы өсімдіктер ... ... ... көк ... ақ ... ... ... Тарбағатайдың биік шалғыны Алтай тауынан ауысса, алма, түркістан
аршасы сияқты түрлер Тянь-Шань аймағынан келген. Оңтүстік беткейдің далалық
бөлігінде ... ... көп, ол ... ... ... ... егістік мол. Таудың батыс беткейінде бақтар бар.
Сауыр тауының етегі 700 м-ге ... ... ... жатады, оның
сортаңданған қара қоңыр топырағында шөлейт өсімдіктері өседі. Ормандары
Сібір ... мен ... ... ... Бұл аймақтың Сібір мен Орта
Азия аралығындағы өткінші орын екенін тағы да ... ... мен ... ... ... ... ... шөлейт даласы
алып жатыр. Оның ... да ... сұр және ... ... де ... ... ... көделі, жусанды, бетегелі болып өседі.
Сауыр тауының етегі егіндікке, шабындыққа, мал ... ... ... жағынан Сауыр мен Тарбағатай, Алтай мен Тянь-Шаньның
аралық ауданын құрайды. Оны қоңыр аю, ... ... ... ... ... барысы, сілеусін, түлкі және т.б. аңдар мекендейді. Тау жануарлары да,
дала, ... ... да ... ... ... ... аламан мекендейді.
Бұл жерде «Қазақстанның Қызыл кітабына» ... ... қара ... ... ... ... қара бауыр бұлдырық, ұлар, бүркіт, лашын, ителгі, ... т.б. ... ... ... ЖӘНЕ ТАБИҒАТ ҚОРЛАРЫН ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ
 
§49. Табиғи қорлар және өндіріс
 
Сендер өткен сабақтарда Қазақстанның табиғи ... ... ... ... кен орындарымен, тас көмір, мұнай, сирек кездесетін металдардың ... асты су ... ... ... танысқансыңдар.
Табиғи қорлар – табиғи ортаның, қоғамның материалдық және рухани мұқтажын
қамтамасыз ету үшін, ... ... ... ... қорларды
тиімді пайдалану және адамзатты өне бойын – ... ... ... ... ... мәселелердің бірі болып отыр. Сондықтан табиғи қорларды
сарқылтпау үшін қалпына келмейтін табиғат ... ... ... ... ... жаңа көздерін ... ... ... Бұл ... іске ... ... жолдары – басқа (арзан)
шикізатты кеңінен қолдану және жан-жақты толық пайдалану.
Осыған байланысты табиғи ... ... ... ... ... бар проблемаға айналуы – заңды мәселе. Табиғи ... ... ... ... ... ... ... ойдағыдай күресу
көптеген елдермен бірлесе отырып, бұл күрделі ... ... ... етеді.
Қазақстандағы тектоникалық құрылымдардың ерекшелігі, геологиялық даму
тарихының күрделілігі, аумағының кең ... ... ... сан ... ... ... ... жасайды. Республика аумағынан табиғатта
кездесетін пайдалы қазбалардың көптеген түрлері ... ... ... және ... отын-энергетикалық т.б. қорлар жөнінен де
республикамыз ... ... ... орын ... ... ... да
кездесетін табиғи қорларды мынадай топтарға бөлуге болады:
1. ... ... ... бұл қор ... тас ... ... мұнай, табиғи газ және жанғыш тақтатастар таралған. Тас көмір
өндірілетін ...... ... ... Кендірлік,
Таскөмірсай, Алакөл кен орындары. Осылардың ішінде маңыздырағы – Қарағанды
және Екібастұз ... ... мен газ ... Қазақтанның батысында
шоғырланған. Бұлардың Маңғыстау түбегі мен ... ... ... ... Барлық кен орындарында мұнайға ... ... ... Ембі ... ... ... дүние жүзінде алдыңғы орындарда.
Соңғы жылдары мұнда жаңа кен ... ... ... ... ... қорлар. Қазақстан минералдық қорлардың түрлері мен қоры
жөнінен ... жоқ ... ... ... ... шын мәнінде Менделеев
кестесіндегі элементтердің барлығы дерлік кездеседі. Темір кені негізінен
Солтүстік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... кен ... орналаскан. Сондай-ақ темір кені Алтайда
(Шығыс Қазақстан), Қарсақбай, ... ... ... ... полиметалл кендеріне де бай. Оның негізгі қорлары ... ... ... ... шоғырланған. Сирек және бағалы
металл түрлерінің кен орындары бүкіл аумақта таралып орналасқан. Кен ... ... мен ... ... ... кен ... Батыс және Оңтүстік Қазақстанда (Қаратау өңірінде) ... қоры және ... ... ... ... ... әйгілі
болып отыр.
3. Климаттық қорлар. Қазақстанның географиялық орнының ерекшеліктеріне
байланысты климаттық ... мол. ... ... ... ... мол ... ... әсіресе оның оңтүстігінде көптеген жылу
сүйгіш өсімдіктерді (жүгері, ... және т.б.) ... ... Мол күн ... ... да ... ... бар.
Қазақстанда күн энергиясы тұрғын үйлерді, жылыжайларды жылытуға жұмсалады.
Республика жел ... ... ... (Шар, ... ... қақпасы, Іле аңғары және т.б.)
жел энергиясын ... және ... ... ... ... Су ... ... су қорларына беткі сулардан (өзен, көл,
мұздақтар) басқа жер асты суы мен минералды су көздері ... ... ... өзен ... онша жиі ... халық шаруашылығы
үшін жер асты суы қорларын пайдаланудың үлкен маңызы бар. Мал ... үшін ... пен шөл ... ... ... ... ... суға тапшы аудандардағы елді мекендерді сумен қамтамасыз
ету көбіне жер асты суы есебінен болады. ... жер ... ... ... ... ... бар ... су көздері табылған. Мұнда
Алмаарасан, Барлықарасан, Қапаларасан, Жаркентарасан, Сарыағаш ... осы ... ... ... ... Қазақстан аумағының климаттық ерекшеліктеріне байланысты су
қорларының ... арта ... ... қуаң ... жағдайында ауыл
шаруашылығын, әсіресе суармалы ... ... үшін су ... ... ... ... қоса ... мен өнеркәсіп орындарының өсуі,
республикадағы су қорларының жетіспеушілік жағдайына әкеп ... ... ... ... пен Ілені ұтымды пайдаланумен ... ... ... да ... жөн. ... ... біздің
мемлекеттік шекарадан тыс жатқандықтан трансшекаралық өзендердің проблемасы
сан қырлы. Олардың шаруашылық және ... ... ... ... экономикалық және табиғатын қорғау мәселелері тұр. ... ... ... ... (Сырдария, Талас, Шу) ... да дәл ... ... ... ... ... мен
көлдерді (Каспий және Арал) қорғау мен тиімді пайдалану ережелері 1992 жылы
БҰҰ Хельсинки конференциясында бекітілген.
Су қорларын ... жыл ... ... ... ... ... ластанудан қорғаудың маңызы зор. Өзендерге ... салу ... де ... табиғат ерекшеліктерін ескеру қажет.
5. Топырақ-өсімдік қорлары. ... ... ... қорлары
аумағының ауқымды болуына байланысты әркелкі таралған. Бұл қор түрлерінің
ерекшелігі – олардың өнеркәсіп, ауыл ... үшін ... ... ... ... ... адамның шаруашылық әрекетінің әсеріне
көп ұшыраған.
Қазақстан құнарлы ... ... онша бай ... ... ... ылғалдың, қоректік элементтердің жетіспеуінен немесе сортаңдану
әсерінен ауыл ... ... ... ... ... ... немесе мелиорациялау арқылы шаруашылыққа пайдалану – алдағы
міндет.
Өсімдік қорларын бірнеше топтарға бөлуге болады: орман ... ... мал ... ... ... ... таулы аймақтарда
шоғырланған. Қазақстандағы орманды алқаптың ауданы 21 млн гектар.
Дәрілік ... ... 250 түрі бар. Олар ... үшін ... ... болып есептеледі. Республиканың оңтүстік
аймақтарында дүние жүзінде теңдесі жоқ аса құнды дермене (сантонинді жусан)
өседі.
Адамдардың ... зиян ... ... ... химиялық
жасанды дәрі-дәрмектердің орнына табиғи өсімдіктерден жасалатын дәрілерді
пайдаланудың мүмкіндігі зор. 1997– 2001 ... ... ... ... ... ғалымдары 20-дан астам фитопрепараттар мен әр
түрлі фармакологиялық дәрілер шығармақ. ... ... ... ... ... ... жасалатын дәрі-дәрмектер экологиялық жағынан
таза, ал экономикалық тұрғыдан арзан. Соның ... ... ... ... ... қарсы «арглобин» дәрісін атауға болады. Қазір ... ... ... ... ... мен сораң майларынан
жасалған қабынуға ... ... ... сол ... шырғанақ
жемісінен алынған майдың емдік қасиеті өте ... ... ... ... ... ... ... сияқты өсімдіктердің әр
түрлі емдік қасиеттері бар. Тобылғы мен ... ... ... ... ... ежелден-ақ бояу алған және қымыз ашытатын ыдыстарды
(саба, күбі) ыстауға ... ... ... ... ... адам
әрекеті салдарынан сиреп, азаюда. Сондықтан дәрілік өсімдіктердің азайған
түрін қалпына келтіре ... ... ... оны ... алу ... мен ... ... шөптесін өсімдіктер мал азығы ретінде
пайдаланылады. Өсімдік қорлары халық ... ... ... үшін
шикізат базасы болғандықтан табиғи өсімдік жамылғысын қорғаудың, әсіресе,
құрып бара жатқан өсімдік түрлерін ... ... ... ... ... ... ... аумағында омыртқалы
жануарлардың 835 түрі есепке алынған. Олардың ішінде сүтқоректілердің ... ... 481, ... ... 48, балықтардың 150 түрі
кездеседі. Омыртқасыз жәндіктердің бүгінгі күнге дейін ... ғана ... ... ... ... әсіресе таулы өлкелерде жабайы жануарлар
көп ұшырасады. ... ... ... ... ... ... қоса ... мен
Алакөл маңына, таулы тайганың қара түлкісі мен бұлғын ... ... ... ... барлығында дерлік терісі аса құнды
америкалық ондатра ... аң ... ... ... ... отыр. Олардың кәсіптік маңызы бар. Шөлейттер мен шөлді
өңірлерде ... ... ... ... ... кездеседі. Қорықтардың
ұйымдастырылуына байланысты олардың санын реттеу дұрыс жолға қойылған.
Республиканың өзендері мен табиғи және ... ... ... ... ... теңізінен бағалы балықтың көптеген түрлері ауланады. Мұнай өндірумен
байланысты бұл аймақтың ... ... ... ... ... теңізінің өзіне тән эндемигі итбалықтың 2000 жылдары ... ... ... ... шашатын құнды балықтардың ... ... ... ... ... уылдырық өндіретін шаруашылыққа қауіп келтіріп тұр.
Бөгендерде, тоғандарда балық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге жағдай жасайды. Шөлдерде
тіршілік ететін жыландардың уы медицинада қолданылады. Жануарлар ... ... ... ... ... Сонымен қатар
олардың ғылыми-практикалық және экономикалық маңызы бар. ... ... ... ... жылқы (тарпаң), құлан, домбай (жабайы есек), сусар,
бұлғын, лашын, жолбарыс, дала сілеусіні, ... ... ... ... т.б. ... бүгінде жоқ немесе жоқтың қасы.
Осындай сирек кездесетін немесе жойылып кетуге таяу өсімдіктер ... ... ... мақсатында 1962 жылы Халықаралық табиғат және
табиғи байлықты қорғау одағы құрылды. 1966–1981 ... осы ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қорғау мақсатында «Қазақстанның
Қызыл кітабы» шықты. ... ... ... кету ... бар және ... өсімдіктер мен жануарлар тіркелген. Қазіргі Қазақстан жерінде
экологиялық апатты ... ... ... жерлердің молаюына
байланысты сирек кездесетін жануар түрлеріне аса қауіпті жағдай тууда.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... ғалымдары да белсене ат салысуда. 1996 жылы ... ... ... жаңа ... ... ... Бұл ... 40, құстардың 56, бауырымен жорғалаушылардың 10, ... 3, ... 16 түрі еніп ... ... ... пайдалану. Қазақстандағы табиғи қорларды тиімді
пайдалану республиканың даму ... үшін ... зор. ... ... ... табиғат жағдайлары кедергі келтіреді. Табиғи қорларды игеру
мәселесі табиғатты ... ... ... де туғызады. Табиғи
қорларды ... ... ... ... қай қоры болмасын
таусылмайды деген жаңсақ ұғымның үстем болуына байланысты болды. ... ... ... бұзылды. Мұны су қорын ... ... ... болады.
Республика үшін су қорын тиімді пайдаланудың маңызы зор. Өйткені дамып
келе ... ... пен ... ... ... ұлғаюы суды көп
қажет етеді. Еліміздегі қазір қалыптасқан экологиялық жағдайда өзен ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Су қорларының
дұрыс пайдаланылмауы, адамның шаруашылық әрекеті нәтижесінде су ... өз ... ... ... ... өзгеруіне әкеп
соқты. Оңтүстік Қазақстанның күріш егістіктерінде осындай қателіктер
әсерінен топырақ ... ... ... ... ... өсімдік жамылғысының түрлік құрамына, таралуына кері ... Бұл ... ... тұтас бір аймақты ... ... ... ... ... ... ... су
қорларын халық шаруашылығына пайдалану ... ... ... шешілмей
отыр.
Тың және тыңайған жерлерді игеру барысында мыңдаған гектар жер ... және жел ... ... ... ... өнім біршама мол
болғанымен, кейінгі ... бұл ... ... ... ... жердің
борпылдақ топырағы желдің әрекетінен құнарлы қабатын ұшырып әкетіп, сол
жердің ... жел ... ... Өйткені топырақтардың құрылымдық
ерекшеліктері ескерілмеді. Мысалы, құмайт және саздақ ... ... жыл ... ... жері сортаңданып, егістік көлемнен шығып
қалады. Жел ... ... ... ... ... ... мен шөлдер 167 млн га жерді алып жатыр.
Суарылған ... бұл ... тек мал ... ретінде ғана пайдалануға
болады. Кейінгі жылдары көлдетіп суландыру жолымен тиісті ... ... ... ... ... ... суландыруға артезиан суын
пайдаланудың болашағы зор.
 
§50. Адам экологиясы. Адам тіршілігі үшін экологиялық қолайлы және қолайсыз
аудандар
 
Кез келген экологиялық ... шешу ... ... ... ... ... ... барлығын болашақ ... ... ... ... беретін адам экологиясы.
Бүгін күрт өзгерген экологиялық мәселелерді шешуде адамның өзі туындатып
отырған күрделі ғылыми жетістіктерін ендігі ... ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау және тиімді ... ... адам мен ... ... ... ... ХХ ... дейін ғылымда қарастырылмаған. Ғылыми тұрғыдан адам экологиясын
зерттеу кейінгі жылдары ғана қолға алынды. Себебі ... өмір ... ... үшін қоршаған ортаның табиғатының бұзылуы, адам ... зиян ... ... Адам – ... ... ... сүре алмайды.
Адам экологиясын ғылыми тұрғыдан қарастыруға, оны зерттеуге үлкен әсер
еткен ХХ ғ-да өмірге ... ... орта ... ... ... өмір ... ... жері, оның үйі, сол үйдің тұрақты, таза ... ... Егер оны адам ... жағдай жасамаса, онда ертең
құлауы мүмкін.
Табиғат – ... ... ... ... ... оның ... қанағаттандыратын шикізат көзі ... ... ... ... ... ... шаруашылық әрекетінің түрін анықтайды.
Мысалы, Қазақстанның шөлейтті, ... ... ... ... ... ал өзен ... суармалы егіншіліктің
ошақтары орналасқан.
Сонымен қатар қоршаған орта адам ... да ... ... ... ... ортаның басқа құрам ... ... ... ... қабілетіне, ұзақ өмір сүруіне жағдай жасайды. Тамаша
табиғат көріністері ... ... ... келіп, тынығуына
көмектеседі. Қазіргі кезеңде ... мен ... ... ... ... ... ... артты. Мұндай ықпалдың зиянды ... – адам ... ... қалаларда және оған көршілес орналасқан елді мекендерде
ауаның әр ... ... ... нәтижесінде халық арасында тыныс жолдары
ауруларының саны ... ... ... ... ірі қалаларда
автокөліктерден шыққан улы газдың молаюы байқалады.
Көптеген елді мекендерде ... су ... ... ... ... ... ішек ... ұшырайды. Тұрғын халықты
сапалы ауыз сумен қамтамасыз етуді жақсартпаған ... ... әр ... ... ... ... өзен ... қауіпті. Соның нәтижесінде әр түрлі ауру туғызатын ... сары ауру ... ... шалдықтырады.
Адам денсаулығына ядролық жарылыстардың да тигізетін ... ... ... ... ... ... ... полигон төңірегінде
тұратын халық қатерлі ісік, ... ... ... ақ қан (лейкемия)
ауруларымен көп ауырады. Қазіргі кезде Байқоңырдан ұшырылып, ... ... ... ... ... ... ... «Протон»
қондырғылары халық денсаулығына өте зиян келтіруде.
 
 
Қазақстанның экологиялық жағдайы
 
Сонымен, қоршаған ... ... ... ... ... ... Сондықтан елімізде аурулардың ... ... ... ... география ғылымын дамытудың маңызы зор. Бұл ғылым
саласы адам денсаулығына қоршаған ... ... ... әсер ... ... Адам – табиғат қарым-қатынасы өте күрделі. Бір жағынан адам
табиғат қорларын тұтынушы болса, екінші жағынан, өзі өзгерткен ... ... ... кері ... ... тартушы ретінде саналады. Бұдан
адам қоғамының табиғаттан тыс өмір сүре алмайтыны ... ... ... ... ... және ... аудандардың болуы
жергілікті табиғат жағдайларымен байланысты. Жаздың жылы, қыстың ... және т.б. ... ... ... ... құмды шөлдер мен биік
таулар, қатал қыс, ... жаз ... әсер ... Дегенмен табиғат
жағдайларынан басқа адам әрекетінен болған табиғи ортаның ... ... ... әсер ... Бұл соңғы экологиялық жағдайларға байланысты.
Мысалы, өнеркәсіпті қалаларға ... ... ... ауа аз ... ... ... су құбырлар жүйесінің болуына байланысты
қалаларда ауыз ... ... ... ... ... экологиялық аудандар тобына бөлуге болады:
– экологиялық жағдайы нашар аудандар;
– экологиялық ... ... ... ... ... салыстырмалы жақсы аудандар.
Экологиялық жағдайы нашар аудандарға мұнай-газ ... ... ... кен ... ... қалалар, Арал маңы, ядролық
полигон аймағы кіреді.
Экологиялық аудандардың екінші тобына ауыл ... ... ... ... ... өзгерістері су, жер қорларының дұрыс пайдаланылмауы
нәтижесінде болған.
Экологиялық жағдайы басқалармен салыстырғанда біршама қолайлы аудандарға
табиғат ландшафтылары аз өзгеріске ұшыраған, ... ... дала ... ... жатады.
Табиғаттың әсемдігін, көркемдігін, денсаулыққа пайдасын ақын-жазушылар,
сазгерлер халықтың әдет-ғұрпына арқау етіп жырлаған.
 
«...Сексен көл Көкшетаудың ... ... кесе ... дертке дауа, жұпар иісі
Көкірек қанша жұтса тоясың ба...»
( С.Сейфуллин)
 
§51. Қазақстанның экологиялық проблемалары
 
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі. ... ... ... ... әсер ... ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл
ойдың арқасында қоршаған ортаға ... ... оны ... ... құрамдас бөліктердің бір-бірімен тығыз байланыста екенін
ескерсек, олардың біреуі өзгерсе ... да ... ... ... ... барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да
ескеруі қажет.
Адамның табиғат кешендеріне кері әсері озық ғылыми-техниканың ... ... Ол ... кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда
адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын ... ... ... ... ... ... енгізу, ол
заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызды. Мұның бәрі
қаншама еңбек пен шикізатты зая ... ... ... ... ... бөгендер салуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ескермеу мезгілсіз
батпақтануға, топырақ, өсімдік жамылғысы мен сол ... ... әкеп ... ... ... ... ландшафтар басым.
Ландшафтарды жақсарту үшін оларды өзгертетін шаралар жүргізеді. Соның бірі
– мелиорация. Мелиорация ... ... ... мен оны ... арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады.
Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және ... ... ... ... Адам әрекетінен Қазақстан жерінде тез шешуді қажет
ететін проблемалар бар.
Каспий проблемасы. ... ... алып ... географиялық орнына
байланысты (шөл зонасы) еліміздің шаруашылық саласында атқаратын ... ... ... ... сол ... шөлді алапқа ылғал әкелуші су айдыны ретінде
де үлкен маңызы бар.
Каспий теңізінің ... ... ... деңгейінен 27 м төмен орналасқан.
XX ғасырдың өзінде теңіз деңгейі бірнеше рет ауытқуға ... 1978 ... ... өте ... ... ... ... қайтадан көтерілуде. Теңіз
деңгейінің ауытқуы ондағы тіршілік ... де әсер ... ... 75 түрі ... 43-і ... ... ... бағалы
балықтар) бар.
Солтүстігіне құятын Еділ өзенінде ... ... ... ... теңіздің экологиялық жағдайын нашарлатты.
Соңғы жылдары бұл аймақ мұнай мен газды өндірудің маңызды экономикалық
ауданына айналды. ... ... ... ... бұл ... ... ... ұшырады. Табиғи қорларын игеруде де, бұл аудандағы ... ... ... мынадай проблемалар туындауда:
– экологиялық апатты аймаққа жататындықтан, негізгі әрекет етуші Капустин
Яр, Азғыр полигонының ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... күрт ... мұнай мен газдың өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі,
балықтардың (бекіре) қырылуы, уылдырық шашатын көксерке ... ... осы ... ғана тән ... ... ... ... аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері әсері (жел эрозиясы).
Аралдың экологиялық проблемасы. Бұл проблеманың тууына себепші ... ... ... Ұзақ ... бойы Аралға құятын ірі өзендер Әмудария ... суын ... ... ... ... ... ... суландыруға пайдаланылып келді. Буланушылық дәрежесі жоғары болатын
шөл зонасында орналасқан теңіз суының ... ... оның ... ... ... ... Арал ... екі су айдынына Үлкен және Кіші ... Арал ... суы ... ... ... 30 мың км2 ... есептеуі бойынша, теңіз табанынан атмосфераға жылына 200 ... ... ... ... ұшады. Теңіз суының ... ... 800 га ... ... ... ... теңіз айналасы бұл
күнде тіршілігі жоқ ... ... ... ... ... Теңіз
тартылуынан мұнда теңдесі жоқ Барсакелмес қорығы жойылды. Бұл өзгерістер ... сол ... ... денсаулығына кері әсерін тигізді. Қазір
«Арал тағдыры – адам тағдыры» ... ... сөз ... ... ... бір ғана ... компонентінің өзгеруі басқа құрамдас
бөліктердің, бүкіл ... ... ... ... апат ... ... ... теңізінің тартылуы
 
Балқаш проблемасы. Балқаш көлі алабында да күрделі ... ... ... 1970 жылы ... ... Іле ... Қапшағай бөгені мен
су электр стансасының (СЭС) салынуы Іле-Балқаш су шаруашылығы кешенінде
бетбұрыс кезең болды. Іле ... ... ... өзгеріп, жалпы Іле-
Балқаш алабындағы экологиялық жағдай өзгере бастады. Қапшағай су ... ... Іле ... ... ... ... жағдайы
ескерілмеді. Соның нәтижесінде онда тіршілік ететін ... ... ... т.б.) және ауыл шаруашылығына көп зиян келеді. Ақдала
алқабын суландырып, күріш егу ... да ... ... аспай қалды. Қыруар
қаржы текке жұмсалды. Іле өзенінің атырауы кеуіп, оның кері ... ... ... ... ... ... ... кеңейтілуі, төменгі Іле
қоңыр көмір кен орнын игеруді бастау көлдің болашағы үшін ... ... XXІ ... ... ... ... ... мүлде кеуіп,
шығысының тұзды шалшыққа айналуы мүмкін. Бұл өз кезегінде Балқаш маңындағы
ландшафтылар мен ... ... ... ... ... ... Көл деңгейінің төмендеуі оның суының шамадан ... әкеп ... Бұл, бір ... ... ... көлге
қайта келіп құятын су құрамында әр түрлі тұздардың көп болуына байланысты.
Сонымен қатар алаптағы өзгерістер ... маңы ... ... ... ... ... Су ... тәуліктік температураны, ауа ылғалдылығын
реттеуші ретіндегі әсері өз күшін ... ... ... ... ... ... мен ... географиялық зоналардың шекараларын
өзгертуі мүмкін.
Үлкен қалалар мен ... ... ... ортаның ластануы. Ауаға
шығатын улы заттардың ... ... ... шаң-тозаң, күкірт
тотығы, көмірқышқыл газы және т.б.) ... ... он есе ... Ең
ауыр жағдай Тараз, Теміртау, Алматы, Шымкент, Балқаш, Риддер, Өскемен және
басқа да қалаларда ... Осы ... лас ... ... бойынша белгіленген мөлшерден 5–10 есе артады. Ауа ... ... ... ... ... да байқалады. Атмосфераның
ластануы Байқоңыр космодромында ғарыш кемелерін ұшыру кезінде де ... ... ауа ... ластануымен қатар ластану сол
жердегі су көздерін қамтиды. Сырдария ... ... ... ... қалдық суларынан тұрады. Өзен ... ... ... ... ауруы қоздырғыштары мен өте қатерлі гексахлоран ... ... ... ... жер ... ... ... масштабы химиялық ластанудың көлемдері ұлғаюда. Өсімдiк жамылғысын
қорғайтын әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... тек қана қоршаған ортаны емес, тамақ
өнімдерін де ластауда.
Семей ... ... да ... ... аймақ қалыптасып отыр.
1948–1964 жылдар аралығында Семей полигонында жер бетінде ядролық ... ал ... ж. ... жер асты ... ... ... сынау аймақтың табиғи ... және ... кері әсер ... ... қоршаған ортаны қорғауға бағытталған жұмыстар
жоспарлы түрде іске асуда. Олар: жер қойнауын ... ... ... кешенді пайдалану, игерілген жерді ... ... ... ... ... және олармен күресу шаралары
 
Табиғаттағы апатты құбылыстарды шығу ... ... ... (ішкі) және
экзогенді (сыртқы) деп бөлуге болады. Эндогенді құбылыстар жер қыртысындағы
өзгерістерден (жер сілкіну) туады. Қазақстанның оңтүстігіндегі биік ... ... ... жас ... ... ... ... Сондықтан бұл аймақта жиі жер сілкінулер болып тұрады. ... 1889, 1911 ... ... жер ... ... ... ... адам әрекеті себепші болады. Республикамызда
таулы аудандардың болуына байланысты сел, қар ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс биік таулы аймақтарда 2724
мұздық бар. Осылардың еруінен және қардың қалың ... ... ... ... ... ... ... сел тасқындары 1921 жылы Алматыда, 1963
жылы Есікте, 1977 жылы Медеуде болды. Олардың алдын алу үшін ... ... зор ... және адам ... ... мүмкін. Алматы
қаласын селден сақтау үшін Медеу бөгені салынған және таулы аймақтарда сол
жөнінде дер кезінде хабар ... ... ... Жер сілкінуді
алдын ала болжау үшін арнайы сейсмологиялық институт жұмыс ... ... жаңа ... ... үй жануарларының көмегімен (мінез-құлықтарының
өзгерістеріне негізделген) жер ... ... ... ... ... ... ... аңызақ (ыстық
құрғақ) желдер жиі болады. Аңызақ желдер ... ... ... ... ... үйлерді, байланыс жүйелерін, жолдарды қиратуы мүмкін.
Ғарыштық метеорологиялық зерттеулер арқылы аңызақ ... ... ... Табиғаттағы апат құбылыстарын алдын алу үшін ... ... ... ... етіп салу, елді мекендерді орналастыру да табиғат
ерекшелігін ескерудің маңызы зор. Табиғаттағы заңды түрде ... ... апат ... ... ... ... ... жұттардың
болуы және т.б.) ескерген жөн.
Туған өлкенің табиғатын аялау, қорғау – озық ... ... ... ... ... тығыз байланысты болғандықтан, қоршаған орта мен
адамның жеке-дара тіршілік етуі мүмкін ... ... ... тиімді
пайдалану, табиғатқа сүйіспеншілікпен қарау қоғамның да алға қарай дамуына
негіз болады. Қоршаған ортаның қолайлы болуы ... ... ... ... етуіне, материалдық жағынан қамтамасыз етілуіне ... ... ... адам табиғатты аялап сақтауға өз үлесін қосуы тиіс. ... ... ... ... сол ... бір ... ... жөн. Өзіміз тұрған жердің табиғатын сақтаймыз. Табиғатқа ... ... үшін ... ... ... ... жасаудың, оның
табиғат ерекшеліктерімен, экологиялық жағдайымен танысудың маңызы зор.
§52. Апатты табиғат құбылыстары және олармен күресу шаралары
 
Табиғаттағы апатты ... шығу ... ... эндогенді (ішкі) және
экзогенді (сыртқы) деп бөлуге ... ... ... жер қыртысындағы
өзгерістерден (жер сілкіну) туады. Қазақстанның оңтүстігіндегі биік таулар
әлі қалыптасып бітпеген жас ... ... ... ... ... бұл ... жиі жер ... болып тұрады. Мысалы,
Алматыда 1889, 1911 жылдары апатты жер сілкіну болған.
Экзогенді апаттарға көбінесе адам әрекеті себепші болады. Республикамызда
таулы ... ... ... сел, қар көшкіндері құбылыстары
байқалады. Біздің оңтүстік және оңтүстік-шығыс биік ... ... ... бар. ... еруінен және қардың қалың түсуіне байланысты күшті
сел тасқындары ... ... ... сел тасқындары 1921 жылы Алматыда, 1963
жылы ... 1977 жылы ... ... ... алдын алу үшін шаралар
жасалмаған жағдайда зор ... және адам ... ... ... Алматы
қаласын селден сақтау үшін Медеу бөгені салынған және таулы ... ... дер ... хабар беретін қондырғылар орнатылған. Жер сілкінуді
алдын ала болжау үшін арнайы сейсмологиялық институт ... ... ... жаңа құралдармен бірге үй жануарларының көмегімен (мінез-құлықтарының
өзгерістеріне негізделген) жер сілкінуге болжам жасалады.
Республиканың климат ерекшеліктеріне ... ... ... ... желдер жиі болады. Аңызақ желдер ... ... ... ... ... ... ... жүйелерін, жолдарды қиратуы мүмкін.
Ғарыштық метеорологиялық зерттеулер арқылы аңызақ ... ... ... ... апат ... ... алу үшін тұрғын үйлерді
апатқа төтеп беретіндей етіп салу, елді мекендерді орналастыру да табиғат
ерекшелігін ... ... зор. ... ... түрде жүретін ырғақтық
(циклдық) апат әкелетін өзгерістерді (теңіз деңгейінің көтерілуі, жұттардың
болуы және т.б.) ескерген жөн.
Туған өлкенің табиғатын ... ... – озық ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан, қоршаған орта ... ... ... етуі ... ... ... ... тиімді
пайдалану, табиғатқа сүйіспеншілікпен қарау қоғамның да алға ... ... ... ... ... ... ... адамның дұрыс білім алып,
еңбек етуіне, материалдық жағынан ... ... ... ... ... адам табиғатты аялап сақтауға өз үлесін қосуы тиіс. Әрбір
отырғызылған ағаш, тазаланған бұлақ сол ... бір ... ... жөн. Өзіміз тұрған жердің табиғатын сақтаймыз. Табиғатқа аялы
көзқарасты қалыптастыру үшін туған ... ... ... ... оның
табиғат ерекшеліктерімен, экологиялық жағдайымен танысудың маңызы зор.
§54. Қорықтар
 
Мемлекеттік табиғи қорық қоры – ... ... ... ... ... ... ағарту білім беру ісіне, туризмге және
рекреацияға ... ... ... ... ... және мәдени
жағынан ерекше құнды, мемлекеттік қорғауға алынған аумақтарының ... ... ...... ... эталонын мұндағы тіршілік
ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен қоса ... ... ... даму ... ... Соңғысы адамның шаруашылық
әрекетінен табиғатта болатын өзгерістерді болжау үшін аса ... ... саны ... ... ... республикалар арасында 16-
шы орын алады. Дегенмен, ... ... ... ... ... жөнінен 13-ші орында. Бұл Қазақстан секілді ұлан-байтақ республика
үшін қорықтар көлемінің әлі де болса аз екендігін көрсетеді. ... ... 9 ... жұмыс істейді. Бұлар, әрине, Қазақстан табиғатының алуан
түрлі табиғат жағдайларын толық ... үшін ... ... ғалымдардың, табиғатты қорғау қоғамы өкілдерінің ұсынуымен тағы
15 қорық ұйымдастырылмақшы.
Ақсу-Жабағылы қорығы 1927 жылы ... Бұл – ... келе ... ... ... ... ... облысының Талас Алатауы
мен Өгем жотасында 85,4 мың га-дан астам жерді алып ... ... ... белдеуді қамтиды.1500 м биіктікке дейінгі төменгі белдеу өзіне тән
өсімдіктері мен жануарлар ... бар ... ... м – ... ... ағаш ... өседі. Мұнда ағаш тәрізді арша (биіктігі 20 м
аралығында), бадам бұтасы, жабайы жүзім, жабайы алма және ... да ... ... ... мұнда елік, қарақұйрық, борсық, ... ақ ... аю және т.б. ... ... м ... ... шалғыны жатыр. Бұл белдеуде төселіп өсетін
түркістан аршасынан басқа ағаш өсімдіктері жоқ. Онда таутеке, ... ... ал ... ... кезеген торғай, шауқарға, қозықұмайлар
мекендейді. Қорықтың ... ... 1404 түрі бар. ... ... бауырымен жорғалаушылардың 9 түрі және сүтқоректілердің 51 түрі,
балықтың 2 түрі бар ... ... ... Сүтқоректілерден қорғауға алынған
аса бағалысы арқар, сібірдің таутекесі, ... ... ... ... ... ... Ең жоғарғы белдеу – биік таулы қарлы және мұзды шыңдар.
Бұлардан аңғарларға ... ... ... сарқырамалы тау өзендері
басталады. Қорықтың Қаратау жотасы беткейлерінде палеонтологиялық филиалы
бар. Бұл өңір 120 млн жыл ... ... түбі ... Қазір оның орнында әр
түрлі сирек кездесетін балықтар мен былқылдақ денелілердің, юра дәуіріндегі
өсімдіктердің таңбалары сақталған. Қорықтың бұл ... ... ... ... үшін ... маңызы бар.
Наурзым қорығы 1934 жылы ұйымдастырылған. Бұл Қостанай облысының Наурзым
ауданында ... ... ... 87,7 мың га ... алып жатыр. Қорықта
көптеген көлдер бар, ... тың дала ... ... ... ... ... бұрыннан шоқ-шоқ қарағай сақталып келген. Қорық
көлеміне Наурзымдағы Қарағай мен Тірсек орманы да ... Ең ... ... ... ... өскен. Қорықтағы сор топырақта алуан түрлі
қайың ағаштар, тек Қиыр ... ғана ... ... ... ... ... ... жағдайының әр түрлілігіне байланысты, таяу ... ... ... мен ... ... әр ... ... Мұнда даланы,
орманды және суаттарды мекендейтін ... ... ... ... мен
флораларының өкілдері жылылықты сүйетін өсімдіктер және жануарлар сияқта
жерсініп кеткен. Онда тұяқтылардан қабан, ... ... ... ... және ... ... ... борсық, күзен, ақ тышқан
кездеседі. Қорықта сүтқоректілердің 42 түрі, ... ... ... ... 6 түрі, 687-ге жуық өсімдік түрі кездеседі.Аппақ ... ... ... мен ... қаптап жүреді.
Алматы қорығы 1961 жылы құрылған. Аумағы 71,7 мың га-ға жуық, әр ... ... ... ... ... қар мен мұз жамылған, беткейлері
шөптер мен ағашқа бай Іле ... мен ... ... шөлі бар Іле ... ... ... Аққұм-Қалқан (биіктігі 100 м-ден асатын құм ... ... ... ... ... ормандар, долана, жабайы алма
және өрік ағаштары 1800–2000 м биіктікке ... ... 2500 ... жоғарыда Тянь-Шань шыршасынан тұратын шыршалы орман белдеуі
орналасқан. Одан да жоғары, қарлы-мұзды ... ... және ... ... Қорықтың жануарлар дүниесі алуан түрлі, мұнда 39 түрге
жуық сүтқоректілер мен 200-ден астам құстардың, 965 ... түрі ... ... ... елік, Тянь-Шань сілеусіні, барыс, борсық, түлкі,
қасқырлар мекендейді. Орман шекараларындағы биік шыңдар мен ... ... ... көп. ... ... қорықта тиін, сасық ... ... ... құстардың ең көбі: ұлар, кекілік, бұлдырық, Іле өзенінің
бойындағы тоғайларда қырғауылдар, тарғақтар ... ... Арал ... ... бөлігіндегі өзі аттас
шөлейтті аралда орналасқан. Қорық 1939 жылы ұйымдастырылған. Жалпы көлемі
16,8 мың га. ... ...... ... кешенімен қатар саны азайып бара
жатқан ақбөкен мен қарақұйрықты қорғау болды. ... ... ... ... ... аса түрі өссе, соңғы кезде олардың саны ... ... ... кету ... ... ... аймаққа тіршілік етуге
бейімделген жануарлар тән. Негізгі ... ... ... қарақұйрық
және құлан. 1953–1964 жылдар аралығында 9 ... ... ... осында әкелініп жіберілген. Соңғы жылдары биологиялық жүргізілген
сынақтардың салдары да Аралдың экологиялық жағдайын күрделендіріп, қорықтың
біраз ... ... тура ... ... ... Үстірт
 
Қорғалжын қорығы 1968 жылы құрылған. Қорық Ақмола облысының 259 мың га
жерін алып ... Оған тың ... (38 мың ... қол тимеген, түрен
түспеген жерлері, сондай-ақ Қорғалжын және Теңіз (199 мың ... ... Бұл ... ... ... бар су қоймасы мен жайылымдар
тізіміне енгізілген.
Қорықтың жануарлар дүниесі дала ... тән. ... 41 ... 315 ... ... 14 ... өсімдіктің 343 түрі кездеседі. Олар:
суыр, дала алақоржыны, су егеуқұйрығы, қосаяқтар және ... ... ... ... ... мекендейді. Көл жиегінің қара суларында
үйрек, қаз және басқа суда жүзетін ... ... көп. ... көлінде
мыңдаған қоқиқаз ұя салады. Бұл дүние жүзінде ... ... ... ұя ... құс. ... ... ... тұмсықты сұқсыр
мекендейді, ол балапандарын суда қалқып жүзіп жүрген ұяда басады. ... ... ұзақ ... ... салып жүзеді, тіпті олармен бірге
суға да сүңгиді. Теңіз-Қорғалжын көлдеріне ... ... ... ... ... Осының арқасында бұл қорық дүние жүзіне әйгілі болып
отыр. Ол ЮНЕСКО-ның тізіміне ... ... ... ... ... ... суда ... құстардың тіршілігін зерттеу жөнінде
үлкен ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, музейлер, хайуанаттар бағына
арналған материалдар ... ... 1976 жылы ... ... ... Қазақстан
Алтайының Күршім жотасы мен оңтүстігінде теңіз деңгейінен 1447 ... ... ... ... аса әсем ... ... ... жалпы ауданы 75 мың га, оның 44 мыңын көл ... ... ... ... 1,5 мың га жер көлдің аса маңызды бөлігі
бола түрса да, қорыққа енбеген. Қорық ... ... ... ... Қазақстан аумағы үшін ең төмен қаңтардың орташа температурасы ... ал ... аяз ... ... жетеді. Шілденің орташа температурасы
+14° +17°С, ең жоғарғысы +30°С-қа жетеді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 400
мм-ге жуық ... 27 ... ... жылғалар құяды, ал одан бір ғана өзен
Ертістің оң саласы – Қалжыр ағып шығады. ... ... ... ... ... кездеседі. Қорықта сүтқоректілердің 58 түрі мекендейді, ... аю, ... ... ... ... және ... 260-ге жуық түрі бар,
оның ішінде қарақұтан, аққу, суқұзғындар да кездеседі. Көлде ... ... ... ... ... ... бар. Бұлардың ішінде ең бағалысы
мөңке, оның еті өте ... ... 721 түрі ...... ең жас қорықтың бірі. Ол Маңғыстау облысында ... ... ... 223,3 мың га ... ең ... бұл ... ... орналасқан. Климаты солтүстік шөл зонасына тән: жазы ыстық, ұзақ,
қысы ... ... ... тым аз ... 120 мм). ... ... ... Қызыл кітапқа тіркелетін шөл
зонасындағы 12 ... аң мен ... ... мен сақтау. Жануарлар арасынан
қорғауға жататыны: жабайы қойдың ерекше түрі – ... ... ... ұзын ... кірпі, шұбар күзен, төрт жолақты қарашұбар жылан.
Құстардан ұялайтыны: қарабауыр шіл, кекілік, ителгі, шөл кекілігі. Қорықтың
аумағында бір ... осы ... ... ... ... ірі ... қабылан мен
құланның санын қалпына келтіру белгіленді. Өсімдіктен қорғауға ... ... ... ... (қалдық және монотип бұталар), иіссіз катрана,
үстірт таспасы. ... ... ... ... ... бейім жануарлар мен
өсімдіктің өмір сүруін зерттеу үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізбекші.
Батыс Алтай ... 1992 жылы ... ... 56 мың га. ... ... облысы Глубокое ауданында орналасқан. Алтай тау жүйесінің
қазақстандық бөлігінің солтүстік-батыс жағын, ... ... және ... қамтиды. Батыс Алтайға тән өсімдік жамылғысының бірнеше типі
(қылқан жапырақты ормандар, субальпі және ... ... ... ... ... өсімдіктердің 564, құстардың 131, сүтқоректілердің
50, балықтың 5 түрі ... ... ... оты, ... ... ... аю, құндыз, сусар және т.б. сирек аңдар кездеседі.
 
 
Қазақстанның қорықтары мен ... ... ... 1998 жылы ... ... 20,7 мың га. Қорық Алматы
облысындағы Алакөл ауданында орналасқан. Атыраулық су – ... ... ... 283 түрі ... 12-сі ... кітапқа»
енген), өсімдіктердің 323 түрі, сүтқоректілердің 40 түрі, қосмекенділердің
2 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі бар. ... ... ... ... ... көлдерді мекендейтін су құстарын (аққу, реликт
шағала, қаз және т.б.) ... ... ... ... мен қорықшалар
 
Ұлттық табиғи парктер елімізде қорғалатын ландшафтылардың жаңа түрі. Олар
әлі де толық өріс ... дами ... жоқ. ... ... ... ... мен ... кіріп көруіне рұқсат етіледі. ... ... ... ... ... ... етіледі.
Қазақстанда 5 ұлттық парк ұйымдастырылған. Еліміздегі алғашқы ұлттық парк
– Баянауыл ұлттық табиғи ... Ол 1985 жылы ... ... ... ... негізінде құрылған, ауданы 50,7 мың га. Парк аумағына
енетін таулы-орманды ландшафтылары тамаша табиғат ... ... ... қайың ормандары өскен, гранитті, үгіліп мүжілген Баянауыл
таулары Сарыарқаның шөлейтті жазықтарында орналасқан. ... ... ... сүтқоректілердің 54, балықтың 8, өсімдіктің 438 түрі бар. Биік жері ... ... ... 1026 м. ... ... ... байланысты
Баянауыл тауларын «шөлді даладағы таулы-орманды шұрат» деп атайды. ... ... ... пен туризмнің дамыған жері. ... ... ... ... мекемелері, туристік базарлар орналасқан. Паркте ұзақ ... ... ... жартас, шоқылар қалыптасқан. Олар сыртқы
түріне орай ... ... ... «Тас және Ат ... т.б. ... Алатауы ұлттық паркі 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 181,6 мың га.
Іле Алатауының солтүстік ... ... ... ... ... асуына дейінгі ерекше ландшафтыларды қорғау және демалыс, тынығу
мақсатында пайдаланылады. Мұнда қорғауға ... 43 ... ... 138 ... 8 ... ... 1282 түрі алынды.
Қарқаралы ұлттық паркі. 1998 жылы құрылған. Ауданы 90,3 мың га. Қарағанды
облысындағы ... ... ... ... және Кент ... қамтиды. Осында әйгілі Шайтанкөл орналасқан. Мұнда аңның 39 түрі,
құстың 55 түрі, балықтың 11 түрі, өсімдіктің 68 түрі ... ... ... ... 1996 жылы ... ... ... аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 212,1 мың га. Алтынемел тауын
қамтиды. ... ... 6 түрі ... ... ... ... қасқыр және
т.б.) сонымен бірге құстың 231 түрі, балықтың 30, өсімдіктің 1800 ... ... ... ... ... Ол 1996 жылы ... Ауданы
135,8 мың га. Мұнда ... 305 ... ... 223, ... 22 түрі,
өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған.
Қорықшалар. Қорықшалардың ерекшелігі – мұнда ... ... ... ... шаруашылыққа шектеп, белгілі бір мерзімде және қорғауға
алынған ... зиян ... ... ғана ... ... ... қазіргі уақытта жалпы ауданы 4600 мың га 80 ... Олар ... ... ... геологиялық, ботаникалық,
хайуанаттар қорықшалары т.б. деп ... ... ... ... ... ... түзілістері
мен жер бедерінің пішіндері бар ландшафтыларды қамтиды. ... ... ... ... қарай әр зонаның
ландшафтыларында орналасқан. Мұнда ... ... және ... ... ... Хайуанаттар қорықшалары жабайы жануарлар мен
құстардың миграциясының ... ... ... ... қамтиды,
мұнда фаунаны толығымен қорғау қолға алынған. Қорықшалармен қатар, қоршаған
ортаның жай-күйіне қатысты ғылыми ... ... ... резерваттар ұйымдастыруға болады. Елімізде болашақта ... ... ... ... ... ... Алматы, Зеренді,
Рахман бұлағы, Балқаш маңы қорықшалары жатады.
Алматы мемлекеттік қорықшасы Алматы ... ... ... – 724 мың га. Іле ... ... м ... бөлігін алып жатыр. Мұнда субальпілік және альпілік ... ... биік ... ... ... шыршалы ормандарды қамтиды. Өзен
бойларында ұсақ жапырақты қайыңды-көктеректі ормандар, тал мен ... ... әр ... ... шалғындар өседі. Жануарлар дүниесінен:
сілеусін, қоңыр аю, қасқыр. ... ... ... ... бар.
Зеренді мемлекеттік қорықшасы Ақмола облысында орналасқан, ... ... га. ... ...... ... гранитті таңғажайып
шоқылардың, жалдар мен бұйраттардың болуы. Қалың қарағайлы орман алқаптары
шалғындармен ... ... ... аумағында табиғаты тамаша, балыққа
бай Зеренді көлі бар. ... әр ... ... және ... ... аңдар (елік,
борсық, қоян, тиін, т.б.) және жабайы құстар ... құр, ... ... ... ... қорықшасы Шығыс Қазақстан облысының Қотан Қарағай ауданы
жерінде, ауданы – 109 га. Қорықша Алтайдың ... ... ... ... бал ... мен ... ... Алтай тауының тайгалық
ландшафтылары енеді. Әсіресе 1738 м биіктікте тау арасында ... көлі ... ... ... ... ... ... ағып
шығады. Сәл төменірек тау беткейінен сарқырап құлап ағатын ... бар. ... тау ... бірінде кремнийлі минералды суы бар
Рахман бұлағы орналасқан. Ыстық судың температурасы 40°С-қа дейін жетеді
және олар ... ... ағып ... маңы ... Алматы облысында орналасқан, ауданы 200 мың га.
Мұнда ұсақ төбелі ... ... ... ... ... ... мен құм қарағанынан тұратын бұталы шоқтарымен ... ... ақ ... ... Өзен салаларында жайылма тоғайлары, қияқты-
қамысты шоқтар ... ... ... ... ... су құстары қорғауға
алынған. Әсіресе қабандарды, қарақұйрық, ондатра мен жетісу ... ... орын алып ... ... ... ... нысандарының арасында табиғат
ескерткіштері көрнекті орын ... ... ... табиғат
ескерткіштерінің сан алуан түрлері кездеседі. Олардың көпшілігі адамдардың
аяусыз әрекеттерінен жойылып кеткен. ... ... ... ... ... ... ... жағдайларынан, тарихтан хабар береді. Сонымен
табиғат ескерткіштері ғылыми, табиғи-тарихи, ... ... ... ... ... жеке ... нысандар. Әрбір табиғат
ескерткіштерінің көлемі 2 гектардан аспауы шарт. Маңызына қарай табиғат
ескерткіштері маңында ... ... ... ... 24 ... ескерткіші, оның ішінде: Ертістің оң жағасындағы
Павлодар ... ... ала ... ... ... ... ... орманы» және «Шарын шаған тоғайын» т.б.
атауға ... ... ... ерекше қайталанбас нысандар 60-тан
астам. ... ... ... ... жаңадан «Сауыр шыршалы
орманы», «Көшқорған палеонтологиялық ... ... ... ... ... ... реликтің сфагнді батпағы», «Сайбоздақ
қайыңды орманы», «Тархан ... ... ... ... сияқты
қайталанбас нысандар қосылмақшы.
 
§56. Табиғатты пайдалану мен қорғау негіздері
 
Біздің еліміздің табиғат ... ... зор, олар ... ... әрі ... дамыту үшін қажеттің бәрін береді.
Дегенмен, бұл байлық қаншалықты мол ... оны ... ... ... ... ... сайын ол да сарқылады. Сондықтан табиғат
байлықтарын қорғаудың аса зор маңызы ... ... ... ... заңдары.
Еліміздің табиғат байлықтарын дұрыс пайдалану мәселесіне зор қөңіл ... ... ... ... ... ... комитет ұйымдастырды.
Соның нәтижесінде табиғат байлықтарын ... ... және ... ... ... белгіленіп қабылданды.
1962 жылғы 16 маусымда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының «Қазақстан
табиғатын қорғау» туралы Жарлығы шықты. Жарлықта пайдалы ... ... беті мен жер асты ... ... мен ... ... ... сирек ландшафтылар және тағы басқаларды қорғау ... ... ... ... ... онда әр ... ... байлықтарын
пайдалану, орман, топырақтың құнарын сақтау, ауа мен су қоймаларын қорғау,
балық аулау мен аңшылық туралы ережелер бар.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы туралы» Жарлығы –
2003 жылы 3 желтоқсан күні ... ... ... ... ... экологиялық қауіпсіздігін
қамтамасыз ету және елдің ... ... ... мемлекеттік
шаралардың кешені айқындалды.
Табиғатты қорғау мәселесіне қазірде де зор көңіл ... ... ... ... ... бойынша әр елде табиғат қорлары мен
табиғатты қорғау үшін ... ... ... кету ... ... мен
өсімдіктердің түрлері есепке алынған. Біздің елде «Қызыл кітап» 1978 жылы
ұйымдастырылған. Мұнда аңның 21 түрі және осы ... ... ... мен ... 8 түрі ... оларды сақтап қана қоймай,
бұлардың санын көбейтудің барлық шаралары қолданылады. Қалпына келтірілген
жануарлар мен ... ... ... ... ... қорғау мен табиғат қорларын тиімді пайдаланудың екі бағыты бар:
мемлекеттік және жалпыхалықтық. Мемлекеттік бағыт тиісті ... ... ... ... ал ... ... ... тікелей
қатынасуымен және қоғамдық ұйымдар арқылы іске асырылады.
Табиғатты қорғау ... ... ... ... ... қорғау ісіне барлық азаматтар ат салысуы тиіс. Табиғатты қорғау
саласында арнайы құрылған ұйымдардың ішінде Қазақстанның ... ... орын ... Бұл ... ... ... саласындағы ғылыми
мекемелер мен ұйымдардың жұмысын ... бір ... ... ... дағдарысты шешуге жұртшылықты жұмылдырады.
Елімізде Табиғат қорғау қоғамы жұмыс істейді.
Табиғат қорғау ... ... ... жас ... ... Олардың көмегімен республикада жыл сайын көптеген бақтар мен
саябақтар ірге ... ... ... мәдени өсімдіктердің тұқымдары мен
дәрі-дәрмектік өсімдіктер жиналады. «Құстар күнін», «Орман мен ... ... той» ... мектеп өмірінде дәстүрге айналған. Көптеген
мектептерде «Жас орманшы», «Су сақшыларының» штабтары құрылды, республикада
«мектептік орман ... ... ... Республика табиғатын
қорғауға тікелей қатынасып, әр азамат материалдық және эстетикалық маңызы
бар табиғи ортаны ... ... өз ... қосады.
 
Қосымшалар
 
Кейбір ұғымдар мен терминдердің қысқаша түсініктемесі
 
Аккумуляциялық процесс – су, жел, т.б. ... әр ... бос ... ... мен ... ... бір жерге жиналуы, үйілуі.
Аллювий – үйінді жыныстардың өзен суымен шайылып, өзен ... ... ... – жер қыртысының неоген дәуірінен осы кезге дейінгі
тауларды жаратушы қозғалысы.
Антициклон – атмосферадағы ауа ... ... ... ...... ... ... әрекеті.
Антропоген дәуірі – жердің геологиялық тарихының қазіргі өтіп ... ... 1 млн жыл ... ... деп ... ... – адам әрекетінен түлеп қайта түзілген ландшафт.
Антропогендік фактор – ландшафтылардың ... ... адам ... – жер бетінің жануарлар мен ... ... бір ... ... бөлігі.
Аридті ландшафт (қуаңшылық ландшафт) – құрғақ жылы немесе ... ... ... ... ... ... – жер ... ауаның әр түрлі қызуы және ... ... ... ... ... ауа ... жүйесі.
Аэротермикалық градиент – ауа температурасының белгілі бір өлшем айырмасы
байқалатын биіктік.
Батолит – жер қыртысының беткі қабатына қатқан интрузивті жыныс.
Бедленд (шөл ...... ... ... құрғақ климат
жағдайында пайда болған аласа таулы жер бедерінің күрделі түрі.
Биогенді кешен – территориялық табиғат кешендерінің ... ... мен ... ... ...... бір климатпен үйлескен биоценоздардың жай-
күйі.
Бионика – тірі ... ... ... ... ... ...... пайда болуына тірі ағза ... ... ... ... – тірі ... ... ... сіңіруінен бастап,
олардың толық ыдырауына дейінгі ...... ... ... ... ... ... аймақты
мекендейтін микроорганизмдер, өсімдіктер мен жануарлар бірлестігі.
Борықты сор – тұзы шығып жатқан жер.
Галофиттер – тұзды топыраққа өсетін өсімдіктер.
Гамада – тасты ... араб ... ...... ... мен ... ... оның бетін план мен
картада бейнелеу үшін жергілікті ... ... ... ... ғылым.
Геоморфологиялық кешен – жердің ішкі және сыртқы күштері әрекетінен
түзілетін жер ... ... ... ... – жер ... ... созылып жатқан тектоникалық
қозғалмалы ойпаң учаскесі. Мұнда сейсмикалық процестер күшті байқалады.
Геофизика – ... ішкі ... ... қасиеттерін, оның
қабаттарында өтіп жататын процестерді зерттейтін ғылымдар ... – арам ... жою үшін ... ... ... ... – ылғал және жылу балансының белгілі бір өлшем
айырмасы байқалатын ... ... ...... ... жылу ... бөлгендегі
шама. Территориялық табиғат кешендерінің құрамдық бөліктерінің ... ... ... ылғалдың немесе жылудың жетіспейтінін,
артық екенін көрсететін өлшем.
Гидрофизика – өзен, көл, жер асты суының, теңіз, ... ... ... ... ... ... зона – ... омбы қар мен мұздық ландшафтылары
тараған жер.
Гравитациялық қозғалыс – ... ... күші ... орын ... ...... ... гравитациялық қозғалыстарына
байланысты дамитын құбылыстар мен процестер. Мысалы, сел ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Гравитациялық энергия – заттардың гравитациялық ... ... су, жел ... ... ... жылу ... ... – тірі ағзалардың өлгеннен кейінгі шіруіне байланысты
болатын құбылыстар, процестер.
Гумидті ...... жылы және ... ... ... (лат. deflatіo – үрлеу) – топырақ пен тау ... ... ... ... dendron – ағаш және ...... ағаш, бұта,
шала бұтаны зерттейтін бір саласы.
Дендро бағы – жеке бір жерде не ботаника ... бір ... ... әр ... ... өсіретін арнайы бақ.
Денудациялық процесс – тау жыныстарының үгілу және ... ... биік ... су, жел, ... ... сырғып, ойысқа шөгуі.
Депрессия – жер бетінің немесе жер ... ойыс ... ... ...... құнарсыздануы.
Дренаж – жер асты суының деңгейін төмен түсіру үшін ... ... беті ... аэрациясы – жер беті жыныстары мен ... ... зат ... – территориялық табиғат кешендеріндегі жануарлар дүниесінен
түзілген масса.
Инсоляция – күн ... жер ... ... ... ... ...... беткей.
Интрузия (лат. іntrudo – итермелеп енгізу) – 1) жер қыртысының ... ... ... ... ... жер ... шығып
үлгірмеген магманың енуі; 2) осы магманың қатаюынан пайда болған магмалық
дене.
Интрузивтік тау жыныстары – ... ... ... баяу суынудан пайда
болған силикат құрамды магмалық жыныстар.
Қайназой эрасы – жердің геологиялық тарихындағы ең жас эра, ... ... жыл ... ... Үш ... ... палеоген, неоген, төрттік
немесе антропоген.
Карбонатты шөгінді – құрамында көмір ... ... ... су – ... пен ... асты ... қыл түтікшесінен
жер қызған кезде топырақ астынан жер ... ... ... су.
Киммериялық тектогенез – мезозой эрасындағы қатпарлық. Маңқыстау таулары
түзілген.
Консервативті ландшафт – барлық кешендері динамикалық ... ... ... интенсивтілігі – күн сәулесіне перпендикуляр қойылған,
абсолют қара денеден жасалған, 1 см2 ... 1 ... ... күннен келетін
жылу мөлшері.
Күннің тік радиациясы – күннен жер бетіне тік түсетін сәуле.
Қалқанды жазық – ... ... ... ... жазық. Ежелгі таулы
аймақтардың үгітіліп тегістелген аймақтарында кеңінен тараған.
Қатқыл – беткі қабаты қабыршақтанып ... ... ...... ... жердегі тектоникалық жарықтардың ізіне жиналған
үгінділі үйінділер.
Мортмасса – өсімдіктер мен жануарлардың қурап қалған қалдықтары.
Морфомүсін – ... ... (су, жел, ... т.б.) ... ... ... пішінінің кешені (өзен аңғары, құмды шағыл, т.б.)
Морфоқұрылым – ішкі және сыртқы, әсіресе ішкі күштердің ... ... ... жер ... ... кешені. Мысалы, тау жотасы, тау
іші жазығы, т.б.
Неоген дәуірі – жердің геологиялық ... ... ... жаңа
дәуірі, қазіргі өтіп жатқан антропоген дәуірінің алдында өткен.
Неотектоникалық қозғалыс – неоген, антропоген дәуірлеріндегі жер қыртысы
қозғалысы.
Нивальды белдеу – таудағы ... қар ... ... (жазира) – шөл мен шөлейттегі тұщы суы бар көгалды алқап.
Органогенді шөгінді – органикалық жолмен ... тау ... тау – жер ... жарықтары арасынан көтерілген бөлігі.
Палеоген дәуірі – жердің геологиялық тарихындағы кайнозой эрасының ескі
дәуірі, неоген ... ... ... ... – жердің геологиялық тарихындағы ескі өмір кезеңі. Қазіргі
кезеңнен 570 млн жыл бұрын басталып, 340–350 млн жылға созылған. ... ... ... ... ... дейін дамыған. Жануарлар
дүниесі омыртқасыз ... ірі ... ... дейін дамыған.
Перьм дәуірі – палеозой эрасының ең соңғы дәуірі, 55 млн жылға созылған.
Орал – ... ... ... ... ... ...... қатпарланған қатты жыныстардан түзіліп, жер
бедері ... ... ... тектоникалық тұрақты аймақ.
Плиталы жазық – шөгінді жамылғысы қалың жазық.
Радиациялық жылу – күн ... ...... көл ... ... ... құнарсыздану
бағытындағы өзгерісі.
Рекреакциялық жүйе – көрікті, саялы жерлер.
Реликтілі ұсақ шоқы – ... ... ... ... ұсақ ... ... ... үгіліп тегістелуінен кейін ... ... ...... ... ... заттармен қоректенетін тірі
ағзалар.
Синеклиза – жыныс қабаттары ... ... ... ... (мысалы, Каспий
маңы ойпаты).
Су буының сублимациялануы – ауадағы су буының төмен ... ... ... ... – шөл, шөлейт жердегі топырақ, өсімдік жамылғысы нашар дамыған, жер
беті жарылып кеткен алаң.
Тартпа сор – шөл, ... және дала ... ащы ... 1%-дан
жоғары) жынысты алаң. Көбіне тартылып қалған көл табанында тараған, топырақ
жамылғысы нашар дамыған. ... ... ... ... ... ... инсоляциялық әрекеті – тау беткейінің күн сәулесін тосып
қалу әрекеті.
Тау беткейінің айналымдық әрекеті – тау беткейінің ауа ... ... ... ... ...... – геотектоника жердің қыртысы мен
жоғарғы мантиясының (тектоносфера) құрылымдарын планетаның (Жердің) уақыт
пен ... ... ... ... ... ... ... жарық – жердің ішкі ... ... жер ... ... ... жарық.
Тектоникалық қозғалыс – жердің ішкі ... ... ... ... ... ...... суы деңгейінің көтеріліп, құрлықты басуы.
Триас дәуірі – мезозой эрасының юрадан кейінгі бордан бұрынғы ... 35 млн ... ... ... ... ... ... келеді.
Циркті ойыс – аса биік тау беткейіндегі мұздықтар жатқан жердегі ... ... ... ... ... ... қатуының нәтижесінде
шұңқырланып түзіледі.
Шашыранды радиация – күн сәулесінің ауа қабатынан өткенде ауаны құрайтын
зат түйіршіктеріне шағылысып шашырауынан түзілген ... ... ...... су буының су тамшысына айналатын температура шегі.
Ылғалдану коэффициенті – нақтылы жердің жылдық жауын-шашын ... ... ...... ұсақ ағзалардың қоректену тәсілі (олар бейорганикалық
заттардан органикалық зат түзе алады).
Экзогендік геоморфологиялық процесс – сыртқы күштер (жер, су, ... ... ... ... геоморфологиялық процесс.
Экология – тірі ағзалардың айналадағы ортамен қарым-қатынасы туралы ілім.
Экология ортаның өсімдіктер мен жануарлар ағзаларына, ... ... ... ... ... ... – айналадағы ландшафт ортасының жаратылыс жағдайына
ықпал ететін фактор (ландшафт ортасының жаратылыс жағдайы).
Экологиялық фактор – айналадағы ортаның тірі ... ... ... ... сыртқы күш (күн қызуы мен жел, су, ... адам ... ... aіolos – жер ... ... (лат. ... ... Жел ұзақ уақыт айдап көшірген құмның минералдық құрамы тұрақты
(Каспий теңізінен ... ... ... эолдық құмдар) болады.
Эффузия (лат. effusіo – төгілу) – жер бетіне шыққан сұйық лаваның жайыла
суынып, ... ... ... ... ... вулкандық тау жыныстары).
Эффузиялық тау жыныстары – лаваның жер бетінде ... жер ... ... арасында суынуынан түзілген атпа магмалық тау
жыныстары.
 
 
Дүниежүзілік экологиялық ұйымдар
 
ВВФ – ғаламшар ... ... ... интернационалды жастар
қоры; Даниядағы жастардың «жасылдар қозғалысы» – ... ... ... ... – бүкіл дүниежүзілік табиғат қорғау ұйымы. 1970
жылы құрылған. 17 мемлекетте топтары бар, 2,5 млн адам ... Вуд» – ... ... «қышқыл жаңбырларға» қарсы күрес
жүргізетін экологиялық қоғамы.
ФАО – Біріккен Ұлттар Ұйымының ауыл ... және ... ... ... ... ... ... басқа
жануарлар дүниесі мен ормандарды қорғау ісімен және қоғамдық табиғатты
қорғау ұйымдары мен ... ... ... білімі мәселесімен
айналысады.
ВОЗ – Бүкіл дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Ғаламшардағы адамдардың
денсаулығын сақтау, қоршаған ортаны қорғау ... және ... ... ...... ... қорғау және табиғат ресурстары ұйымы.
ВФОП – Бүкіл дүниежүзілік табиғатты қорғау қоры. Дүниежүзілік фауна мен
экожүйені сақтау ... ... ... жастар курсын,
лагерлер мен табиғат қорғау клубтарын және т.б. шараларды ұйымдастырады.
 
Біріккен ... ... ... ... ...... ... алқаптар күні;
1 наурыз – Дүниежүзілік азаматтық қорғану ... ...... су ... ...... ... күні;
1 сәуір – Халықаралық құстар күні;
7 сәуір – Дүниежүзілік денсаулық сақтау күні;
22 сәуір – Жер күні;
3 мамыр – Күн ... ...... ... ортаны қорғау күні;
17 маусым – Дүниежүзілік шөлейттену және құрғақшылық пен күрес ... ...... ... ... күні;
6 тамыз – Дүниежүзілік ядролық қаруға қарсы күн;
15 қыркүйек – Халықаралық бейбітшілік күні;
16 қыркүйек – Дүниежүзілік ... ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 200 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Автокөлік құралдарын банк қызметі үшін және тәуелсіз бағалау88 бет
Ата Заң - Тәуелсіздігімнің айғағы (эссе)6 бет
Біз – тәуелсіздіктің бақытты балаларымыз14 бет
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Республикасындағы діни ахуал75 бет
Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан Республикасындағы діни ахуал: қатынастар мен үрдістер. Ислам діні62 бет
Дипломатиялық корпус - дипломаттардың тәуелсiз бiрлестiгi51 бет
Егеменді және тәуелсіз Қазақстан7 бет
Егемендік және Тәуелсіздік77 бет
Елбасымыздың тәуелсіздік жолында баяндалған туындыларын тарихнамалық тұрғыда талдау және осы туындылардың Қазақстандық қоғам және ғылым үшін таңдағы қажеттілігі мен маңызы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь