Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

І Тарау Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың ғылыми.теориялық негіздері Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру педагогикалық мәселе ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы өлкетану жұмыстарының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
1.3. Мектептің өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру моделі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

ІІ Тарау Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жолдары мен құралдары
2.1 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесі ... ... ... ... ... ... ... 63
2.2 Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша тәжірибелік жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .90
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...92
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Ө. А. Байқоңыров атындағы Жезқазған университеті
«Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында
оқушылардың экологиялық ... ... М010300 – ... және ... және ... ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
магистрлік диссертация
Жезқазған - 2010
Мазмұны
Кіріспе ………………………………………………………...……………….4
І Тарау Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында
оқушылардың ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасының құралдары
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру педагогикалық ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудағы өлкетану жұмыстарының
ерекшеліктері...............................................................
..............................................25
1.3. Мектептің өлкетану жұмыстарында ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
моделі......................................................................
...................................................53
ІІ Тарау Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... мен ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
жүйесі............................63
2.2 ... ... ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша тәжірибелік
жұмыс.......................................................................
..................................................81
Қорытынды
............................................................................
.........................90
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
...............................................................92
Кіріспе.
Зерттеудің ... ... ... ... ... адам мен ... арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы
экологиялық мәселелерді шешу ... ... ... ... Адамзаттың
жаһандық дағдарысы жер шарының экологиялық үйлесімділігінің жеке бөліктері
болып табылатын аймақтық деңгейдегі мәселелерден туындап отыр. Бұл ... ... ... табиғи ортамен тиімді ... ... ... ... институттарын жұмылдыру қажет.
Ел Президенті «Қазақстан-2030» бағдарламасында табиғат жағдайының
қиын кезеңде тұрғанын нақты атап өтіп, «... экологиялық ... ... ... ... жиырма пайызына себеп болып ... ... ... берік тосқауыл қойылу қажет»,-деген болатын. Бұл мәселенің
тиімді шешілуі ... ... ... ... мен тәрбие беру арқылы
олардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... Республикасының Білім туралы Заңында «... білім беру жүйесі
міндеттерінің бірі ... ... ... ... бар жеке ... республиканың қоғамдық-саяси, экономикалық және мәдени өміріне
қатысу қажеттігін, жеке ... өз ... мен ... ... ... атап ... Осы ... келгенде, үздіксіз
білім беру жүйесінің базалық буыны болып саналатын жалпы орта білім беру
мектептерінің ... ... ... пен ... ... ... туған
жерінің табиғатын қорғайтын мәдениетті тұлға етіп қалыптастырудағы атқарар
рөлі зор екені даусыз ... ... ... ... ... және ... жаңару процестері – өткен тарихымыз бен мәдени мұраларымызды
қайта қарауды, рухани құндылықтарымызды саралап, оны ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға
қолайлы ... ... ... ... ... ... педагогикасы
арқылы қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері бар. ... ... ... ... ... мен ... туралы,
олардың өзара байланыс заңдылықтары туралы түсініктерін қалыптастыруға
көмектесіп, өмірге деген қызығушылықтарын арттырады. Өлкетану ... ... ... бақылау жасауға мүмкіндік береді. Ол туған өлке
табиғатын, оның байлықтарын, даму заңдылықтарын, жергілікті ... ... ... ... және ... ... ... көмектеседі. Оқу-
тәрбие процесінде халық педагогикасының құралдарын өлкетану ... ... ... тек ... ... мен ... меңгеріп қана қоймай,
дүниенің біртұтастығы мен ... ... ... өзара байланыс
пен әрекеттестік, дүниенің нақты заттар мен ... ... ... дүниетанымдық көзқарастары кеңейеді.
Өскелең ұрпақтың мәдениетін қалыптастыра ... жаңа ... ояу, ... сана-сезімі жоғары саналы азаматын тәрбиелеу ұзақ әрі
күрделі процесс болып табылады. Сондықтан бұл мәселе ... ... ... өз ... ... ... етіп отыр. Аталмыш мәселені шешуде
көптеген ғалымдар өз үлестерін қосқан.
Қазақ халқының біртуар данышпандары ... [3], ... ... [5], ... [6], А.Байтұрсынов [7] еңбектерінде
табиғат пен адам ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырған.
Оқушылардың қоршаған ортаға саналы көзқарасын қалыптастыру арқылы жан-
жақты тәлім-тәрбие беру, оқу-процесін жетілдіру, ... ... ... ... ... мәселелері қазақстандық көрнекті ғалымдардың
Қ.Ж.Аганина[8], Б.Р.Айтмамбетова [9], А.А.Бейсенбаева [10], Р.М.Қоянбаев
[11], ... [12], ... [13], ... ... [15], ... [16], т.б.еңбектеріне арқау болды.
Жас ұрпаққа тәрбие беруде құндылығы шексіз халық ... ... ... Қ. ... [17], Р. Қ. ... ... Қалиев [19], К. Ж. Қожахметова [20], Ж.Ж.Наурызбай [21], Ә.Табылдиев
[22], ... [23], ... ... Р.М.Айтжанова [24],
С.Қ.Әбілдина [25], Ш.М.Мұхтарова [26], ... [27], т.б ... ... ... әдіскерлерінің көңілі, әсіресе, табиғат қорғау
мен экологиялық түсініктердің қалыптасуы ... ... ... биоэкологиялық білім игеруге бағытталады (Я.И.Габаев ... [29], ... [30], ... [31], ... ... ... ортамен байланысы А.Н.Захлебныйдың [33],
И.Д.Зверевтің [34], И.Т.Суравегинаның [35] және т.б. ... ... ... ... ... ретінде М.Верзилин [36] т.б. дәлелденген.
Экологиялық білім мәселесін мәдениеттану ... ... [37], ... [38] және ... зерттеген.
Экологиялық мәдениет пен оның қалыптасу процесі Б.Т.Лихачев ... [40], және т.б. ... ... тұрғыдан негізделсе,
болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін ... ... [41], ... [42] және т.б. ... еңбектерінде ғылыми-
практикалық тұрғыда шешімін тапқан.
Экологиялық тәрбие ... ... алғы ... ... ... [44], ... [45], ... [46] еңбектерінде
қарастырылған.
Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
(Ж.Р.Жексембаева) т.б. ғалымдардың ғылыми еңбектерінде экологиялық білім
мен ... беру ... ... жан-жақты талданып, нақтылай түсті.
Дегенмен, педагогикалық, психологиялық және ... ... ... ... ... ... ... дейін
өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану ... ... ... ... болатындығы назардан тыс
қалып келгендігін көрсетеді.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өлкетану ... ... ... педагогикасы құралдарын пайдалану мүмкіндіктері мен
олардың мектептің ... ... өз ... ... арасындағы және өлкетану ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру қажеттілігі мен бұл мәселенің ... ... ... ... ... арасындағы қарама-қайшылықтар ... ... ... ... негізінде оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың бір жолы ... ... ... ... ... ... қамтамасыздандыратын әдістеме дайындау,
педагогикадағы жалпы теориялық бағыттағы ... ... ... ... қарастыру біздің зерттеу мәселемізді айқындауға және
тақырыпты «Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру» деп ... ... ... ... ... ... ... педагогикасы
құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесін
теориялық тұрғыдан ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру
процесі.
Зерттеудің ғылыми ... егер ... ... қазақ халық
педагогикасы құралдары экологиялық бағытта пайдаланылса, онда оқушылардың
экологиялық мәдениетінің қалыптасуы нәтижелі және тиімді ... ... ... ... ... білімдер, біліктер және дағдылар ұлттық
құндылықтармен бірлікте, тұтастықта қалыптасады.
Жетекші идея: жалпы білім беретін орта ... ... ... ... ... ... халық педагогикасының құралдары олардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыра отырып, туған ... ... ... пен ... ... сүйіспеншілік рухында тәрбиеленуге негіз
болады.
Зерттеу міндеттері:
- ... ... ... ... педагогикасы құралдары ... ... ... ... теориялық негіздерін
анықтау:
- оқушылардың ... ... ... ... арқылы
қалыптастырудың моделін құрастыру:
- өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... жүйесін құрастыру;
Зерттеу жұмысының әдіснамалық негізі: Адам мен қоршаған ... ... ... ... ... ... халық педагогикасы мен
этнопедагогика ... ... ... ... теориясы, жеке
тұлғаның іс-әрекет теориясы, педагогикалық-психологиялық ой-пікірлер,
экологиялық білім беру мен ... ... ... ... ... ... педагогикалық, психологиялық,
әдістемелік және арнаулы ғылыми әдебиеттерге теориялық талдау ... ... ... ... жеке әдістемелік құралдарды
талдау, мектептердің алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... сауал-сұрақ, әңгіме, бақылау жүргізу,
шығарма жаздыру, пікір алысу, педагогикалық модельдеу.
Зерттеу көздері: педагогика, ... ... ... ... ... үкіметінің ресми құжаттары (заңдар,
қаулылар, бағдарламалар, ... ... т.б) ... ... ... мемлекеттік стандарттары, оқу бағдарламалары, оқулықтар және
жалпы білім беретін мектептердегі мұғалімдердің тәжірибелері.
Зерттеудің негізгі кезеңдері.
Бірінші кезеңде ... ... ... ... ... ... ... талдау жасалынды, зерттеудің
теориялық негізі анықталды.
Екінші кезеңде ... ... ... қазақ халық педагогикасы
құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... жүйесі
құрастырылып, арнайы жұмыстар жүргізілді.
Үшінші кезеңде тәжірибелік жұмыстың нәтижелері ... ... ... ... ... мәліметтер талданды,
ұсыныстар жасалды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы:
Жалпы білім беретін ... ... ... ... өсімдіктер, оларды қорғау және тиімді емге қолдану» атты жазғы
өлкетану экспедициясының бағдарламасы; «Табиғаттың тарылтпайық тынысын, ... ... ... атты ... ...... бағдарламасы мен өткізу-іс-шаралары; «Табиғатым-тағдырым» атты
экологиялық олимпиада бағдарламасы және әдістемелік нұсқауы.
Қорғауға ұсынылатын қағидалар:
- өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... ... ... теориялық негіздері;
- педагогикалық процесті ұйымдастыру формаларынан құралатын
өлкетану жұмыстары ... ... ... ... ... ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың ... ... ... ... ... №6 ... ... жұмысының дәлелділігі мен негізділігі: зерттеу нәтижелері
әдіснамалық және ... ... ... ... ... кешенді әдіс-тәсілдердің қолданылуымен, зерттеу
жұмысының ... ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру мақсатында пайдаланылған ... ... ... ... ... өткізу мен іс-тәжірибесіне енгізу.
Ғылыми зерттеу жұмысының мазмұны Халықаралық ІХ және Х ... ... ... ... көрді.
Магистрлік диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... көздерінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде тақырыптың көкейкестілігі анықталады, зерттеу
жұмысының мақсаты, міндеті, зерттеудің ... пәні ... ... ... ... әдістері, ғылыми жаңалығы,
теориялық-практикалық маңыздылығы, қорғауға ұсынылатын ... ... ... ... ... ... жұмыстарында
оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру педагогикалық мәселе ретінде философиялық, психологиялық,
педагогикалық ... ... ... жасалып, өлкетану жұмыстарында қазақ
халық педагогикасы құралдары арқылы ... ... ... орны мен ... маңызы айқындалады, мектептің
өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың теориялық моделі жасалынады.
«Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары ... ... ... қалыптастыру жолдары мен құралдары»
атты тарау аясында өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары
арқылы ... ... ... ... жүйесі айқындалады,
өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелік
жұмыстардың нәтижелері баяндалады.
Қорытындыда өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру бойынша
тұжырымдар мен ұсыныстар беріледі.
1. Қазақ халық педагогикасы құралдары ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық
негіздері
1. Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары
арқылы оқушылардың ... ... ... ... ретінде
Табиғат пен қоғам, адам арасындағы қарым-қатынастар қайшылықсыз,
әрдайым үйлесімді деп қарауға болмайды. Олардың арасында барған ... ... ... ... Бұл ... ... көзі ... мен
табиғат дамуларының бір-біріне қарама-қарсы екі ... ... ... мен оның ... ... ... ... адамның табиғатқа
«үстемдігі» арта түседі, ал екіншіден, бұл екеуінің арасында үйлесімділік
туып, ... ... ... ... ... ... алуан
түрлілігіне қарамастан, олардың бәрі өзара байланыста, қарым-қатынаста,
яғни біртұтас ... Сол ... де, егер адам ... ... ... әсер етіп, оны өзгертуге әрекет етсе, онда ол сонымен іштей
байланысты басқа жақтарының «тынышын бұзуы» мүмкін.
Сондықтан, ... ... ... ... ... ... отыру, оларды тиімді пайдалану, ауаға, жерге, суға өсімдіктер мен
жануарлар дүниесіне қамқорлықты күшейту ... ... ... ... ... ... саналады.
«Теңіздің тұнық болуы – бұлақтардан» дегендей табиғатты ... ... ... ... ... және ұтымды жолмен
жүргізудің өзіміз үшін де, ... ... үшін де ... зор екенін
балалардың, жасөспірімдердің санасына ... ... ... ... бастау керектігі бүгінгі күннің өмір талабы.
Қоршаған ортаны қорғау деген ұғымға табиғат байлықтарын сақтау, ұтымды
пайдалану, қалпына келтіріп отыру ... ... ... ... үшін қауіпті заттармен ластанбауын қамтамасыз ету ... ... ... ... құқық қорғау ұйымдарының
ережелері мен нұсқаулары, нормативтік ... ... ... ... ... ... кіреді.
БҰҰ-ның Рио-де-Жанейрода (1992) қоршаған орта және даму ... және ... ... (1998) ... Қазақстан
Республикасының (1995) Конституциясы [47], Қазақстан Республикасының 2030
жылға дейінгі Стратегиясы [1], Қазақстан Республикасының «Қоршаған ... ... заңы [48], ... ... ... туралы» заңы [2],
Қазақстан Республикасының (2003) экологиялық білім беру тұжырымдамасы [49].
Аталған мемлекеттік ресми құжаттардың ... ... ... ... ... үшін ... ортаны қорғаудың құқықтық, экономикалық
және әлеуметтік негіздерін белгілейді және экологиялық ... ... ... ... ... ... сақтау мен табиғатты
ұтымды пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған.
Экология өрісіндегі ... ... ... ... ... ... ... 60-жылдарда пайда болып жүзеге асырылды.
Ол адамзаттың білім беру жүйесіндегі оқу процесінде экологиялық тәрбие
элементтерін ... ... ... адамзаттың жан-жақты дамуына
ықпал етті. Ол адамзаттың ... ... ... таяу ... ... ресурстарды тұтынумен мүмкін болатын шектеулердің жойылуына
жақындап келе ... ... ... ... ... берудің оқу
процесінде экологиялық тәрбие элементтерін енгізуді жөн көрді. Экологиялық
жай-күйдің ғаламдық, аймақтық және жергілікті ... ... ... ... сезімін, сондай-ақ парасатын қозғалысқа ... ой ... ... әрекет жасауға, қабілеттілікті дамытуға мүмкіндік
беретін ол жеке тұлға мәдениеті.
Жеке тұлғаның экологиялық мәдениетінің қалыптасу мәселесі терең ... ... ... ... ... ... ... қажет
етеді. Адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасы да ерекше маңызға ие.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... байланысты іс-әрекет
бағдарламасы мен тұжырымдамасында анықталған ... ... беру деп жеке ... ... білімдер жүйесімен
практикалық іскерлігін, өзін-өзі ұстау, қызмет істеуге байланысты бағдар
алатын игіліктерін қоршаған ... ... ... ... білім беру, тәрбие ... ... ... деп ... ... ... ... беру заңында «Экологиялық тәрбие
алған ... ... ... ... ... ұқыпты қарауы мен
табиғат байлықтарын ұтымды пайдалану»-деп анықтама ... [2]. Ал, ... ... ... ... ... ... олардың
бойына елге, жерге деген сүйіспеншілікті ұялату болап ... ... ... беру ... құрудың мақсаты – ғылыми және
тәжірибелік білімнің бірлігі негізінде оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... мінез-
құлықты, іс-әрекетті қамтамасыз ету. Аталмыш негізгі ресми ... ... беру ... ... ... тыс қалмағаны
байқалғанымен, ол бір, екі адамның атқаратын ісі емес ... бұл ... ... ... ... ... ... көздейді.
Экологиялық білім беру және тәрбие беру ... ... ... ... ... орнықты дамуын қамтамасыз ететін көптеген
пікірталастардағы өзекті мәселелердің бірі болып жүргені ... ... ... ... тереңдеп, кеңеюіне байланысты адам мен табиғат туралы
дамудың тенденциялары ... ... ... жеке дара ... ... басқа ғылымдардың теориялық қағидаларына сүйенеді. Осыған
орай ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру
мәселелерін зерттеуде экология, мәдениеттану ғылымдарының негізгі ... ... ... Ең ... «Экология» деген сөзді ғылымға
бірінші болып енгізген (1866) белгілі табиғат зерттеушісі, ... ... ... ... ... Э. Геккель. Ол да ғылымға көптеген ... ... ... ... ... ... ... – үй, тұрақ, мекен
және логос – ... ... ... ... ... - мекен туралы ғылым деген
мағынаны білдіреді. Яғни, тірі организмдердің ... ... ... ... қоршаған ортасымен, тұрағы немесе мекенімен
байланыстыра отырып зерттейтін ғылым [50].
Ал, қазақ кеңес ... ... ... ... ... ... мен жан – ... организмдерінің қарым - қатынасы мен
олардың құрылу қоғамдастығының өзара және ... ... ... ... ... бір ... ... қалыптасып дамыған. Экология
ғылымының қалыптасуын Ә. Бейсенова, А. Сасакова, Т. ... ... ... ... 3 ... ... қарастыруға болатынын
айтады. Олар:
Бірінші кезең, биоэкологиялық зерттеулердің жаппай сипат кезеңі. ... XVIII ... аяқ ... ... ... ... ... ғылымының
жеке ғылым ретінде қалыптасу және даму кезеңі. ХІХ ғасырдың басы мен ... 70 - 80 ... ... ... ... ... ғылымының өрлеу
кезеңі [50].
Қоршаған ортаның қандай дәрежеде сақталуы, сол ... өмір ... да ... ашып ... ... ғасырдың 60-жылдарының
аяғынан бастап «Табиғатты қорғау шаралары», одан кейін 70 ... ... 80 - ... ... ... мен тәрбие беру» ұғымына ауысты.
Қазіргі уақытта «экология» сөзінің мәні мен ... ... ғана ... бұл ... ... жағы адам ... физиологиялық,
экологиялық және технологиялық, педагогикалық ... ... кең ... ие болды.
Экология ғылымдар жүйесіндегі орны этноэкология, адам экологиясы,
нооэкология, ғаламдық экология т.б. ... ... Ауыл ...
ауыл, село, қала тұрғындары мен дүниежүзі халықтарының сандық ... ... ... ... ... экологиялық
білім мен тәрбие беру, ... ... ... ... жағынан
парасаттандыру, адамдардың экологиялық құқын қорғау және этноэкологиялық
проблемаларды жан-жақты ... ... ... Ғаламдық экология – табиғи
және табиғи іс-әрекетінен туындайтын биосфера шегіндегі, ... ... ... өзгерістер мен құбылыстарды зерттейді. Нооэкология –
адам, табиғат, қоғам арасындағы адами, әлеуметтік, ... ... ... ... бір-бірімен үйлестіре зерттей
отырып, одан туындайтын проблемаларды адамның парасатты ... ... ... экология ғылымына неғұрлым дәл және қысқа тұжырымдама беруде
бірін – бірі толықтыра отырып, бұл ... ... ... Э. Геккель
берді: «Экология деп табиғат экономикасына қатысты ... ... оны ... ... және ... емес ортамен әсіресе
оның өзімен тікелей немесе ... ... ... мен ... ... немесе қастастық әрекеттерінің бар жиынтығын ... ... ... ... да бұл ... ... ... үлестері,
зерттеулері аз емес, дегенмен де бұл сала – зерттелуі бітпейтін, ... ... ... ... қоя білетін мәселе. Қазіргі кезде
көптеген ғалымдардың қолданып жүрген, нақтылаған анықтама ... ... ... ... қорғаудың ғылыми негізі, тірі организмдердің өмір сүру
жағдайларын, олардың өзара ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың әсем көріністері арқылы ... ... ... [3], ... [4], ... [5],
шығармаларында табиғат пен адам өмірін ажырамайтын біртұтас дүние ретінде
қарастырылған. Табиғат құбылыстарының өзгеріп отыруы заңдылық ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды болмаған жаңа
дәстүрдің туып орнығуына жол салды.
Оқушылардың қоршаған ортаға саналы көзқарасын қалыптастыру арқылы жан-
жақты ... ... ... ... ... ... ... жоғары мамандарды даярлау мәселелері Қазақстандық көрнекті
ғалымдардың Қ.Ж.Аганина [8], Б.Р.Айтманбетова [9], А.А.Бейсенбаева [10],
Қ.Қ. ... [52], ... [53], ... ... [12], ... [13], ... ... [15], Т.С.Сабыров [54], Ш.Т.Таубаева [16], Е.К.Төлемісов
[55], ... [17], ... ... ... ... ... экономикалық білім берудің дидактикалық
негіздерін қарастыра келіп, ... мен ... ... білім беру мектептерінің оқыту процесінде балаларға экономикалық
негізгі ұғымдарды, ... ... білу және оны ... қолдану
қажеттігі туралы баяндайды. Б.Әбдікәрімұлы «Кәсіптік білім берудің теориясы
мен практикасы, қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... білікті маман даярлау күн тәртібіндегі басты
мәселе ... ... ... ... ... ... өз орнын таба
білуге жоғары мектептің ... ... атап ... [56]. Жас ... ... ... ... халық педагогикасын пайдаланудың әдіснамалық
негіздері ... [17], ... [18], ... ... [20], ... [21], ... [22], ... қолданбалы салалары Р.М.Айтжанова [24], ... ... [26], ... [27], ... [57] т.б ... ... қазақтың ұлттық мектебінің қажеттігі , ... ... ... жақсарту, мектеп мұғалімдерін және болашақ мұғалімдерді
ұлттық тәрбиеге ... ... ... педагогтарының және ғалым
педагогтарының этнопедагогикалық ... ... ... арқау
еткен [17]. Қ.Дүйсенбінова қазақ этнопедагоикасын мектептің оқу тәрбие
процесіне ендіру ... ... ... ... ... ... беру ... қарай ендіру жүйесін жасады. Мектеп-
озық тәжірибенің жинақталуы мен таратылуының алғашқы торабы, ... ... ... ... ... ... мен еңбек ету
мәдениеті көрнекті байқалатыны жөнінде баяндайды [18].
Қазақ этнопедагогикасы материалдарына (халық шығырмашылығы ... мен ... ... ... ... ... ... халық ілімдері мен идеологиялық іс - ... ... ... беріп, олардың атқаратын міндеттері
танымдық, тәрбиелік, ... ... ... функцияларын мектептің оқу тәрбие ... ... ... ... ... күні құнды болып саналады. Қ.Жарықбаев, С.
Қалиев қазақ халық ... ... ... ... ... ... мен ... мәнділігі жоғары ғылыми әдістемелік
тұстары, қазіргі ... өте ... ... ... ... бірі ... ... зерттеулер мен практикалық тәжірибелер туралы
қарастырылды. К.Ж.Қожахметова алғаш рет қазақ ... ... ... ... ... ... студенттерінің этнопедагогикалық
білім беру тұжырымдасын жасады. Қазақ этнопедагогикасының әдістері, түрі,
құралы, мазмұнының мәнін ... ... ... ... ... [20]. ... мәдени-этникалық білім беру педагогикалық
теориясы, мәдени-этникалық білім беру: педагогикалық тәжірибе. Мәдени-
этникалық білім беру: өмірге ... ... ... ... ... ... мәдени этникалық білім беру және педагогика ... ... ... - тәрбиенің ғылыми әдістемелік негізін қарастырды.
С.А.Ұзақбаева қазақ халық педагогикасында эстетикалық тәрбие беру туралы
құнды ... ... ... ... ұлттық мәдениетіне негізделген
оқушылардың эстетикалық ... ... ... ... ... ... тағылымы», «Казақ халқының ауызекі шығармашылығы
арқылы бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... оқу орнының оқу тәрбие процесінде студенттердің ұлттық ... ... ... ... жаңалығы, Қ.А.Сарбасованың «қазақ
этнопедагогикасы материалдарын математиканы оқыту әдістемесінде ... ... ... ... экологияның білім мен тәрбие беру ... ... ... [58], ... [59], ... ... [61], т.б ... ғылыми жұмысты орындау барысында жас
өспірімдерге экологиялық білім мен ... ... ... ... жүргізген.
60-70 жылдары оқушыларды табиғат қорғауға тәрбиелеу идеясының пайда
болу, қалыптасу кезеңі етек ... [33], ... [34], ... [62], экологиянық
білім мен тәрбие берудің ... мен ... ... ... Яғни ... мен ... ұштастыру негізінде тартымды нәтиже
берілетіні анықталды.
Теориялық және ғылыми ізденуде ... ... сай ... мен ... ... жұмыстарын көптеп кездестірдік. Әрбір қоғамда
материалдық-экономикалық ... ... одан ... оқыту мен
тәрбиенің мәні, мазмұны, жүйесі өзгеріп отыратыны белгілі, олай ... ... ... ... ... ... ол ғылымның әр
саласында көрініс табады. Өлкетану жұмыстарында экологиялық білім ... ... ... ... ... ... қазақ
халық педагогикасы материалдарын пайдалануда ... ... ... әр ... әрекеттеріндегі педогогикалық процесті айтуға болады.
Мектеп оқушыларына экологиялық білім ... ... ... ... ... ... болып саналады.Оны іске асыру әдіс-тәсілдерінің
көптеген түрлеріне отандық және шетелдік мамандар ... тиек ... ... ұстанған бағыт 70-жылдары экологиялық білім беру
мәселесін шешуге мүмкіндік берді және мектепте ... ... ... ... аймақтық көлемдегі жер ол әкімшілік түрде болады.
(облыс, республика, өлке) [63]. ... ... өлке ... бұл
түсінік экологиялық проблемалардың локальді және аймақтық ... ... ... ... ... ... ... Әкімшілік шегінде
ғылыми зерттеулер жүргізіледі және табиғатты пайдалану бойынша нақты
бетбұрыстар қабылданады, ол ... ... ... ... қажетті
ақпараттар береді. Жергілікті- ол адамның өзі өмір сүріп ... жері ... ... ... ... оқыту ортасы ретінде қолданылуы
мүмкін, яғни оқушылардың тәжірибелік жұмысы ... ... ... жүргізу орны болып табылады.
«Өлкетану» термині алғаш рет 1914 жылы тарихшы-әдіскер В.Я.Уланов және
Сібірлік мұғалім-географ В.Н.Мальков қолданды [64].
Өлкетану – елдің бір ... ... ... ... да ... ... тұрғындары үшін туған өлке болып табылатын территорияны
жан-жақты оқып үйренуі.
Мектептегі өлкетану – ... ... ... ... сәйкес келетін оқу процесінде, сабақ және ... ... ... туған өлкесін жүйелі, жан-жақты ... [65]. ... ... ... ... ... и системы учебной и
воспитательной работы средней общеобразовательной школы» атты докторлық
диссертациясы және ... ... ... краеведение» деген
1966 жылғы монографиясы үлкен үлес қосты.
Өлкетану – белгілі бір өңірдің табиғатын, ... ... ... ... ... ... мен ... саласы.
Кешенді өлке осылардың бәрін бір-бірімен байланыста қарастырады, салалық
өлкетану географиялық, тарихи, ... ... т.б. ... ... негізгі міндеті - өлке жөнінде түрлі ақпараттар, материалдық
ескерткіш үлгілерін т.б. мәліметтер жинақтау [64]. ... - ... ... ... ... (мектеп алаңы, ауыл, аудан, қала,
облыс, өлке, ... ... ... экономикалық және тарихи
жағдайларын жан–жақты зерттеуі. Осы арқылы оқу мен ... ... ... тығыз байланыста қарастырудан туады [62].
Өлкетану ұғымын түсіндіруде ... ... оның ... ... ... мағлұмат жинау ғана емес, сонымен қоса бір факторлардың
екінші факторларға әсерін ... яғни сол ... ... және ... ... беру ... ... ұмтылады.
Өлкетану жұмыстарын мектептің экологиялық жүйесінің негізі мен
бірізділігі ... ... ... іске ... ... ... ... яғни мектептегі экологиялық өлкетану ретінде пәнаралық
педагогикалық процесс, қазақ халық педагогикасы ... ... ... және бүгінгі күнгі экожүйемен ... ... ... ұйымдастыру, аймақтық проблемалармен байланысты
жергілікті экологиялық өлке ... ... ... ... ... ... оны ... болатын шешімдері мен жолдарын іздестіруден
тұрады.
Өлкетану жұмыстары педагогикалық феномен ретінде екі педагогикалық
саланың тоғысында тұр: ... ... және ... ... ... ... бір ... экологиялық бағыттағы өлкетану мектеп
балаларының экологиялық білім алу компоненті болса, екінші жағынан, ... ... ... ... бір бағыты, сондықтан оның өзіндік
ерекшелігі ... ... ... тән ... көрсетілген.
Өлкетанудың мектеп оқушыларына экологиялық білім берудің негізі
(факторы) ретіндегі рөлін қарастыру барысында екі ... ... ... ... ... және ... ... беруді талдауының алғы шарты;
1. «өлкенің экологиясы», оның ішінде: «өлке», «жергілікті жер»;
2. «өлкетану», ... ... ... ... ... байланыстарының бірнеше түсініктері негізін анықтау.
Мектептегі экологиялық өлкетану проблемасын қарастырудың әдістемелік
негізіне кеңестік ... ... ... мен ... ... жатады.
Ғаламдық экологиялық жағдай мәселелеріне арналған зерттеулерде
қазіргі заманғы қоғам мен ... ... ... ... ... ... ... антропогенді әсер ету орны болып жер шарының барлық ... су, ... ... ... ... ә) ... ... барлық жер шарын қамтиды; б) адамзат әрекеті әлемдік көлемдегі
көптеген табиғат тепе – теңдігіне әсер ... ... жер ... ... ... қатыстылығын,
жекелеген аймақтардың экологиялық жағдайларын теріске шығарудың қажеттігі
жоқ, алайда осы мәселелерді сөз ете ... ... ... ... мақсаты туындайды:
- қоғам мен табиғат – бір жүйе ... ... ...... ... жүйедегі сабақтастарушы звено ретінде табиғатты пайдалану жүйесі
байланыстырушы болып табылады, мұның ішіне өндіру және пайдалану да ... ... ... ... ... ... ... адамдарға қажетті тағамдарды қолдану және көп немесе аз көлемде
қалдықтар шығарумен байланысты, осының барлығы қоршаған ортаны өзгертеді;
- биологиялық қорды көп алу және оны ... ... ... ... және ... жүйемен алмастыру өмір сүрудің түрлілігін азайтады,
экологиялық жүйенің күрделілігін кемітеді;
- қандай да бір ... ... ... көбіне оның күрделілігіне
байланысты, сондықтан табиғи ортаның өзгеруі теріс ықпал, оның ішінде
адам мен оның ... ... ... ... ... ... табылатын экологиялық проблемалар ... ... Әр ... ... ... ұлттық мемлекеттік,
локальді және жергілікті деңгейлерді көрсетеді. Аталған мәселенің ... ... бұл ... ... ... ... ... деңгей локальды деңгейішілік болады. «Ұлттық» деген
термин «халықаралық» деп есептелінеді және ол проблема көбінесе ... ... ... ... шешіледі. Бұл жерде де ... ... ... мемлекет тұрғысында қолдануға болады.
- локальды (жергілікті және оның маңайы)
- аймақтық ... ... ... ... ... ... (жер ... биосфера, оның белгілі бөлігі)
Осы орайда тағы бір ерекшелікті атап өткен жөн. Экологиялық таяу арада
мәселені ... ... ... ... ... алдын алады, бірақ
жоспарлау барысында жоғары ... ... ... ... біліп
алуды қажет етеді.
Өлкетанудың арақатынастарын айыру үшін мына түсініктерді ара жігін ашып
алуымыз қажет: «өлке», «аймақ», ... ... ... ... ... кең ... мына терминдер көп қолданылады:
«экологиялық өлкетану», «экологиялық білім беруде ... ... ... ... ... ... іс-әрекеті»,
«экологиялық білім беруде аймақтық тұрғыда қарастыру». Аталған терминдердің
мазмұнын түпкілікті ашуға белгілі дерек көздердің ... ... ... көп
жағдайда синоним ретінде қолданылады. Педагогика негізін дерекнамалар мен
әдебиеттерді оқып ... ... ... ... және ... ... беруде аталмыш түсініктердің мағынасын ашуға мүмкіндік
берді.
Осыдан келіп өлке, кіші Отан ... ... ... ... ... дамытып, қалыптастырып алу міндеті ... ... біз ... ... не?» және мәдениеттанудың қандай сұраққа
жауап беретінін талдау қажеттігі туындайды.
Мәдениеттану ... ... ... ... ... ... әлеуметтік болмысты сақтау мен жаңарту жөніндегі қызметі және
осы қызметтің ... мен ... ... ... ... адамзаттың болмыс пен сананың барлық
салаларындағы әлеуметтік-прогрестік шығармашылық қызметі, бұл ... ... ... жеке ... ішкі ... айналдыруға
бағытталатыны көрсетілген [66]. Философиялық энциклопедиялық ... ... ... ... ... ... ... материалдық және
рухани еңбектің нәтижесінде мекемелер мен әлеуметтік нормалар ... ... ... ... ... және ... ... жиынтығында көрініс беретін амал-жолы» ретінде сипатталған
[67].
«Мәдениет-ағартушылық, білімділік, тәрбиелік» деген анықтама орыс тілі
сөздігінде ... [68]. ... ... мәдениет адамдардың
бірлесе ғылыми, моральдық-әлеуметтік, көркем және техникалық ... ... ... ... екі аспекті кіреді: материалдық және рухани.
Материалдық мәдениетке адам қаншалықты тұрмыста пайдалана ... ... ... ... ... ... Рухани мәдениет
–адамгершілік саласында, шығармашылық ... ... ... ... ... ... жиынтығы.
Мәдениеттілік - әдептіліктің, имандылықтың, ... ... ... ... ... Әдеп сақтау, әдеппен
сөйлеу, көрегенділік белгісі, жан тазалығы, тән тазалығы мәдениеттілік
болып ... [69]. ... ... ... анықтамалардың қай-қайсысын
алып қарастырсақ, адам баласының адам болып дүниеге келгенінен ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарды оқушылардың
бойына сіңіру, жан-жақты тұлғаны қалыптастыру, осы ... ... ... ... ... ... Ж.Ж.Наурызбаев: «Көп мәдениет» иесіне тән ерекшелік географиялық
сана болуы ... Шын ... ... адам болу үшін ... экологиялық саналар денгейіне самғаумен бірге кіндік кескен ... ... ... өз ... ... сезімімен қатар тыныстау парыз.
Географиялық сана елтану, этнография, экология пәндері арқылы да ... ... ... пен мәдениет проблемаларымен өрістес болғандықтан,
мәдени этникалық ... мен ... ... ... ... ... ие. Бұл ... мен білім берудің мәдениет экологиясы, адам экологиясы, рухани дүние
экологиясы, ... ... ... жаңа ... ... ... ... - дейді [21].
Зерттеуші ғалымдардың педогогикалық ой-пікірлері, мәселен, Э.С. Маркарян
бойынша оның ішінде мәдениет табиғаттың адам үшін мәнділігін жоймайды, ... ... да ... ... керісінше адамның табиғатпен
байланысының ерекше формасы болып табылады. Мәдениет ең алдымен ... ... оның ... бір баспалдағына мейілінше айғақталатын адамның
табиғатқа деген қарым–қатынасы туралы ой түйеді.
Экологиялық мәдениет табиғи қоршаған ... ... ... ... мұра болып қалатын таза тұрмыс қалпына, тұрақты ... ... ... және ер ... экологиялық білім мен тәрбиесі
деңгейі байланысты қаланады.
Э.В.Гирусовтың айтуынша экологиялық мәдениет- қоғамның материалдық және
рухани ... ... ... табиғи ортаны сақтауға бағытталған
әрекеттердің бірлігі [37]. Сөйтіп, ... ... ... ... және ... ... жетелейтін іс-әрекетке байланысты
туындайтын өнім деуге болады.
Жоғарыда көрсетілгендей, ... ... ... ... ... да жеке ... адам мен ... үйлесімді қарым-
қатынасын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... құрал қызметін атқарады.
Осыған байланысты жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысында экологиялық
мәдениетке ... ... ... Ол, бір ... ... ... ... ... ал, екінші жағынан
экологиялық дағдарыстың тереңдеп ... ... ... ... болады.
«Мәдениет экологиясы» терминін ең алғаш рет академик Д.С. ... жылы ... Оның ... ... ... ... ... объективі негізгі-мұраларды сақтау, сол себепті мәдениет
экологиясын адамгершілік ... ... ... Мәдениет
экологиясының заңдарын сақтамаған жағдайда ол-қоғамның адамгершілік ,
рухани жағынанқұлдырауына ... ... ... ... пен адам ... ... ... өздеріне тән «мінез-құлық
ережелері» бар. Д.С. Лихачев әлеуметтік екі мәдениеттің қарым- қатынасын
қарастырады. «екі мәдениет-тарихи ... ... оның ... адам
мәдениеті табиғаттың ықпалымен дамыса, ал табиғат адам мәдениетімен тығыз
байланысты»,-дейді [39].
Экологиялық ... ... И.П. ... ... түсті . Ол
экологиялық мәдениетті «рухани құндылықтарды, әлеуметтік институттардың
барлық түрлерінің ... және ... бір ... ... табиғатты танып білумен , меңгерумен және жаңартумен тікелей
байланысты адам іс ... ... ... ... ... мен
табиғат арасындағы қарым-қатынастардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... ретінде анықтады [42]. Біздің
ойымызша, «экологиялық мәдениет» салыстырмалы жаңа ұғым, ол дүниежүзілік
мәдениеттің маңызды кезеңі және ... ... деп ... болады. Бұл
жағдайда экологиялық мәдениет ұғымының пайда ... ... ... ... ... ортаны қорғау мен жақсартуды
қамтамасыз ету қажеттігін түсіндірумен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
Ғалымдар ... [33], ... [34], И.Т. ... ... ... мен тәрбиенің міндеті - табиғатты қорғаудың қоғамдық
қажеттілігін тұлғаның ішкі қажеттілігі мен ... ... деп ... ... ... ... ... қоғамдық
қажеттілігін ұғынуды экологиялық білім, ... ... ... ... ... ... байланыстылығын жүзеге асыру қажет
екендігін дәлелдеді. Отандық ғалым ... өз ... ... қоғамның табиғи ортамен ғана ... ... ... өзара әрекетінің тәсілдерін сипаттайтын, барлық рухани өмір
мен істе ... ... ... ... ... бөлігі және
табиғаттың құндалығын түсінетін, экологиялық білім жүйесімен, экологиялық
саналылықпен, экологиялық ... ... ... ... ... ... ... қасиеті» деген анықтама берді
[70].
«Экологиялық мәдениет –жалпы ... ... ... ... ... ... ресурстарын үнемді пайдалануға, табиғат
байлықтарын қалпына келтіруге байланысты жеке тұлғаның экологиялық ... ... ... және ... ... ... іс
әрекетінің жиынтығы»,-деп Ж.Р.Жексембаева еңбегінде арқау етеді [71].
Ғалымдардың педагогикалық ... ... ... ... ... ... дамуының құрамдас бөлігі және кезеңі болашақта
адамзаттың дамуына игі әсер ететіні ... ... ... ... ... ... проблемалармен сипатталады. Бұл анықтамада ерекше
назар аударатын тұс – ... ... жеке ... ... ... ... бүкіл дүниежүзілік деңгейдегі адамзатқа әсер
ететін проблемалар ... ... жеке ... ... ... қалыптастыруда адам мен
табиғаттың экологиялық байланысының екі жолы ... ... және ... байланысты адам денсаулығына әсер етеді.
Бұл байланыстың ... ... ... және психологиялық
үрдістерінің тепе-теңдік биоритімдік ... ... ... ... да, ... адам мен ... өзара байланысы бұзылады. Олардың
қайта жаңғыртылуы табиғаттың бірыңғай аурасын қалпына ... ... ... ... ... ... адамгершілік –эстетикалық
байланыстар адамның рухани жай күйіне әсер ... ... ... ... ... және ... үшін адамгершілік –эстетикалық қанағаттануы және тазаруы болып
табылады.
Осы екі байланыс жолдары тұлға ... ... ... эстетикалық салауаттану функцияларын атқарады.
Негізгі мәселені анықтау барысында «табиғат экологиясы» ... ... ... Осы ... біз ... жеке ... түсінеміз табиғат обьектілері өнімдерін зиянсыз өңдеу, ағзаның,
құбылыстардың процесс пен ... ... ... ... ... өзара білімділіктерінің, қосылыстарының
нұқсансыз функция атқаруы мен қамтамасыз ... ... ... ... мен ... етуін қамтиды.
Табиғат экологиясы әлеуметтік экологиядан ... ... ... экология мәнін анықтаған. «Бұл - адамзат қауымдастығы ... ... ... ... ... ... ... тікелей және жанама кәсіби іс-әрекет ықпалы қоршаған ... мен ... ... ... ... әсіресе
ландшафтардың урбанизациялануы денсаулығын зерттейтін ғылым» деген анықтама
береді [50]. Сонымен табиғат және әлеуметтік экология тепе-теңдікті ... және ... ... ... ... тек қана ... ... керек, құтқару жаңару, жалғыз таза ... ... ... ауа, су, өсімдік жан-жануар әлемі, озон қабаты, әлемдік мұхит,
қанағатты ... фон, ... ... құқықтық қорғау,
бейбітшілік сияқты құндылықтарды қайта жаңарту бағытында да ... ... ... үшін адам ... ... қарау, күш-
қуат жинау, саналы экологиялық бағыт пен тәртіп орнату болып табылады. Егер
де жас кезінен бастап ... ... ... ... ... ғана осының бәрі нақты іске ... ... ... бірі ... ... ... ... санасы болып
табылады. Осындай экологиялық сана типінің сипаты: экологиялық ... ... адам мен ... ... ... ... ... құқықтығы, субьектілерді лайықты
қабылдауы, адаммен ... ... ... ... пен прагматикалық
және прагматикалық емес әрекеттесу теңдігі.
Экологиялық мәдениет компоненттерінің бірі ... ... ... ... ... ... тұлға тарихи санамен қатар айқын
географиялық санамен, ғаламдық, экологиялық ... ... ... ... кіші Отан, туған жер, шаңырақ санасымен қарулануға ... [21]. ... ... жеке ... бойындағы бөлінбес бір
құрылым - экологиялық мәдениет, ол ... кең ... ... әрі өзара байланысқан экологиялық жауапкершілік және экологиялық
сенім арқылы қалыптасқан.
«Табиғатпен ... ... және ... ... ... адам ... жеке ... экологиялық сана қалыптасқан» [72].
Экологиялық сананы психиканың білім мен нақты бір ... ... ... ... ... мен ... ортамен
әрекеттесу барысында оны ... ... ... ... ретінде қарауға болады.
Экологиялық сана – «адамның табиғатпен әлеуметтік міндетті ... оның ... ... ... әрекеттесуінің үздіксіз байланысы»
[37].
Демек, экологиялық сана – қалыптасу үстіндегі ... ... оған ... ... ... көрініс беретін идеялар,
теория мен қөзқарастар, сенім, эмоция мен қызығушылықтар бірлігі ... ... - адам мен ... ... ... ... ... жүйесіндегі оптималды жүйеге жетуге бағытталған кешенді реттеу
принциптерін қамтитын және өзін-өзі ұстауды көрсететін ... мен ... ... сана ... ... негізі, экологиялық заңдарды
тануды, «табиғат-қоғам» жүйесіндегі табиғи және ... ... ... ... себебін түсінуді, ғаламдық
экологиялық апатты тануды және одан туындайтын ... ... ... ... және ... ... ... қарағандай
қарауды қалыптастыратын мақсатты түрде әрекет ету түрін таңдайды.
Экологиялық санаға экологиялық білім: жануарлар әлемі мен ... ... ... ... ... қорытындылар өзара іс
әрекеттерді жалпылау мен ... ... ... ... оның өмір ... және ... ортада болып жатқан өзгерістермен ... ... ... сананы қалыптастырудың эстетикалық бағыты адамға
табиғаттың әдемілік заңдалықтарын ... ... ... ... ... және
басқа да адамдармен дұрыс қарым-қатынасты қалыптастыруға бағытталған және
осы адамның шығармашылық ептілігі олардың экологиялық ... ... ... ... танымдық үрдісте қалыптасқан әлемнің эстетикалық көрінісі
жеке ... ... ... ... ... бастамасы болады. Ол
табиғи ортаны қорғауға, оны ... ... ... қайта қалпына
келтіруге бағытталған. Ол көп жағдайда табиғатқа ... ... ... ... ... Оқушылардың алдында тек қана әдемілікті ғана
көрсетіп қоймай сонымен қатар оны сезінуді, табиғи ... ... ... ... ... ... көрініп
тұрған сұлулық заңдылығын көрсету керек».
Олай ... ... ... ядросы болып саналатын
экологиялық ойлау-адам ... ... мен ... ... ... ... ... жеке индивидтердің қоғамдағы ... тепе - ... ... ... ... ... көру, есту, сезіну, оның барлық табиғи-эстетикалық тұтастығын,
оның ішінен көптеген түрлерді, түстерді, дыбыс, иіс, ... ... ... қабілеттеріне ие болады. Экологиялық санада ... ... ... Ол ... ... санасына сезушілік
келтіреді. Сол сәттегі сезім мүшелеріне әсер етпейтін заттар мен құбылыстар
бейнесінің мида пайда болуы. Елестету- бір ... ойша көру ... ... жай ғана ... көрнекі бейнелендіру болып табылады.
Экологиялық мәдениеттің ... бірі ... ... ... ... ... ... бағытталған
жігерлілікті табиғаттағы практикалық әрекеттесудің орындалуын ... ... ... ... зиян келтірмеу соңында болмайтын
қауіпті өзгерістер болған жағдайда және ойда болмаған ... бас ... ... ... басқа да ... ... Олар ... ... ... ... ... табиғат заңдылықтарын тануын олардың өзара заңды байланыстарын
қамтамасыз етеді.
Философиялық мәдениет ... ... ... орны және ... сүру ... терең түсініп ойлауға мүмкіндік береді. Ол ... пен ... ... ретінде көреді. Саясат мәдениеті ... ... ... ... ... ... іс әрекетімен,
үйімен экологиялық тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Құқықтық ... пен ... ... ... ... оны қорғауға жаңартуға
бағытталған және адамды заңмен сауаттандыру мәселеріне мән ... ... ... дәрежеде сақталуы сол ортада өмір сүрген адамзаттың да ... ашып ... ... ... жеке ... ... ... рухани жағынан көтереді, ол адамның табиғатты ... ... ... мен ... әлеміне, жалпы барлық тіршілік
иелеріне ... ... ... ... табиғаттың
әсемділігіне, сұлулығына сүйіспеншілік көзқарасты қалыптастыруға, табиғатта
рахаттануға ... ... ... ... шаруашылық іс-әрекеті
табиғатқа қауіп келтірмеу, табиғатты үнемді, ұқыпты қолайлы пайдалану,
адамдардың ысырып келтірмеуіне ... Дене ... жеке ... табиғи және рухани қуаттарының дамуына ықпал ету, байыту, қайта
жаңарту және оның ... ... ... ... ... осы ... ... өзара байланыстары тұлғаның
экологиялық мәдениетімен жаңа мәдени білімін тудырады.
Экологиялық білім - ... орта ... ... ... ... оқу орындарында үздіксіз экологиялық білім беру жүйесін
жетілдіру мен ұйымдастырудың мемлекеттік жүйесі.
Экологиялық тәрбие - бүкіл адамзат ... ... ... ... ... оның өмір ... отырған ортасын, айнала қоршаған ортаны кез-
келген ... ... ... ... ... ... тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталған маңызды ... ... орын ... ... ... зерттеуді қажет ететін
маңызды көкейкесті мәселе.
Қазіргі уақытта орта мектепте оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру ... ... өз ... ... ... проблемалардың біріне айналды. Бұл ... ... рөлі арта ... ... ... ... ... бастапқы курс «Дүниетану» болып саналатын болса, ... ... ... ... ... қалыптастыратын
пән өлкетану курсы болып саналады. География пәні бойынша өлкетану жұмысын
жүйеге салу жоспарын ... ... ... – оның ... ... атап ... [75]. Шын мәнінде географиялық өлкетану
дегеніміз - әркімнің өз үйінің табалдырығын аттап ... ... ... ... ... ... табиғи заттарды, құбылыс болмысты ... ... сөз. ... өмірдің мәні болмайды. Неғұрлым табиғатпен етене
жақын жүріп, табиғи құбылыстарды ... ... ... ... адамдардың
жан-дүниесі бай, көңіл-күйі сергек болады, әрі жер ананың қадір-қасиетін
білген адам өзін оның перзенті ... оған ... ... ... ... ... яғни елдің ертеңгі азаматтарын, оқытып ... ... ... ... ... ... ... қарау,
бұл бағытта дәйекті іс.
Барлық анықтамаларды талдай келе біз экологиялық тәрбиенің мақсаты
ретінде ... ... ... қалыптастыру жаралытыстану
ғылымының, ... ... және ... ... ... ... жаңа ... этикалық қатынас орнату екенін ұқтық .
Сондықтан табиғат – ... ... ... ... ... байлығы адамзат тіршілігінің ортасы, оның күші ... ... ... ... ... ... іске асырудың объектісі
адам баласының ... ... ... ... ... ... мақсат оларды
өзінің туған жерін жанындай сүюге, аялауға, жанашырлықпен қарауға үйрету,
жауапкершілігін арттыру туған ... ... ... ... ... мақсатында жүргізілген жұмыстар табиғат қорғау әрекеті арқылы іске
асады.
Тұлғаның экологиялық мәдениетін қалыптастыруының негізі - білім болып
табылады. Оқушы оны ... ... ... ... өз ... елі,
жері туралы кітап қорларынан оқып үйренеді. Білім – адамның ... ... ... заңдарды, қағидаларды түсінуі, есінде
сақтауы және қайта жаңғыртуы. Табиғат пен қоғам жайында ғылымда ... ... ... ... жеке ... ... оқу ... меңгереді
және оны өмірде тиімде етіп қолдана алады.
Іс-әрекеттің – практикалық қатынас ақиқатқа ... ол – ... ... қалыптаспайды.
Тәрбиедегі табиғатқа сәйкестік идеяларында жаңа ... ... ... ... ұжымның алдына қойылатын негізгі міндет
– оқушыладың экологиялық мәдениетін ... ... ... мен ... түп ... адам баласының табиғаттың
қарапайым даму, зат және энергия алмасу заңдарын, оның ... ... яғни ... ... негіздерін оқып-үйренбеуі болса керек..
Кейінгі кезде дүниежүзілік мағынадағы мәселелерге көп ... ... ол – ... дағдарыс болып саналатын қоршаған ортаның жағдайының
күрт төмендеуі. Мұндай жағдай қазіргі ... ... ... ... ... қауіптің алдын алуға тиімді жолдар мен құралдар іздеуге итермелейді.
Экологиялық мәдениетті ... ... ... беру жауапты,
алайда тәжірибе көрсеткендей, ол алдына қойылған міндетті жоғары ... Оның ... ... бірі – ... салт-дәстүр,
этникалық табиғатты қорғау әдеттерінде көрінетін және тағы басқа да толып
жатқан этникалық ... ... ... ... ... ... оған
дұрыс деңгейде көңіл бөлмейі. Осы доминатты экологиялық бағыттар негізінде
әр ... ... даму ... ... ... ... беру
жүйесі қалыптасады, ол-қоғам мен табиғат арасындағы экологиялық мәдениетін
қалыптастыруға әсер етіп, экологиялық ... ... ... ... ... ... экологиялық білім беруде, ең бастысы, жеке тұлғаның
экологиялық мәдениетін қалыптастыруда басты мақсатқа қол ... үшін ... ... ... терең орын алған, оның бай потенциялын
зерттеуге деген қажеттілік туындайды.
Осылай ойлайтын адамға табиғат байлығын ... ... оны ... ... ... ... тән, ... қорғай отырып пайдалану,
табиғатқа деген жауапкершілік көзқарас пен экологиялық жауапкершілік тән.
«Экологиялық жауапкершілік» түсінігінің мағынасын аша ... ... оның ......... ... екенін
көрсету керек, ол ең бірінші, жеке тұлғаның табиғатқа деген жауапкершілікті
көзқарасы кезінде, ұқыптылығы мен үнемшілігі ... ... және ... ... сақтауы арқылы көрінеді [76].
«Экологиялық жауапкершіліктің ... ... ... ... болып табылады, ол нақты ғылыми және гуманитарлық түрде
болады» [74].
Кең көлемді әлеуметтік мағынада қарағанда, ... ... ... ... жеке ... әрекеттеріндегі нормаларының
талаптарын, принциптерін ... ... ...... ... Ол – адамның өзін-өзі дұрыс ұстамаудан туындаған
әртүрлі ... көре ... ... ... ... қандай да болмасын адамға деген қандай да бір ... ... ... Ол, ең ... ... жеке тұлғаның әрекетін
көрсететін, қоршаған ортаға деген қандайда бір зиян келтіруден және ... зиян ... ... алатын моральдық-психикалық нормативтік
принциптердін және талаптар ... ... ... А.Н. Захлебный айтқандай, ... ... ... ... жеке ... ... қасиеттерін көрсетеді:
1) жеке тұлғаның қоршаған ортаға деген өзін-өзі сәйкес қоғамдық
моральдық нормаларға сәйкес жауапкершілікпен ұстауы:
2) экологиялық сауатты әрекеттер ... ... ... өмір ... ... ... жоқ адамдарға шыдамсыздық көрсету.
Жеке тұлғаның, осы маңызды психикалық қасиет ... ... ... өз ... ... ... ... қабылдауы. Сонымен, біз басқа бір экологиялық мәдениетті жеке
тұлға қасиетімен – экологиялық сеніммен бетпе-бет ... ...... ... ... ол – табиғатты
қорғау міндеттерінің маңыздылығын түсіну және осы салада жаңа білім алуға
деген талпыныс» [77].
Сонымен, экологиялық ... беру ... ... ... жергілікті жердің
жеке әлеуметтік-тарихи мәдениетін меңгеруге әсер етуі керек.
Философиялық, педагогикалық, психологиялық нақты ... ... жер ... ... ... ... ... өмір сүруінің теріс
әсер ету жақтары ... ... ... тұтынушылық қарым-қатынасының
өсуімен көрінуде.
Осындай қарым-қатынастардың тамыры «адам – қоғам – табиғат» жүйесінде
жеке тұлғаның мәдениетінің көрінісі ... оның ой ... ... ... және аталған мәселелердегі ... ... ... мен ... ... экологиялық жауапкершілік,
экологиялық сенім қазіргі заманғы адамның экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... нақты құзырында,
атап айтқанда, экологиялық білім беруде жатыр.
Динамикалық түрде дамып келе жатқан ... ... ... берудегі
экологиялық білім беру, тәжірибе көрсеткендей, қоғамның ... ... ... ... Оның ... себебтерінің бірі нақты
географиялық теорияны оқуымен қатар білім ... ... ... ... ... ерекшелігі, нақты этникалық ортада билік құратын ұлттық
тәрбие мен білім берудің ... ... ... ... ... ... арттыруға бейім, оны тереңірек түсінуге, осыған
сәйкес қандай да ... ... ... ... ... ... әсер ... бағытталған.
1.2 Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... білімдерін және
іскерліктерін қалыптастыруда мектеп оқу– тәрбие үрдісінің мүмкіндіктері
мол. ... ... ... тек жаратылыстану пәндері
сабақтарында ғана ... ... ... ... ... ... тыс ... да жүзеге асырылады.
Сондай-ақ мектептегі өлкетану жұмыстарында оқушыларының табиғаты
қорғаумен байланысты ... ... мен ... ... және ... бағыттарын қарастырамыз.
Оқушылардың жергілікті, нақты экологиялық ... ... ... ... ... өз бетінше іс-әрекеттері олардың табиғаты
қорғау туралы білімдері мен дағдыларын жоғары сапалық деңгейге көтереді.
Бірақ, ғылыми талдау және ... ... ... ... ... беру мен оларды тәрбиелеуде әзірше күтілетін нәтижелердің
тиімділігін көру ұзаққа созылатын процесс, нәтижесін байқау ... ... ... ... ... теория жүзінде, нақты экологиялық
мәселелерді практика ... ... тыс іске ... ... экологиялық өлке танудың мақсаты мына міндеттер арқылы
нақтыланыды:
оқушылардың қоршаған орта туралы ... ... ... ... және ... ... алуы және ... экологиялық
проблемалары;
интелектуалдық және практикалық іскерлер жүйесін қалыптастыру,
жағдайды ... ... өзі ... ... ... ортасын қорғау және
тұрғындардың денсаулығын қадағалау;
экологиялық құндылықтарға табиғатқа, қоршаған ... ... ... ... ... ... беру ... өлкетану жұмысы оқушылардың ... ... ... ... ... ... болып табылады, Оны
ұйымдастырудың қазіргі таңдағы жағдайын қанағаттанарлық деуге болмайды.
Жоғарыда ... ... ... ... ерен де ... ... шығармаймыз, зерттеу жұмысымыз барысында өлкетану жұмыстарының кейбір
бөліктеріне назар аударған кезде ... ... ... ...
мұғалімдердің экологиялық бағыттағы өлкетану жұмысын ... ... ... ... ... ... ... мен
бұл мәселе бойынша қажетті біліктілік дағдылар жүйесіне ие еместігіне
байланысты.
Зерттеліп отырған ... ... ... ... ... жұмысына байланысты қалыптасқан төмендегідей жағдайды
байқауға болады .
- мектеп пен мектептен тыс қоғамдық ... ... оқу орны ... ... ... мен ... салалары бойынша
курстардың дұрыс жолға қойылмауы:
- мектептерде жаратылыстану ... мен ... ... ... ... жеткіліксіздігі:
- экология пәнінің оқу-әдістемелік кешендерде қазақ ... ... ... ... қамтамасыз етілмеуі:
- өлкетану жұмыстары бойынша білім мен тәрбие берудің педагогикалық
шарттарының сақталмауы;
- ... ... ... ... т. б.
Көрсетілген аздаған кемшіліктердің шешімін табуда қазақ ... ... ... ... ... пайдалану арқылы жүзеге
асыруға болатынын қоғам талабы дәлелдейді.
Әр халықта халықтың өмір сүру барысында қалыптасқан жасөспірімдерге
білім ... ... ... ... ... бар, оған ... қалыптасу барысындағы жергілікті этногеографиялық ерекшеліктері
кіреді. Жас ... ... ... беру ... мен ... «халықтық
педагогика» термині арқылы немесе этнопедагогика ... ... ... ... ... ... ... бөлігі
ретінде және халықтың этникалық мәдениетінің көрінісі ретінде болады.
Көптеген ... ... ... ... ... педагог-ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты көптеген
зерттеулерден өз ... ... ... ... ұжымдық халықтық
шығармашылықтың құрамдас бөлігі ... және ... ... ... ... ... ... педагогикасы ертеректе пайда
болған ол сол халық қанша өмір сүрсе сонша уақыт өмір сүріп келе ... ... ... ... кезде «Халық педагогикасы» деген
ұғымды әр қырынан ... ... ... ... тән ... ... ... жинақтаған педагогикалық мол тәжірибесі, халықтың ойлары мен іс-
әрекетінің жинағы, халық тәрбиесі туралы ... ... ... - ... ... ... қандай да болсын халықтың педагогикалық ғылымның
патриархы өз жұмыстарын халық педагогикасына ... ... ... ол
халықтың идеалын дамыта, табиғатты танушылығын тәрбиелей ... ... беру және ... беру ... ... педагогика құндылықтарын
пайдалана отырып, өз педагогикалық тәжіртбелерінде халықты ең жоғарғы
парасат ретінде ... ... өз ... ең бірінші болып
халық байлығына көз жүгірткен. Ұлы чех педагогінің шыңы өз халқының ... ... мен оны ... және ... ... ... ... тәрбие беру тәжірибесін жалпылай отырып Я.А.Коменский сол ... «Ана ... ... ... жасаған [78].
Отандық педагогикаға «Халықтық педагогика» терминін ... ... ... ... байланысты. К.Д.Ушинскийдің ойынша
халықтық педагогика, педагогиканың ғылым ретінде ... ... ... ... ... ... Ушинскийдің ойынша барлықтарына тән жалпы туа біткен бейімділік
бар, оған ... ... беру ... ... ... ол ... ... жүрген
халықтығымыз.К.Д.Ушинский халықтық сезім әр адамның бойындағы күшті әсер
ретінде барлық қасиеттілердің жойылуы ... ол ең ... ... ... ... ... 20-30 ж.ж. халықтың педагогиканы зерттеу көптеген ғылыми
жұмыстардың басталуынан көрінді. Аталған мерзім атақты ... ... Г.С. ... ... ... ауыз ... ... барысында ол халықтық педагогиканы оқытудың
гуманистік приципін ұсынды, ол оны бала ... ... ...... жаңа ұрпақпен бірге пайда болатын өмірге деген,
тәрбие мен білім беруге деген өзіндік ... бар ... ... көрсетілген т.б. Олардың өзара бірігуі мен ... ... деп ... [80]. Виноградовтың ойынша халықтық педагогика «жүйе
ретінде емес ол білім мен дағдылар бірлігі ретінде». ... ... ... сөз ... педагогикалық теория туралы сөз болмайды тек
педагогикалық тәжірибе туралы ғана сөз ... ... ... ... жаңа ... ресейлік ғалым
Г.Н. Волков педагогика ғылымына енгізді. ХХ ғасырдың 50 ж екінші жартысында
халық педагогикасының ... ... ... Г.Н.Волковтың еңбектерінде
көрінді, ол өз еңбектерінде осы мәселені қалай көретіні туралы ... ... ... оны бір ... ... берудің мақсаттары мен
міндеттері, жолдары мен әдістері құралдары, педагогикалық ... мен ... және ... ... жеке ... ... ... халыққа жақын қасиеттер ретінде қарастырады», екінші жағынан
- «балаларын мектепте оқытуға мүмкіндігі жоқ еңбек ... ... ... болды. Г.Н. Волковтың айтуынша «халықтық педагогика ол
педагогикалық мәліметтер мен ... ... ... оның
халық ауыз әдебиетінде, салт-дәстүрлерінде, балалардың ойындарында ойыншық
түрлерінде т.б. сақталып қалғаны» [81]. Г.Н. ... ... ... ... өзі тек қана ... ауыз ... ... зерттеулер негізін көрсетеді» [81]. Этнографиялық
материалдарды педагогикалық зерттеулерде кеңінен ... ... ... ... «этнопедагогика» терминін қолдануды талап етті [81].
Өткен замандағы ойшылдардың ... ... ... ... болмысқа» негізгі әсер фактор жергілікті жердің ерекшелігі
(географиялық, ... ... т.б.) ... ... ... факторлары бар екенін айтады.
Әр халықтың салт-дәстүрі ең маңызды ... ... ауа ... ... киім үлгісінен, сенім мен түсініктен барлық себептер мен
салдардың себебі – климат ... жер ... ... ... ... өмір сүру ... ... табады. Ол салт-дәстүр тереңнен
шығады да ... ... ... ұрпаққа, атадан балаға беріліп отырады. Ол –
халықтың сыртқы келбетін көрсетеді, онсыз халық бет ... ... ... ... жоқ халық [82].
Осы ғалымдардын көптеген жылдардағы зерттеулердегі олардың халықтар
психологиясы физико-географиялық жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... су ... ... өсімдіктер әлемі
т.б.), олар – қандай да бір этностың осы жерлерде өзіндік ерекшелікпен ... ... ... ... сәйкес этнос өзіне тән әлеуметтік
физиологиялық сипат ... ... [83] ... ... пен ... ғаламдық
флуктация мен биологиялық энергияның өзара әсері ноосфера қалыптастырады
(сана ... ол ... ... ... әсер ... ... өмір сүру ... бола отырып және оның негізгі өндіріс
негізі бола отырып, сол ортада өмір сүріп жатан этностың табиғи ... оның ... ... әрекеттеріне және этникалық топтың
құрылуына, оның психикасына әсер етеді.
Этнос пен қоршаған ортаның өзара әсері туралы мәселені ... ... ... ... пән ... экологияда қарастырады. Этникалық
экология, біз таңдаған аталмыш диссертациялық зерттеудің негізі ... ... ... ... ... ... ... жұмыс барысында нақты зерттеуге мүмкіндік береді.
Этникалық экологияны ғылыми пән ... ... ... «ол ... адам ... тоғысында орналасқан (әлеуметтік экология), ол
этнографиямен, этнодемографиямен және ... ... ... ... пән ... экологиямен тең, ол орта
ағзаларының өзара әсерін зерттеуді басты ... ... ... ... ... экология адамзатты әлеуметтік-биологиялық ерекше өмір сүруші және
ең бірінші этнопуляциялық топтарды құру барысында әлеуметтік фактор құрушы
ретінде қарыстырады, өмір сүру ... ... емес ... болып
табылатын мәдениет салт-дәстүрінің маңыздылығын, өмір сүру ... келе ... ... пен адамға тән ұжымдық шаруашылықтың маңыздылығын
көрсетеді [84].
Этникалық экологияның негізгі міндетіне ... ... өмір ... ... ... ... ... табиғи әлеуметтік-
мәдени жағдайды, сондай-ақ этностардың өмір сүріп ... ... ... ... ... әсерін, экожүйенің заңдылықтарын жатқызуға болады.
Этникалық топтардың өмір сүру ерекшеліктерін зерттеу барысында ... ... және ... (рухани) жақтары, популяциясы
ерекше қаралады. Оған адамдардың шаруашылық әркеттерімен байланысты болатын
материалдық мәдениеті (тамақ, ... т.б) ... ... ... және ... медицинадағы экоботаникасы жатады.
Сонымен қатар адамдардың жеке және топтық деңгейде ... ... және ... ... ... ... бастан кешудің дәстүрлі әдістері жатады.
Жоғарыда айтылғандарды қортындыласақ, адамның табиғатпен өзара әсері әр
ұлтта өзіндік ерекшелік арқылы ... ол өмір ... ... саласынан
көрінеді. Осыдан шыға отырып «этностың табиғатқа қарым-қатынасы» мәселесін
қарастыра келе, ... ... ... «екі ... ... ... ... Ол өз кезегінде «этнос пен оның өмір сүру ... ... ... жүйе ... қарауға» мүмкіндік береді [85].
Бұл жерде мына фактіні айтып өту керек: қоғамдық-тарихи даму процесінің
барлығында қоғам өмірінің ... ... ... ... ... ... даму ... табиғаттың социумға «нақты әсері»
ептеп әлсіреп отырды. Алайда ... даму ... ... ... ... ... оны ескермеуге болмайды.
Сондықтан табиғатты қорғау ... ... ... ... ... ... ... керек. Ол әр халықтың салт-дәстүр әрекеттері
барысында, әдетте «экологиялық ... ... етіп ... ... болатынын көрсетеді және «қандай да бір халықтың өмір
сүру ортасынан этникалық түрде жат шаруашылық әрекеттерін ... ... ... ... ... әкеп ... ... айтылғандарға сүйене отырып, экологиялық білім
берудің ... шешу және ... ... мәселелерді жою біздің
ойымызша, ғасырлар бойы жинақталған, халық педагогикасындағы эмпирикалық
тәжірибеге сүйенген және ... ... ... табиғатты
пайдаланудағы этникалық салт-дәстүрді есепке алмайынша мүмкін емес.
Г.Н.Волков айтқандай, «этникалық мәдениет пен ... ... ... - ... ... ... болып табылады. Экологиялық ... ... ... ... ол жеке ... қалыптастыру
барысындағы қорғау, сақтау, үнемдеу негізгі анықтаушы ... ... ... ... ашып ... болса, халық педагогикалық тағылымдарды, бүгінгі таңда білім
берудің ... ... жас ... ... ... ... өлкетану маңызды, күшті құрал болып отыр. Өлкетану жұмыстары
оқушылардың қоршаған дүние құбылыстары мен заттары туралы, ... ... ... жайлы айқын түсініктерін қалыптастыруға
көмектесіп, пәнге ... ... ... ... ... ортаға тікелей бақылау жасауға мүмкіндік береді. Ол туған өлке
табиғатын, оның байлықтарын, даму зандылықтарын, ... ... ... ... түрлерін және олардың байланыстарын ұғынуға көмектеседі. Оқу-
тәрбие үрдісінде өлкетану материалдарын пайдалану арқылы оқушылар тек ... мен ... ... қана ... ... ... мен әртүрлігі,
дамудың үздіксіздігі, өзара байланыс пен ... ... ... мен ... тұратындығын танып, дүниетанымдық көзқарастары
кеңейеді.
Халық өз дүниетанмын, салты мен дәстүрін, ғұмырлық тарихын ең ... ... сол ... ... ... ... Бұл орайда, баға
жетпес байлық, құнды да мазмұнды дерек көзі-фольклор.
К.Ж.Қожахметованың ... ... ... ... [20] атты еңбегінде білім беру жүйесіне байланысты қазақ халық
педагогикасының ... өте ... ... ... ... ... ... халықтық білімдер жатады. Халықтық
білімдер ... ... мен ... ... жолмен бақылау
арқылы жинақталған, практикалық іс-әрекетте қолданылатын дәстүрлер мен
білім кешені жағдайына ... ... ... ... дамуына географиялық
және ауа райы жағдайына ықпал етеді. Адам өзі тұрып ... ... ... ... де, өмір ... ... білімді меңгереді.
Халықтық білімді оқып үйреніп халық медицинасы, халық календары, халық
метрологиясы, ... ... ... ... ... ... де,тағы басқа халықтық өмір құбылыстары, біртұтас дүниені
құрайтын халықтық материалдық және рухани мәдениетті атқаратын ... ... ... ... білім рациональды білім және иррациональды білім болып екіге
бөлінеді.
- Рациональды білімге күнделікті тұрмыста қоғамның дамуына білім ... ... ... ететін жағымды білім, білік, технология жиынтығы
жатады.
- Табиғат туралы ... ... ... ... уақытты білу
жыл мезгілдерін айыру, жер жырту, жерді игеру, қазақ календары т.б).
- Тәрбиеге ... ... ... білу ... ... ырымдар,
тәрбиелік дәстүрлер, салт дәстүр, ритуалдар, бата, тілек, т.б).
- Ал иррациональды білімге мифология ... күн ... ... ... жын-перілер) жатады.
- Анимистикалық және тотемистикалық ... ... ... ... ... ... ... сыйлау).
- Діни түсінік және сену, (тасаттық беру, құрбандық шалу, ... көз тию, ... ... түс ... ... ашу т.б.).
Фольклор сонау көне заманнан бергі даму тарихын тұтастай алғанда ... ... даму ... ... қабысып жатқанмен, қазақ деген
халықтың қалыптасып, дамуындағы түрлі тарихи жағдайларға сәйкес өзінше
ерекше ... ... Бұл ... ... мен ғалымдарды, халық
өмірін зерттеуге, ... ... ... ... ... ежелден
қызықтырып, толғандырып келеді. Қазақы отбасы ... ... ... ... әлі толық жүйеленіп, бүгінде
ғылыми тұрғыдан жете сараланбағанмен, сандық ауқымы жағынан ... ... ... ... ... ... ... фольклор болумен қатар, халық
тарихының дәстүрлі дүниетанымының жинақталған алтын қоры, халықтың рухани
жан ... ... ... қатар, ол өткеннің елесі ғана емес, бүгінде
халық тұрмысында өмір сүретін, көркем өнердің ... ... ... ... жас ... Фольклор - кез-келген халықтың рухани
мәдениетінің шыңы. Фольклор-ағылшынның folklore деген ... ... ... ... ... [86]. ... ... даму үрдісіне орасан үлес ... ... ... [3], ... [4], Ш.Уәлиханов [5], В.Радлов [87],
Г.Потанин [88], Ә.Диваев [89] еңбектерін ерекше ... ... ... ... ... «халықтың жаны, ұғымы, салты мен
әдебі, өмір ... ... ... қазақ және қырғыз фольклорын
алғаш рет казақ және қырғыз тілдеріне жазып алып, ... ... ... ... ... ... ... әндері,
жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегілер, батырлар жыры үзінділерінің көптеген
түрлерін енгізген [4]. Ол үшін фольклор келешек ... ... ... ... ... ... ... нәрі мен шығармашылық көзі
ретінде қарады. Бір жағынан, ол ... ... ... ... мен ... ... ... пайдаланды,
екінші жағынан, кейбір мақалдар мен мәтелдерді, афоризмдерді ағартушылық
және гуманистік тұрғыдан талдады. В.В.Радов, ... ... ... ... ... ғылыми бағыттылығымен
ерекшеленеді. В.В.Радлов тіл маманы ретінде ... ... ... ... ... ... ... мен бұрмалаушылықтарды да
естігені бойынша жазып ... ... ... ... ... ... бойы
қазақ ауызекі әдебиеті шығармашылығын жинау, жарыққа шығару және зерттеумен
айналысты. Осы тұрғыдан келгенде аңыз-фольклор жанрының табиғаты ... ... ... (парсының) сөзінен шыққан. Аңыз-халықтың наным-
сенімінен, қиял-арманынан туған. Осыған орай, онда фантастикалық элементтер
мол. Аңыздың мазмұны ... ... ... ... ... ... дерегі
жоқ, қиялдан туған қызық ғажайып оқиғаларға құрылады. Қазақ фольклорындағы
аңыз мазмұны, тақырыбына қарай шартты ... ... ... а) ... жер, су, ... ауыл ... б) ... ру, тайпалардың шығу
тегіне байланысты аңыз; в) діни-мистикалық; г) ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Нақтылап айтқанда, көне заманнан келіп жеткен әдеби мұраның ... ... ... алып, қалың жұртшылыққа ұсыну, сан ғасырлар бойында ... ... ... ... ... мәдениетіміздің ықылым игілігі деп
санау қазір ешкімді таңдандырмайды. Ықылым заманнан ... ... ... [91], Төле би [90] т.б. ... табиғат Ананың бар
байлығын пайдалана отырып, оны қадірлеп-құрметтеу, сақтап-қорғап ... ... ... ... ... ... тарихи мұра болып табылады.
Осы орайда, ... ... ... Қорқыт ата
жасөспірімдерді тәрбиелеудегі құнды еңбектермен танымал. ІХ ғасырда ... күй ... ... ... ... ... ... іздеп желмаямен жер
жаһанды кезіп, еш жерде тыныштық таппаған деседі. Көзі тірісінде ... ... ... аты ... ... Ол туралы аңыз, оның дүниеге
келмеген көздерінен басталады ... ... ... ... ... үш жыл ... жыл сайын толғатып, жеңілдене алмай жүрген ана
бойына бала біткеніне үш жыл ... сәті ... тер ... бойын
кернегенде, жалбарынып тәңірге көздің жасын ... ... ... ... ... жел ... аспаннан селдетіп жауын жауады. Қара
түнектен қаптаған қара жауынға ... ... мен Сыр ... ... ... ... ... аталған.
Қорқыт туар кезде Қараспанды су алған,
Қара жерді су алған.
Ол туарда ел қорқып
Туғаннан кейін қуанған,-
Деп ... ... ... орай ... күн бойы дамылсыз соққан дауыл дүниені дүрілдетіп, дүлей күш жер
басқан тірі пенде мен жан-жануарды қатты ... ... ... ... ... аты Қорқыт болған. Ол туғанда жайма шуақ ... күн ... ... ... ... түскен» [92].
Қорқыт ата өз жырларыңда нақты тарихи деректерді негізге ала отырып, өз
өмірбаянының ... ... ... ... ... құбылысына
сәйкестігін дәлелдейді. Қай жырын алсақ та, тәрбиелік құндылығы жоғары,
олардың ... ... ... ... ... ... ... ақыл-
парасаты жеткіншектерге үлгі болуымен бірге экологиялық ... ... ... екінші ұстазы атанған Әл-Фараби - ұлы
ойшыл, астроном, табиғат зерттеушісі, ... ... ... педагогикалық ой-пікірлердің философиялық тұрғыда дамуының мөлдір
бастауы ғұлама ғалым Әл-Фарабидің мұралары болып табылады. Мәселен, «Адам
ағзалары ... ... ... ... «Темпераменттер туралы» т.б.
еңбектер жазған. Онда: «Адам баласы жаратылыстың, бүкіл жан иесі ... ... ... оны ... ... ... түсіндіреді.
Данышпан ойшыл өз еңбектерінің көпшілігін ұстаздық тұрғыда, тәлім тәрбиелік
мақсатқа орайлыстыра жазған. Оның оқу-білім, ... ... ... ... ... ... бір арнасы бар. Ол-адамды адамгершілікке,
ізгілік қасиеттерге баулу мәселесі. Ғұлама оған жетудің басты жолы адамның
өзін, қоршаған дүниені, табиғат ... ... ... деп ... ... деген қайырымдылығын, қамқорлық сезімін, аялы
алақанын, ... ... ... ... ... ... ... сонау
Қорқыттан кейінгі аты аңызға айналған адам - ХV ғ.өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... «жерұйықты»
іздеп шыққан Асан ата төңіректің төрт бұрышын шарлайды. ... ... ... ... ... көріп, әр жердің ерекше қасиетін өзінше
бағалап, өсиет сөздерін ... ... «қой ... ... ... ел анасы, ру таласы жоқ, қойны-құт, ... ... ... ... ... ... бел ... Ұлытауға жеткенде дүниеден
қайтады. Оның іздеген «жерұйығы» малға да, ... да ... ... тату ... ... ... бар жер еді. Алайда осындай
жерді өзі үшін емес, жұрты үшін іздеген Асан ел қамқоршысы болып саналады.
Жырау өзінің толғау-жырларында жақсылық пен ... ... ... ... ... қадірін түсініп, ұғынып, ел басына күн туса, қорғай білуге
үндейді»,-деген [92].
Ыбырай Алтынсариннің жыл ... ... ... мәні ... көп. ... ... атты ... «Сәуірде көшірілер рахмет
туы» деп басталуында да мән бар. Мұнда Ыбырай жаңа жыл басы - ... ел ... ... бір ... ... ... алып ... Мал
баққан көшпелі халық үшін бұл кезең аса қуанышты екені түсінікті. «Жуанның
жіңішкеріп, жіңішкенің үзілген» тұсында келетін сол ... мал ... аққа ... нақты баяндалған. Бұл орайда, ақынның табиғат
көріністерін адам өмірімен астастыра бейнелеуін де тың бастама, сәтті ... жөн. ... ... әсем де сұлу ... өмір шындығымен
астастырыла берілген.
Табиғат суреттемелерін жеке алып шындық күйінде шебер бейнелеу Ыбырай
мен Абай шығармаларында көп ... ... де үлгі ... ... болғандықтан, жаз бен қыс, күз бен көктем сияқты ... ... ... ... ... ... ... да заңды [4].
Әр заман адамзат баласына жаңа мақсат, тың талаптар қойып отыратыны
белгілі. Адам бойындағы ізгі ... ... ... ... шығармалар
арқылы қалыптасады. Олай болса, оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... мүмкіндігі зор, оны
тиімді қолданудың пайдасы көп.
Балаларды табиғатты қорғауға үйрету негізінде Ы.Алтынсариннің әр алуан
әңгімелері табиғат құбылысы мен оған ... ... ... ... ... ... құбылыстардың ман алуан болып келетіндігі секілді
соларды ұғып түсіндірудің де ... ... ашып ... ... түсінік-
танымында кісінің жас ерекшелігі мен кәсібі, күн-көріс, тіршілігіне қарай
сан ... ... да ... ... ... әсем ... ... жас ұрпақты тәрбиелеуде
Абай өз өлеңдерінде табиғат пен адам өмірін тұрмыс-тіршілігі ажырамастай
тұтастықта қарастырады. ... жан ... ... де ... ... жоқ ... және ... дейінгі қазақта табиғаттың
белгілі бір сәтін, көрінісін немесе ... әр ... ... жеке ... жазу ... ... ... туындылардың бірі- «Жазғытұрым» өлеңі.
Көктемнің жазға ұласар шағындағы қазақ ... ... мен ... ... де ... өзгерістер жайын суретті тілмен, қуанышты
көңіл-күймен жырлайды. ... ... ... ... ішінде
«Желсіз түнде жарық айдың» орны ерекше. Абайдың «Жаз», ... ... ... ... құлпырған әсем өлеңінде табиғаттың осы
мезгілге тән ... ... бай ... ... ... көшіп
қонғандығы көңілді көрініске толы салтанатымен байланысты жырланады.
«Күркіреп жатқан өзенге», ... ... ... деп ... ... қос
жолдың өзінен-ақ бүкіл бір өңірге жан бітіп, ата-бабаларымыздың жүздеген
жыл бұрынғы өмірінің бір көңіл ... ... көз ... ... ... Күзгі жабырқау, сұрқай да суық табиғатқа тәуелді қырдағы
елдің ... ... өзі ... күзгі дала келбетінің де, қазақ ауылдары
қам-қаракетінің де мәнді көріністері ақын көзінен қалыс қалмаған. Негізгі
күн ... мал ... ... жайын ойлаған көшпелі қазақ елінің қалың
қар, қақаған аяз, ақ түтек бораннан көрген азабы аз ... Ұлы ... адам ... адам ... суреттеуі - оған дейін болмаған
жаңалық. Ақ киімді, ақ сақалды, үсті-басы ақ ... алып ... ... ... жері ... ... қалды. Әрі сондай қорқынышты болса, әрі
сондай әсерлі, бейнелі. Табиғаттың мұндай сұлулығы, қоршаған ... ... ... ... әсері назардан тыс қалмаса керек.
Бар дейсін бе өмірде азап ондай!
Дүние азса ол енді азады оңбай!
Адам таза ... ... ... таза ... Қ.Мырзалиев табиғаттың болып жатқан
өзгерістерін жаны ауыра өз жырларына арқау еткен. ... ... ... осы өлең ... да ... қамтылған. Ақын айтпақшы, табиғат
таза болмай, адам таза болмайды. Ел мен жер, ... ... мен ... ... ... мен ... ... - біздің басты байлығымыз. Жер,
су, ауа - адам ... ... ... мұра ... келе ... ... Міне, осы қазынаны аға ұрпақ өкілдері, жас ұрпаққа көз қарашығындай
сақтап, ел ... ... ... ... Адам табиғатқа тәуелді. Табиғат
адамды тудырған болса, адам ... ... ... ... ... [92] ... ... бастау
алған Ыбырай [4], Абай [3], Шоқан [5], шығармаларының тәрбиелік мәндігін
жоғары бағалау арқылы жалғастық тапқан XX ... ... ... ...... ... [94], ... [7],
Ж.Аймауытовтар [95]одан әрі жалғастырған. ЖЕР-Ана, алтын бесік туған жер,
қоршаған ортаны аялау, қадірлеу күн өткен ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың өзін қайта түлететін ұрпақпыз. Жер, су, ауа - ... ... ... мұра болып келе жатқан мол қазына. Әрбір ағашты,
әрбір бұлақты, жалғыз дәнді де ... ... ... ... ... ... ... анасы - жер. Жерді күтіп-баптай
білу,оның ... ... ... ... ала ... ... пен
қоршаған ортаны түлетіп, гүлдендіре беру өз қолымызда.
Ұзақ жылдар бойы «ұлтшыл»деген айып тағылып, жазықсыз жапа ... ... бірі ... ... көне қазақ топырағында
педагогика, психология саласында қалам тартып құнды-құнды ғылыми-зерттеу
еңбектерімен дараланған ірі ... Ол ... ... ... ... ... ... таныстыру жұмысының бағдарламасын қайта
құрып, оны бір ... ... ... ... ... «Табиғаттану пәні
бойынша мектеп бағдарламасын балалардың ұғымына лайықтап, төңіректегі
өмірді, табиғатты бала өз бетімен ... ... ... ... ... Сонымен, біздің ұстанатын жолымыз бастауыш мектептің бағдарламасын
бұрыңғыдан өзгертіп, жергілікті табиғат жағдайын жалғастырып, өлкетану,
отантану ... алға қою ... ... ... мәселені жүзеге асыру мақсатында
оқытуды күнделікті ... көз ... ... өміріне жақын
табиғат құбылыстарынан бастау керек дей отырып, ол үшін әрбір мектеп
жанында ... ... ... ... пікірін былай білдіреді: «Балаға ең
қымбат нәрсе-туған жері, туған жерінің табиғатын, оның құбылыстарын ... ... ... ... жүйесі өмірге, табиғатқа терең ... ... ... ... ... ... ... көзбен қарауға
үйретеді. «Жазушы-ғалымның осы орайдағы ой-пікірлерінің тұжырымы - қоршаған
орта. Дүниетану арқылы жүзеге асырылған тәрбие жас ... ... ... ... тәрбиенің бастау-бұлағы болатындығы [95].
Қазақстанда педагогика мәселесіне назар аударғандардың бірі ... ... еді. Оның ... /1922/ атты оқу ... бала ... арналған тұңғыш оқулық болып есептелді. Онда
ата-ана мен тәрбиешілерге, балаларға ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдері туралы ақыл-кеңестері беріледі.
М.Жұмабаевтың пікірінше, бала қоршаған табиғатты тану үшін, оның ... ... ... ... ... тату, сипау анализаторлары қатысуы
керек. ... «Бір ... ... сыртқы сезімдердің қөбі
қатынасса, ол зат ұмытылмайды. Балаға бір нәрсені білдіру керек ... ... ... ... Заттың түрін де көрсет. Дыбысын да естірт. Ұстатып
та көр, иіскет, дәмін татқыз, суретін да салғыз. Баланың жаратылысының ... ... Бала ... ... ... ұстағысы келеді. Естігенін
ұстап, дәмін татқысы кееді. Осы ... ... ... ... ... ... ... сыртқы сезімдер арқылы айналаны қоршаған орта мен
жан-жануарға деген бүлдіршіндер ынтасын ... ... ... Табиғат
құшағында туып өскен суреткер одан көркемдік ләззат ... ... ... ... ... бейнелеп тануға құштар. Ақын ... ... ... ... ... айтпай-ақ түсінуге болады.
Біз қазақ даласының табиғат көркін, жыл мезгілін Мағжанның қаншалықты ... мен ... ... ... ... қызыға оқып, мақтан
тұтамыз. Ол табиғат әлемін адам көңіл-күйімен астастырып суреттеуге шебер.
Қазіргі кезенде ... ... ... ... С.Қалиев те өзінің «Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі
көрінісі», «ХV-XIX ғғ. Ақын жыраулар поэзиясындағы ... ... ... ... ... мен ... еңбектерінде
халықтың ғасырлар бойы ұрпақ тәрбилеу мәселесіне негізделген ... ... ... ... күні ... ... еңбектер-білім беру
мекемелерінің халық педагогикасы бағытында оқытылып жүрген тың дүние.
Қ.Н.Сарыбеков «Қазақтың табиғат қорғау дәстүрлері» ... ... ... ... мектепке қолданылуы жүйесін ашып көрсетті.
Қазақ халқы салт-дәстүрлерінің топтасуы: бала тәрбиесіне ... ... ... салт-дәстүрлер; мәдени әлеуметтік салт-дәстүрлер.
Осының барлығы табиғат қорғау дәстүрлерін құрайды. Өлі табиғатты ... және тірі ... ... ... деп ... ... қарастырады.
Табиғатты қорғау дәстүрлерінің мектепке қолдану жүйесі туралы баяндайды
[59].Бұл дәстүрлік мәселені мен өзім тәрбие алған ... ... ... ... ... ... мысал келтіріп, ойымды нақтылы
дәлелдейін.
Зиялы ғалымдардың еңбектерінде туған ... ... және ... ... ... зерттеудің жолдары мен
әдістері, өлкетану жұмыстары туралы мәселелер қарастырылады. Бүгінгі таңда
білім берудің сапасын көтеруде, жас ... ... ... ... ... ... күшті құрал болып отыр. Өлкетану жұмыстары
оқушылардың қоршаған дүние құбылыстары мен заттары туралы, олардың ... ... ... айқын түсініктерін қалыптастыруға
көмектесіп, пәнге деген қызығушылықтарын арттырады. Өлкетану ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді. Ол ... ... оның ... даму ... ... ... ... шаруашылық түрлерін және олардың байланыстарын ұғынуға көмектеседі. Оқу-
тәрбие үрдісінде өлкетану материалдарын ... ... ... тоқ нақты
білім мен ұғымды меңгеріп қана қоймай, дүниенің біртұтастығы мен әртүрлігі,
дамудың үздіксіздігі, өзара ... пен ... ... ... мен құбылыстардан тұратындығын танып, олардың дүниетанымдық
көзқарастары кеңейеді.
Халқымыздың табиғатпен етене ... оны ... ... ... ... айтылатын ананың әлдиімен құлаққа әбден сіңіп ... ... ... ... ... ... ... деген
табиғи тенеулерден де анық көрінеді. «Өркенің өссін, көсегең көгерсін»
деген ақ тілекті сөздер де ... ... ... ... ... «Бұтақты
сындырма», «гүлді үзбе», «көкті таптама» деген сөздер бала ... ... ... ... Ертедегі табиғат жайындағы нақыл сөздер, ... ... мен ақын ... ойлы ... ... тәрбие беруде
және жастардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда өте құнды құрал болып
саналады. Ертеден қалған өсиет сөздерде «көзіңді қалдыр - ... ... ... ... қалдыр - жақсы істен мұра шаша жүр, өзіңді қалдыр -бақша өсіріп
жаса нұр» ... ... ... ... ... ұрпағыңа өлмейтін мұра
қалдыр деген түйін айтады. Сонда «сенің қолдан ... ... ... ... - ... ал жасыл орман - құнарың болмақ»деп халық артына өсиет
қалдырған.
Табиғатты қорғау, аялау-барша адамзат ... ... Әр адам ... ... ... ... ... қажет, сонда ғана табиғат, Отан
көркейіп, жасаратындығы ақиқат.
Біз табиғаттың өзін қайта түлететін ұрпақпыз. Жер, су, ... ... ... мұра ... келе ... мол ... ... ағашты, әрбір
бұлақты, жалғыз дәнді де ... ... ... болу - ... ... Барша байлықтардың анасы - жер. Жерді күтіп-баптай білу,
оның қойнауынан қазба ... ... ала ... ... пен ... ... гүлдендіре беру өз қолымызда.
Осы орайда қазақтардың наным-сенімі және олардың табиғат ... да айта кету ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан
тәрбиелік ой-санасы ежелгі түркі тайпаларының ... ... ... ... бөліп қарау мүмкін емес. Себебі халық
дүниетанымының өзегі сол көне ... ... ... ұзақ ... ... ... пен патриархалдық-феодалдық қоғамда өмір сүруі қазақ
даласында түрлі наным-сенімдердің ... ... ... ... ... ... ... халқының дүниетанымы да аса күрделі. Әуел баста
олардың салт-санасын ... ... ... ауысқан мифтік,
космогониялық, ... ... ... ... ... ... сол көне ... ислам әсеріне түсе бастайды.
Қазақ халқының дүниетанымын әлеуметтік тұрғыдан сөз еткен С.Ақатаев
қазақ ... ... ... ... даму ... алып ... ... идеялық астарын айқындау арқылы салт-сана,
жоралғы, дәстүр қалай пайда болғанын білетінін айтады. Осы тұрғыдан келсек,
халқымыздың тәлімгерлік тәжірибесін зерттеуде көне ... ... ... ... ... танымдық-тәрбиелік сипатын ашудың маңызы
айрықша болар еді.
Айталық, ... ... мен ... ... ... мәнін былайша
түсіндіруге болады; халық өз ұрпағының ұлағатты, білгір, батыр, ... ... ... өсуі ... оған ... етіп аңыз ... де
бардан құрап, оны сары алтындай сақтап келеді.
Аңыз әңгімелер келешек ... ... ... ... ... ... ... алынады да,оған қиял-
ғажайып сюжеттер қосылып, тыңдаушыны баурап алатындай әңгіме жүйесі ерекше
әсерлі құрылады.
Аңыз әңгімелерінің өзі мынадай топтарға ... 1. ... ... жан-
жануар, жер, су, мекен аттары туралы. 2. ру, тайпалардың шығу ... 3. діни ... ... ... 4.
әлеуметтік утопияға (үміт, қиял) байланысты. 5. тарихи ... ... ... және олардың табиғат қорғаудағы ... ... ... және ... негіздерін табиғат пен
экологияны қорғауда білім беру, халықты табиғатты қорғауға тәрбиелеу,
табиғатты ... ... ... ... және табиғатты
қорғау білімін тәбиелеу жолдары заманның ағынына, ... ... ... ... ... жетегінде келе жатқан мәселе. ... ... мен ... ... Мұнан шығатын қорытыңды: әр
адамның саналы түрде аянбай, табиғаттың тозуына ... тұру ... ... ... ұйымдастыру.
Байырғы қазақ халқы не ... ... ... кешірген, әсіресе
жаугершілік пен табиғаттың қаталдығынан зор зардаптар шеккен. ... ... ... ... ... ... ... қалған. Ол елдің даму
сатысы мен өсу эволюциясы әріден басталады. Әсіресе, адам мен табиғаттың
арасындағы байланысты ... тану ... ... балаң ойларға барған
тұстары да бар. Сол кездің өзінде-ақ біртіндеп дүниенің жұмбақ сырларына
терең шолу ... ... ... есігінде қашан пайда болған, оның
өмір сүруіне белгісіз сыртқы күштің әсері бар ма, жақсылық пен ... пен ... ... пен өтірік адамның басқан қадамымен жарыса,
қақтығыса, қатарласа жүретіні несі, тұрақты сипатын өзгертуге бола ... ... ... бұл ... ... халық көркем қара сөзбен, өлең
сөзбен айтуға тырысқан. Соның бірі - ... ... ... өте ... ... ... ... халық бала секілді бәріне сенеді, ақ көңілділік көрсетеді, яғни
айға, бұлтқа тіл ... Адам ... қай ... қай ғасырда, қай қоғамдық
формацияда өмір сүрсе де, айналасындағы тіршілік атаулы ... ... ... ... ... Ол өз ... айналған ауа мен судың да
тіршілік атаулының ... көзі ... әуел ... ... Сондықтан да
айналасында болып жататын табиғаттың таңғажайып құбылыстарына ғұмыр бойы
табынумен, ... ... ... ... ... Алайда табиғатта болып
жатқан күн мен түннің, қыс пен жаздың, ... мен ... ... ... ... мен ... таулардың атқылауы, дауылдың соғуы, күннің
тұтылуы мен жауын-шашынның болуы, найзағай ойнап, күннің күркіреуі тәрізді
құбылыстардың ар ... ... сыр ... ... ... құпиялар
сырын ашуға, стихиялы апаттарды болдырмаудың амалын тауып, сондай ғаламат
күштерді адам игілігіне жарату үшін іздену ... ... ... келе ... сенімдерінің бірі-сену. «Көкті тәңірі» деп
ұғып, қиын жағдай тап ... ... ... ... «Тәңірім, жарылқай
гөр!» деп жалбарынса, біреуге ризашылығын білдіргенде «Тәңірі жарылқасын»,
«Тәңірі риза ... ... Ең ... қарғаудың түрінде «тәңірі ұрсын», «көк
соқсын» деп теріс бата білдіреді.
Жеті жұт-құрғақшылық, ... ... ... жау-өрт, оба, соғыс, топан
су, зілзала. Сондай-ақ қазақ мақал-мәтелдері арқылы ... ... ... ... ... ... педагогикасының құралдарының ішінде
балалардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда мақал-мәтелдердің ... ... ... түрінде айтылатын философиялық ой түйіндері,
сөз мәйегі. Олар көбінесе өлеңдік ... ... ... ... қара сөзбен, яғни шешендікпен айтылатын мақалдар да бар. ... ... ... ... ... ... екінші бөлімде ой
қорытындысы айтылады.
Ал мәтелдер, негізінен, тұжырым тұспалы өлеңде сыңар тармақты, ... ... сөз ... ... ... ... ... қорғауға байланысты мақал-
мәтелдер мазмұнды, ... ... ... Бүгінгі күнде оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыруда тәрбие ... ... ... ... ... ... ... Алуан түрлі тақырыптарды
қамтыған мақал-мәтелдер көп, оның ... ... ... шығу мүмкін
болмағандықтан, тікелей ... ... ... ... ... көптен шығады, дәрі шөптен шығады», «Ағаш ексең аялап, басыңда
болар саябақ», «Бұлақты жер-тұрақты жер» т.б.
Мәселен, «Басыңды ... ... ... басынды иіп жерден сұра»,
«Жеріңді баптай білсең, астықты қаптай білесің», «Жер тоймай, ел ... ... ... ... ... ... ... нұр алмайынша, жерден
нәр алмайынша, су ішіп, шөл ... ... ... ... заттарды қабылдамай өмір сүре алмайды. Жер тойған соң ғана елді
тойдырады. Оқушыларға топырақтағы тұздалуды, қоректік заттар қорын ... ... ... ... қорғауға баулу және еңбек тәрбиесімен
ұштастығын ... ... ... ... ... ... ана». Жер бетінде не нәрсе өссе де, қандай тіршілік өмір ... ... ... ... ... ... ... деген құрметін, жүрек
сезімін, лүпілін білдіреді.
«Жердің сәні-егін», «Жеріне қарай егін ек», ... ... ... ... жүз ... ... ... –елдің ырысы» деген мақалдардағы
мағына ұшы-қиырсыз жазық далаға егін егу, мал ... ... ... ... ... ақыл-ойды талап етеді. Егін егерде жерді
дұрыс таңдай білу-біліктіліктің ісі, әрине, сонда ғана жақсы ... ... ... ... ... ... ... әкелетінін айтады.
«Сулы жер құрақсыз болмас, таулы жер бұлақсыз болмас», «Тау мен ... ... ... ... ақса, тасты бұзары кәміл», «Тау кезеңсіз болмас,
өлке ... ... ... ... ... ... суы жер бетін
құлпыртып, адам мен жан-жануарға, өсімдік пен ағаштарға нәр, қуат беретінін
баяндайды, балалардың ... ... ... ... ... ... қарап, сол сұлулықты бұзбауға шақырады.
«Су - дүниенің басы», «Балық аулай алмаған суды лайлар», «Сулы жер-шулы
жер», «Судың да сұрауы ... ... ... ... ... ... ... үнемді жұмсау жолдары, кіші өзендердің ағысын үнемі ... ... ... мал ... айналысты, көшпелі мал шаруашылығы жыл
мерзімінің төрт кезеңінен тұрады, қыстау, көктеу, ... ... деп ... қадір қасиетін танытады.
Көшпенділер әулеті ең алдымен жер-ананы аялауда, «Бір қой егіз ... түп ... ... ... дей келе ... ... мал семіреді,
қайырымын тапса, жан семіреді», «Жаман қойшы жайлауын бір күн жейді, жақсы
қойшы ... мың күн ... деп ... ... ... жол ... ... сарылып отырма, жердің құйқасын кемітпе, жерді жаңалап отыр
дейді.
«Төлден мал өседі, шыбықтан тал өседі», «Қой ... ... ... ... ... көркі - жапырақ, адам көркі - шүберек» мал, шыбық
біден үлкен болмайды олар да –тірі ... ... ... етеді.
«Айдай салдың малы өспейді, көре салдың қойы өспейді», «Әңгіме бұзау
емізер, бұзау таяқ жегізер» ... бұл ... ... ... ... әр іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарап, тиянақты болуға
тәрбелейді.
Оқушыларға экологиялық ... ... ... ... бойы ... ... ... бала ақыл-ойын, ... ... ... ... ... ... ... сақтап
қалыптастыруға үлкен мүмкіндік берері сөзсіз.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда жұмбақтардың
дүниетанымдық, ... мәні зор. ... бір ... ... ... айту ... ... ойланту, танымдық, білімдік ұғымдар ... ... ... ... ... жасап, шешімге келуде
тапқырлық пен ... ... ... үшін халық ертеден-ақ
жұмбақтардың алуан түрлерін шығарған. Жұмбақ қара сөз ... де, ... де, ... ... де ... бейнелі суретпен айтылады.
С.Сабырбаевтың еңбегінде жұмбақтардың тақырыптары ... ... адам ... және ... ... тіршілігі.
Пәндік сабақтар өтерде (әсіресе биология сабақтарында) тақырыптарына
сәйкес сабақты жұмбақ айтудан бастау, ... ... ... ... ... оны ... ... жалғастыру қажет. Жұмбақтардың
дүниетанымдық, ой дамытарлық мәнімен қатар тәрбиелік мәні де ерекше.
Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін байқап, көп білуге талпынады, ынта-жігері артады,
жауапкершілікке ... ... ... ... ... табиғатты аялауға байланысты тәрбиелік мәнін бағалау-
балаларды мейірімділікке, кайырымтылыққа бағыттайтын үрдіс.
Қазақтың халық ... ... ... ... ... ... төрт түлік туралы жырлар, тақпақтар ерекше орын
алады.
Арнау-тілек өлеңдері ... ... мен ... ... ... ... ... әсер беру үшін, баланың дүниетанымын
арттыру мақсатында ... Төрт ... ... ... ... жарысы, балалар жырларын, балалар жырларын жан-жақты пайдалана
білу тәрбиешінің білімдарлығы мен жауапкершілік жігеріне ... ... ... ... өтсе де, ... ... ... ел зердесіне
мықтап орныққан, танымдық мәнін, тәрбиелік мазмұнын әсте жоймаған, заман
ағымына қарай қайта ... ... ... ... ие ... түрі ... ... Шешендік сөздердің мәні мынада: шешендік
сөздер - ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың өнеге тұтып,
өмір тәжірибесіне ... келе ... ... мен ... ақындар мен
шешендердің, ел ағасы болған данышпандардың, жастайынан жалындап өскен
өткір ойшылдардың аузынан шыққан дуалы, ... ... ... ... ауыз ... ... ... мазмұнына қарай шешендік
арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа ... ... ... ... ... термелі, қара сөздермен айтылғандары пернелі деп
аталады.
Орыстың ертедегі ғалымдары А.Левшин мен Г.Спасский біздің халқымызға әз
Тәуке ханның ... ... ... ... Ел ... ... ... дастандарға жүгінсек, онда Қазыбек, Төле, Әйтеке түзген
«Жеті ... ... һәм ... ... - жер ... Қыс ... жаз
жайлау, қоныс, құдық-мал баққан елдің атадан балаға мирас қып қалдыратын
еншісі. Өйткені ... ... ... ... Жер - ... ... баба ... кіндік байлар қасиетті тұрағы. Сондықтан көшпенділер
үшін жерден киелі ... жоқ. Жер ... қиын дау да жоқ. ... дау-
қазақ қауымының заттық және рухани ... ... ... ... ... іспеттес жүйе. Аңыз әңгімелер мен даналық сөздердің тәрбиелік мәні
зор.
Халық өз ... ... ... ... ... ... ... болып өсуі үшін үлгі-өнеге етіп аңыз әңгімелердің тәрбиелік мәнін
санасына кіріп осы асыл ... сары ... ... ... ... келешек ұрпақтың наным-сенімі, арман-қиялын арттырады.
Онда көбінесе өмірде болған нақты оқиғалар алынады да, оған қызық-ғажайып
сюжеттер қосылып, тыңдаушыны ... ... ... ... ... әсерлі
құрылады.
Осы тұрғыда өлкетану жұмыстары барысында ұлттық ойындарды ... ... ... ... ... - барлық өнердің бастауы. Адам баласының мәдени ... ... ... ... әлі де ажыратылмай тұрған кезде оның жалпы
атын қазақ халқы «Ойын-сауық»деп атаған.
Ұлттық ойындар өзінің ... ... ... ... ... ... ... ерлікті, өжеттікті, батылдықты, шапшандықты,
ептілікті, тапқырлықты, табандылықты т.б. мінез-құлықты ерекшеліктерімен
бірге күш-куаттың молдығын, білек күшін, ... ... ... қажет
етеді. Сонымен, бірге бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің ... ... ... ... ойындары: көкпар, күрес, теңге
алу, қыз қуу т.б.сипатпен бірге үлкен ... ... да ие ... ... ... «Ұлттық ойындар-әрбір ұлттың
алдыңғы аға ұрпақтарынан кейінгі жас ұрпақтарға ... ... ... ... санасының әлеуметтік өмір сүру ... мәні бар ... ... келе - ойын деп отырғанымыз-
адамзаттың дене, ой, ес, қиялын шынықтырып ... ... өмір ... деп ... ... ... туристік іс-әркетерінде ұлттық ойындарын пайдалану» атты
еңбегінде: Ұлттық ойындардың әрқайсысына тән ... ... ... әсер ету, оған ... орта ... мағлұмат беріп, ықпал
ету. Әр ұлт ойынының бойында адамға білімге, үйренуге, өмірді ... ... ... ... ... ... ынтымақ, жолдасқа деген ілтипат,
сыйлыстық, тіл ... ... ... білу т.б. ... аса ... ... қалыптастыру секілді дидактикалық принцип, тұтас
педагогикалық ... ... идея ... ... [96].
Ұлттық ойын элементтерін өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... ... ... ... сырын
ұғынуға жетелеп, қабылдау қабілетін нақтылап, мазмұнын оқушы санасына
жақындатады. ... ... ... ... ... іс-
әрекеттерінде (оқу-танымдық соқпақтар, саяхаттар, жорықтар) ұлт ойындарын
пайдаланудың тәрбие ... ... ... ... ... ... ... оларды қызықтырып, еліктіре түсетіні, ақыл-ойдың дамуына
тигізер ... зор ... ... ... халқының ырымдары мен тыйым сөздері арқылы оқушыларды табиғатты
қорғауға тәрбиелеу. Қазіргі кезде айналадағы ортаны қорғау мен ... ... ... ... назар аударылып, жалпы адамзаттың
және ұлттық құндылықтарын сусындаған, ұлттық дүниетанымы, ... ... ... парасатты азаматтар қажеттігі мойындалып
отыр.
Уақыт талабынан өмірге қайта оралған халық педагогикасының ... ... ... ... мен ғылым салаларында төрден ... ... ... ... көне заманнан келіп жеткен әдеби-мәдени мұраның ішіндегі
қазақ халқының ырымдары мен тыйым ... ең асыл ... ... таңдап
алып, қалың жұртқа ұсынуы бүгінгі тәрбиеші азаматтарға жүктелген бір аманат
деп есептеп, алтын қазынаны мәдениетіміздің игілігі деп ... ... деп ... ... ... күн ... атамекен, туған
жер, табиғат және оның құбылыстары, жануарлар мен өсімдіктер туралы
ұғымдары, ... ... мен ... ... ... ... тыныс тіршілігімізде ерекше орын алады.
Атақты ғалым С.Кенжеахметұлы «Ұлттық әдет-ғұрыптың бәймәлім 220 түрі»
атты еңбегінде ұшан ... ... мәні бар, ... ... ... ... тәлімдік ой-пікіріндегі мәселелерді зерттеу еңбегімізде
басшылыққа алып төмендегіде бөліп-бөліп қарастырдық. «Ырым-халықтың жақсы
ниеті мен ... ... ... Ырым ... мен түрлері өте көп»,- деп
көрсетеді [97]. Мысалы, шешен болсын деп аузына түкіру, отаншыл болсын деп
туған ... ... ... ... деп оқымыстының сарқытын ішкізу, немесе
ерекше тұлға ... деп ... ... ... атын қою ... бар. ... ... Шоқан, Қаныш, Нұрсұлтан, Мұхтар, т.б. деген
есімдерді қазіргі ата-аналар өз ... ... ... жүр. Той, ... ... ... ... т.б.тәтті тағамдарды,
күмістерді алуы жұғысты болсын деген ниетпен, балаларым өсіп ... ... деп ... ... болған. Ырым-халықтың сенімі мен ақ
ниетінен, шын көңілінен туған ... ... бір ... ... мен әдет-ғұрпымен біте қайнаған. Дәстүрде ырымның екі түрі бар: ... ... мен ... ... ырым сөздің төңірегінде қоршаған ортаға, табиғатқа, тіршілікке,
адамгершілікке, пәктікке, көргенділікке қажетті қасиеттерді уағыздап, жаман
іс-әрекеттен, жат пиғылдан безіндіретін фәлсапалық түйіндер ... ... ... ... ... ... адал ет, жамандықтан
аман ет»,-деп тегін айтпаған [7]. Күні ... ... ... ... ... ... жайлы өлкетану жұмыстарына да тоқталайық.
Жан-жануарларды қорғауға байланысты ырымдар. Ертеде ... ... аман ба?» - деп ... Осы бір ауыз ... өзінен
қазақ өмірінде малдың орны ерекше екенін ұғынуға болады. Малдың күші, сүті,
жүні, қылы, еті, ... - ... ... ... ... үй ... ... негізі ғана емес, рухани мәдениетіне де көшпелі із
қалдырды. Мал шаруашылығына ... ... ... бай тәжірибесі
көбінесе ырым-жоралғы, наным-сенімдерінен көрінеді.
Оның төркіні әрқилы: бірі нақты тарихи оқиғаларға байланысы болса,
кейбірі ежелгі діни ... ... ... ... түсініктің орта Азия халықтарында кең тараған, Нұх пайғамбар жайлы
аңызбен де астасып ... ... бар. Аңыз ... Нұх пайғамбар су
топанынан аман қалу үшін кемесіне әр түліктен бір-бір жұптан тиеген деседі,
кейін осы ... ... ... ... қаққан малшылар есімі қасиетті
пірлер атанған.
Ең көнесі - малдың киесі, пірі ... ... пірі - ... ата,
қойдікі - Шопан ата, түйенікі - Ойсылқара, сиырдікі - ... ... ... төс ... ... ... не ... босағаға
лақтырғанда жабысып қалса, ол үйдің аты жүйрік ... деп ... ... оны ноқтасымен, не бас жібімен ... ... ... деп ... ... ... ұғым да ... Қойдың егіз табуы жақсылық
деп бағаланса, бие, сиыр, түйенің егіз табуы жаман ... ... ... егіз төлдің бірін мал иесі кедей туысына немесе ... ... ... ... тағы бір ... - ... біреудің бауыздап,
босағаға көмеді екен. Түнде мал санамайды, ол жаман ырым деп есептеледі.
Жас төлдің өлуін тіл-көзден деп ... Жаңа ... ... екі апта ... ... ұстап, мойнына тұмар байлап, маңдайына үкі тағып, бөтен
адамның көзі түсе қалса, үш ... ... ... ... ... болған, тұмар байлап, үкі тағудың себебі көз соған тисін деп
ырымдаған. Жаңа туған ... ... ұшын үй иесі ... ... ... ... ... айдаған малдың саны өспейді деп
ырымдайды. «Малды жыңғылмен айдама, кендірмен байлама» деген ... ... ... ... ... мен ... Ырым-жақсылыққа (игілікке)
құштарлық, жақсылыққа жету ниетімен жасалынған ... игі ... ... ... жаңа әдебиетінің негізін салушылардың бірі С.Сейфуллин
аз ғана ... ... мол ... мұра ... ... ... ... көтерілген бірнеше тұрақты образ бар. Олар-
асау тұлпар, қызыл сұңқар, аққу, домбыра т.б. Осылардың игілігінде сұлулық,
тазалық идеалы ... ... ... - ... Бұл ... ... «Жемістер» повесінде кең суреттеледі. Әсіресе «Аққудың
айырылуы» поэмасында (1925) ақын ... ... ... ой ... ... ... жырлаған [91]. «Аққуды атуға болмайды,
махаббатты ... ... ... ақыл ... ... ... ұясын»,-деп
ата-бабаларымыз қарлығаштың ұясын бұзсаң, міндетті түрде өрт ... ... деп ... Сол ... ... ... ... өлтіруге
болмайды, олар киелі құстар деп ескерткен. «Құмырсқаның илеуін бұзба»- деп,
құмырсқаның ... ... ... ... өлтіруге болмайды, егер
құмырсқаның илеуін бассаң, аяғын ақсақ ... ... ... ырым ... ... ... ... қолайлы жағдай ... ... ... ... ... ... ... де
ескірмеген, балаларға экологиялық тәрбие беруде үлгі-өнеге ... ... ... ... ... үлгі өнеге, ақыл-кеңес берудегі тәрбие
құралдарының бірі. Бұл-негізінен, балаларға арналып, оларға жаман әдет, ... ерсі ... ... ... ... ғибратты, өнегелі жол.
Тыйым-халық тәлімгерлігінің құрамдас бөлігі. Жылқыны, қой мен ... ... ... ... ... ... тыйым салған. Дұрыс сөзді
тыңда, малды бастан ұрма, - деп ... ... ... ... ... пен ... айыратын күнә деп жорыған.
Күндіз бе, түн бе, ер ме,
Мал сүйегін өртеме,-деп халық нанымы бойынша жануарлардың сүйегі де,
әсіресе бас ... ... күш ... ие, оны ... болмайды, жағуға
болмайды, бас сүйекті биік жерге, жартасқа не ағаш басына іліп ... ... ... ... құрал-саймандар да киелі деп есептеледі. ... ... бас жіп, ... ... мал иесі өз ... ... бермеген.
Әйелдерге желі не құрықты аттап ... ... ... ... ... бұзылуы мал иесін кедейлікке ұрындырады деп есептелген. Қаскөй
адамдардың біреуге жамандық тілесе көгенін не желісін қиып кетуі де ... ... үшін аса ... ... ... ... жолын шолып тұрып,
Малды қума зорықтырып,
Малды босқа қума, мазалама деп ... ... ... ... ... апарып тастаған балаларды
киік емізіп, аналық қамқорлық жасап өсіреді. Немесе «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»
жырында, аңда жүріп дос ... ... ... буаз ... ... «кие ... өлді деседі. Осы аңыздар арқылы киік- адамның досы,
ешкімге зияны жоқ киелі аң екенін дәлелдемек болған.
Құрбандыққа мал шалу ... мал ... ... ... ... ... көңіл бөлген, буаз малды соймаған. Малды бауыздағанда, малдың піріне
өтініп «Бізде азық жоқ, сізде жазық жоқ» деп құбылаға қаратып ... да ... ... тән ... ... киені бағалайтын
ізгілікке бас ұратын қасиет.
Төрт түлік малдың сүті де қасиетті, ... ... ... азық ... Қазақтар жазғытұрым найзағай алғаш ... ... ... бер, ... ... сау, ... мол қыла гөр»-деп
шөміш пен айран алып шығып, оны босағаға төгіп және үйдің жабығына ... Сүт ең ... әрі ... ... ... саналады. Қазақ біреуді
ұшықтаса да отқа ақ тамызады. Үйге кірген жыланға ақ құйып ... ... ... осының дәлелі болып, М.Мақатаевтың «Бала шақтан ... ... ... ... ... атты ... былай
дәлелденеді:
Құрым үйдің құбыжық есік - төрі,
Дәрмені жоқ алмапты шешіп мені,
Әжем үйге кіргенде, үнсіз ғана,
Әбжыланды ... ... анам ... ... зымырап, қан бойына.
Дұшпанды әжем есен-сау жолға сапты,
Ақ тамызып жауымның таңдайына.
Ақ жаулықты дана әжесі осылайша үйге кірген жыланды ақ құйып, ... ... ... туралы әдемі аңыз мазмұнды өнеге ... ... ... ... төгілген жерді баспа. Ақты төкпе обал болады деп тыйым салады, ақ,
құт береке, ырыс әкеледі деп ... ... ... ... ... ... Тыйым-жамандыққа
қарсы жасалынатын әрекет, игі сенім, тәлім тәрбиелік ... ... ... қыры мен сырына ерекше назар аударған қоршаған ортаға
байланысты «Су-дүниенің басы», «Су анасы - ... Суды ... ... түкірме, дәретке отырма деп рұқсат етпеген, тазалыққа шақырған.
«Жақын жер қуанба, ... ... су ... ... ... ... бөліктерінің бірі - экологиялық тәрбие мен экономикалық тәрбиенің
сабақтастығын ұқтырып, ... ... ... да ... бар деп
үнемдеуге тәрбиелейді.
Қазақ қауымы астық егуді, оның ... ... ... ... тағамдар жасауды меңгергенін ІV-VI ғасырлық мұраларда
кездесетін дән ... ... дән ... ... ... ... ... кездегі мұражайдағы көне еңбек құралдары - ... ... ... ... ... ... ... бидай дәнін көрсең,
түйенің үстінен еңкей де теріп ал!», «Нанды жерге тастама», «Нан ... ... деп ... ... аса ... Бұл ... қасиетті қарсы кәрім
де тілге тиек болады.
Діни ... ... ... ... алғашқы күнінде ата-бабалар
аруақтарын еске түсіріп, құран оқыту, «жұмалық ас беру»(жеті шелпек ... ... ... ... ... ол ... темекі шегу мен насыбай
атуға, ойын-сауыққа баруға болмайды. Айт күндері әбес сөйлеуге, бос күлуге
болмайды деп тыйым салып жастарға ... сын ... ... ... ... ... ... айттап бару сияқты тәрбиелік бағыт
сілтеу ежелгі дәстүріміздің жалғасы ретінде әлі де желісін үзбей келеді.
Қазақтың баласына «шөпті ... оны ... ... ... ... ... деп өсиет айтуы, киіз үйді кез келген жерге тікпей, ... ... ... ескі ... ... әйелдердің ағын суға кір
шайқамауы т.б.- шөп пен суды ... ... ... ... ... байлықты көздің қарашығындай сақтап, ... ... ... ... ... ... сөздердің тәрбиелік
мәні жастарға үлкен әсер етері ... ... ... ... ... ... ғылыми, қоғамдық (халықтық) және мектептік
тәрбиеде өзіндік ерекшеліктері бар.
Мектептік өлкетану - оқушылардың экологиялық ... ... ... білімдерін практикада қолданып, өзінің туған өлкесін оқып-
үйренумен байланысты, жалпы білім беру ... ... ... ... ... ... және ... жер»
дегенде тәрбие беруде мақсатын ара-жігін ажырату қажет.
Өлкетанудың көптеген педагогикалық статусының ішінде ... ... ... тәсілдері, принциптері, үйрету жолдары) өлкетану жалпы
дидактикалық ретінде ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын іріктеу барысында көп
қолданылады. Аталған жұмыстарда өлкетану ... ... ... ... яғни ол-білім ерекше мәні мен жалпының бірлігі
негізіндегі негізгі ... ... ... ... ... ... қарау анықтамасының аздығына байланысты оған (ол ... ... бір де ... ... ... күні «өлкелік
тұрғыда қарау» термині дәл келеді [68].
Экологиялық-өлкетанулық тұрғыдан келу экологиялық білім берудің қазақ
халық педагогикасы ... ... ... ... ... ... ... шешуге мүмкіндік береді,
оқушылардың туған өлкесінің табиғатын жақсартып, қазақ халқының ... ... оқып ... оны ... ... Аталған термин көп
салада қолданылады: экологиялық білім берудегі өлкелік ... ... ... ... ... түрде келу, жасөспірімдермен
жұмыс жүргізу барысындағы экологиялық-өлкелік түрде келу оқылатын пәндердің
тараулары мен ... т.б. ... ... ... ... ... пайдалану арқылы сыныптан тыс уақытта тәрбиелік
іс-шараларды ұйымдастұрудың орны ... ... ... ... ... ... ... берудегі іске асырылуын көрсетеді.
Экологиялық-өлкелік жұмыстар - мектепте оқу-тәрбие беру ... ... ... ол ... ... ... ... түрінің келу өлкетану мен оны ... ... ... ... ... жұмыстар ұйымдастыру,
мектеп оқушысын жан-жақты дамытудың мақсаты ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан дамыту.
Экологиялық білім берудің нәтижелерін сипаттау үшін әртүрлі түсініктер
қарастырылады: экологиялық сана, экологиялық түрде ойлау, экологиялық түрде
әлемді ... ... ... ... ... ... ... алдыңдағы жауапкершілікті сезіну (қоршаған орта
деген) туралы ... ... ... ... мәдениет толықтай қоғам дамуын қамтамасыз ететін материалдық
және рухани құңдылықтардың бірлігі ... ... онда ... ... ... бір ... болып табылады, ол - табиғаттың өмір сүруге жарамды
болуын талап етеді. Сонымен, ... ... ... білімге,
дағдыға, экологиялық түрде ойлап табылған технологияны адамдардың өздерінің
осыған сәйкес түрде өздерін ұстауға қол жеткізуді қамтиды. ... ... ... болады, білімге қарағанда мәдениет оның материалдық
және рухани түрде іске асуын қамтиды».
Қоғамның экологиялық ... - ... ... Оның ... даму ... ... ... болмақ, ол - ... жаңа ... ... Үш ... ... түр ... ... және
олар табиғатқа деген үш түрлі құнды қарым-қатынастар:
- табиғатқа ... ... ... ... алғашқы даму
кезеңінде, онда табиғат ең басты болмақ, ол табыну және ... ... ... ... табиғатқа деген көзқарас, ол көбіне ... ... ... табиғат пайдаланатын құрал ретінде, ... ... қол ... ... ... ... ... - «қоғам-табиғат» одан әрі дамыту; аталған
кезеңде табиғат пен ... ... ... ... ... ... тұр, яғни қоғамның дамуын қамтамасыз ету және
қоршаған ортаның тіршілікке қажеттілігін сақтау, оның тұтастығы мен ... ... ... ... ... зерттеулер көрсеткендей, тұрғындардың көпшілігінің
улитарлық (пайдалану) қарым қатынасы көп дамыған.
Жеке тұлғаның экологиялық мәдениеті мына ... ... ...... – адам» жүйесі өзара қатынас туралы білімі;
2) Табиғатқа, қоршаған ... ... пен ... ... ... қарым-қатынас (табиғат қорын дұрыс қолдану
бойынша жұмыстар, қоршаған ортаны сақтау мен оны жақсарту);
3) Қоршаған ортаны ... мен оны ... ... және ... іскерлігі, адамдардың табиғатқа
араласуындағы зардаптарын көре білуі, оның ... алу ... ... осы ... ... өмірде және іс-әрекеттер барысында
жүзеге ... ... ... ... ... мәдениетті қалыптастыру білім беру, тәрбиелеу, және
экологиялық білім беру процесі барысындағы міндеттерін кешенді шешуімен
байланысты.
Өлкетану тұрғысынан келу ... ... ... ... ... ... ... табылады.
1. Қазіргі заманғы экологиялық проблемалар туралы білім жүйесіне
қазақтың халықтық білім ... ... ... ... мен ... ... ... оқып
үйрену бойынша интеллектуалдық және практикалық іскерліктерді зерттеу,
бағалау мен тұрғылықты жердің қоршаған ... ... ... Ал ... ... ой ... ... өлкетану білімінің арттыруы,
интеллектуалдық практикалық ... ... ... ... ... ... – мектепте өлкетану жұмысының жаңа пәнаралық
бағыты. Мектептегі экологиялық өлкетану педагогикалық ғылымының нысаны ... ... ... ... ... ... білім беруде
синтезді меңзейді және мектептегі өлкетануды көрметеді.
Мектепте өлкетануды ... ... ... ... ... П.В. Иванов сараптады. Экологиялық өлкетану идеясын бекіту ... ... ... П.В. ... ... айтуға болады. Оның
жұмыстарына экологиялық өлкетанудың анықтамасы ... онвң ... ... беріп, сабақта және сабақтан тыс ... және ... тыс ... ... ... ... ... және практикалық жұмыстарын ұштастыру туралы
дәлелдеген. Аталған ... осы ... ... проблеманы анықтап,
оны шешу жолдарын ұсынады.
Топонимика және ономастика – жер - су, ... ... ... пайда болуын, мағынасын, құрылымының дамуын, таралы аймағын ... ... ...... жазылуы мен екінші тілде
берілуін зерттейтін құрамдас бөлігі. Тарихи география, тарих, тіл білімі,
этнология ... ... ... ... ... дамыды. Пайда
болуы жағынан эндоним және экзонимдерге ... ... ... халықтың өзі тұратын жердегі географиялық нысандарға берген
атаулары, екіншісі – келгендердін ... ... ... өзге
ономастикалық топтағы сөздерге (кісі есімдері (анторпоним) өсімдік
(фитоним), мал – ... ... ру, ... ... ... аңыз әнгіме,
эпостардағы қиялдан туындаған атаулар (мифоним) т.б. ... ... ... ... ... Тоқай, Өзден таулары, Бүркітбай
қонысы.
Халық аттарына ... ... ... ... Қарағайлы
таулары, Талды өзені т.б.
Өсімдіктерге байланысты (фитотопонимдер) Ақтерек, Аршалы Аққияқ,
Сарыөзен ... ... ... ... ... ... Аюлы, Аюшат, Бұғылы,
Қоянды т.б.
- табиғи өлкетануы ХІХ ғасырдың орта шенінен бастап жергілікті жердің
табиғатын экологиялық ... ... ... Оқу ... беру
мндеттерін шешу үшін мектеп оқушыларының қоршаған ортасымен, оның ішінде
қала жағдайындағы табиғатты оқыту маңызды екені ... ... ... ... және ... тыс ... ... Өлкетану жұмыстарының әртүрлі формалары жасалған танымжорық,
тауға шығу, экспедиция, фенологиялық бақылау ... ... ... ... ... ... мен ... безендіру, мерекелік
кештер, салтанатты жиналыстар ұйымдастыру т.б. атауға болады.
- биология пәнімен қатар оқушылардың ... ... ... ... де ... ... педагогикамен қоса әдістемелік зерттеулерде ... ... ... ... ... яғни ... экологиялық
іс–әрекеттерге тарту, оның ішінде табиғатты қорғау жұмыстарына жетекшілік
ету ұсынылады.
Мектептегі ... ... ... білім беру педагогикалық
зерттеулердегі жас бағыт болып саналады, ол экологиялық проблемалардың
атауымен байланысты және ... ... ... ... байланысты туындаған.
Педагогикалық негіздерді 70–жылдардың ортасынан 90-жылдардың басындағы
аралықта сараптау педагогтердің экологиялық білім беру мен ... ... ... байланысты зерттеулерінің өсуін байқауға
болады және ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім беру арқылы іске асыруды
педагог–зерттеушілер, ... ... ... ... ... дамыту құралы ретінде қаралады және ... ... ... қарастырады;
- мектептің мектептен тыс мекемелелердегі жұмыстарында (қосымша білім
беру мекемелерінде) экологиялық-өлкетану жұмыстары бойынша ... ол ... ... сыныптан тыс жұмыс ретінде іске
асырылады;
- экологиялық–өлкетану ... ... ... ... ... пәнішілік байланыс түрінде оқытуға ауысу байқалады;
- өлкетану жұмыстарының мазмұны, ... ... мен ... ... эмпирикалық жүйеде жасалады. Алынған материалдарды жүйелеу арқылы
мектепте экологиялық өлкетануды іске асыру ... ... ... ... ... тұрғыдан қарау», «экологиялық
өлкетану жұмысы», «экологиялық өлкетану ... ... ... бағыты» терминдері көп ... ... ... ... ... жұмыстарының жекелеген жақтары
зерттеледі: оқушыларға білім берудегі тарихи–өлкетану, оқушылардың туған
өлке табиғаын ... ... ... ... жүйелеуші факторы өлкетанудың
аталған бағыттағы мақсаты болмақ. Мектептегі экологиялық өлкетану мақсаты,
бір жағынан, экологиялық білім беру ... ... ... анықталса, екінші
жағынан, оқушылардың өлке табиғаты мен ... ... ... ... ... ... ... – жекелеген оқушының бойына
қазақ халық педагогикасы арқылы экологиялық мәдениет қалыптастыруға ықпал
ету, ... ... ... ... ... ... байланыс
жасауға тарту. Бұл жерде адамның қоршаған ортамен экологиялық ... ... оның өз ... ... ... тиімді түрде қолдануға
бағытталғандығын көрсетеді, жеке іске асу барысында өз әрекетінде ... ... ... ... ... өлке ... мақсаты мына міндеттер арқылы
нақтыланады:
- оқушылардың қоршаған орта туралы ... ... ... ... және иррациональды білім алуы және ... ... ... және ... ... ... қалыптастыру,
жағдайды бағалай білу, өзі тұрған елдің қоршаған ортасын қорғау ... ... ... экологиялық құндылықтарға – табиғатқа, қоршаған ортаға, денсаулыққа,
экологиялық іс– әрекеттерге жауапкершілікпен қарауға тәрбиелеу.
Осы мақсатпен оқушылардың ... ... ... ... ... ... халық педагогикасының құралдары
пайдаланылады. Мектептің оқу– тәрбие процесіндегі «Атамекен» бағдарламасы ... ... ... оның ... қазақ мектептеріне
арналған құнды дүниенің авторы М. Құрсабаев жасаған тың туынды ... ... ... ... білім беретін мектептердегі оқу–
тәрбие процесінің, сыныптан тыс жұмыстарының өзіндік ... ... ... халқы педагогикасы мен тәлім тәрбие ... ... ... ... ... мұра және қасиетті
қазынаға бай бағдарлама. Табиғатымызға жақын басты ... ... ... «Қасиет», «Құсбегі», «Заманай» бағыттары сабақта және сабақтан ... ... ... мәні бар ... көрініс тапты, әлі
де құндылығы арта түсуде, ата ... ... ы ... ... ... мектептегі экологиялық өлкетану жұмыстары оқушылардың
табиғатты қорғаумен ... ... мен ... тиімді және перспективті бағытына ... ... ... нақты экологиялық мәселелерді шешумен байланысты
болған ұжымдық немесе өз ... ... ... ... қорғау
туралы білімдері мен дағдыларын жоғары сапалық деңгейге көтереді. Бүгінгі
таңда білім берудің ... ... жас ... ... ... көзқарасын
қалыптастыруда өлкетану маңызды, күшті құрал болып отыр. Өлкетану жұмыстары
оқушыларының қоршаған ... ... мен ... ... олардың өзара
байланысының заңдылықтары ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарын арттырады. Өлкетану материалдары
қоршаған ортаға тікелей бақылау жасауға мүмкіндік береді. Ол – ... ... оның ... даму заңдылықтарын, жергілікті жердің халқы
мен ... ... және ... ... ... ... тәрбие үрдісінде өлкетану материалдарын пайдалану арқылы оқушылар ... ... мен ... ... қана ... ... ... мен
әртүрлілігі, дамудың үнсіздігі, өзара байланыс пен әрекетсіздік, дүниенің
нақты заттар мен ... ... ... ... ... айтылғандар қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... негіз болды:
- біріншіден, халық педагогикасы құралдары арқылы ... ... ... ... ... жетекші фактор
болып табылады;
- екіншіден, өлкетану жұмыстары ... ... ... ... ... ... және географиямен тығыз
байланыстарымен ... ... ... ... ... ... онамастика
сияқты ғылыми білімдердің өзгешеліктерімен анықталады;
- төртіншіден, аталмыш жұмыстардың келесі ... ... ... ... ... ... ғылымдары және тарих
оқу пәнінің негізгі ұстанымдары, әдістері, ... ... ... ... тағы бір ... ... тыс уақытта таным
жорық, оқу-танымдық соқпақ, саяхат, экспидициялар сияқты жұмыс
түрлерін ұйымдастырылуымен байланысады;
- ... ... ... экологиялық ақпараттарын ... ... ... өзінің тұрып жатқан жерінің жағдайы,
жергілікті тұрғындардың тұрмыс-тіршілігі, олардың табиғатпен ... ... ... ... ... дереккөздерін, мұрағат
қорларын, мұражай материалдарын қолданумен ерекшеленеді;
- жетіншіден, ... ... ... ... ... білімдерін
практикада қолдануға нақты мүмкіндік беріп, туған ... ... ... ... ұлттық құндылықтарға баулуға
бағытталған өзіндік ерекшелігі бар оқу-тәрбие процесіне айналады.
1.3. Мектептің ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру моделі
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасының құралдары ... ... ... қалыптастыру процесін мүмкіндігінше
толық қарастыру үшін ... ... ... бірі – ... ... ... – түп нұсқаны зерттеу барысында оны алмастыра алатын және оны
зерттеу үшін ... ... ... ... немесе ойша елестеуге
болатын объект. Үлгіні құру ... ... деп ... басқаша айтсақ,
үлгілеу түпнұсқаның құрылымы мен қасиеттерін үлгі ... ... ...... ... ең көп ... әдістердің бірі. Ол
материалдық және идеалдық ... ... ... ... ... түпнұсқаның үлкейтілген немесе кішірейтілген көшірмесі, мысалы
макеттер) және аналогтік (табиғаты әртүрлі ұқсас ... мен ... ... ... сипаттау, мысалы, математикалық теңдеу) болып
бөлінеді. ... ... ... пен ... ... идеалды, ойша
түріндегі ұқсастығына негізделеді. Идеалдық үлгілеудің негізгі типі ... ... ... ... ... жиынтығын қолданатын таңбалық
үлгілеу. Үлгілеу үрдісінің сұлбасы. «Объект – Үлгі – Үлгіні ... ... ... ... бойынша жүреді. Үлгіні құру екі түрде дедуктивті
(жалпыдан жекеге қарай) және ... ... ... ... қағидаға
негізделеді.
Дәстүрлі үлгілеу түпнұсқаның ... ... ... ... немесе белгілік үлгілерді, яғни ерекше объектілер мен
жүйелерді құру және ... ... ... ... ... еңбекте «қандай да бір құбылысты, үдерісті немесе объектілер
жүйесін, оның үлгісін құру және меңгеру арқылы зерттеу; ... ... ... ... анықтау немесе нақтылау мен ұтқырлау үшін
үлгілерді қолдану» деп те ... ... ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастырудың моделін құрастыру үшін жүйе ... ... Оның ... ең ... мақсат компоненті болып табылады.
Көптеген ғалымдардың ... ... ... ұғымы болжамдаған немесе
күтілетін нәтижені білдіреді. Сондықтан өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастырудың моделін жасамастан бұрын оның нәтижесі болып табылатын
экологиялық мәдениеті қалыптасқан ... ... ... ... 1.1. ... біз ... ... және
тұлға туралы ілімдердің негізгі қағидалары ... ... ... ... ... жол ашты, осыған сәйкес біз
экологиялық мәдениет кірістірілген тұлғалық білім ретінде мынадай міндетті
компоненттерді ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлықтық компоненті.
Танымдық компоненті
Эмоционалды компоненті
Мінез-құлықтық компоненті
Сурет -1. Экологиялық мәдениеті ... ... ... ... ... ... бір ... игеру оның нәтижесі
ретінде қарастырылатын мәдени сәйкестілігінің қалыптасқанын білдіреді. Олай
болса, кез келген сәйкестілік ... ... ... ... этностық-мәдени т.б) өз құрамында аталған үш ... ... ... ... белгілі бір білімдер жиынтығынан
құрылады.Экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлғаның бойында міндетті ... ... ... ... жүйесін қамту керек болды.Сонымен
қатар бұндай тұлғаның ... ... ... туралы түсініктері болу
керек, өйткені өлкетану жаратылыстануға қарағанда тек ғылыми ... ... ... ... қамтиды. Наным- сенімдердің
ғылыми қағидаларға негізделуі қиынға соғады. Бірақ олар әрбір халықтың
мыңдаған ... бойы ... өз ... ... ... ... ... пайда болған. Бізге бұл білімдерді
экологиялық ... деп ... ... ... ... жиынтығы тұлғаның экологиялық сана-сезімнің
қалыптасуына объективті түрде ықпал етеді, өйткені алынған ... ... ... сол білімдерге қызығушылық, олардың маңыздылығын
сезінуі, сонымен ... ... ... ... ... ... көзқарастары
мен қатынастары пайда болады.
Экологиялық білімдер мен экологиялық сана - сезім тұлғаның мінез -
құлқынан, яғни ... және ... ... ... жұмыстарындағы
белсенділігінен байқалады.
Біз қарастырып отырған ... ... ... ... бір ... қалыптасқанын ... Бұл ... ... ... ... компоненті жаратылыс пәндері бойынша теориялық білімдерін
берік, терең қабылдаудағы қосымша білімдер арқылы өлкетану ... ... ... ... ... және ... білімдері
бойынша түсініктерін меңгерудегі жеке тұлғаның мүмкіндіктерін жүзеге
асырады.
Эмоционалды компоненті ... ... ... және
қажетсінуімен,өлкетану жұмыстарының маңыздылығын мойындаумен, туған жерінің
табиғатына, оның сұлулығына тамсанып сезіуі және оны ... ... ... ... ... ... мен ... бойынша нақты әрекеттермен сипатталады,сонымен өлкетану ізденіс
жұмыстарына ... ... ... қоршаған ортаны ... және ... ... ... пайдаланумен қамтамасыздандырылады.
Осыған орай, оқушылардың жас және дара ... ... ... ... ... және еңбек дамуын
қозғайтын саналық өзгерістер, сонымен бірге сыртқы ортамен өзара әрекетінің
көріну деңгейі ... қа ... ... экологиялық мәдениетінің
қалыптасуының өлшемдері мен көрсеткіштері айқындалды (кесте 1).
Кесте 1 – Оқушылардың экологиялық мәдениетінің ... мен ... ... ... ... |Экологиялық |жаратылыстану ... ... |
| ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... рациональды және |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |экологиялық білімдерге қызығушылық; |
| ... ... ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... ... |Экологиялық |өлкетану жұмыстарындағы белсенділік; |
| ... ... ... қорғау жұмыстарындағы|
| | ... ... ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастырудың үш деңгейі белгіленді.
Жоғары деңгей: Жаратылыс пәндері бойынша теориялық білімдерді жетік,
білімдері оқу ... сай, ... ... ... ... және ... білімдерін мәнін, мағынасын түсінеді;
экологиялық білімдерге қызығушылығы және қажетсінуі айқын ... ... ... ... ... ... ләззат алуы, сезінуі,
аялай білу қасиеті бар; қоршаған ... ... ... ізденіс
жұмыстарына дағдыланған, халықтық ... ... ... ... ... ... Жаратылыс пәндері бойынша білім оқу бағдарламасына
толық сәйкеспеген, өлкетану ... ... ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарындағы кейбір
экологиялық аспектілерді ғана қарастырады, ... ... жер ... ... қызығушылығы орташа; қоршаған ортаны қорғау саласындағы
ізденіс жұмыстарын орындауда кейбір дағдыларға ие.
Төменгі ... ... ... ... білім
қанағаттанарлықсыз, өлкетану ... ... ... ... ... ... мәнін аша алмайды, мағынасын
түсінбейді; туған жерінің ... ... ... ... ... қорғау саласында белсенділік танытпайды ... ... ... ... іс-әрекетте өзінің қатысуын міндетті деп
санамайды (кесте 2).
Жоғарыда айтылғандар мен ... ... озат ... ... ... ... ... тұтас
педагогикалық процестің жүйесін және экологиялық мәдениеті қалыптасқан
тұлғаның біз ... ... ... ала отырып, өлкетану жұмыстарында
қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы ... ... ... ... ... ... 2).
Кесте 2 – Оқушылардың экологиялық мәдениеті деңгейлерінің сипаттамасы
|Деңгейлер/|Жоғары ... ... ... | | ... | | | ... |Жаратылыс пәндері бойынша ... ... ... ... ... пәндері бойынша |
|компоненті|теориялық білімдерді жетік менгерген, |қанағаттанарлық. ... ... |
| |оқу ... өте ... ... | | |
| ... ... арқылы өлкетану ... ... ... ... білімі жоқ. |
| ... ... ... ... | | |
| ... | | |
| ... ... ... |Халық педагогикасындағы |Халық педагогикасындағы |
| ... ... ... мәнін |рациональды және иррациональды |рациональды және |
| ... аша ... ... ... ... ... ашуда қиындық |иррациональды білімдердің |
| | ... ... ... |мәнін аша алмайды, мағынасын|
| | ... ... |
| ... ... қызығушылығы |Экологиялық білімдерге ... ... ... және ... ... ... және ... |қызығушылығы жоқ және |
|ы | |деп ... ... ... | | |
| ... ... ... |Экологиялық білімнің |Экологиялық ... |
| ... ... ... ... ... |
| | ... | |
| ... ... ... ... ... ... табиғатына тамсана |Туған жерінің табиғатына |
| |сезінеді, аялайды ... ... ... ... ... сезінбейді, |
| | ... ... деп ... ... |
|Мінез – ... ... ... |Оқушылар өлкетану ... ... ... ... ... көрсетіп, құлшынып істейді|үстүрт атқарады. ... ... ... | | | |
| ... ортаны қорғау саласында |Қоршаған ортаны қорғау саласында |Қоршаған ... ... |
| ... ... дағдыланған. |ізденіс жұмыстарына дағдылары |саласында ізденіс |
| | ... ... ... дағдыланбаған. |
Сурет-2. Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудың моделі
Модельдеуде оқушылардың ... ... ... ... ... білімдер қоры басшылыққа
алынады. Соған сәйкес педагогикалық ... жүйе ... ... ... ... ... ... мазмұн, мазмұны
эәдіс-тәсілдер, құралдар, формалар және нәтиже. Бұл компоненттердің ... ... ... тұлғаның компоненттеріне сәйкес ашылады.
Біріншіден, бұл сәйкестілік өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы
құралдары арқылы ... ... ... ... ... ... негізгі түсініктерді, ұғымдарды, дерекнамаларды іріктеп
саралап, білім қорларын толықтыру;
- қазақ халық педагогикасы туралы түсініктер мен ұлы ... ... оқып ... ... ... ... ой ... Мектептің өлкетану жұмыстарымен танысып, табиғатты ұтымды пайдаланудың
жолдарына байланысты теориялық білім, ... ... ... ... ... ... ... жасауға деген рухани
қажетсінуін дамыту.
Жалпы, өлкетану жұмыстарында қазақ халық педогогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық ... ... ... үш ... ... ... ... экологиялық сана сезімін қалыптастыру;
3. экологиялық тәжірибені дамыту.
Аталған міндеттердің өз шешімін тапқанда ғана ... ... ... деп ... ... олар ... ... негізгі үш
бағытын (экологиялық білім, экологиялық сана ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру барысында орындалатын
міндеттер болжамдаған нәтижеден алшақтап кетпес үшін оның ... ... ... ... ... ... ... – тәрбие
процесінің мазмұнын, ұйымдастырылуы мен ... ... ... ... және ... ... ... Біздің зерттеп отырған
мәселеміздің төңірегінде аса маңызға ие болатын келесі принцеп- ... ... ...... бір ... ... өрісі, панасы, болмыс тынысы,
онсыз ол өмір сүре алмайды, демек, мәдениет топты ... ... Төл ... ... ... ғана топ өзін ... ... орайда, мәдени сәйкестілік ұғымы ... ... ... ... ... – оның қуат ... басқаларға сіңісуден,
жойылып кетуден сақтайтын құралы. Бұл – сонымен қатар оны ... ... ... ... қалыптастыру ортаның, ұлтының ,
қоғамның, мемлекетінің, аймағының мәдениетін қолдана алумен ерекшелінеді.
Мәдениет – бұл ... ... ... ... ... – сенімдерден,
қоғамдық иллюзиялардан бұрмалауға, теріс түсіндіруге орын ... ... және ... ... ... ... ... арылу, әртүрлі жас ұрпақ арасындағы өзгешеліктердің, өткен
мен ... ... мен ... іс - ... ... өмірдің
әртүрлі саласында дамитын адамдар арасының, сонымен бірге әртүрлі ... ... ... ... мәдениетінің көрсеткіші.
Адам өз ұлтының құндылықтарын, ережелерін меңгере ... ... ... ... ... ... өркендеуі, оның тарихи
аясының кеңейюі ұлт ... үшін зор ... ие, ол – ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қазақ халқы – рухани зор ... ... ... ... ... ... күйі , сыбызғы – сырнайының үні, әсем әні,
мақал – ... ... сөз, ... өлеңдері,аңыз - әңгімелер, жер – су
атаулары, елінің – жерінің қадір – қасиеті, табиғат байлығы мен сан ... өз ... ... келгені – тарихи шындық. Сондықтан тұлғаның
экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... халық мұрасы болып табылады, өйткені ол – белгілі бір
ұлт өкілдерінің, әдебиетінің, мәдениетінің т.б ежелден жинақталған, ... ... ... ... бай ... ... ... принципі оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының түрлерін қамтамасыз етсе,
мәдени ... ... бұл ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыруда танымдық ... ... ... ... ... ... медицинасы, фольклор,
топонимика, флора, фауна туралы жаратылыстану пәндерін оқу ... ... ... ... ... ... эмпирикалық
(иррациональды) білімдері: наным-сенімдері, мифтер мен аңыз-әңгімелері т.б.
Мінез - ... ... ... ... іс - ... іскерлік-дағдыларды дамытуға бағытталады ... ... ... ... ... ... ... екі принцип педагогикадағы интеграциялық
мәселесіне, соның ... ... ... ... Соңғы кезде
пәнаралық байланыс ұғымы ғылыми ... ... ... ... ... және оны білімдердің, танымдардың, сенімдердің, адамның
психологиялық ойлануының жиынтығы деп түсінуіміз керек. ... ... ...... – адам ойы» ... ... негізін, пәнішілік
қатынастарды және ғылымдардың ... ... ... ... ... ... және ... міндеттерін шешуде ерекше ... ... ... ... ... ... ... кешенді.
Олардың мәні және меңгерілуі пәнаралық деңгейде жүзеге асырылуы ... тек ... ... ғана ... ... ... біртұтас екен
деген түсінік қалыптасады. Бұл ... ... ... бір – біріне ықпал
жасайтындығын, процестер өздерінен-өздері туындап жататындығын ескеру
керек.
Пәнаралық байланысты оқу – ... ... ... ... ... ... ... теориялық білімді іс жүзінде
қолдануға, ғылымның түрлі салалары жөнінде кең ұғымы бар адамды ... ... ... ... оқушыларға білім беру олардың танымдық
қызметін өркендетуге жағдай ... ... ... ... тыс ... үлкен рөл
атқарады. Ол үшін сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ең ... ... мен ... ... ала ... маңызы зор.
Осы принцип өлкетану арқылы ... ... ... ... тыс ... ... түрде ұйымдастыруды
тәуелдейді (сурет - 3).
Сурет-3. Сабақтан тыс өлкетану жұмыстарының түрлері
Оқушылардың шығармашылығын дамытуда сыныптан тыс ... ... ... Ол үшін ... тыс ... ұйымдастырудың ең тиімді деген
түрлері мен әдістерін іріктеп ала білудің маңызы зор.
Сыныптан тыс ... ... ... ... негіздерін
оқушыларға үйретіп қана қоймай, ... ... ... жастарды өмірге
әзірлеп, мамандықты еркін таңдай білулеріне көп септігін тигізеді. ... жеке ... ... білім берудің жүйесіне жаппай реформа жасалып
жатқан қазіргі шақта жаңа мазмұнға ие ... ... ... ... тыс ... ... ... атап айтқанда, экологиялық кештер. Ойлан тап ... ғана ... Оның ... ... өз ... ... жеке ... мен шығармашылығын дамытып отыруына жеке
көңіл ... ... ... тыс ... ... ... өлкетану
апталықтары, танымдық сөзжұмбақ, экологиялық ойындар, жарыс, кештер, т.б.
көптеген ... мол ... кең ... ... ... Соған
қарамастан, оларды қызықты етіп ұйымдастыруының жетіспейді. Бұл салада
оқушылар ... да ... ... ... ... сыныптан тыс жұмыстар- мектепшілік экологиялық олимпиада,
өндірістік мәні бар таным жорықтар, ... ... ... ... ... кештері – сирек өткізіледі. ... ... ... ... өткізілген үлгілі жұмыстарының нәтижесін басқаларға
ұсынуға мән ... тыс ... ... ... ... ... қана ... оларды жан – жақты тәрбиелеудің міндеттерін шешеді.
Әрбір оқушы ... ... ... өз ... жеке дара ... де, ұжым алдындағы жауапкершілігін де, жақсы сезіну керек.
Сыныптан тыс ... ... ... ... ... үйірме мүшелерінің
жеке міндеттері де көрсетіледі. Бұл –үйірме мүшелерінің арасында ұжымдық
сезімді ... ... ... нәтижесі сан алуан түрде
тұжырымдалады. Оқушылардың үйірмедегі бастаған жеке ... ... ... ... ... ... атқаратын болады.
Ондай тапсырмаларға қарапайым ... ... ... ... толық жабдықтауға дейінгі жұмыстар жатады. Осыдан қоғамдық
пайдалы жұмыстардың сарамандық сипаты мен ... ... ... ... тыс жұмыстардың бір түрі өлкетанудан экология ... ... ... ... жеке дара жұмыстар. Бұларға
теориялық немесе сарамандық жұмыстарды орындауға ... ... ... ... ... ... ... құралдар мен
көрнекіліктер әзірлеу, талдауға, синтездеуге ... ... ... ... ... т.б. ... Оқушылар ұжымы бір
тақырып не бір ... ... ... ... құралған шағын топқа
біріктіріліп, бөлініп жұмыс жасайды. Мұнда да ... ... ... ... ... стенділер әзірлейді, көрме
ұйымдастырады, сайысқа немесе олимпиадаға қатысады. Шағын топтағы оқушылар
КТК ... ... тап ... ... ... ... көрнекі
көрсетілімге дайындалады. Топтық жұмыстардың негізгі түрі - ... ... ... өз ... ... ... бағдарламаға сәйкес
құрылады.
2. Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жолдары мен құралдары
2.1 Өлкетану ... ... ... ... құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесі
Қазіргі жағдайда егемендік ... ... ... ... ... ... ... байлықты құрайтын маңызды сипатқа ие, ... ... ... икемділігі, шығармашылыққа талпынысы ... ... ... ете ... ... ... тұрақтылығына және
қауіпсіздігіне негіз бола алады. Сонымен бірге білім байлығын, табиғаттың
ерекшелігін терең оқып ... ... өз ... ... мәдени
мұрадағы орны мен үлесін білуін әр ... ... ... ... мектептің ішкі мазмұнын атына сай болуын қамтамасыз ету – ... ... ... ... ... үрдісіндегі экологиялық білім
негізін құрайтын, оқушылардың өз кіндікқаны тамған, туған жеріне ... ... ... ... ... ... ... ол
жаратылыстанумен қатар әлеуметтік бағыт-бағдарды қамтиды. ... ... ... ... гимназиялар білім беру заңының негізгі
бағыттарына ... ... ... ... ... іске асырылып,
білім беретін мекемелер, яғни мектептер ... ... ... ... бойы жинақталған мол тәжірибесін ғылыми ... ... ... үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беруді көздейді. Мектептің
тұтас педагогикалық процесінде оқушылармен тәрбие ... ... ... ... пайдаланса, тиімділігі арта түседі. Осы мәселе
төңірегінде жалпы тәрбиелеуші қауымға ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру әдістемесі құрылды. Педагогика ғылымының бір саласы саналатын
халық ... қай ... алып ... оның мақсат-міндеттері
біреу: ол - әр ... ... ...... ... ... ... беру. Халық педагогикасындағы мәліметтерді жаңғырту
мақсатында Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... педагогикасы» пән ретінде оқыту жөніндегі қаулысы (19.
11. 91ж.), ... ... мен ... ... байланыстыруда күрделі
бастаманың алғашқы нысаны дер кезінде қабылданған аса маңызды мемлекеттік
құжат болды.
Уақыт талабымен өмірге ... ... ... ... ... бұл ... отбасынан, мектеп тәжірибесінен лайықты орын алуда.
Қазақ халық педагогикасының озық үлгілері ... ... ... бұл ... ... ... ... 3 – Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педгогикасының құралдары арқылы
оқущылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... өлкетануда халық|Қазақ халық мұрасын оқушылардың экологиялық |Ғылыми-әдістемелік семинар |
|педагогикасының ... ... ... пайдалануға үйрету | ... ... ... |Өлке қазынасын сақтап, ... ... ... |Үйірме |
| ... ... ... ... ... | |
| ... | ... ... ... ... ... ... |Факультативтік курс |
| ... ... ... ... | ... өсімдіктер, оларды |Оқушыларды өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру кезінде|Жазғы өлкетану экспедициясы |
|қорғау және ... емге ... ... дағдыландыру | ... | | ... ... ... ... оқушылардың экологиялық оқу|Оқу танымдық экологиялық ... пәк ... ... ... ұйымдастырып, іске асыру |мәдени апталықтар |
|жүректің ән-жырысың» | | ...... ... ... білімдерін қалыптастырып, |Экологиялық олимпиада |
| ... ... | ... ... психологиялық және ғылыми-әдістемелік
әдебиеттерді, арнайы зерттеулерді талдаудың ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану арқылы
оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда, өлкетану жұмыстары
барысында қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану мүмкіндіктері ... ... ... ... өз ... толығымен
пайдаланылмауы арасындағы және ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың экологиялық ... ... мен бұл ... педагогикалық теория мен
практикада жеткіліксіз зерттелуі арасындағы ... ... ... ... ... ... ... экологиялық
мәдениетін қалыптастырудың бір жолы ретінде қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдістеме
дайындау, педагогикадағы жалпы теориялық, жеке әдістемелік ... ... және ... қажеттілігін қарастыру біздің зерттеу
проблемамызды айқындауға мүмкіндік жасады және оны қалыптастыру әдістемесі
3 ... ... ... ... халқының мәдениеті – ежелгі заманнан бері қазақ жерінде өмір
сүрген ... мен ... ... ... мен ... ... жалғасы ретінде қарастырылады. Қазақ халқының ұлт болып
қалыптасуымен байланысты, олардың өзіне тән материалдық және ... ... ... бар. ... мәдениет қазақ халқының
мифтік аңыздары мен аспан әлемі жөніндегі астрономиялық ... ... ... бай аңыз ... мен ... ... (бейнелеу,
сәулет және қолөнері) түрлерінен, шежірелік шығармаларынан, халық емшілігі
мен ... ... ... мен тас ... ... ... ... сезім-түсініктері, ой-пікірлері, көзқарастары айқындалып,
ұлттық өзіндік қолтаңба ерекшеліктерімен ... ... ... ... және ... ... жоқтан бар болып, кішкенеден үлкейіп бір-
бірінен туып, өсіп-өніп жаратқанның шеберлігімен жасалған. Қазақтың ... жер - ... ... ... мен ... ... ... жылу беріп жаңбыр жаудырып, тіршіліктің өсіп-өнуіне мүмкіндік
тудырушы атасы. Сондықтан ерте ... ... көк ... жер ... жалбарынып табынуы иррационалды білімді насихаттаумен сипатталады.
Ел сандаған жылдар қанымен, жанымен қорғап, жер-ана деп ... ... ... бірден-бір жолы халықтың тірнектеп жиған
құндылықтарға, ұлттық дәстүрге қайтып ... Жас ... ... ... ... ... ... адам сыйлауды ғана емес, ... ... ... ... мен бір ... ... дейін аялауды үйрету,
экологиялық ұлттық ... да нәрі ... ... ... ... қанға сіңген қасиеттердің бірі - ... ... ... ... қорғау, көркейту болып табылады. Данышпан бабаларымыз
әлі мұрты бүлінбеген, тұнығы ... ... ... ... ... ең алдымен жер ананы аялай «Бір қой егіз туса бір
түп бетеге артық шығады» дей тұра, жайылымның ... ... жол ... бір ... ұзақ ... ... отырмай, қоныс жаңалай беретіні де
сондықтан, жердің құйқасын кемітпеу ... киіз ... ... ... жер-ошақты да көрінген жерден қазбаушы еді. ... ... көк ... ... ... ... ... Егер орманды отап
тастаса, бірер айда қурап, отқа ... ... ... да жақсы білген
әрине.
Бірақ соны біле ... жас ... ... Отқа ... ... ... ... Қазақ әйелі ағын суға кір шаймаған, көң-қоқыс
төкпеген. Мұның бәрі жай ... ... ... асып, жанды-жансыз дүниенің
киесін сыйлау, табиғатқа табыну дәрежесіне дейін көтерілген. ... ... ала ... одан аялы алақанының қамқорлығын аяған жоқ.
Жеке тұлғаның мәдениетін қалыптастыру және дамыту үшін оның ... ... ... көздерін, түпкі нәтижелерін анықтауға назар
аудардық. ... ... ... педагогикалық тұрғыдан
экологиялық мәдениеттің мәні және құрылымы ашып көрсетіледі. Экологиялық
мәдениет дүниежүзілік мәдениеттің ... ... және ... ... ... және ... қауіпсіздікті болжау, айнала қоршаған табиғи
ортаны қорғау мен жақсартуды қамтамасыз ету қажеттілігін ... ... ... ... ... тіршілік әрекетінің рухани-
адамгершілік саласы ретінде оның табиғатпен өзара ... ... және ... сана, экологиялық қарым-қатынастар, экологиялық
іс-әрекеттер элементтерінің өзара байланыс жүйесін қамтиды. Экологиялық
мәдениет ұғымы педагогика саласында экологиялық ... беру мен ... ... Бұл ... ... ... тұғырына сәйкес
адамды табиғаттың ажырамас бөлігі, жер бетіндегі материалдық және рухани
мәдениеттің, тарихи процестің дамуының субъектісі ... ... ... ... қатар тұлғаның экологиялық мәдениетінің қалыптасуы оның
жергілікті, ... ... ... ... ... әрекетіне тәуелді болғандықтан, халық педагогикасының
құралдарын ... ... ... ... ... ... ... туған тілін, туған мәдениетін, туған тарихын ... ... ... қатынас жасай білетін, өзін-өзі жетілдіру арқылы
өмірлік мақсаттарына жете ... ... және ... адамзаттық
құндылықтарды қастерлейтін, жеке қызығушылықтары мен қажеттіліктерін қоғам
талаптарымен үйлестіре білетін тұлғаны ... ... ... көтереді. Олай болса, қазақ халық педагогикасы құралдары
арқылы оқушылардың ... ... ... өлкетану
жұмыстарын ғылыми тұрғыдан қарастырып, ұйымдастыру жолдарын зерттеуге баса
назар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының экологиялық білім беру тұжырымдамасында (2003), экологиялық
білім беру ... ... ... ... ... даму ... ... қоғамның қоршаған ... ... ... ... ... ... жүйесіне бағытталған
жаңаша ойлау мен дүниеге жаңа көзқарасты қалыптастыру» – деп көрсеткен.
Педагогикалық іс-тәжірибемізде мектептің тұтас ... ... ... ... ... ... жұмысымыз
ұсынылды. Педагог-әдіскер, жаратылыстану пән мұғалімдері оқушылармен
Жезқазған қаласы №6 ... ... І курс ... ... ... ... ... ұйымдастырып, олардың ішінен экологиялық бағыттағы
мәселені, экологиялық оқу-танымдық іс-әрекеттерінің деңгейін ... ... ... жөн ... ... ... пәк ... жүректің ән-жарысың»
атты өнер-білім сайысының Бағдарламасы төменде көрсетілген.
Дүйсенбі.
1. «Білімді бірді жығады, білекті мыңды жығады» (теориялық ... ... ... ... түсін білгенше, бірдің атын біл» (командаларын таныстыру).
3. «Қазақстан – туған өлкем, ... ... ... (ең ... ... ... ... желек жайқалды» Оқушыларды оқу экологиялық соқпақ, қаланың
ботаникалық бағына апару.
Бейсенбі.
5. ... ... ... ... ... қорықтары және ұлттық
табиғи саябақтары туралы әңгіме өткізу.
Жұма.
6. Жұманың әр күнінде ... ... ... бір ... іс-шараны
ұйымдастырып өткізу барысындағы іс-әрекеттер жүйеленіп, нәтижесін көрсетіп
отырды. Соңында «Мыңнан біреу көсем» ... ... ... ... ... ... ... қор», «Айналадағы ортаны қоғау және экологиялық мәселелер»
тақырыбына байланысты буклет немесе көрме ұйымдастыру.
2. «Алты сезім, ... ... ... жан қуаттары бойынша
ойын).
3. «Өсімдік әлемінде» (5, 6, 7 әріптен тұратын ... ... ... ... ой салар ...» (мәнерлеп оқу).
5. «Мың бір ... жүз ... ... ... ... ... жұмбақтар және тыйым сөздер арқылы жарыс.
Мақсаты – жеке тұлғаның экологиялық білімі мен ... ... ... істеу біліктері мен дағдыларын қалыптастыру, жоғары
адамгершілік-эстетикалық ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізуде жоғары адамгершілік сапалар мен табанды ерік-жігерді игерту.
Сайысқа І курс ... ... Олар ... ... ... ... ... табиғатты қорғауға пайдалана білуге
машықтанады, ... ... ... ойын ... жеткізе білуге
дағдыланып, шыңдала түседі.
Апталық сайыс ... ... ... ... ... ... жүректің ән-жырысың» атты апталықтың салтанатты ашылуы.
а) Кіріспе сөз. ... ... ... ... оқушылар-практиканттар.
б) Әділ қазылар алқасын тағайындау.
Барысы.
Жүргізуші.
Сайысқа қатысушыларды бағдарламамен, алда тұрған мақсат, міндеттерді
шешу жоспары мен оларға қойылатын талап тілектерімен таныстырылады.
Сайыс екі ... ... ... – 1-тапсырма. Бірінші кезең. «Білімді бірді жығады,
білекті мыңды ... ... ... ... тест түрінде тексеру
сайысы.
Мақсаты – ... ... ... ... ... білімдерін, ой-өрістерін, танымдылықтарын тексеру.
Тестіге І курста оқитын оқушылардың барлығы қатыстырылды. ... беру ... ... өткізіледі. Тестіге жауап беруге 40 минут уақыт
беріледі, тест 15 ... 4 ... 4 ... 1-уі ғана ... дұрыс
жауапты тауып, белгілеу керектігі түсіндіріледі. ... ұпай 15, ... 7. 7-ден ... ұпай саналмайды, 7-ден жоғары ұпай жинаған, сынақтан
өткен оқушылар өзара ... 5-6 ... ... бір ... ... ... лицейдің радиохабары «Экология хабаршысы» арқылы
хабарланады және ... ... ... ... ... жауаптары ілінеді, күнделікті мәліметтерді оқушылар осы
бұрыштамадан оқып-біліп ... ... ... ... ... «Экология
хабаршысы» радиохабарынан экологиялық ақпарат беріліп тұрады.
Сейсенбі. Екінші кезең.
2 – ... ... ... ... ... атын біл» командасын
таныстыру сайысы.
Мақсаты – оқушылардың сахнада еркін ұстауға қысқа да ... ... ... ... ... машықтандыру.
Өлшемдері:
- экологиялық бағыттылығы;
- әртістік шеберлігі;
- ұйымдастыру бірлігі;
- өзін-өзі ұстау мәдениеті;
Іріктелген оқушылар өз командасына тән ... ... ... Әр ... өз ... етіп ... ізденгіш, ұйымдастырушылық
қабілеті бар оқушыны сайлап алды.
1-ші команданың аты «Барыс» деп аталды.
Ұраны: 2030-дың біз барысымыз,
Жетістікке бастайды әр ... ... ... ... ... ... 2030» суреті, қатты қағазға салынған суретті «Барыс»
командасы ... іліп ... ... әр ... ... ... ... «Барыс», «Тұлпар»,
«Сұңқар», «Қыран» командалары.
3 – тапсырма. «Қазақстан туған өлкем, Табиғатын қандай көркем!» айдары
бойынша ... ... ең ... ... ... ... жазуға қабілеті
бар оқушылар төменде берілген тақырыптар бойынша бір тақырыпты таңдап алып,
үйде жауап әкеліп, көрермендерге оқып ...... ... ... ... өз
ойларын жүйелі логикалық жазбаша түрде, әдеби-мәдени түрде сауатты жазуға
үйрету, үздік ... ... ... ... Тіршілік тірегі табиғат;
2. Дала дәріханасы немесе дәрілік өсімдіктер сыр шертеді;
3. Адамдардың табиғатқа тигізетін зияны;
4. Өсімдіктер мен ... ... ... кітап сөйлейді;
6. Еркін тақырып.
Өлшемдері:
- тақырыптың өзектілігі;
- тақырыпты ашуы, көңілге қонымдылығы;
- сауаттылығы;
- мәнерлеп ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды оқу
экологиялық соқпаққа, қаланың ботаникалық бағына апару.
Мақсаты – оқу экологиялық ... ... ... ... ... және тәжірибеде жүзінде қолдана білу, үй өсімдіктерін еге ... ... ... табиғи аумақтар» Қазақстан қорықтары және ұлттық
табиғи саябақтары туралы әңгіме өткізіледі.
Мақсаты – ... ... ... ... ... ... мен ... табиғи саябақтарға, барлық табиғи
байлықтарды ... ... ... ... арнайы белгіленген аумақты
атайтынын түсіндіру.
Жұма.
Апталықтың «Мыңнан біреу көсем» атты қорытынды сайысының бағдарламасы.
1. «Алтын қор», «Айналадағы ортаны ... және ... ... байланысты буклет немесе көрме ұйымдастыру.
2. «Алты сезімдердің, сезімталдары» (табиғаттың берген жан қуаттары,
ойын).
3. ... ... (5, 6, 7 ... ... ... аттары).
4. «Көңілге түрлі ой салар ...» (мәнерлеп оқу).
5. «Мың бір ... жүз ... ... ... ... ... жұмбақтар және тыйым сөздер арқылы жарыс.
6. «Табиғат таңғажайыптары» сөзжұмбақ шешу.
7. Әділқазы мүшелерінің қорытындысы:
Жеңімпаздарды марапаттау. Апталықтың жабылуымен ... І курс ... ... тыс ... негізгі түрлерінің
бірі – экология үйірмесі ерекше рөл ... ... ... оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, ақыл-ойларын
дамытып, өз беттерімен жұмыс ... ... ... ... ... ... білімдерін практикада қолдана білуге ... ... ... ... етеді. Дұрыс ұйымдастырылған
үйірме жұмысы мектептің алдына қойған көптеген ... мен ... ... ... ... ... ... педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға септігін ... тыс ... ... ... ... ... асырылды.
Өлкетану жұмысында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы
оқушылардың ... ... ... ... ... өлке»
атты үйірме құрдық. Үйірмеге қалауы бойынша қатысамын деп ниет білдірген
оқушылардан және оқу ... ... ... ... ... жүрген жасөспірімдерден үйірме мүшелері болуға тартылды.
Үйірме мүшелері өздері таңдап алған өлкетану ... ... ... ... өлке ... ... ... танымжорлық
жасаған ізденушілік жұмыстарындағы білімдерін, алған әсерлері жайында
үйірме отырыстарында ортаға салып, ... ... ... мен оқыған
кітаптары туралы өлкетану кештерінде баяндап отырды. ... ... оқу ... негізінде, бірақ оны
қайталамайтындай бағытта құруда жөн көрдік.
Өлкетану үйірмесінің мүшелері ... ... ... мазмұны
туралы тұжырымын, жазбаша есебінің нәтижесін ... ... ... ... алып ... Олар ... қызықты деректерді «Жас
эколог» қабырға газетіне жариялады. Жұмысты жеке дара ... ... ... орындау кейде нәтижелі болатынына өздері куә ... ... ... ... ... оны ... таңдады, ең
негізгісі, ол жұмысты орындауға шамаға лайық принципі мен балалардың жас
және дара ... ... алу ... ... ... үйірменің өзіндік ерекшеліктері бар, мақсаттары да бірдей емес,
бірақ соған қарамастан әртүрлі ... ... ... ... ескеріліп отырады.
Үйірме жұмысы барысында ... ... ... қалған
ынтымақтастық қарым-қатынас қалыптасып, ой-өрістерінің кеңейіп, халқымыздың
әртүрлі әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... пен ... ... түсініп, оны табиғи түрде қабылдау мақсатында экологиялық
соқпақты ұйымдастырдық. Бүкіл тәрбие ісі ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Ол – адамды табиғаттың бір ... алып ... ... ісін ... табиғатына сәйкес, оның табиғи
қабілеті мен қасиеттерін дамытуға бағыттап жүргізу» деп ... ... ... оның ... педагогикалық іліміне енді және мұны ол тәрбие ... ... ... ... ... Кейіннен Коменский анықтаған бұл
идея педагогикада «табиғатқа сәйкестік принципі» деп ... ... ... ... ... бір ... соқпақтарды ұйымдастыру болып табылады.
Оқушылардың табиғатты қорғаумен байланысты білімдерін ... ... ... ... үрдісінің мүмкіндіктері мол.
Балалардың экологиялық мәдениеті тек жаратылыстану пәндері сабақтарында
ғана емес, гуманитарлық ... ... ... және ... ... да ... асырылады.
Г.Қ Тұрабаеваның «Болашақ мұғалімдерді мектептегі экологиялық өлкетану
жұмысын дайындаудың педагогикалық шарттары», ... ... мен ... ролі» атты мақаласын жетекші идея ... ... ... экологиялық өлкетану жұмыстары оқушылардың ... ... ... мен ... ... ... перспективті бағытына жатады. Өйткені оқушылардың жергілікті, нақты
экологиялық мәселелерді шешумен байланысты болған ұжымдық немесе өз ... ... ... қорғау туралы білімдері мен дағдыларын
жоғары сапалық ... ... ... ғылыми талдау және нақты ... ... ... ... білім беру мен оларды
тәрбиелеуде ... ... ... бермейтіндігін көрсетеді. Себебі
лицейдегі экологиялық білім көбінесе ... ... ... ... ... ... шешуден тыс іске асырылады. Бұл мәселенің
шешімін табиғатқа жүргізілетін ... ... ... қалыптастыруда зор рол атқарады. Экологиялық танымжорық латын
тілінен аударғанда жол жүру ... ... ... ... ... проблемаларды оқып-үйренуге, айналадағы ортаны
қорғауға, зерттей ... ... ... ... табиғи орта
жағдайында мінез-құлық дағдыларын қалыптастырады. Айналадағы ортаны ... ... ... ... ... ... ... танымжорықтың ролі ерекше. Ол табиғи ортамен тікелей ... ... ... ... ... ... ... табиғат
нысандарын анықтауға оқушылардың дала жағдайындағы іскерлігін, экологиялық
білімдерін арттыруға көмектеседі.
Танымжорықтың құрамдас бөлігінің бірі ... ... ... білім мен тәрбие беру өзіне кешенді зерттеулерді талап
етеді:
- біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты, қалыптастыру
үшін ... ... ... ... ... ... екіншіден, тұлғаның дүниеге деген гіманистік көзқарасын тәрбиелеу;
- үшіншіден, экологиялық мәдениетті дамыту;
- төртіншіден, ... ... ... ... ... ... ... білімді тәжірибе жүзінде іске асыру.
Экологиялық білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз
жүзеге аспайтындығы белгілі. Соған байланысты ... емес ... ... бір түрі ... оқу ... ... білім беру жүйесіне енді. Ол –
адамдардың демалыс уақытындағы табиғат туралы білім мен ... ... ... оқу экологиялық соқпақтың басты мақсаты – табиғат аясында
оқушы, тағы басқа келуші ... ... ... ... этикасы мен
экологиялық мәдениетін қалыптастыру:
- танымжорық мүшелеріне қоршаған ортада ... ... ... және ... нысандары туралы мәліметтерді жеткізуді, қоршаған
ортаға деген көзқарасын қалыптастыруды көздейді.
- танымжорық жетекшілері мен жол ... ... ... ... ... ... байқауға болатын әртүрлі антропогендік
факторлардың көріністерінің сипатын және де адамның қоршаған ортамен қарым-
қатынасының нәтижесін ... ... адам ... ... ... яғни ... және табиғатқа үйлесімділік қарым-
қатынасын қалыптастыру.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінің
ерекшелігі дидактикалық ... ... ғана ... ... еркін түрде
ақпаратты қабылдауды, табиғи ... ... ... ... ... бәрі оқу экологиялық соқпақта демалу және танып білу
кезінде органикалық үйлесімділікпен іске ... ... ... білім мен тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар олардың дұрыс
ұйымдастырылуы табиғатты ... ... ... Оқу – ... ... ағымын реттеуге, табиғатқа зиянын келтірмейтін қауіпсіз
бағыттарды меңгеруге септігін тигізеді. Сонымен ... оқу ... ... ... ... ... ережесінің сақталуына мүмкіндік
береді. Соның арқасында келушілерге бақылау жасауды және экологиялық соқпақ
орындалуын жеңілдетеді (4 сурет).
Сурет 4 – ... ... ... оқу ... экологиялық соқпақтарды бір жүйеге келтірсе,
төмендегідей мәселелердің шешілуіне мүмкіндік туар еді. Олар:
- келушілер санының ... және ... ... демалыс аймағында дұрыс орналастыруға; тартымдылығы жоғары аймақтарды
келушілер санының шамадан тыс болып кетпеуінен ... ... ... ... мұндай оқу табиғи экологиялық соқпақтардың ерекше қорғалатын ... ... ... ... мен ... табиғаттың
қызықты да қол жетерлік жерлерін көрсетеді.
Өлкетану көздерін бөлу мен оны ... ... ... ... ... ... ... мына негіздер
бойынша топтасуы мүмкін: а) өмір сүру ... б) ... ... ... принципі бойынша, ғалымның еңбегіне сүйеніп, жұмысты қалай
жандандыруға болатынын үйрендік.
- ... ... ... ... ... ... көзі тірісіндегі шығармалардың жариялануы);
- қандайда бір оқиға тура сол ... ... ... ... ... соң тез ... жазылған көздер (күнделік жазбалар, баспа
материалдары, әртүрлі ... ... ... ... ... ... уақыт өлшемі бойынша алшақ ... еске ... ... ... ... ... байланысты өз ерекшелігі
бар, алайда кейбір жағынан өлкетанудың басқа да бағыттарында, ... ... ... ... ... ... ... орындары бойынша ... ... жеке ... т.б.) өлкетанушы-ғалымдар мен
оқушыларға практикалық пайдасын тигізуі ... ... ... ... нақты бір топқа жатқызуға мүмкіндік бермейді. Газет кітапханада
және мұрағатта сақталуы ... ... жеке ... мен
кітапханаларда жарияланған түрінде де болуы ... Ең ... ... алу
әдісі көздің қайда сақталғанына байланысты емес.
Лицейдегі экологиялық өлкетану аясында оқушыларды қалыптастыру үшін
негізгі ... қою ... - ... қоршаған ортаның тұтастығы
түсінігінің, экожүйенің негізгі класы туралы, ... ... ... ... ақпарат пен мүмкіндік беру. Лицейдегі
экологиялық өлкетану аясы туралы мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... бөлу үлкен рөл атқарады. Адам өмірінің негізгі ... ... үй, ... да ... ... ... ... көршілер,
жұмыс ұжымы) адам негізгі көп уақытын өткізетін ... ... ... ... қоса алғанда), алыс немесе аумақтық (адамдарды
негізгі тамақпен және рекреациямен қамтамасыз етуші және ... ... т.б.) және ... ... ... ... мүмкіндіктерін есепке
ала отырып, лицейдегі экологиялық өлкетанудың ... аясы ... ... ... ... ... лицей алаңы, елдімекен мен оның
маңайы, ... ... ... ... ... ... жұмысы нақты нысандармен – кластармен және локальдық,
аймақтық деңгейдегі экологиялық ... ... ... барлық аядағы ізденіс және тәжірибелі экологиялық әрекеттерді
іске асыруда қолданылуы, яғни білім беру ортасын көрсетуі мүмкін.
- алғашқы ......... ... екінші мен үшіншіде – «адам – қоғам - ... ... ... мен ...... бесіншіде – «қоғам - табиғат» жүйесі, сондай-ақ тиісті экологиялық
мәселелер. Табиғат аясы жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... экологиялық өлкетанудың әдістері
мен өлкетану көздері өзгереді. Әлеуметтік және ... ... ... ... әдіс мәні ... ... көздеріне келетін болсақ, ол
заттықтан аралық пен сөздікке қарай ауысады (ауызекі және ... ... екі ... ... яғни өлкетану мен өлке құрылымы
кезінде тұлғаның белсенді өзара ір-әрекеті қоршаған ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету құралы
болып табылады. Лицейдегі өлкетанудың ... мен ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Бұл
мәселені тарихи өлкетануға қатысты түрде қарастыра отырып «Өлкетану» (1987)
құралының авторы А.В.Даринский ... тек қана ... ... ... ... ... қатар өлкетану туралы білім беру ... ... ... ... аясы ... айтады. Өлкетанудың
осы екі жағы қосылғыштардың қосындысын ғана бермейді, өлкетану әрекетінде
сапалы жаңа ... ... яғни ... ... ... коммуникативтілікті береді. Ол жеке тұлғаның
дамуына жақсы ... ... ... ... оқушылардың экологиялық-өлкетану
жұмыстарының бірнеше түрлі әдістері мен ... бар ... ... ... ... ... процесіне енгізудің реттілігі мен
толықтығын қамтамасыз ету ... ... ... Бұл ... шешу
негізі экологиялық-өлкетану жұмыстарының кезеңдері болып табылады, оның
сипаттамасы төмендегіше беріледі.
1. ... ... ... ... ... танымы экологиялық-
жүйенің жалпы және аймақтық ... ... және ... проблемаға сәйкес келуін қамтамасыз етеді.
2. Экологиялық-өлкетану ақпараттарын жинау кезеңі оқушылардың ізденіс
жұмыстарын ұйымдастырумен ... Оның ... ... оқушыларының,
тұрғындардың тұрып жатқан жерінің жағдайы, тұрғындардың табиғатпен бұрынғы
және бүгінгі күнгі қарым-қатынасы мен олардың ... ... ... әртүрлі көздерін қолдану іске асырылады.
3. Бұл кезең - өлкетану ізденсітерінің қорытындыларын ұжымдық ... ол – ... ... ... ... ... ... жұмыстарының қорытындыларын қолдану
кезеңі коммуникативтілік, көркем-эстетикалық және ... ... ... байланысты. Оқушылар мен үлкендердің алдында,
сөз сөйлеу арқылы экологиялық-өлкетану ізденістері ... ... ... ... ... (бұрышта) экспозиция жасау оны
жаңарту.
5. ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... оқушылардың танымдық және коммуникативтік әрекеттері
басым болады да ... ... ... ... ... ... ... ақпараттарға салыстыра сараптау
жүргізіледі, мұғалімдер оқушылардың білімдерін, өлке ... ... ... ... ... мектептегі экологиялық өлкетанудың барлық түрлер
аясында оқушылармен экологиялық өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру барысында
қолданылады.
Әрекеттердің түрлері мен ... ... ... да қатар тұр. Лицейдегі өлкетану жұмыстарында әртүрлі формалар
қарастырылған. Оларға мыналар ... ... ... ... ... ... конференция, өлкетану ойындары, парасатты
адамдармен кездесу, ... ... ... ... тыс ... ... рефераттар, баяндамалар дауындау, материалдар іздеп жинау,
тәжірибелер, экспедиция, хат алысу, қолжазба журналдар, кітаптар, ... ... ... ... ... құралдар жасау немесе бұрыш
ұйымдастыру, білімді насихаттау, табылған ... ... ... ... ... ... сөз ... ұсыныстар, талаптар), қорықтар,
шағын қорықтар, саябақ жұмысы, өзендерді, бұлақтарды ... ... ... ... ... жұмыстары лицейдегі өлкетануда
қолданылуы мүмкін. Экологиялық білім берудің негізгі міндеттерін шешу үшін
лицей ... ... ... ... түрлері мен
әдістерін ақырындап отырып енгізу қажет. ... ... ... да ... ... ... сай ... керек, сондай-ақ форма түрін
лицей ерекшелігімен және оған ... ... ... ... ... ... су мен топырақ беті, өсімдік пен жануарлар әлемі,
табиғи аймақтық кешені. Бұл ... ... ... ... екі ... ... ... толығымен зерттеу және арнайы жердің көлемін зерттеу.
Лицейлік өлкетану жұмыстарында арнайы жер ... ... ... себебі, әртүрлі ерекшеліктері бар шағын аймақ қана таңдалып алынады
да, оны ... ... ... болады. Әртүрлі жер ... ... ... «өз ... ... үшін ... ... тапсырмалары оқу бағдарламасына сәйкес өлкетану
бойынша мүмкіндігіне қарай экспедициялық отрядтар арасында бөлінеді. ... ... ... ... көрсетеді. Қарағай бастарының
қурауы ауада күкірт қышқылының көптігін ... ... ... келген
әрбір жасыл желек жергілікті жердің экологиялық ... ... ... ... ... мен ... ауаның ластануынан бірінші
болып зардап шегетінін, қандай өсімдік ... пен ... ... екенін анықтап алған жөн.
Қазіргі кезде адамзатты қоршаған ортаның күрделі ... ... және ... ... шешу ... іздестірілуде.
Бұл ізденістерде айналадағы орта туралы білімнің берері мол.
Бұл арада шешілуге тиісті ең негізгі мәселе ... ... ... ... және одан ... ... ... тізбекті өзгерістер әрекет
жасауға бастайтын білім ғана шешіп бере алады.
Экология туралы заңдар мен маңызды құжаттарда ерекше ... ... ... ... көрсетілген. Ә.Х.Тұрғынбаевтың Қазіргі жаратылыстану
концепцияларынэкологиялық мәселелер кеңінен, мазмұнды, мағыналы құнды ... ... ... аумақтар мен қорғауға алынған жерлер экологиялық,
ғылыми және мәдени ... ... ... Қазақстан Республикасының ұлттық
байлығы болып табылады.
Осы заң ерекше қорғалатын табиғи аумақтар ... ... ... және ... ... ... қорғалатын табиғи аумақтар-ерекше құқықтық қорғау режимі бар не
мемлекетік табиғи қорық қорын ... мен ... ... ... ... ... ... реттелетін жер, су, ... және ... ... табиғи қорық қоры ... ... ... ... мен ... ... зерттеулерге, ағарту, білім беру ісіне,
туризмге және рекреацияға арналған зат-болмыс ретінде экологиялық, ғылыми
және ... ... ... ... ... ... ерекше
құнды жиынтығы.
Экологиялық мәселеге кейінгі кезде көп көңіл бөлініп жүр, себебі,
бірішіден, ... ... ... олардың табиғатқа практикалық
қатынасында алшақтық байқалады. Қазіргі уақытта көп балалар табиғаттан
алшақтанған, көп ... ... ... ... ... ... ... экологиялық санасын қалыптастыру үшін кей жағдайда
білім деңгейі жеткіліксіз. Оқушыларға биология, география, экология ... ... ... берілгенімен, практикалық жағдайда табиғатқа
сәйкестенген оқу-танымдық іс-шаралардың жағдайы мәз емес. ... ... ... мәселе арасында алшақтық байқалады, ол үшін ... ... ... ... Экологиялық дүниетану, тәрбие ... ... ... ... ол жеке адамға жеке тәжірибесі арқылы
ғана шешіледі.
Экологиялық білім беру мен тәрбиенің рөлі туралы, оқу танымдық жорықтар
мен соқпақтар, ... ...... ... танымдық – туристік
соқпақ және ... ... ... ... ... ... соқпақты ұйымдастырып, өткізеді. Маршруттарды оқып үйренеді
және өткізу жолдарын қарастырады. ... ... ... ... іске ... ... қорытындысы шығарылады.
Нәтижесінде өлкетану жұмыстарында жасөспірімдердің ізденушілік қабілетін
дамытып, қазақ ... ... ... арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.
«Табиғатым - тағдырым» атты оқушылардың экологиялық олимпиадасы.
Адамның іс-әрекеті ... ... ... ... іскерлік
дағдылар, ой-өріс, адамгершілік және эстетикалық даму деңгейі, одақтасу
әдістері мен ... – бәрі ... ... ... мәдениетін»
құрайды. Білім алуға және ғылымға ұмтылыс тұлғаның базалық мәдениетін халық
санасының тереңінен орын ... ... ... пен ... дамуының
заңдылықтары бейнеленген ғылымның деректерін және заңдарын мақсатты
игерудің нәтижесі деп ... Ал, олай ... ... ... ... іс-әрекетін қалыптастырып, шығармашылығын дамытуда ... ... ... рөл ... ... тыс ... ... ең
тиімді деген түрлері мен әдістерін іріктеп алуды жөн ... ... ... ... бірі ... оқушылардың белсенділігін
арттыруға септігін тигізетін – экологиялық олимпиаданы атауға ... ... ... ... ... бойынша алған
теориялық білімдерін кеңейтіп, ... ... ... ... шешімін тауып, ойларын жинақтауға, экология пәніне
деген қызығушылықтарын арттырады.
Мақсаты – ... ... ... ... білім, білік, іскерлік
дағдыларын анықтап, экологиялық мәдениетін қалыптастыру.
Олимпиаданы үш кезеңге бөліп өткізуге болады.
I. Лицейішілік, II. ... III. ... ... ... І курс ... оқу-танымы жоғары деңгейлері
бойынша іріктеледі.
Лицейішілік олимпиададан үздік деп танылған оқушылар мектеп-аралыққа
іріктелген екінші кезеңге өтіп, ... ... ... мүмкіндік
алады. Әрбір аудан (қала), облыс команда жеңімпаздары ... тур, ... ... ... ... ... ... бар оқушылар жас ұландар,
қоғам белсенділері, болашақ экологтер, қосымша білім берумен тәрбиелейтін
сарайлар, сонымен қатар өзінің ... ... ... ... үміткерлердің экологиялық олимпиадаға қатысуға болады. Команда
санының құрамын I, II және III ... ... ... ... ... ... пән мұғалімдерімен лицейішілік
өлкетану олимпиадасын ... ... ... ... ... ... біреуі тағайындалады.
Оқушылардың облыстық экологиялық олимпиадасымен (үшінші тур) Қарағанды
облысы әкімі жанындағы мемлекеттік және ... беру ... ... және ... ... ... ... білім беру
департаменті т.с.с. білім беру ... ... кең ... ... ... ... ... шешуі
үшін ұйымдастыру комитеті құрылды, олар бағдарламаны жасауға жауапты және
олимпиада бағдарламасын ... әділ ... ... ... ... болады. Әділ-қазылар алқасы құрамына ... ... ... ... оқу ... ... педагогика-психология кафедрасының оқытушылары, мектептердегі
озат тәжірибелі ... ... ... ... ... ... әділ ... алқасының құрамы, жұмыс жоспары анықталып
бекітіледі. Әділ ... ... өз ... ұйымдастыру ұйымының
бекіткен бағалау критерийлеріне сүйенеді. Олимпиадаға қатысушылардың
барлығы әрбір ... ... ... ... бола ... ... ... және әртүрлі форма бойынша өтті.
1. Эрудит. Оқушылардың теориялық білімдерін тексеру.
2. Экологиялық бағыттағы олимпиадаға ... ... ... мамандықты қорғау».
4. Экологиялық көкейкесті мәселелер.
5. Олимпиадаға қатысушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... мерзімді
экологиялық басылымдардағы мақалаларға пікір жаза білу.
7. Пікірталас орталығы – «Диалог».
Қазіргі кезде оқу-тәрбие үрдісінде ... мен ... ... бой ... Жаңа технологияны пайдалану заман талабы болып
саналады. ... ... ... ... ... тауып,
белең алып, Сорос-Қазақстан Қорының Демократиялық Білім беру ... ... ... «Оқу мен жазу ... сын тұрғысынан
ойлауды дамыту» бағдарламасы қазіргі таңдағы талаптарға сәйкес жалпы орта
мектептерінің оқу-тәрбие ... ... ... ... ... орны ... ... әдіскерлері А.Женни, Куртис, ... «Оқу мен жазу ... сын ... ... ... ... үшін дайындалған оқу жоспарының әдістемелік құралын басшылыққа
алдық.
Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерде ... ... ... тыс уақыттарында, оқушылармен әртүрлі шараларды ұйымдастыру
кезінде, балалар өз ойларын ашық айту ... ... ... туралы
көптеп айтылып жүр. Оқыту барысының сабақтың типі мен ... ... ... ... ... ой түйіндеріне өздігінен
келтіру, яғни теорияны үстірт оқып ... алу ... ... ... ерекшеліктерін практикалық іс-әрекет үстінде
ұғынып, тұжырымға келтіру аса ... Бұл ... ... сын
тұрғысынан ойлау – белгілі бір идеяларды қабылдай ... оның неге ... ... ... ... ... ойларға қарсы қоя салыстыру, сол
идеяларға қарсы көзқарастармен тепе-теңдікте ұстап зерттеу, оларға сеніммен
қарайтын белгілі бір ... ... ... өмір сүру ... ... және ... ... тараған
сайын, қазіргі қоғам ... кез ... ... ... ... өздері шешуге, әртүрлі жағдайларды сын тұрғысынан қарауға, ... ... ... ... ... ... жасауға үйрену қажеттігі
туындайды.
Оқу мен жазу арқылы дамыту бағдарламасының мақсаты – барлық ... ... ... сын тұрғысынан қарауды сабақта, сабақтан тыс
уақытта үйрету. Сын тұрғысынан ойлау белгілі бір идеяларды қабылдай отырып,
оның неге қатысты ... ... ... ... ... ... ... қоя
салыстыру, сол иедяларға қарсы көзқарастармен тепе-теңдікте ұстап зерттеу,
оларға сеніммен ... ... бір ... ... ... ... Жас балалар өз даму деңгейіне байланысты ойы шындалып, кез келген
нәрсеге сын көзбен қарай ... Сөз бен ... ... болу ... ... ортаны қорғау және экологиялық мәселелер» атты
тақырыпта сыныптан тыс ... ...... ... табиғи ортаға саналы, табиғатқа ұқыпты
түрде қарап, оның байлықтарын ... ... ... ... ... ... ... түсінетін, табиғатты қорғауға белсене
қатысатын көзқарас қалыптастыру. Қойылған мәселелердің шешімін өз ... ... сын ... ... дамуына мүмкіндік бері.
Міндеттері:
1. Мазмұнға байланысты.
Айналадағы ортаны қорғау және экологиялық мәселелер жайлы толық ақпарат
алып, өз білімдерімен салыстырып, талдау ... ... ... Сын тұрғысынан ойлауды дамыту.
Берілген ақпаратты зерттеп, талқылап, экология жайлы алған ... ... ... ... ... ... жұмыс.
Шығармашылық жұмыстарды іске асырып, бірлесіп, кішігірім топтарда жұмыс
жасай отырып, қорытынды, ұжымдағы іс-әрекет іске асады.
Көрнекі құралдар.
Экологиялық тәрбиелік мәні бар ... ... ... ... есте ... ереже плакат.
Барысы:
Оқушылардың еркін ойлауына, тақырыпты ашық талқылауына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... қызығушылықты ояту сатысы.
Тақырыбы: «Айналадағы ортаны қорғау, экологиялық мәселе»
1. Ой қозғау стратегиясы.
Жеке жұмыс
а) Балалар бес минут ... ... ... ... ... ... жайлы не білетіндерін, тақырып төңірегінде ... ... соны ... жазу ... ... Тапсырма жеке
орындалады.
Жұппен жұмыс.
б) Табиғат, экология, айнала қоршаған орта жайлы берілген ... адам ... ой ... ... жұпта талқылайды.
Топпен жұмыс.
в) Берілген тапсырма бойынша балалар шағын топта өз ойларын ортаға
салып, ... ... ... ... ... ... ... пайда болады да, араларынан бір спикер ... ... ... ... ... ... болатын жағдай – балалардың жаңа
материалды меңгеруге дейінгі ... ... бар ... ... ... ... құндылығын бағалау.
Оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекеттерін ұйымдастыру және іске ... ... ... оқу ... ... бірізділікпен жүйелі
деректерге сүйеніп, балалардың ... ... ... ... жаңа ... бастапқы біліммен байланыстыра баяндайды.
Әрбір уақыт кезеңінде ... ... ... ете ... проблемалық сұрақтардың туындауына мүмкіндік беріп, оқушылардың
қызығушылықтарын арттыруына септігін тигізу қажеттігі тындайды.
2. Мағынаны ажырату сатысы.
Мұғалім хабарлаған жаңа ... әр ... өз ... ... ... ... орындайды (5-ші кесте).
«Білемін. Үйрендім. Білгім келеді» атты ... ... 4 – ... ... ... ... ... ... ... ... су, өсімдіктер, |Экология «ойкос» грек |Экологиялық қауіптен ... ... ... «үй, ... |қорғау жолдары. ... ... ... нем. ... ... өндірістерді |
|сирек кездесетін |Э.Геккель. (1968 ж). |ойлап ... ... ... мен | ... ... т.б. | | ... ... үнемдеп, барлық топтың мүшелерінің шығармашылығын
дамытып, оларды тыңдауға мүмкіндік ... ... ... жаңа ... ... ... ... болған соң, топтан бір спикер шығып жұмыстарын
қорғайды.
3 – сатысы. «Айнала қоршаған ... ... атты ... ... желісінің тапсырмасы.
Оқушылар ауызша, жазбаша жинақтаған материалдарын ... ... бір ... келтіріп, өз ойларының қаншалықты құнды
екенін ... ... ... ... бейнелейді. Топтағы оқушылар
«Табиғатты қорғау» тақырыбы бойынша сурет салады.
Бұл оқыту стратегиясы – ... ... ... деп ... ... ... көретініміз:
1. Оқыту-тәрбиелеудің мақсаты психологиялық педагогикалық тұрғыдан
орындалады;
2. Оқушылар жаңа ақпаратпен өз ақпараттарын салыстыра ... ... ... процесінде барлық оқушылар толық белсенді
араласа алады.
4. Пікір алмасу жүзеге асады;
5. Оқушылардың ... ... ... және оларда сын
тұрғысынан ойлай білу әрекеті дамытылады.
Қорыта келгенде, М.Жұмабаев айтқандай жеке тұлғаның жан көріністерінің
үш түрінің; ақыл ... ... ... ішкі ... ... ... (сезімдері мен эмоциялар) және қайрат ... ... ... сын тұрғысынан ойлауымен байланысты.
2.2 Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... бойынша тәжірибелік жұмыс
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... қалыптастыру тәжірибелік жүйе жасауға
мүмкіндік ... Ол ... оқу ... Жезқазған қаласының №11 Кәсіби
лицейінде өтті. Тәжірибелік жұмыс үш кезеңді қамтыды:
1 – кезең – анықтауыш эксперимент.
2 – ...... ...... – қорытынды эксперимент.
Лицейдің экологиялық өлкетану жұмыс жүйесінің негізі мен бірізділігі
нақты іс-әрекеттер барысында іске ... ... ... ... яғни ... ... өлкетану ретінде пәнаралық байланыс,
пәнішілік байланыс, қазақ ... ... ... ... бұрынғы және бүгінгі күнгі экожүйемен ... ... ... ұйымдастыру, аймақтық проблемалармен ... ... өлке ... ... ... ... ... оқушыларға оны жетілдіруге болатын жолдарын іздестіруді қажетсінеді.
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... ... және осы ... бойынша
бірізді әдістемелік жүйенің жоқтығы ... ... ... құралдары
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру экспериментін
жүргізу ... ... ... ... экологиялық мәдениетті
қалыптастыру өте ұзақ және күрделі процесс.
Қалыптастыру экспериментінің ... - ... ... ... педагогикасы құралдарын сыныпта, сыныптан тыс уақытта пайдалану
арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетінің ... ... ... ...... қаласының Кәсіби лицейлерінде оқылатын
биология, экология, өлкетану пәндерінің ... ... ... мен ... іске ... ... курс бағдарламасы
мен үйірме жұмысы бағдарламаларын жасап, сынақтан өткізу, мектептен ... тыс ... ... ... мәні бар ... жүргізу, өлкетану
жұмыстарында теориялық білімдері мен практикалық іс-әрекеттерін ұштастыру,
оқущылардың экологиялық ... мен ... ... ... ... пайдалана білу іскерліктерін ... және оны ... ... ... ... болып табылады.
Осы аралықта өткізілетін жұмыстардың мазмұнына тоқталатын болсақ, сабақ
және сабақтан тыс жұмыстар негізінде біз ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға мүмкіндік жасайтын
барлық жағдайды қарастырдық. Осыған орай, биология, ... ... ... ... ... ... экологиялық және өлкетану материалдарының мәліметтері мазмұнын
оқып-үйренуді, оны ... ... ... ... мәдениетін
қалыптастыру үшін, қолдануға болатын кейбір аспектілерді қарастыруға
болады. Экология және ... ... ... пән ретінде қарастырылмай,
таңдап алу пәні ретінде ... ... ... ... халық педагогикасының құралдары арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға арналған ... ... үш ... ... ... ... анықтаушы эксперимент барысында, кәсіби лицейлердің оқу-
тәрбие процесінде, өлкетану ... ... ... ... ... деңгейі анықталды. Оқушылардың өз өлкесі ... ... ... білімдері, түсініктері, оларды керекті жерде
пайдалана білу дағдылары тексерілді. Белгіленген деңгейлер ... ... ... ... ... ... тексерілді. 1 –кезеңнің
анықтауыш эксперименті бірінші диагностика (кесінді) нәтижелері, төмендей
қорытынды жасауға мүмкіндік берді:
- Оқушылар өз ... ... ... ... ... кезінде алған
теориялық білімдерін қолдауда біршама қиындықтарға тап болады;
- Антропогенді ықпалдың жергілікті экожүйеге әсерін болжауда экологиялық
мәселелерді шешуде, ... ... кез ... ... ... көбі ... ортаны қорғаудағы өздерінің
көмегін бағалай алмайды;
- Ең алдымен ... оқу ... ... ... ... ... ... Жергілікті жердің (әсіресе өз өлкесінің) табиғатын, оның ... білу ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарына аз көңіл бөледі.
Педагогикалық теория мен практиканы талдау нәтижесі бізге оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру ... ... ... ... ... тікелей байланысты деп ... ... ... ... ... жүргізу, әңгімелесу нәтижесінде алынған
мәліметтер жасөспірімдердің табиғатқа сүйіспеншілік, ұқыптылық ... ... ... ... ... ... ... табиғатты
қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін түсінетіндігі анықталды. Бірақ әлі де
болса табиғатты ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы туралы білімдері ... ... ... ... алатыны, экологиялық білімдері мен мінез-
құлықтары арасындағы қарама-қайшылық бар екендігі көрінеді. Зерттеу
әдістерінің ... үш ... ... ... эмоционалды, мінез-
құлықтық іс-әрекет) өлкетану жұмыстары аясында ... ... ... ... нәтижесінде халық педагогикасы құралдарын
пайдалану бойынша оқушылар ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемаларға қарым-
қатынасының немқұрайдылығын, эмоционалды күйзеліспен және ... ... ... ... қарым-қатынасының жоқтығын дәлелдейді.
Оқушылардың табиғатты қорғаумен байланысты білімдерін ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінің мүмкіндіктері мол.
Балалардың экологиялық мәдениеті тек ... ... ... ... ... курстарды оқытуда, сыныптан және сабақтан тыс
жұмыстарда да жүзеге асырылады.
Сондай-ақ лицейдегі ... ... ... ... ... ... ... мен біліктіліктерін
қалыптастырудың ... және ... ... ... жергілікті, нақты экологиялық мәселелерді шешумен байланысты
болған ұжымдық немес өз ... ... ... ... ... ... мен дағдыларын жоғары сапалық деңгейге көтереді. ... ... және ... ... нәтижелері оқушыларға экологиялық
білім беру мен оларды тәрбиелеуде әзірше күтілетін нәтижелердің тиімділігін
көру – ... ... ... ... байқау қиын, себебі мектептегі
экологиялық ... ... ... ... ... ... ... барысында шешуден тыс іске асырылып жатады.
Білім беру жүйесіндегі өлкетану жұмысы оқушылардың табиғатты қорғаудағы
халық ... ... ... ... ... табылады. Оны
ұйымдастырудың қазіргі таңдағы жағдайын қанағаттанарлық деуге болмайды.
Мұның негізгі ...... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы материалдарын пайдалану дайындығының
жеткіліксіздігі мен бұл мәселе бойынша қажетті біліктілік дағдылар жүйесіне
ие еместігіне байланысты.
Өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... арқылы
оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастырудағы мектептердегі ... ... ... ... ... ... жұмысына байланысты қалыптасқан төмендегідей жағдайды байқауға
болады:
- ... ... ... ... ... сынып
жетекшілердің тәрбие жоспарынан тыс қалғаны;
- лицей пен лицейден тыс қоғамдық ұйымдар, ЖОО қарым-қатынасының ... пен ... ... ... курстарға көңіл
бөлінбеуі, жолға қойылмауы;
- лицейлердегі жаратылыстану пәндері, қазақ халық педагогикасы пәні
арасында пәнаралық ... ... ... ... ... кешендерде ... ... ... ... ... ... жұмыстары бойынша білім мен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... т.б.
- балалардың ізденістік жұмыстары аз жүргізіледі, көбіне бұл жұмыстар
кешенді түрде өтпейді және басқа да ... мәні бар ... ... ... ... ... тыс ... факультатив, үйірме,
апталықтар арқылы жұмыстары жүйесіз, ретсіз жүргізіледі;
- жалпы білім беретін лицейлерде экологиялық - ... ... ... ғана ... ... биологтар және географтар;
- көрсетілген кемшіліктердің шешімін табуда қазақ халық педагогикасының
құралдарын кешенді, жүйелі, ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Жалпы лицейде оқушылармен экологиялық-өлкетану жұмыстарын жүргізу
жүйесіне көңіл аз аударылады. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... педагог ғалымдардың халық
педагогикасына арналған еңбектерін мектеп тәжірибесінде жүйелеп қолдана
алмауы ... ... ... ... іс-шараларды лицей
мұғалімдері мен басшыларының өз тәжірибелерінде ұстанбаулары экологиялық
өлкетанудың ... ... ... ... ... пәндердегі табиғат ресурстары, табиғат бірлестіктері, биосфера
туралы түсініктер, экология негіздері және ... ... ... ... ... отырып, оны тереңдетіп әрі экологиялық-ғылымының
жүйелі негізінде оқушыларға ... мен ... ... ... ... Сол
себептен экология арнайы курсын оқыту негізгі мектеп, ... ... ... ... орта ... беру ... экология арнайы курсын оқыту лицей
мен гимназияда жаратылыстану, биология, география пәндерімен қатар жүреді.
Қазақстан аумағы ... ... ... ... ... деген қадір-
қасиеттерді қалыптастыру мәселесі қарастырылмаған:
- экологиялық ... беру ... ... оқу бағдарламаларының
көлемімен ғана шектелген, ... ... ... байланыс
қамтамасыз етілмеген;
- жаратылыстану пәндеріне қазақ халық педагогикасы ... ... ... «өлкетану жұмыстары» элементтері
қолданылмаған.
Диагностика ... ... ... жасадық: төменгі курс
оқушылары өлкетану материалдарын саралай алмайды: олардың қоршаған ортаға,
табиғат ... ... ... ... ... сүйіспеншілікті,
ұқыптылық қарым-қатынасты, табиғатты қорғауға белсенді қатысу қажеттілігін
түсінетіндігі байқалды, бірақ экологиялық білімдері мен ... ... бар ... ... мұғалімдер өлкетану
жұмыстары негізінде оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... ... жаратылыстану сабақтарында қазақ халық ... аз ... ... ... ... ... 9
кестеде көрсетілген.
Зерттеу барысында оқушылардың экологиялық мәдениетін модельдеуде
тұлғаның құрылымын ... ... ... ... ... ... ... өлкетану материалдарында қазақ
халық педагогикасы материалдарын аз пайдаланады, бұл – ... ... ... ... ... Оқушылар өлкетану
материалдарын саралай ... ... ... ... ... ... қызығушылығы төмен; оқушылармен бақылау, ... ... осы ... ... мұғалімдерге арналған
арнайы әдістемелік құралдың жоқтығы; мұғалімдердің өлкетану жұмыстарын
ұйымдастыру шеберліктері төмен; ... ... ... ... ... қалыптастыруға көңіл бөлмейді.
Кесте 5 – Оқушылардың экологиялық тәжірибесінің қалыптасқан ... ... ... топ |Бақылау тобы |
| ... ... ... |Жоғары |Орташа |Төмен |
|өлкетану |6,7 |24,2 |69,1 |6,9 |24,8 |68,3 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |10,1 |36,4 |53,5 |9,5 |44,6 |45,9 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | |
| |8,4 |30,3 |61,3 |8,2 |34,7 |57,1 ... ... түлектері өзгермелі ... ... мен ... ... дайын болуы, өлкесінің табиғатын
қорғауға саналы көзқарас, сондай-ақ өзінің бүкіл ... ... ... ... ... ... және бейімделуі оқушылардың экологиялық
мәдениетін ... ... ... халық педагогикасы құралдарын
өлкетану жұмыстарында пайдалану қажеттігін туғызады.
Ал бұл болса, оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Сондықтан тәжірибелік жұмыстың екінші кезеңінде ... ... біз ... ... ... ... халық
педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... ... лицейлердің оқу-тәрбие процесіне енгіздік.
Екінші кезеңде оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруда
өлкетану жұмыстарында қазақ ... ... ... ... ... ... Сол ... әдістеме жүйесі жасалды.
Айтылған ойларды негіздей отырып, қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... тереңдету және жүйелеудің қалыптастырушы
эксперименті шеңберінде біраз ... ... ... ... ... ... І курс оқушыларына арналған «Қасиетті
қазыналы өлке» атты үйірме жұмысының бағдарламасы жасалып ... ... ... беру ... ... тыс ... ... Халық
өз дүниетанымын, салты мен дәстүрін, ғұмырлық ... ең ... ... сол ... ... ұрпаққа жеткізген оқушылардың ізденіс
қабілетін қалыптастыратын фольклорды қолдандық.
«Өлке қорықтары» өлкетану факультатив сабақтың ... ... ... тұлғаның экологиялық санасын қалыптастыру арқылы
мәдениетті болуға ... ... ... және ... ... біліммен, қазақ халқының рационалды және ... ... ... ашты, мағынасын түсінді. Бұл ... ... ... ... ... емес ... анықтап, олардың тәжірибе жүзінде
қолданысын ... ... ... кері ... болатын келеңсіз
жағдайларды болдырмау жолдарын қарастырдық.
«Дәрілік өсімдіктер, оларды қорғау және тиімді емге ... ... ... ... экспедициясы, оқушылардың өлкетану жұмыстарын
ұйымдастыру кезінде ізденушілік әрекетке дағдыландыру мақсатында құрылды.
Қазіргі ғылыми және халықтық ... ... ... өсімдіктер
және олардың маңызы туралы мәліметтер берілді.
«Табиғаттың тарылтпайық тынысын, пәк табиғат, жүректің ән-жырысың» атты
оқу-танымдық экологиялық-мәдени апталықтар ... тыс және өз ... ... ... ... Бір апта бойы оқушылар өздерінің
белсенділіктерін танытып, бағдарлама бойынша өлкетану ... ... ... ... ... жақсы нәтижеге жетті.
«Табиғатым - тағдырым» атты экологиялық олимпиада ... бір ... ... ... ... ... ... түрінде
өткізілді, тұлғаның жан-жақты дамуына мүмкіндік берілді. ... ... ... ... ... ... арттырып,
ақыл-ойларын кеңейтуге жол ашты.
Оқушылардың эмоционалды компонентінде олардың сана-сезімі ... ... ... ... сұлу ... ... әсері, қабылдауы
ерекше байқалды. Өткізілген іс-шаралардан «Тарылтпайық табиғаттың тынысын,
пәк табиғат, жүректің ән жырысың» атты апталықта ... ... ... күнде өздерінің шығармашылық ... ... ... небір жақсы қасиеттер байқалды. ... ... ең ... экологиялық еркін шығармаларындағы ... ... өлең ... оқу ... олардың тебіреніп оқығандары
сана сезімінің жоғарылағанын байқатты.
Тәжірибелік іс-әрекеттердегі оқушылардың ... ... ... ... ... материалдарын жинау,
кітапханамен байланыс, жеке коллекция жинау, қажетті заттарды тауып әкелу,
ауылдағы қарт ... ... ... ... материалдарын
пайдалану, күнделік жазбалар, баспа материалдары , әртүрлі мекемелердің
ресми құжаттары сияқты міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... қазақтың аңыз
әңгімелері, тыйым сөздердің басты ерекшеліктерін де ажырата алады. Бұдан
байқағанымыз мектеп ... өз ... ... ... ... өмір сүріп отырған жерінің табиғатын қорғаудағы іс- әрекеттері бар
екені байқалады.
Өткізілген тәрбиелік іс-шаралар ... ... ... ... ... құралдарын пайдалану оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыруда ерекше рөл атқаратыны байқалды. ... ... ... ... ... ... ... сағаттары ұйымдастырылса,
экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлғаны толығымен тәрбиелей аламыз.
Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... білім, білік дағдылары қалыптасып, оқу-танымдық іс-
әрекеттегі ақыл- ойларының жетілгені байқалды. Қазақ ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда оқушылар
мәдениетінің қандай деңгейге көтерілгендігін байқау мақсатында жүргізілген
сауалнамалар ... де ... ... ... Ол 6 ... ... 6 – ... экологиялық тәжірибесінің қалыптасқан деңгейі
(қорытынды эксперимент)
|Көрсеткіш ... топ ... тобы |
| ... ... ... |Жоғары |Орташа |Төмен |
|өлкетану |19,8 |44,3 |35,9 |7,9 |29,4 |62,7 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |31,8 |42,9 |25,3 |10,9 |49,2 |39,9 ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | |
| |25,8 |43,6 |30,6 |9,4 |39,3 |51,3 ... ... және жүргізілген сауалнаманың алынған тестінің
біз өлкетану жұмыстарында халық педагогикасы құралдарын пайдалану негізінде
мектеп ... ... ... экологиялық мәдениет деңгейін
анықтадық.
Тексерулер қорытындысы оқушылардың экологиялық мәдениетінің ... орта ... ... ой-өрістерінің әлдеқайда дамығандығын
байқатты.
Берілген кестелерге қарай отырып, ... ... мен ... ... ... ... педагогикасының мазмұнға бай,
құралдарын пайдалануда тиімді қолдана ... ... ғана ... ... ... ... меңгерілетіні және еліне, жеріне,
туған жерінің табиғатына деген ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы
элементерімен сәйкестендірілді, пәнаралық байланыстар арттырылды. Халық
педагогикасын пайдалану ... ... ... ... халық
педагогикасы жеке тұлғаны дамытудың, экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ... талдау мақсатында өлкетану
жұмыстарында халық педагогикасы құралдарын пайдалану ... ... ... ... ... ... ... түрде көрсеткенді жөн көрдік.
Кесте 7 - Өлкетану жұмыстарында халық ... ... ... экологиялық мәдениетінің қалыптасқан деңгейлерінің өзгеруі (%)
|Деңгейлер ... топ ... тобы |
| |1-ші |2-ші |3-ші |1-ші |2-ші |3-ші |
| ... ... |кесінді |кесінді|
|Жоғары |12,5 |17,3 |29,7 |12,0 |12,4 |13,2 ... |38,9 |42,3 |54,6 |39,3 |40,7 |42,7 ... |48,6 |40,4 |15,7 |48,7 |46,9 |44,1 ... 5 - ... ... ... ... динамикасы
Анықтаушы эксперимент ... ... ... ... ... ұсынып отырған
өлкетану жұмыстарында қазақ халық ... ... ... ... ... қалыптастыру жүйесінің тиімділігін
дәлелдеді.
Қорытынды
Зерттеу жұмысының барысында жасалған ... ... ... нәтижесінде алынған мәліметтерді өңдеу, бізге төмендегідей
қорытындыларды жасауға мүмкіндік берді:
1) оқушылардың экологиялық ... ... ... ... қарастырылып отырған мәселенің төңірегіндегі ... ... ... ... ... ... негізделеді, өйткені
осы педагогикалық құралдар өлкетану ... ... ... ... ... ... мен ... бағыты экологиялық
мәдениет көріністерінің (құндылықтар, ... ... ... тұтастығына қол жеткізуге жол ашады;
2) қазақ халық педагогикасының ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар;
Жоғарыда айтылғандар қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... ... жұмыстарының төмендегі
ерекшеліктерін анықтауға негіз болды:
Біріншіден, халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың ... ... ... ... жетекші фактор болып табылады;
Екіншіден, өлкетану жұмыстары экологиялық мәдениетті қалыптастыруда
жаратылыстану пәндерімен, әсіресе экология және ... ... ... ... ... ... топонимика, ономастика
сияқты ғылымдардың, білімдердің өзгешеліктерімен анықталады;
Төртіншіден, аталмыш, жұмыстардың ... ... ... ... ... ... ... ғылымдары және тарих оқу
пәнінің негізгі ұстанымдары, әдістері, құралдарымен сипатталады;
Бесіншіден, өлкетанудың тағы бір ... ... тыс ... ... ... ... ... сияқты жұмыс
түрлерін ұйымдастырылуымен байланысады;
Алтыншыдан, өлкетану жұмыстары экологиялық ақпараттарды жинау барысында
мектеп ... ... ... жатқан жерінің жағдайы, жергілікті
тұрғындардың тұрмыс-тіршілігі, олардың табиғатпен бұрынғы және ... ... ... дерек көздерін, мұрағат қорларын, мұражай
материалдарын қолданумен ерекшеленеді;
Жетіншіден, өлкетану жұмыстары оқушыларды алған теориялық білімдерін
практикада ... ... ... ... ... ... ... деген
сүйіспеншілігін арттыруға, ұлттық құндылықтарға баулуға бағытталған өзіндік
ерекшелігі бар оқу-тәрбие процесіне айналады.
Адамзаттық мәселе болып табылатын экологиялық ... ... ... мемлекеттік, локалды және жеке деңгейлерде қарастырылады.
Өлкетану жұмыстарының түрі, әдістері мен ... ... ... ... ... жерді ортақ мекен, ... ... ... ... көру сезімі секілді қасиеттерін айқындайды.
3) өлкетану жұмыстарындағы экологиялық мәдениетін дамытуда қазақ халық
педагогикасы құралдарын пайдалану ... ... ... ... ... ... тәжірибесін бірізділікпен
қалыптастыру мүмкіндіктерін ... ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың экологиялық
мәдениетін қалыпастыруда өлкетану ... ... ... ... анықтауға, мазмұндары мен әдіс-тәсілдерін
бағдарлап, болжамдар ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мақсатында сыныптан
тыс өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру түрлері олардың ... ... ... ... ... түсіну сезімдерін,
өлкетану және қоршаған ортаны қорғау жұмыстарындағы ... аса ... орын ... ... жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары ... ... ... ... ... ... ... қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологиялық мәдениетін қалыптастыру жүйесі құрастырылып, ... оқу ... және ... тыс ... өлкетану
жұмыстарына қойылатын талаптар: мектеп оқушыларының жас ерекшеліктеріне
сәйкес лайықты материалды ... ... ... ... ... ... ... табиғи ерекшеліктерін сипаттайтын
мәліметтердің жаратылыстану пәнінің бағдарламасына сәйкестігі; ... ... ... ... даму деңгейлеріне сәйкестігі;
олардың танымдық қызығушыларын дамытуға ықпалын тигізуі; ... ... ... ... ... ... ... етуі тиіс.
Дегенмен ұсынылып отырған мәселе өте күрделі мәселе болғандықтан, біз
зерттеу жұмысымызда өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың көп
қырлы тұстарын шештік деп айта алмаймыз.
Келешекте бұл мәселе өз ... ... ... ... ... сабақтастық принципін жүзеге асыру жолдарын
іздестіруде, өлкетану жұмыстарында пәнаралық және пәнішілік ... ... ... ... еншісінде табылуы мүмкін деп есептейміз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030». Ел Президентінің ... ...... ... 1997. – 176 б.
2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // ...... 1999. - №4. – Б. 1 – 8
3. ... А. ... ...... Жазушы, 1968. 1 –
2 том.
4. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1985. –
259 б.
5. ... Ш. ... ...... ... 1985. ... ... Құдайбердиев Ш. Таңдамалы шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988. –
560 ... ... А. ... ... – Алматы: Жалын, 1989. –
318 б.
8. Аганина Қ.Ж. ... ... ... ... ...... 2004 КазНГУ. – 29 б.
9. Айтмамбетова Б. ... ... ... ... ... 1995. 185 б.
10. Бейсенбаева А.А. Экология және табиғатты тиімді пайдалану. ... - ... 2004, - 328 ... ... Р.М. Педагогика. Университеттер студенттеріне арналған
оқу құралы. – Астана, 1998, ... ... ЕАУ, - 378 ... ... Қ.Қ. Развитие образования в Казахстане 1917 – ...... ... 2001. – 207 ... Назамбаева Ж.Ы. Развитие личности у учащегося в вспомогательной
школе. – Москва, 1988. 230 ... ... И.Н. Язык ... и ... основы его
функционирования в процессе обучения. – Алматы, 1993. – 230 с.
15. Таубаева Ш.Т. ... ... ... как ... ... научного познания в педагогике и
энтопедагогике // ... в ... ...
педогогической конференции – энтопедагогика и проблемы одаренных
детей в ... ...... 2000. – С. ... ... Э.И. ... ... искусства литературы
индивидуализированной работе с трудными подростками. – ... ... Қ. ... ... ... ... ...
Алматы, Нұрлы әлем, 1998. – 200 б.
18. Дүйсембінова Р.Қ. ... ... ... ... ... Алматы, Ғылым. 1999.– 354 б.
19. Қалиев С.Қ. Қазақ энтопедагогикасының теориялық негіздері мен
тарихы.- Алматы, Білім, 2003, - 208 ... ... Қ.Ж. ... ... методология, теория,
практика. – Алматы, Ғылым, 1998. – 317 с.
21. Наурызбаев Ж.Ж. Ұлттық ... ұлы ...... Ана ... – 192 б.
22. Табылдиев Ә. Қазақ энтопедагогикасын ... ...... Әл ... ... ҚҰУ, 2004. – 267 ... ... С.А. Тамыры терең тәрбие. Алматы, Білім, 1995. – 232
б.
24. Айтжанова Р.М. ... ... ... ... жағдайында этнос
субектісінің қалыптастырудың педагогикалық шарттары, п.ғ.к.
дисс. автореф. – ... ... ... С.Қ. ... ... ... ... – Жезқазған,
ЖезУ. 2000. – 154 бет.
26. Мұхтарова Ш.М. Национальное самосознание личности в ... ... // ... – Караганда, 2006. – 150
с.
27. Сарбасова Қ.А. ... ... ... мұғалімдерінің
математиканы оқыту процессінде қазақ ... ... ... ...... – 41 б.
28. Габаев Я.И. Табиғат қорғау туралы білімінің теориялық негізі. –
М, 1981. – 210 ... ... С.Д. ... ... и ......... Дону, Феникс, 1996. – 478 с.
30. Кучер Т.В. Экологическое образования ... в ... – М. ... 1990. -128 ... ... В.Г. ... табиғатты аялауына, жауапкершілікпен
қарауға дағдыландыру әдістері. М., 1979. – 650 б.
32. Тұрдықұлов Э. А. Экологическое образование учащихся в ... ... ... ... ... дисс.
док пед наук. М., 1982.-45б.
33. Захлебный А. Н. Школа и проблемы охраны природы: Содержание
природоведческого ... ... 1981. – 184 ... Зверев И. Д. Экология в школьном обучении: Новые аспекты
образований. -М.:,Знание, 1980. -93 ... ... И. Т. ... ... ... ... ... 1981.-186 с.
36. Верзилин М. Природа и эстетическое воспитани :
школьников. М.:, Просвещение, 1998. -132 ... ... Э. В. ... ... экологии: Учебн. пособие. М.
РУДН- 1998.-172с.
38. ... Ж. ... ... ... ... ... школа Қазахстана. -2000. № 4-5. с.47-49.
39. Лихачев В. Т. Экология личности // ... - ... ... А. Д. Перспективы экоразвития. // Отв. ред. Д. М. Гицу.
М.:Наука, 1990.- ... ... Р.Г. ... ... по ... ... - ... 1988.-
304 с.
42. Сафронов И. П. Формирование ... ... ... канд. философ наук:. - М.:, 2002, -45 ... ... А.С. ... ... ... педагогикалық
шарттары. -Алматы: Абай атындагы АлМУ, 2001. -109 б
44. Жұмабекова Ф. Н. ... ... -2000. №4. ... Манкеш А. Е, Үздіксіз экологиялық тәрбие. Қазақстан мектебі,
2003, №8.
46. ... А. ... ... ... сынып
окушыларының дуниетанымын калыптастыру: ... 2006.-27 ... ҚР ... ... ҚР ... ортаны қорғау туралы» Заңы.
49. ҚР «Экологиялық білім беру ... (2009 ... ... Ә. С. ... және табиғатты тиімді пайдалану.-
Алматы: Ғылым, 2004. – 328 б.
51. Қазақ совет энциклопедиясы. – Алматы: бас ред. Қ. ... ... том. 598 ... ... Қ.К. ... ... политической культуры
старшеклассников: автореф... док.пед.наук. – Алматы, 1993. – 46
с.
53. Кертаева Қ.М. ... ... ... ... ... ... – Алматы. 1994. – 157с.
54. Сабыров Т.С. Оқушы жастардың танымдық әрекетін ... ... мен ... дидактика жүйесінде тиімді
қолдануға мұғалімдерді даярлаудың теориялық негіздері. – Адматы,
1996. – 320 с.
55. ... С.Б. ... ... іс ... ... жолдары. – Қарағанды, 2005, -37 б.
56. Әбдікәрімұлы Б. Теория и практика развития ... ...... 1996. – 120 с.
57. Сырымбетова Л.С. Казахская женская гимназия: энтопедагогическая
модель гендерного образования. – ... ... 2006. – 198 ... ... Ә.С. ... және табиғатты тиімді пайдалану. –
Алматы: Ғылым, 2004. – 328 ... ... Қ.Н. ... ... ... ... ... мен
тәрбиесінің мәні. Пед.ғыл.канд. алу үшін дисс. – Тараз, 1997,
230 б.
60. Сарыбеков М.Н. ... ... ... ... ... ... – Алматы, 1984. – 52 б.
61. Шілдебаев Ж.Б. Экологиялық білім мен тәрбиенің ролі. //Қазақстан
мектебі, -2004. №8, -Б. ... ... П.В. ... школьного краеведение М., 1987. -6 с.
63. Қазак совет энциклопедиясы. Бас редак. Қаратаев - Алма ы, ... том -600 ... ... ... ... - ... Бас ред. Б. Аяған.
Алматы, 2005.- 728 ... ... ... 2001. -332 ... ... ... / Под. Ред ... Т.К .Сидринский,
В.П.Филатова. -М.: Русское слово, 1997. -432с.
67. ... ... ... // Гл ... ... П. Н. Федосеев - М: Сов. Энциклопедия, 1963. - 840 с.
68. Лопатин В.В. Лопатина Л.Е. Малый толковый cj ... - М.: ... 1993 -704 ... ... тілі ... ... ғылыми түсп дірме сөздігі:
Педагогика және ... ... - ... ... ЖАҚ, 2002. -256 ... ... И. К. Оқу процесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін
қалыптастыру: п. ғ. к. дисс. автореф. – Алматы, 2002. 29 б.
71. Жексембинова Ж. Р. ... тыс ... ... арқылы
бастауыш сынып оқушыларының экологиялық мәдениетін қалыптастыру:
п. д. ғ. канд. ... ...... ... ... А.Г. От экологических знаний к картине мира II Вестник
образования, 1993. № 7. -22 ... ... Б.Т. ... Курс ... / ... пособие для
студентов педагог. учеб. заведений и слушателей ИПК и ФПК - ... ... и ... Ю. 2000 -523 ... ... Г.К. ... воспитание в школе /Методологические
указания. - Орджоникидзе: Изд-во ... 1985. -26 ... ... Т. ... ... ... Қазақстан мектебі.
- 1995. -№ 12. – 43 б.
76. Кололев С. И. Вопросы этнопсихологии в ... ... - М.:. ... 1980. -100 ... ... А. Н. На ... тропе /Опыт экологического
воспитания "Новое в жизни, науке, технике. Сер. «Педагогика и
психология». №5. М.: ... 1986 -80 ... ... Я.А., ... Д., ... ... ... наследие. -М., 1987. -416 с.
79. Ушинский К.Д. Балаларды ... және ... ... ... - ... 1951. -120 б.
80. Виноградов Г.С. Народная педагогика. - В кн.: Сибирская живая
страна. Иркутск, 1926, С. 5-9. ... ... Г.Н. ... ... ... - Чебоксары: 1970, -
96 с.
82. Белинский В.Г. Избранные ... ... ... ред. ... –М.: ... 1982. -288 ... Вернадский В.И. Философские мысли натуралиста. - Мл, Наука,
1988. -520 ... ... ... ... и ... // Под. Ред. ... ... 1991. 373 с.
85. Этническая экология: теория и ... // ... АН ... ... и антропологии им ... - Мл, ... ... ... ... ... ... сөздігі. - Алматы: Ғылым, 1983. -639 6.
87. Радлов ВВ. Образцы народной ... ... ... СПб. 1886
88. Потанин Г.Н. Очерки Северо Западной Монголии Снб. 1817
89. Диваев Ә. Тарту. Алматы, «Ана тілі», 1992. -14 б.
90. Әл - ... ... ... ... -А. іматы, 1975,-
382 б.
91. Қазақтың тәлімдік ой-пікір антологиясы / Құр. Жарықбаев Қ.,
Қалиев С. –Алматы. ... 1998, -Т. ... ... ата ... // ... ... ауд. ... Б - Алматы:
«Жазушы». 1994.-160 б.
93. Торайғыров С. Таңдамалы ... ... 1957. - 97 ... ... М. ... ... 1993. 234 б.
95. Аймауытов Ж. ... ... ... 1989. - ... ... Қ. Оқушылардың туристік іс -әрекеттерінде ... ... ... ... ... ... -27 ... Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі/ Көмекші
оқу құралы. - ... ... 1998. -256 ... ... ... ... білімдер, халықтың рациональды және
ирроциональды білімдері бойынша түсініктер.
Экологиялық білімдерге қызығушылық, оның ... ... ... жерінің
табиғатына
қатынасы.
Өлкетану және қоршаған ортаны қорғау жұмыстарындағы белсенділік
Сыныптан тыс жұмыстарда
Эко-орталықпен байланыс, ... ... ... оқу ... ... із, ... ... туристі жарыс ХХІ ғ. Көшбасшысы,
сенбілік, т.б
Оқу процесінде
Дәстүрлі, дәстүрлі емес сабақтар
Формалары
Құралдары
Халық ауызекі шығармашылық ... ... ... ... жыр, ... ұлттық ойындар), салт-дәстүр қазіргі техникалық
құралдар, компьютер, медиотека, видеодәріс т.б
Нәтижесі
Экологиялық мәдиниеті қалыптасқан тұлға
Әдіс-тәсілдері
Түсіндіру, сендіру, үйрету, үлгі - ... ... ... ... алғыс,
тыйым, бата, әңгіме, дәріс, пікірталас, жарыс
Мінез-құлықтың компонентінің мазмұны
Тәжірибелі пайдалы іс-әрекеттер, Экологияық қозғалыстар, ұйымдар, «Жасыл
ел» бағдарламасы, эко-орталық
Эмоционалдық компонентінің мазмұны
Ирроциональды ...... ... космостық, анимистикалық, діни
мифтер
Танымдық компонентінің мазмұны
Рациолональды білімдер: - ... ... ... фолклорь, топонимика,
флора, фауна туралы.
Принциптері:
Мақсаттылық, табиғатқа сәйкестік, мәдениетке сәйкестік, пәнаралық байланыс
принциптері және жергіліктік,аймақтық, ұлттық, ғаламшарлық экологиялық
байланыс ... ... ... ... дамыту
Эмоциональды компоненінің міндеті:
Экологилық сана-сезім қалыптастыру
Танымдық компонентінің міндеті:
Экологиялық білім беру
Мақсаты
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың
экологилық мәдениетін қалыптастыруды ... ... ... сюжеттік, ұлттық ойындар, танымдық ойындар,
олимпиада кештері)
Жаратылыстану әдебиеттерімен жұмыс
(реферат, баяндама, газет хабарламасы, ақпарат құралдары)
Саяхат
Танымжорық
Өлкетану кеші
Өлкетану ... ... ... ... ... ... жұмыс
(табиғатты бақылау)
Экологиялық олимпиада
Өлкетану үйірмесі
Сабақтан тыс жұмыстар (пәндер бойынша)
Эпизодикалық (жылына бір рет)
Жүйелі тұрақты
Сабақтан тыс өлкетану жұмыстарының түрлері
Экологиялық соқпақтар
Табиғи танымдық-серуендер соқпақтары
Танымдық-туристік ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 98 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру23 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
Тәрбие әдістері. Тәрбие әдістерінің түрлері . Әдістердің анықтамасы10 бет
1917-1941 ж.ж.кеңес мектебі мен педагогикасы15 бет
1941-1970 жж. кеңес мектебі мен педагогикасы20 бет
1941-1991 кеңес мектебі мен педагогикасы26 бет
1980-1991 ж.ж. кеңес мектебі мен педагогикасы9 бет
2- сыныпта математика сабақтарында халық педагогикасы элементтерін қолдану53 бет
«Жетілген тұлға» халық педагогикасының мақсаты20 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь