«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

Бөлім I.
Зергерлік өнеріне сипаттама.
1.1 Қазақтың қоленершілерінің шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.2 Ұсталық өнер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1.3 Зергерлік өнер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6.7
1.4 Қазақтың ою.өрнегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8.10

Бөлім II.
Зергелік бұйымдардың жасалу жолдары.
2.1 Зергерлік күміс бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2.2 Қылыш, пышақ соғу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.13
2.3 Зергерлік әшекей бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14.17
2.4 Заттың жасалу тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18.21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
Кіріспе
Қазақтың ұлттық кәсібі, халық шығармашылығы сән және қосалқы өнер, музыка, театр, би тағы да басқа халықтың көркем ой туындысынан пайда болған өнер салаларын қамтыды. Қарапайым еңбекші халықтың іс-әрекеті, қоғамдық және тұрмыстық болмысы, табиғат пен өмір жайындағы танымы, діни сенім-нанымы халық шеберлерінің жасаған көркем туындысынан көрініс тауып отырды. Халықтың есеюі, мұраты мен талпынысы, оның алғыр ой-қиялы, ғаламат ақылдылығы мен сезімталдығы, күйініші мен бақытты аңсауы қоғамдық еңбек тәжірибесі барысында қалыптасқан халық шығармашылығында тоғысты. Халық өнерінің сан ғасырлық тәжірибесін бойына сіңірген осынау өнер түрі шындықты көркем пайымдауға тереңдігі, образдарының шынайылығы, әрі шығармашылық түйіннің сомдылығымен ерекшеленеді. Халық ғасырлар бойы таланттар жасаған туындыларды електен өткізіп, асылын тауіып, одан әрі дамытып отырған. Бүкіл дүниежүзі халықтары сияқты қазақ халқының халықтық өнері де қашан да сап алтын күйін жоймайтын дәстүрлі мұра. Оның бүгінгі өнерге үлгі боларлық мәні зор. Халық өнері еңбекші халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен, оның өмір сұру ерекшелігімен, өмір сұру дағдысымен біте қайнасып дамыды. Алғашқы бұйымдар дүниеге келсе, көркемдік ойдың ояна бастауына орай әр затқа әсемдік әр беретін нақыштау ісі қолданыла бастады.
Қолданылған әдебиеттер:

1. Ә. Тәжімұратов. «Шебердің қолы ортақ» -Алматы, 1977-126.
2. Арғынбаев. «Қазақ қолөнер тарихы» -Алматы, 1989-406.
3. С. Қасымов. «Қазақ халқының қолөнері» -Алматы, 1995-306
4. С. Төлебаев. «Қазақтың ою-өрнектерінің жасалу жолдары» - Алматы, 1996ж-16 б.
5. И. Нұрмүхамедов «Қазақ қолөнерінің сәндік ою-өрнектері» -Алматы, 1984-406.
        
        «Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.......................................3
Бөлім I.
Зергерлік өнеріне сипаттама.
1.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жолдары.
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығы сән және қосалқы өнер, музыка,
театр, би тағы да басқа халықтың көркем ой туындысынан пайда ... ... ... ... ... халықтың іс-әрекеті, қоғамдық және
тұрмыстық ... ... пен өмір ... ... діни сенім-нанымы
халық шеберлерінің жасаған ... ... ... ... отырды.
Халықтың есеюі, мұраты мен талпынысы, оның ... ... ... мен сезімталдығы, күйініші мен бақытты аңсауы қоғамдық еңбек
тәжірибесі барысында қалыптасқан халық ... ... ... сан ... ... бойына сіңірген осынау өнер түрі шындықты
көркем пайымдауға тереңдігі, образдарының шынайылығы, әрі ... ... ... ... ғасырлар бойы таланттар жасаған
туындыларды електен өткізіп, асылын ... одан әрі ... ... ... ... ... ... халқының халықтық өнері де қашан да ... ... ... дәстүрлі мұра. Оның бүгінгі өнерге үлгі боларлық мәні
зор. Халық өнері еңбекші халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен, оның ... ... өмір сұру ... біте ... ... ... ... келсе, көркемдік ойдың ояна ... орай әр ... әр ... ... ісі ... бастады.
Бөлім І. Зергерлік өнеріне сипаттама
1.1 Қазақтың ... ... ... ... үй ... ... әшекейленген, сөйтіп
заттың мазмұнымен ғажайып ... ... ... ... қол ... ... қыш, жүн, ... ағаш, сүйек, металл заттардан жасалған.
Қол өнер бұйымдарын жасаудың негізгі екі түрі жеке бір ... ... ... ... ... болып қалыптасқан.
Халық қолөнерінің алтын қазынасына, оның ертеден келе жатқан көркемдік
тәсілдеріне деген көпшілік ілтипаты өнердің бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... тақырып жағынан артып, жаңа металдар
мен қазіргі ... ... ... ... ... асты. Халық
өнерінің кейбір бүрын болған түрлері ... ... ... ... мен ... өз ... арқылы халықтың қазынасын байытқанмен,
оның аты- жөні беймелім болып қала берсе, қазіргі ... ел ... ... қамқорлық жасалып, олар халық игілігі үшін төккен
терінің жемісін ... ... ... мен ... ... бұйымдарын металдан, негізінен алғанда
күміс пен мыс, темірден жасаған.
1.2 Ұсталық өнер.
Ұсталық пен ... өнер әр ... ... сәндік әшекейлі
бұйымдар жасаумен ерекшеленген. Қазақстан жерінде мыс және ... ... ... ... ... ... ісі ерте заманнан басталды.
Содан бері ұсталар және зергерлер сан-қилы ... мен ... ... ... ... ... ... дейін жетіп отыр.
Ұста мен зергерлерге бірдей қажетті құрал ... ... ... ... ... ... тым ... бір себебі,
олардың басым көпшілігінде жабдықталған ... ... ... ... ... ... тағы да ... ұсақ-түйек бұйымдар
жасайтын шеберлер, көбінесе қысы-жазы өзінің түрған үйінде немесе тапсырыс
берушінің мекен жайында жатып ... ... ... ... ... да, кұралсаймандары да көшкенге қолайлы да ... ... олар жаз ... ... бірге жайлауға көшсе, шағын киіз ... ... ... мен ... шана, жерағаш сияқты көлемді құралдар
мен бұйымдар істейтін шеберлер, темір ұсталары, тас ... ... кете ... ... ... болған.
Революцияға дейінгі қазақ қолөнерінде бірнеше салалар болды. Біз оның
ішінде ағаш, металл, тас, сүиек, ... тері мен ... ... ... ... ... ... ескерткіштер жасауға
байланысты қалыптасқан қолөнер түрлерін қарастырып ... ... әлі ... ... ... жер өндеп, мал өсіруден үзілді-кесілді қол ... Ал киіз ... ... кесте тігу сияқты әйелдердің үлесіне
тиген қолөнер түрлері керісінше жаңа жағдайға байланысты ... ... ... ... өнер Ү-ҮІ ... басталып, заман өткен сайын дами түскен.
Эмалды қаралау түрлі ою-өрнектермен әшекейленген. Зергерлер еңбегінде ... ... ... ... болмысын, нақыштап, көшіріп, қайта
басу басым екендігі байқалған.
Қазақ зергерлері негізінен, түсті металдан сан-алуан әсемдік ... ... ... ... ... шолпы, алқа, өңіршек, білезік,
жүзік, белдік, қапсырма т.б ... ... ... ... ... ... Халық шеберлері сәндік күміс бұйымдарды жасау кезінде
көптеген зергерлік тәсілдерді қолданған.
Соның ішінде ең көп ... ... отқа ... ... балқытылған
металды қалыпқа құю, кептеу, қаралау, темір бетіне күміс шабу, сым кептеу,
сіркелеу, бедерлеу, оймалау т.б. Күміс ... ... ... ... деп атаған. Мұның құрамы күміс, мыс, қорғасын және күкүрттен
түратын көрінеді.
Халқымыздың зергерлік еліміздің ... ... ... ... ... алады.
Өнердің бүл түрінің түп төркіні мыңдаған жыл әріде жатыр. Археология
мен топонимика ілімдерінің деректері ... ... мыс, ... ... асыл және ... ... бай кен орындарын игеру ісінің
ежелден дамығанын қуаттайды. Қазба жұмыстары кезінде табылған ... ... ... ... ... биік ... байқауымызға
болады. Қола дәуірі ... ... ... ... ... тілінің әсерлік қуаттылығымен ерекшеленсе, ол
есік обасынан, шілікті, бесшатыр қорғандарынан табылған ... ... ... ... қазынасына»жататын үйсіндердің поли хромды
алтын әшекейлері, Бурабай көлі төңірегіндегі обадан қазылып алынған ... ... ... ... және басқа да кейінгі замандардағы
кеніштерден ашылған көркем бұйымдар зергерлік ... шын ... асыл ... ... ... ... ... ежелгі дәстүрлердің сабақтастығы мен іргелес
халықтар мәдениетінің өзара ықпалы арқылы қалыптасқан.
Үй көбінесе негізделген ұлттық қолөнердің басқа түрлеріне ... ... ... ... белгіледі.
Қазақ зергерлері көбіне жасырын жұмыс істеп, өз өнерінің сырларын өз
ұрпағына ғана үйретіп отырған. Оған ... ... ... түрлі сәндік бұйымдар, ас-су жабдықтары, киіз үйдің сүйегіндегі ою-
өрнек, жиһаздық заттар, ағаш ... ... ... ... ... қару жарақтар, ат-тұрман әбзелдері және т.б жатады. Бұларды
айтарлықтай етіп әсемдеу үшін ... ... ... ... ... Зергерлік металдың өңін аіпу шеберлігін ... ... ... ... ... ... ... өзі күңгірттеніп
кететіндіктен, оның үстіңгі бетін қайтадан «бипозбен ... ... ... ... ... ... өрнектеп, тартымды,
құлпырмалы түске ... ... ... ... ... ... лағыл, сапфир, гауһар, маржан тағы басқа асыл тастардан көз
қондыру арқылы да әсемдей түскен.
Түрлі-түсті ... және т.б әсем әр ... ... ... ... ою-өрнегі
Қазақтың қолөнерінде өрімшілдіктің неше түрлі әдемі өрнектері бар.
Біздің бұл көрсетіп отырғанымыз-тек ... ізі ... ... беттерінде
жұртшылыққа таныс болған, екі үйдің бірінен кездесетін өрнектер ғана. ... де ... ... ... не ... ... ... түрлері және әр
жерде әр-түрлі айтылатын ... өте көп ... ... Бұл пікірді
зерттеуші этнографтар да ертеден-ақ аңтып келеді.
Жалпы өрнек атауларын мағынасына қарай ... ... ... Ай, күн, жұлдыздарға - көк әлеміне байланысты өрнектер.
II. Малға, малдың денесіне, ... ... ... ... ... денесінезіне байланысты өрнектер.
IV. Құрт-құмырсқаларға байланысты өрнектер.
V. ... ... ... Жер, су, ... гүл, ... бейнелі өрнектер.
VII. Қару-құралдарға байланысты өрнектер.
VIII. Геометриялиқ ... ... ... өрнектері малшылық, көші-қон, жорықшылық замандағы тұрмыстың
айналасындағы табиғатты аңшылықты өрнектейді.
Халықтың қолөнері шығармашылығын ғылыми негізде арнайы жекелеп ... ... бері ... ... ... ... Бұл іске, ең алдымен,
біздің отанымыздың ғапымдары, олармен қатар Батыс ... мен ... да ... ... ... бастап-ақ халықтың қолөнері туралы байыпты ... ... ... Көп ... ғалымдарының кітаптары және қазақ
ғалымдарының Ә.Марғұланның, Т.Бәсеновтың, Э.Масаковтың, М.Мұқановтың ... ... ... ... ... ... Бұлар өз
еңбектерінде ... ... ... шығу ... ... ... ... Аталмыш зерттеулердің көпшілігі, әсіресе шығыс
халықтарының ... ... ... ... ... ... ... нені бейнелейтінін және олардың
қандай екенін, қандай ұғымдар негізінде қалыптасқанын ... ... ... ... ... ... ... дөңгелек және
бұрышты сызықтар (үш бұрыш, төрт ... роба ... ... ... кейін әр-түрлі ою-өрнектерде киімдер мен ... мен ... және т.б. ... ... «керей үлгісі» немесе
«үлы жүз белгісі», «кіші жүз белгісі» деген ... ... ... ... ... ... негізінде туған әңгіме, ертек, аңыздардың ... ... ... ауылдарының қарт шеберлерінен жиі естисіз. Соған
қарағанда кейбір оюлардың ... да бір ... ... ... ... ... ер», ... тымақ», «Адай бөрік», «Дулат тымақ» деген
атаулар сол ... ... ... ... ... ... сол үлгілердің өздерін де өрнек мәндерін де, кейде осылай
аймаққа, руға бөліп атай ... ... ... ... «Жетісу мәнері»,
«Алтай үлгісі», «Алтай мәнері» деу осыдан шыққан.
Шеберлер халықтың ою-өрнектерден өздері көріп, ... ... ... не ... теріге не матаға түсіріп ойып алатын. Оның ... деп ... ... ... ... ... ... бір түрі. Бірақ бір
есте боларлық жай, маман суретшілер көбінесе заттың сырт ... ... ... сол ... ... ... тұру ... көбірек назар аударады.
Ал, ою-өрнек үлгілерін, сыр сипатын өзінше танып,оның дәлме-дәлдігінен гөрі
көркем әшекейлі болу ... баса ... ... Ескі ... ел ... ... ... білген адамға мұндай
әрекеттерден заттың ұғымын және олардың неліктен ... ... қиын ... ІІ. ... ... ... ... Зергерлік күміс бұйымдар
Зергерлік күміс бұйымдары. Өткен заманда қазақтың халқы қол ... ... ... бірі ... өнер ұлттық мәдениетіміздің
тарихында өзгеше орын алады. Бұл өнердің тұптамыры ... ... ... Бағзы
бір замандардың өзінде Қазақстан жерінде алтын, күміс, мыс, қалайы,
қорғасын, т.б ... ... ... соғу, құю, қалыпқа салу арқылы
еңбек құралдары, ... ... мен әр ... ... ... ... зерттеу нәтижелері осыны дәлелдеді. Қазақстан
жерінде жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... алтын мен күмістен тараған және басқа түсті
металдардан жасалған көптеген эшекей бұйымдар табылған. Сол ... ... хас ... ... ... ... өнер ... жатқызуға болады. Мысалы, Қарғалы көмбесінен табылған бүкіл ... сақ ... ... ... ... бола ... күміс бүйымдарды асыл тастардан (лағыл, сафир, зүбіржат,
гауһар және агат, хрезолит, інжу, маржан, жақұттан көз ... ... ... ... ... шынылардың және тағы басқа әсем рең ... да ... ... ... төзімді, оңай өңделетін ... және ... ашық ... көз ... оның осы ... ... барынша
пайдаланған.
2.2 Қылыш, пышақ соғу
Металды көркемдеп өңдеудің әртүрлі техникалық әдістері: соғу, құю,
басу, ... ... ... ... ... ... жалату қолданылады.
Заттарды ешекейлеу технологиясында зергерлер бұйымның сыртқы бейнесі мен
формасын үйлестіреді. Шебер күмістен ... ... ... ... ... ... арналған әшекейлік бұйымдар сыртқы киімнің түймелері, сендік
заттар, киіз үйдің керегесін, уық, ... ... ... соғу т.б.
жасаған.
Қылыш-шабуға, шаншуға лайықталған өткір жүзді, имек, үшкір қару. Тарта
сермегенде сырғи тілетін имек қылыш терең жарақат салады. ... ... ... ... ... ерте заманда да ... ... ... ... бірі ... ... ... бұрын әр елде пайдаланылған.
Болат қорыту ісі игерілгеннен кейін Орта Азияның көшпелі елдерінде, Шығыс
Европада болаттан ... ... ... ... ... селебе теріздес қос
жүзді, өткір қылышпен ... ... ... ... кәсібінде
өрмек арқауын бекітуге қолданылатын ағаш құралды да қылыш деп атаған. ... ... кесу үшін ... ... Бұл ... ... екі ... түзу түрі семсер деп аталады. Қылыштың, семсердің
бөліктерінің атауларына келетін ... ... ... ... ... Ол
ағаштан, сүйектен, мүйізден жасалып, алтындалып, ... ... ... ... ... ... алып жүру үшін ... жібі
«бүлдірге» деп аталады. ... ... ... бөлігі- «жетесі»,
қолдың тіреліп тұратын, темірі «балдақ» немесе «тірек» деп ... түзу ... ... ... ... бөлігі- «басы», кесетін
жері- «жүзі», қарсы жағы-«сырты», түйрейтін жері- «үшы». Кейбір ... ... ... де, сырт жағы шығыңқы болады, оны «жолманы»
деген. Қылыштың басының пішініне байланысты «қайқы бас ... ... ... ... қылыш», деген түрлері бар. Қылыштың жасалған теміріне
қарай «ақ ... «ақ ... «ақ ... деп ... ... ұстайтын
қынсыз, ауыр қылыш түрі-«алдаспан» деп аталған. Асыл қылыштарды «зүлфыхар»
деп атаған. Қылышты салатын қабы - ... ... ... ... бауын
«қылыш бау» деген.
Қылыш қынабын ағаштан жасап, ... ... ... қынаптың
аузына «сақина», бау тағуға «шығыршығы» бар ... ... ... қынаптары алтынмен, асыл тастармен ешекейленеді. Қылышты сол
жаққа тағады.
Пышак- бір жүзі ... ... ... ... жоғарғы палеолит дәуірінен
белгілі металды өндіріп игеруге байланысты пышақ қоладан, ... ... ... ... ... ... ... пышақты шығару түрлі
кәсіпшіліктерді, ағаш пен сүйек ... ... ... ... ... ... түрлі құралдың кескіш бөлігі ретінде де аталады. Пышақ
бөліктерінің атауларына келетін болсақ, қолға ұстайтын бөлігі «сабы», ... ... ... желімнен жасалып, алтындалып, күмістеліп сенді
түрлері асыл тастармен ешекейленетін. ... ... ... алып жүру ... жібі ... деп аталады.
Пышақтың түзу бөлігі ... ... ... ... «басы»,
кесетін жері «жүзі», қарсы жағы «сырты» түйрейтін жері «үшы» деп аталады.
Пышақтың салатын қабын «қынап» деп, белдікке ... ... ... ... деп ... қынабын қаңылтырдан жасап астарына былғарыдан салады. Сендік
пышақтардың қынаптары алтынмен, күміспен, асыл ... ... сол ... ... ... ... бұйымдар.
Зергерлердің көп жасаған бұйымдарының қатарына әйелдерге арналған
ешекейлер тайтын бөлігі- түрлі- ын ... ... бұл түрі ... үшін ғана емес, әдеп ғұрып, наным-
сенімге де ... ... ... ... ... ... өз ... ешекейді иемденуге тырысқан.
Қазақ әшекейлерінің сематикалық мән-мағынасын ... үшін ... ... ... ... ... ... еркін тарқата
алуымыз керек.
Зергерлік ешекейлердің тұтас тұрқы да, ... ... де, ... де ... бір мэн мағынада білдірілген.
Уақыт озған сайын ... ... ... танымдық-
сенімдік сипаты көмес-кіленіп, ... ... ... ... ... ... сипаты тұрғысынан толық шешімін тауып, ал зергерлік
бұйымдар ... ... ... құрамы бөлігіне айналған.
Шамамен XVII- ғасырда жасалуы, өрнектелуі, тізімі тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... жиынтығының композициялық ара қатысы бір жүйелі
қалыпқа түскен. Әшекейлердің бейнелік ... ... ... ... өз ... тигізгенімен, жалпы алғанда, оның құрамы ... ... ... ... әйел ... ... онан әрі ... ете
түседі, той болған ортаны сұлулықпен, сүйкімділікпен толықтыра аша ... ... ... ... ... тағы да ... ... үшін
тағылатын зергерлік ешекей заттар шоғырын ... ... ... ... ... Қазақ ешекейлерінің түрлері мен
өрнегінің соншалықты байлығына қарамастан, жасалу тәсілінің, өрнектелуі ... ... ... ... ... бірнеше стильдік топтарға
жіктеуге де болады.
Ел арасында әлі ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың эстетикалық мұраларының бір түрі екендігін
дәлелдеумен шектелмекпіз.
Әйелдерге арналатын әшекейдің ең көбі білезік. Оны ... ... ... ... мен ... де ... ... көбіне күмістен, кейде таза алтыннан да жасалады. Тек күмістен
соғылған білезіктердің өзі ... әр ... ... ... ... оның ... әшекейлену тәсілінен де, көлемінен
де, сыртқы ... де ... ... ... оңтүстік шығыс
аудандарына білезік негізінен жұмырланып және төрт ... ... ... ... ... сом ... тән. Оңтүстік шығысқа өте ... ... ... ... білезіктер тән. Әрине, сол келтірілген
білезік түрлерінің әркайсысының ішінде айтарлықтай өзгешеліктер байқалады.
Ол негізінен, ... ... ... болғандығының айғағы. Бұған қоса
бірнеше асыл тастардан тұратын үзбелі білезіктер де ... ... ... ... да, сырты алтындалып, әр үзбенің үстіне әр түрлі
тастардан көздер орнатылады. Мұнда ... жиі ... ... ... ағат т.б. Қазақстанның батысы мен ... ... ... ... тағылатын шыншырлар ұшына 2-3 сақина,
жүзіктер іледі. Мұндай білезіктердің сыртына сіркелеу әдісімен, негізінен
геометриялық өрнектер ... ... ... ... ... ... да түрі болған. Мұндай білезіктерді білекке салу да оңай, олардың
көркемділігі де ... ... ... ... ... ... ... Көкшетау мұражайларынан кездес-тірдік. Қазақ зергерлерінің өте
көп жасайтын ешекейлерінің бірі-әйелдерге арналған әр ... ... ... ... ... ... жасатады. Сакинаның жасалуы, жүзікке
қарағанда оңай. Өйткені, оның сыртына шапқымен шеку, бізбен безеу әдісімен
орындалатын қарапайым ... ... ... жүргізілмейді.
Ал, жүзік жасау анағұрлым күрделі және оның ... ... ... ... бетіне әр түрлі асыл-тастардан, түсті ... ... ... көз, ... құс ... орнатылады. Бұл қосымша мүсіндер
жүзік сақинасының ... ... ... ... ... ... батысында күдағи жүзік деп аталатын өте көлемді және аса сәнді
жүзік жасалады.
Мұның бауырында екі ... ... ... ... ... ... Ал, жүзік беті көлемді келеді. Сонымен ... асыл ... ... қоса ... ... ... желімделінеді.
Мұның қүдағи жүзік аталу себебі де бар. Әдетте, оның ұзатылған ... яғни ... бір ... соң тарту ету үшін арнайы жасатады.
Оны әдетте, оң қолының ... екі ... ... төрт саусақ сыртын
әдемі жауып тұрады. Әйелдердің құлаққа салатын сырғалары әркелкі болып
жасалады. ... ... ... жас келіншектер тағады. Ал, жасы келген
әйелдердің ... ... оны ... ... Революцияға
дейінгі қазақ әйелдері ... ... ... ... Кимешек құлақты
жасырып тұратындығынан, сырға тағудың қажеті болмаған.
Сырғаның: аймақты, ай, қазалы, қаралы иықты, қоңырау, күмбезді, ... деп ... ... бар. ... ... ... ... көрінісіне, қандай металдан жасалғандығына немесе жасалу тәсіліне
қарай қалыптасқан. Бойжеткен қыздар ... ... ... ... ... ... ... кішкене шығыршықтар арқылы жалғастырылып
жасалады, ең үстіңгісіне күміс шынжырдан немесе матадан бау тағады. ... ... ... өріп ... ... шолпыға сым кептеу тәсілімен ортасына
тас орнатып ... ... ... ... ... тапалардың бетіне, қарала
жүргізіп, шекіп өрнектеп жасайды.
Қазақ әйелдерінің сендік бұйымдарының бірі-алқа. Алқаның аса ... ... түрі ... батыс және оңтүстік батыс өңірінде кездеседі.
Оны ... деп де ... Бұл ... ... шығыршық арқылы
жалғасады және бірнеше төрт ... ... ... ... ортасына жиектеріне асыл тастар орналастырылады.
Мүндай ешекейлер ... ... және іші ... ... ... ... ақ балшық толтырылады.
Қазақ әйелдерінің киімге тағатын күміс ешекейлері де мол. ... ... тана жене ер ... тұймелер жатады.
Қапсырма екі бөлек жасалады да, бір-бірімен ішек арқылы ... ... ... ... екі ... ... ілгек арқылы
жалғасады. Ендігі бір әңгіме зергерлік өнер туындылары жайлы болмақ.
2.4 Заттың жасалу тәрізі.
Қазір зергерлік ісінің ... ... ... бұл ... ... ... қалыптары, әр алуан жонғыш, сызғыш,
оймыштағыш құрал-саймандар, электрмен жұмыс істейтін машиналар ... ... ... тұтынатын көпшілік қолды зергерлік бұйымдар
молынан шығарылатын дәрежеге ... ... ... ... ... ... алға ... жұмыстардың сапалы, әрі өнімді
болуына жағдан жасады. Халықтың мұраның ... ... жаңа ... іс ... жаңартуға мүмкіндік берді.
Қарағандылық А. Қошқарбергеновтің сүйектен ойып 40 ... ... ... ... ... ... ... алтын, күміс
бұйымдары, Ң.Дүйсенқұлованың ... ері, ... ... ... ... ... ... пен Павлодардағы
А.Есалиевтің асқан шеберлікпен істеген асыл заттары зергерлік ... жаңа ... ... ... арасындағы халық шеберлері түрлі көркем, нәзік ... ... ... орындайды. Зергерге аса қажетті ... ... ... ... ... ... ... арасындағы
«зергердің көзі өткір, қолы ұсынақты, ойы жүйрік», «ерінбейтіндігі ерге
күміс шабушыдай» деген ... ... ... әрі ңұрметтеу, әрі
зергерге талап қою ... ... ... ... ... білезік, өңір жиек, сақина сырға, тіс
шұқығыш (бұрын алтын, күміспен ... ... ... ... ... ... шолпы, алқа, қапсырма, сәукеле, түйреуіш, мық, ілгек, сағат
бау, үзбе, ... ... ... бұрама, деңбет (дөңбет), кемер белдік,
кісе сияқты ... өз ... ... заттарды жасады. Ыдыс-аяқ, ағаш
төсек, ер-тұрман, ... жазу ... ... ... ... опа ... ... қобыз, сырнай және т.б. алуан түрлі жиһаздарды
әшекейледі.
Зергерлікті жұмыстың ... ... ... ... жолымен
преске, қалыпқа салып қысу, балқытқан металдарды ... ... ... ... ... ... оюластырып жапсыру, тұтас металдың бетін ... ... ... ... алтын, күміс жалату, металды қақтау,
қуыстау, жұмырлау, ... ... ... бірнеше түрге бөледі. Енді
осы металдарды талшықтап бұрау, өру тоқу, түйіндеу, өріп ... ... ... ... сияқты қазақтың ұлттық зергерлігіне
тоқталып, бұл заттардың қалай жасалатындығын әңгіме етейік.
Қақтап әшекейлеу зергерлігі. Мұндай әдіс ... ... ... ... ... (селебе), семсер, айбалта, найза, садақ, орындық,
босаға, ... ... және ... ... ... ... Мысалы, ердің ңасын күмістеуді алайың. Күмістелетін ағаш ... ... ... ... ... ... даяр ердің қасына өлшенген
жалпақ темірді кейде тұтас күйінде, кейде оның өзін де ... ... ... ... ... күмісті қақтап жапсырады. Ол үшін күміс қақталатын ... және ... ... темірдің бетін ең алдымен түрпі сияқтандырып
асыл шапқымен шабады. Қолдан жасалған түрпі ұсақ ... ... ... ... осы түрпінің үстіне өрнектей отырып балғамен батырады.
Мұны зергер тілінде ... ... ... ... ... ... ... бетіне ұя жасап қымбатты тастар, ... ... ... де ... ... ажар ... ... (сымға) салып тарту. Соғуға, созуға қолайлы болуы үшін
қоспасыз таза ... ... ... Таза ... ... жаңсы соғылады және
сымға салып жіңішкерте отырып созура да ыңғайлы. Таза күміс жай қарағанда
да көрікті. ... ... ... ең таза ... деп жамбы күмістерді
ұстайды. Жамбы деп қорытылып ңұйылған ... ... ... ... мен ... ... қазақ арасында белгілі алты түрлі атауы бар.
Оларды үлкенінен бастап айтқанда: «бесік жамбы», «ат бас жамбы», «қой ... «тай тұяқ ... «қой тұяқ ... ... ... деп атайды. Жамбы
күмістері қарамайды. Ал енді осы күмісті жіңішкертіп созатын сайманды сым
деп атайды. Сым ... ... 20-25 см, ... — 3-4 см, қалыңдығы 2
см төрт қырлы ұзынша темір. Бұл темірдің ортасында ... шеге ... ... бір тал шаш өтетіндей ғана саңлауға дейін тарыла беретін,
бірінен бірі кіші 11-18 тесік бар. Бұлардың ... ... ... шар ... ... ... жасалған. Шеберлер бұл ұяға шегелерді
сыптығырлай отырып, әр түрлі көлемдегі мың шегелердің түйіртпектеріп ... ... ... алған соң, оны шегенің үлкендігіндей етіп,
ұзындығын 10—15 см шамасында жұмырлап соғады да, ... ... ... ... ... тар ... өткізіп тартады. Күміс әрбір
тесіктен өткен сайын жіңішкеріп шаштай болып созылып шығады. Созылған күміс
машина ... ... ... немесе кесте жіп сияқты домалақтанып
жиналады. Мұны ... ... ... тарту дейді. Халық арасындағы «сымға
тартқан ... ... ... ... осыдан шыққан.
Күміс жіптің ұшын әлгі шабылған темірдің түрпі бетіне өрнектеп сала
отырып балғамен бірқалыпты ұрады. Ұрылған ... ... ... ... ... мөлшеріне қарай жалпақтана, өрнектеліп
қақталады. Қақталган күмісті ердің қасын төсеп ... Оған өң беру ... ... қайрақпен және түрпі қағазбен, одан кейін киізбен, ең ... ... ... ... темірге шеге қағылатын болса, онда оны күміс
қақталмай тұрып тесіп алады. ... ... ... ... ... қалатын ашық жерлер болмайды, ондай жерлерге арнаулы ... ... 3 ... ... ою ойылып, күміс сіңіріледі де, оның
бетіне қарала жасалады. Кейде ондай бос жер ... бара ... ... мен
күмісті ерітіп алып жалатады да, бетін безеулеп қояды.
Қорытынды
Зергерлік өнер Ү-ҮІ ... ... ... заманымыздан бұрын заман
өткен сайын дами түсті. Эмальдау қаралау ... ... ... ... ... ... біршама жетілген кезі еді. Ою-өрнек негізі Ү-
ҮІІ ғасырдан басталды. Зергер ұсталар еңбегінде де халық өнеріндегі белгілі
әшекейлердің формасын, ... ... ... басу ... ... ... жер-жердегі көрмелер мен байқаулардан аңғарғанымыз тас,
сүйек, ... ... ... ... ... сиреп-
барады екен. Қолөнер жайлы, айтатын бір ... ... ... ... ... ... нәтижесі- монографиялар, ... ... ... ... ... Біз де ... ... түрде жасасақ екен.
«Кен асылы-жерде, сөз асылы-елде» деген өнер түрлі елде мол, халықпен
бірге жасап келеді және жасай береді. ... ... бұл ... еңбегімізде
қол өнерін онан әрі дамытып жетілдірудің шаралары және ... ... ... жайлы азды-көпті сөз болды.
Қазақстанның сәндік қолөнері біздің түрлі ұлттық мәдениетіміздің бір
бөлігін ... Оны ... ... ... ... шеберлерінің өнерлі
істерін жас ұрпақтарға насихаттап, қолөнер бұйымдарының сапасын арттыра
беру аса ... және ... іс ... ... Ә. ... ... қолы ортақ» -Алматы, 1977-126.
2. Арғынбаев. «Қазақ қолөнер тарихы» -Алматы, 1989-406.
3. С. Қасымов. «Қазақ халқының қолөнері» -Алматы, 1995-306
4. С. ... ... ... ... ... - Алматы,
1996ж-16 б.
5. И. Нұрмүхамедов «Қазақ қолөнерінің сәндік ою-өрнектері» -Алматы,
1984-406.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
Жануарлар әлемі5 бет
Жануарларды есепке алу түрлері мен әдістері11 бет
Жәннәт8 бет
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
Әлима Қабылқызы8 бет
Терісі бағалы аң бауырының майлы дистрофиясы»31 бет
Қазақ халқының зергерлік бұйымдары42 бет
Ұлттық әшекей бұйымдардың тілдегі көрінісі50 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь