Дауысты дыбыстардың жасаламына қатысты еңбектерге конспект жасау


Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   

логотип ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

Филология және көптілді білім беру институты

Академик С. Қирабаев атындағы Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

СОӨЖ

Тақырыбы: Дауысты дыбыстардың жасаламына қатысты еңбектерге конспект жасау

6В02301- "Филология" мамандығы

1-курс

Орындаған: Дуанбекова Айзере

Қабылдаған: Қоқанова Жарқынай

Алматы, 2020

Қазақ тілі фонетикасының бүгінгі таңдағы зерттелу деңгейіне бақсақ, біз кейбір мәселелерге бұрынғы көрінген деңгейімізден кері шегініп, тіпті, басқа бағытқа бет алып кеткен тәріздіміз. Ең әуелі, біз қазіргі қазақ тілінде қанша дыбыс бар екендігін айта алмаймыз. Ғалым Ә. Жүнісбеков қазақ тілі дауыстыларының саны туралы пікірлерді келтіріп өтеді. Ол Ф. Г. Исхаковта - 12, Е. Ф. Симоновада - 10, В. М. Шварцманда - 11+2=13, т. б.

Қ. Жұбанов тіліміздегі дара дауыстылар санын 9 деп көрсетеді. Олар: а, ә, о, ө, ы, і, ұ, ү, е дыбыстары. Көріп отырғанымыздай, бұл қатарда «у» және «и» дыбыстары жоқ. Автор бұларды ұу, үу және ый, ій дифтонгтерінің құрамында ғана қосалқы дыбыс ретінде көрінеді деп біледі. Шынында, бұл пікір әріден - Ж. Аралбаевтан келе жатқан пікір. Ол: « . . . у»-дың негізгі компоненті фонетика жағдайына қарай «ұ» не «ү», ал екінші көмескі компоненті -сонар «у» (тау) өте келте қайырылады» - дейді. Ал, С. Мырзабеков болса, «қазақ тіліндегі дауысты дыбыстарды эсперимент жолымен зерттеп жүрген Ә. Жүнісбеков, т. б. ғалымдар байырғы сөздеріміздің құрамында кездесетін осы екі (й, у) әріпті (дыбысты Ш. Б. ) дауысты дыбыстар деп қарамайды . . . й, у байырғы сөздеріміздің құрамында дыбыс бола алмайтыны Ә. Жүнісбеков еңбектерінде толық дәлелденген»- деген пікірге тоқтайды.

Яғни, қазақ тіл білімінің соңғы жаңалықтары бойынша, қазақ тілінде «у» дыбысы жоқ деген пікір үстемшілік алып отыр. Осылайша, бұрында бірде дауысты, бірде дауыссыз дыбыс ретінде қолданылатын «у» және «й» дыбыстары бар деп жүрген жарымжан түсінігімізден де енді ада болып отырмыз. Мұның сыры неде?

Тіліміздегі «у» дыбысының табиғаты туралы қалыптасып отырған мұндай пікірлер бүгінгі тіліміздегі сөздердің айтылу, дыбысталу сипатын экспериментальды фонетика тәсілдерімен зерттеуден туындап отыр. Мұнда, негізінен, тіл дыбыстарының акустикалық, артикуляциялық белгілеріне назар аударылады. Шынында, тіл дыбысы жалаң физикалық немесе биологиялық құбылыс па? Біздіңше, тіл дыбысы ең әуелі қоғамдық-әлеуметтік құбылыс, яки саналы әрекеттің жемісі. Адамзат баласының дыбыстық тілі олардың өзара қарым-қатынас жасау қажеттігінен туғаны рас болса, дыбыстық тілдің элементі болып табылатын тіл дыбыстарының да қоғамдық, әлеуметтік құбылыс екендігін мойындамауға негіз жоқ. Әрине, бұл - тіл пайда болуы туралы мәселемен байланысты аса күрделі проблема. Тіл дыбыстарының қоғамдық, әлеуметтік мәнін мойындау дегеніміз олардың сана жемісі екендігін, яғни мағыналы элементтер екендігін мойындау болып шықпақ. Өкінішке қарай, күні бүгінге дейін тіл дыбыстарының мағыналылығы туралы мәселе де аяқсыз қалып келеді . . .

Академик Қ. Жұбанов бұл мәселеде 30-жылдардың өзінде-ақ тың көзқараста болды. Ол: «Дыбыстың әлеуметтік, тілдік қасиеттері тексерусіз қалғасын, дыбыс өзгерістері, дыбыс заңдары әлеуметтік жағдайлармен, жалпы салт-сана жүйесімен салмақталмаған соң, ескі тіл ғылымының фонетика аталған бөлімі тілдің дыбыстау жағын, дыбыстың анатомия, физиологиясын, дыбыстың физика, акустика жағдайын тексеретін бір табиғат ғылымы боп қалды. Қоғам қатынастары жүйесінде ғана, адам мен адам қатынасы арасында ғана жарыққа шығатын тілді, сөйтіп, индо-европашыл фонетика жеке адам басында ғана, дара адам денесінде ғана болатын физиологиялық, озса ғана психологиялық құбылыс қылып шығарады», - дейді. Ғалым айтқан сол ескі тіл білімінің сүрлеуі қазіргі кездегі фонетика ғылымының дамуында сара жолға айналып отыр.

Қ. Жұбанов неміс ғалымы Г. Штейнталь мен якут тілінің белгілі маманы Бетлингті ғылыми «жезөкшелер» деп атайды. Ғалымның оларға таққан кінәларының бастысы - олардың тіл дыбыстарының табиғатын теріс түсіндіруі болатын:

1. Олар тіл дыбыстарын сөз құрастырушы материал - «кірпіштер» деп түсіндіреді.

2. Тіл дыбыстарының тарихи дамуын ескермей, қашаннан осы дыбыстар өзгермей, осылай дара күйінде мәңгілік өмір сүріп келе жатыр деп түсіндіреді.

3. Дыбыс жүйесін тілдің басқа жүйесінен айырып, оңашалап тексереді. (Айта кету керек, ғалым мұнда дыбысты мағынамен байланыссыз, жалаң физикалық, биологиялық тұрғыдан тексеруді айтып отырғаны ақиқат) .

4. Тіл категорияларындағы өткіншілікті, бірінен біріне ауысып отырушылықты бүркеген. (Яғни, біздің ұғымымызша, тілдің өткен тарихқа белгілі, белгісіз дәуірлеріндегі даму заңдылықтарын ескермеген деген сөз Ш. Б. )

5. Дыбыстардың тілдік, қоғамдық жағын, қоғамдық салт - саналық, тілдің өз жүйесінің дыбыстарға ететін ықпалын көзге түсірмей, жауып қойған.

6. Дыбысты тілдік, қоғамдық астарынан оңашалап алып тексерумен дыбыстың жаратылыстық жағына ауып кеткен, дыбыс жүйесі қоғамдық ғылым болу орнына жаратылыстық бір ғылым болып қалған т. б. Яғни, олар тіл дыбыстарын тілдік қасиеттерден айырып алып зерттеді. Оның шығатын орнын, ол орындардың түрлі дыбыстарды шығарудағы қызмет атқаруларын, ауыздың кең ашылуын, ерін мен езудің өзгеруін, таңдайға тілдің ұшы тиюі мен ортасы соғылуын, жұтқыншақтың қаншама дірілдеуін, іштен шыққан ауаның ауызбен кетуі мен мұрынмен кетуін - міне, осыларды тексереді. Ғұлама ғалымның осы пікірлерінде сыналған жайлар, ақиақатқа көшсек, тілдің дыбыстық жүйесі туралы ғылымның одан кейінгі дамуына да тән болып келеді. Қайта бұл эспереминтальды талдауларға құныға ден қоюымыз арқылы өрши түсті. Мұның ақыры бүгінде қазақ тілінде «у» дауысты дыбысы жоқ деген қағидаға алып келіп отыр. Тек «у» ғана емес, тілімізде дауысты «и» дыбысы да жоқ болып шықты.

Шынында, біз тіліміздегі осы дыбыстарды жоққа шығара отырып, бірқатар ішкі - тілдік заңдылықтарды да бұрмалаймыз. С. Мырзабеков пікіріне сенсек, «Мұндай дауыстылар бар десек, басқаны айтпағанда, тіліміздің екі үлкен заңының түп-тамырына балта шапқан болады екенбіз. Яғни, біріншіден, сөздердің құрамында екі дауысты қатар тұра беретін болады екен. Мысалы: суы, буын, келуі, тиын, миы т. б. Екіншіден, сөз ішінде буын дауыстыдан басталып (бару-ым, келу-ін, оқи-ын, су-ық т. б. ) және дауысты жеке буын құрайтын болады екен: су-ы, бару-ы, келу-і, қи-ын, т. б. ) ». Мұның екеуі де тіліміздің табиғатына қайшы екенін дәлелдеп жатудың да қажеті жоқ екен .

... жалғасы

Сіз бұл жұмысты біздің қосымшамыз арқылы толығымен тегін көре аласыз.
Ұқсас жұмыстар
Тіл білімінің өзекті мәселелері пәнінің оқу -әдістемелік кешені
Тіл білімі саласының басқа ғылымдармен байланысын меңгерту
Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері
Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасының ұлттық білім беру салаларында қоғамның экономикалық – саяси және ғылыми-техникалық өркендеуі
Төлеу сөз
Бүгінгі күнде әртүрлі ғылымдардың өзара тоғысуы
ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ ЖАЙЫНДА
Фонетика туралы түсінік. Кәсіби тілдің мазмұны, құрамы
Сөйлеу техникасы
Cауат ашу әдістемесі пәнінен дәрістер
Пәндер



Реферат Курстық жұмыс Диплом Материал Диссертация Практика Презентация Сабақ жоспары Мақал-мәтелдер 1‑10 бет 11‑20 бет 21‑30 бет 31‑60 бет 61+ бет Негізгі Бет саны Қосымша Іздеу Ештеңе табылмады :( Соңғы қаралған жұмыстар Қаралған жұмыстар табылмады Тапсырыс Антиплагиат Қаралған жұмыстар kz