Бағзыдан жеткен баба жыр

БАҒЗЫДАН ЖЕТКЕН БАБА ЖЫР


«Манас» дастанының мың жылдығына


Бүгін біздің қай.қайсымыздың да көңіліміздің төріне ықлым замандар қойнауынан мызғымастан мың жасаған айтулы Дастан мен ол жырлаған атақты Батыр тіріліп келіп отыр. Олар бізді тағы да тақуа тарихпен бетпе.бет қалдырып, арғы.бергімізді сарапқа салдырмақшы. Мұндайда уақыт пен кеңістіктің жік.шекарасының бәрі өз.өзінен ұмытылып, бәрімізді бір тектен өрбітіп, бір тамырдан тарататын түп бастауларға, түбегей бірлік пен түбегей тұтастыққа тереңдей үңілуге мәжбүрміз. Өткенге бойлаған сайын арамыз жымдасып, айырмамыз азая түсетіндей. Бәріміздің де, арғы бергіде талайды тамсандырып, талайды табындырған небір сүлейлерді тудырған екі аяқты нәсілден екендігімізді қапысыз ұғына түскендейміз. Бірақ, осынау әбден басы ашық ақиқаттың өзіне бар.бар уақытта мадиықтанып, масаттана қоймайтынымыз тағы рас. Қайта оған қаралай ұялып, қаралай арланатын, ара.тұра таусыла тарығып, дағдара торығатын шақтарымыз да аз емес.
        
        БАҒЗЫДАН ЖЕТКЕН БАБА ЖЫР
«Манас» дастанының мың жылдығына
Бүгін біздің қай-қайсымыздың да көңіліміздің ... ... ... мызғымастан мың жасаған айтулы Дастан мен ол ... ... ... ... ... Олар ... тағы да тақуа тарихпен ... ... ... ... ... уақыт пен
кеңістіктің жік-шекарасының бәрі ... ... ... бір тектен
өрбітіп, бір тамырдан тарататын түп бастауларға, түбегей бірлік пен түбегей
тұтастыққа тереңдей үңілуге ... ... ... сайын арамыз
жымдасып, айырмамыз азая түсетіндей. Бәріміздің де, арғы бергіде талайды
тамсандырып, талайды ... ... ... ... екі ... екендігімізді қапысыз ұғына түскендейміз. Бірақ, осынау әбден басы
ашық ақиқаттың ... ... ... ... ... ... рас. ... оған қаралай ұялып, қаралай арланатын, ара-тұра таусыла
тарығып, дағдара ... ... да аз ... ... ... ... ... талайды бастан
кешіріп, талай жерде ауызы күйгенімен, ... ... ... қатпар
құпиясы мен ұңғыл-шұңғылын үңіле зерттеп, жансыз ортаның ... ... ... мен ... ... жаны ... балалайтын қиянатының қыр сырын түгел біліп, кемел ... ... пен ... ... пен арамдықты айна-қатесіз айыра
алатындай биік парасатқа бірден-бір ие ... өз ... ... өз ... өзі ... асыра алмай, әлге дейін әуре-сарсаңда
жүргеніне қалай қынжылмассың?! ... ... су ... өзі ... ... келе жатқан талай жексұрындық пен кесепатты, озбырлық
пен зұлымдықты өзі қойдай қоздатып, ... ... ... ... ... ... ... түгіл өзін-өзі аяп, өзін-өзі желеп-
жебеуге жетіле ... ... ... ... ... ... ... жетісіп мақтанбақсың?! Қалайша өз бармғыңды өзің
тістеп, қаралай пұшайман болмассың?!
Солай бола ... да, ... ... ... сабасына оралтып,
сергелдең болған сезіміңді ... ... ... ... ... келтіретіндей, медеті мол мерейлі жәйттер де баршылық. Мәселен,
құдайдың ғана қолынан келердей ... ... ... да ... келіп
жатады екен. Айтсаң ақылың жетпестей, ойласаң қиялың жетпестей талай
ғаламат алты қат ... ... де ... жеті қат жердің астында да ... өз ... тап өзің ... жүрген топырақта да жүзеге асып жатады екен.
Ондайда басқа тараптарда ... тап ... ... ... ... ... ... шексіз риза болады екенсің. Төбең көкке жеткендей боп,
қуанады екенсің.
Бүгін де, міне, тап сондай риясыз ... ... ... ... бір ... бір ұлт, бір ... қана ... күллі адамзат нәсілін
шаршысына толтырып шаттандыра алатындай, өз құдіретін өзіне ... ... ... ... ... ... ... әсеріне
емін-еркін кенеліп отырмыз.
Жә, әуелі жырға дес берелікші: «Баяғының аңызы – айтсақ кірер ... ...... ... Кейі ... кейі шын – ... ... Көбі өтірік, көбі шын – көпшіліктің ... үшін ... ... ... жөні ... ... болған кісі жоқ, жалған сөзбен ісі
жоқ. ... ... кісі жоқ, ... ісі жоқ, – ... ... ... ма? Аталы сөз маңызы айтпай ішке қонар ма? Шежіреден ұққан
сөз, өсіп-өрбіп шыққан сөз; кәрілерден алған сөз, халық ... ... ... толған сөз, ат көтермес болған сөз; азғындарға жуымай, азаматқа
қонған сөз... ... ... сөз, ... жұрт алған сөз, ой-жүрекке
қонған сөз, ... іште ... сөз; ... ... ... жан ... сөз; ... мейірі емін-еркін қанған сөз; шешен біткен шерткен
сөз, мешеу ... ... сөз; ... соққан қырменен, қиқу-айқай шуменен,
сүрінбейтін тілменен, қарлықпайтын үнменен, арқар өрген белменен, ... ... ... ... ... жасап келген сөз, баласына атасы
мәңгі еншіге берген сөз; мөлдіретіп моншақтай жұрт саралап ... ... ... ... жапыра құлаған тау суындай тасқындай төгілмей ме?!
Атаңа қоқи, айырқалпақ жомоқшы-ай! ... ... ... еді?! Көзің
неткен көргіш еді?! Көңілің неткен түйгіш еді?! Тер шығатын ... ... ... ... емес, жас шығатын жанардан емес, жай әншейін жел
шығатын желпілдек ауыздан ... ... бір ... ... да ... ұзаққа, құмайдың да аяғы жетпес қиырға алып қашып, мың жыл, мың бел,
мың асқар асырып жүрген де осындай перен қасиетің ... да, ... ... куә ... ... ұрпақтың тілін ашып,
талай ұрпақтың көзін жұмдырған, мың жасап, миллиондардың көкірегінде тұнған
жырдың ... ...... атты Ата ... өлі күнге құлағымызды
елітіп, көңілімізді еліктіріп, жүрегімізді еріте жөнелетіндей ерекше ... ... ... астын бір өзі толтырып жатқан ақ жаулықты Ана Алатаудай
апайтөс алып бітімінде шығар...
Бәлкім, көкжиектің көрпесін қалай тартқыласа да, ... ... ... сирағы шығып қала беретін салқар Сары Арқадай көл-көсір көлемінде
шығар.
Расында да, «Манас» ежелгі үндінің «Махабхаратасынан» екі жарым ... ... ... мен «Одиссеясын» бірге қосқандағысынан жиырма
есе көп. Бүгінде қолда бар алпыс бес нұсқаның ең сүбелілерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... қара жердің төрт тарабын түгел көмкөргендей, еңсесі бұлғақтаған
Бұланайдың да тебесінен қарайтындай осыншама заңғар дастанның өн ... ... ... бір ... бір жолы жоқ,
таңғалдырмайтындай, тамсандырмайтындай селкем-шалыс бір сөз, бір ... ... ... ... ... тұмсығынан жемтігін болат
серіппедей бір-ақ ытқып, бауырға ап, баса қалығысы көп тұрған тау ... ... ... Бітімі жылтырай семірген жолбарыстың жылмағай
жонындай жұп-жұмыр. Жер ... ... ... ... ... ойқы-шойқысы, жапырайған жалба-жұлбасы, ебілі-себіл елбе-желбесі
жеткілікті. Жыр ... ... ... ... қанша алып болса да,
мөлдіретіп меруерттен, жалтыратып жақұттан, лапылдатып ... ... ... ... ... ... сұғы ... сұлу. Қайтіп таңдай
қақпассың?! Қайтіп басыңды шайқамассың?! Мың жыл бойына ең ... ... ... мен айтқырын Ата Дастанға жұмылдырып, мың қайтара қырнап-
жонып, мың қайтара елеп-екшеп, мың қайтара сылап-сипап, мың ... ... ... тендесі жоқ Жыр Асқарын сомдап шыққан ... ... ... ... ... ... ... бас ұрмассың!..
Мың жасаған Ата Дастанның алдына жүгініп, аузына ... мың ... да, ... еш ... ықласың еш тарқамасы хақ. Өйткені,
көзіңнің сорасын сорықтырмай, көңіліңнің жарасын ... ... ... қылп-қылп еткен ақ ... ... ... төбе ... тік ... ... шық ... ет-
жүрегіңді елжіретіп, ойыңды он саққа, қиялыңды қырық саққа тентіретіп,
албастының ... ... ... ... ... ... ... қармалып қалатының да, жорғадай тепеңдеп, жортақтай
секеңдеп, жолбарыстай атылып, арыстандай «ах» ... ... ... құйып, теректей теңселіп, желектей жайқалып, шалғындай шайқалып,
обырдай ... ... ... жағын сауып, жалынын төгіп, еркіңе
қоймай, еліктіре елпілдетіп, желіктіре желпілдетін, елжірете еңкілдетіп,
қақпақылдай ... алып ... ... ... ... аузыңды,
көзінен көзіңді ажырата алмай, шырмауықтай шырмалып ... да ... ... сүліктей сорып, жүрегінді жегідей жеп, ... алып ... ... ... ... ... ақтарылып жатқан аласапыран
сөздің шұрайы да, ол бейнелеген көріністердің көз тартар шырайы да ... ... ... ... ... заманның, баба заманның мың ... ... ... ... ... ... қалыңдай түскен бабаулаған
зары мен батпан-батпан мәні. Талайды көріп, талайға ... келе ... ... тақсыретті тарихы мен тауқыметті тағдыры. Мың ... ... ... ... ... қайнатып, жүйкесін шамырықтырып
келген екіүдай хәлдер мен екіүдай жолдардың ... мен ... ... де ... ойсытып, қиялыңды қысыратып, жүрегіңді шымшылай бастайды.
Бағзының кебінен бүгінгінің уайымымен уланып, ... ... ... мен ... ... ... ... пен қырғын-қызық
думандар, үланасыр тойлар мен ызы-қиқы ... ... ... ... даулар, ғашықтықтың буы мен батырлықтың дуылы – бәрі-бәрі көрген
түстей ғайып боп, ... ... көне ... оянады. Қайтадан қаралай
мысың құрып, қайтадан арғы-бергінің айықпай келе жатқан ащы запырандарыңа
күмп бересің. Қайтадан ... ... ... ... ... ... ... түседі...
Сонда ол жағыңды таянып, жанарыңды шылайтындай, қабырғаңды қайыстырып,
бұғанаңды майыстыратындай неткен көп, неткен гөй-гөй...
Иә, мың жыл бойына ауыздан ... ... келе ... Ата ... ... ... ... сананың қосқан жапсырма сипаты
қандай көп болса, ол алғаш рет ауызға іліккенге дейін ... ... ... ... пен ... ... ет сіңісіп кеткен түбегей сипаттары да тап
сондай көп. Бәлкім, соңғысы алдыңғысынан да басым түсер. Өйткені, әу ... ... ... ... жаңа бір ... дастанның тууына түрткі
болған түп себеп те сол мың жылдан ... ... ... ... ... ... ашып, дәнін аршып айтудың орнына ... ... ... арғы-бергіде басынан еткен оқиғаларының әншейін жиынтығындай
көрсе, біреулер әуелде сондай бір ғана ... ... ... ... ... оқиғаларға жалғаса салған, өз-өзінен ұзарып, өз-өзінен ұлғайып жатқан
ұлан-ғайыр әлқиссадай көреді.
Жоқ, олай емес. «Манас» – бір жұрттың ... ... ... ... ... қалай болса, солай біріктіре салған далима ... ...... ... бас ... ... аяғына жеткізе алмай, әкелердің әлі
келмей, тек жер басып жүрген жаңа ұрпақтың тұсында ғана ... ... ... асыл ... асқақ мақсаттың туу, өрбу, орнығу жолының ... ... ... төрт ... ... ... ... әр
кезеңінде де бір сипатты құбылыс қайтадан көрініс беріп, қайтадан бір жол,
бір ... ... Әр ... әр ... жеке дара ... ... бір
сипаттағы ұқсас коллизиялардың драматизмі сатылап күшейіп, одан ... ... да ... ... ... Бұл ... бір ... бойы жүзеге асыра алмай келе жатқан ең басты мүддесінің ұрпақ
ауысқан сайын ... ... ... сайын өткірленіп келе
жатқандығының ... ... ... ... ... үміттің сенімге
айналуының қырық қатпар қиын да ... ... ... Бұл ... – ұрпақтан
ұрпаққа ұласып келе жатқан аңсарлы мақсат. Бұл тақырып – ... ... келе ... өзекті пәтуа. Ұлттық сананың уызымен мәйегі, ұлттық
құлықтың уыты мен жұлыны. Сонда ... ... ... ... ... бұл пәтуа қай кезеңнен бас алды, ұлттық поэзиясының бірден-бір
тіні болған бұл тақырып қай көздерде ауызға ілікті?
Бұл ... ... ... әңгіме әріге кетеді. Дүние жаратылып, су
ағатын әлімсаққа ... ... ... ... ... 18 ... жыл
болса, біз басып жүрген жұмыр жердің жаратылғанынан бері төрт ... жыл ... ... ... ... ... үш ... жыл толса, саналы тіршілік бар болғаны қырық мың ... ... ғана ... ... Оның отыз ... ... ... өткізген
екіаяқтылар тек соңғы он мың жылдықта ғана қауымдастық ... ... су ... ... аулап, бреулері ну жынысқа сүңгіп, аң ... ... ... мәуе теріп, біреуі шөптің басын үшіп, дән жинап,
экваторға жуық бойлықтар ... ... бұл ... ... ... бірге
көшкен аңдарға ілесіп, ен байтақ Еуро-Азия кеңістіктеріне де жетті. Мұнда
да әркім өз үйренген қарекетпен қорек айырып, ... ... ... ... теріп, миуа жинаған терімшілер мен балық аулаған балықшылар отырықшы
боп дария ... ... ... пен ... көшті. Аң
қуалаған аңшылар ... ... ... ... ... ... ... жалап, жер танып, жел иіскөп өріс, шөп иіскөп ... ... ... төрт ... өрісі мен қонысын ойлап,
аспандағы бұлттың аңысын аңдады. Суының ... ... ... ... күнгейге, бірде теріскейге ағатын өзендердің алаптарына,
біресе Еуропаның біресе Азияның ен ... ... ... ауып
қонып, екі құрлықты көктей өтіп, екі мұхиттың арасында ... де ... ... ... мейрамдай қызық дәуреннің басы шадыман
болғанымен, аяғы ... ... ... пен ... ... ... көшпенділердің ең ұзақ үстемдік құрған аймағы –
қазіргі біз өмір ... ... ... Сібір мен Орталық Азия таулары мен
далалары. Оған куә – ... ... өзі. ... көсілте баяндалатын көл-
көсір хикаяларда сүреттелетін дәстүрлер мен салттар, мінездер мен ... ... мына ... де әбден таныс, әбден түсінікті. Кейіпкерлері де
ежелгі дүниеден тіріліп келген бейтаныстай ... тап ... ... келген
есіктес көршіңдей тіптен етене. Тартып жүрген тауқыметтері мен кешіп жүрген
көптері де бес ... ... ... қазір жүзеге асыра алмай
күйзеліп жүрген жәйттеріміздің бәрі мың жыл ... ... ... өртеген күйіктер екен.
Бір ғүлама айтқандай, Еуро-Азияның әр алуан жер бедері әр ... өмір ... әр ... ... ... әр ... ... жағдай жасады. Табиғи әр алуандық олардың бейбіт өмір ... ... ... жоқ. Жаны бар ... ... ай астында
баянды не бар? Тек кім-кім де өз үйренген аяда өзі ... ... ... ... ... ғана ... ... болғаны рас. Ал бас ... ... ... аяда ... ... күн көру қиындай бастағанда,
әлгіндей қоян-қолтық қоңсыластықтың да шырқы бұзыла ... ... ... өмір ... үрдістердің өзі бір-біріне ауыз салатынды шығарды.
Әсіресе, бұл ... ... ... Олар енді ... түк ... бәрі ... су түскен жердің бәрі суатым деп, аяғы жеткен жердің
бәрін иемденетін ... бой ... ... болды. Оны самсаған сары қолы
бар көп тайпалардан гөрі әлім-берім аз ... ... ... ... ... ... ... байланып, қауымдастықтың берік түрлеріне
көшуге тура келді. Бұрынғыдай жөңкіле ... ... ... ... ... ... алдына түсіп, мандайдан сипағанның соңына ілесіп,
жетекте кеткендер ... ... ... ... ... шарқ ... ... жайлы қоныс таба білгендер көп нәсілді адамзаттың құтхана
мешітінен өз ... ... Соны ... ... алдымен ыждаһат
қылған қауымдардың бірі қырғыздар болған сыңайы ... да, ... аты ... сахнасына өзімен тұстас шыққан
тайпалардың көбіндей, әр қауымның құрамына бір сіңіп, өз ... ... ... тарихқа да аман жетті. Қырғыздардың аты қытай деректерінде
біздің дәуірімізге дейінгі 201 ... ... ... ... VІ-Х ... ... жиі ... Олар жайлы деректер VІ-
ІХ ғасырлардағы орхон-енисей тас ... да мол ... ... бірінде қырғыздардың Орхон мен Тола ... ... ... ... Бұл ... жылнамалары айтуынша, 847 жылы
болған оқиға. Демек, В. Бартольд ... ... ... тап осы кезеңге сәйкес келеді. Қырғыздардың отырықшы, көшпенді
көршілеріне көп тиісіп, көп ... ... де осы тұс. ... ... ... ... қосылатыны да осы тұс. Сол қырғыз кейінгі
мұсылман тарихшыларының ХVІ-ХVІІ ... ... ... ... жау ... ... ... шығарып жіберіп, тар
шатқалдарда бекініп, көршілерінің шапқыншылығына батыл ... бере ... аса ... ... ретінде бейнеленеді.
Біздіңше, ұлы дастанның оқиғалық төсегін қырғыздардың ІХ-ХІ ғасырларда
Алтайда жүріп ұйғырлармен, қидандармен ... де, XV-XVII ... ... ... ... ... де ... байланыстыруға
болмайды. Сол сияқты ондағы айтылған әр соғыс, әр шайқасқа, әр ... ... ... ... ... де жөні жоқ. ... екі мың жыл ... назарында келе жатқан халықтың басынан өткен оиқғаларды ... ... ... ... ... ... шежіре емес. Сол екі мың
жылдық халық тағдырының негізгі өзегі болған іргелі ел, ... жұрт ... ... өз ... табу ... күрделі күресті тұтастай шолып,
күрделі тарихи процестің әлеуметтік-философиялық тұңғиықтарына бойлаған
тарихи ... ... ... ... Оның басты сарыны – баста ... ... ... бастан ауған дәуренді жоқтау, оның қайта оралуын
аңсау.
Қырғыз тарихындағы ондай кіндік ... ... мың жыл ... орхон-
енисей бойларындағы ұлы жорықтар мен ұлы жеңістерге сәйкес ... ... ... таңба басқандай дәлелдеп түр. Ұлттық ... өзі – ... ел ... өз ... өзің иемденіп, өз
болмысынды өзің шыңдауға ұмтылу екені белгілі. Қырғыздардың бұндай ... ... ... да әлгі ... кірісіп, алғашқы нәтижелерге
жеткендігі мәлім. Ендеше, істегенін ауызбен бекітіп, артық ... ... ... ... ондай дәстүрін ол кезде ұмытып кете ... бе? Жоқ. Олай ... ... ... ... қалдырған айтулы оқиғаның
сөзбен баяндалатын рухани дерегі ... Ол ... ... ... болуы әбден мүмкін. Дастанның негізгі сюжеттк-фабулалық арқауы да
сол кезең оқиғаларына сайма-сай ... ... ... ең
терең қабаттары да сол кезеңнің эстетикалық-дүниетанымдық сипатымен астасып
жатыр. Ал, концепциялық уытының тіні ... ... ... идея сол ... басты мақсаты болғаны тарихтан белгілі. Ендеше трилогияның,
әсіресе, Манастың жеке ... ... ... ... ... ... ... сол кезеңде туған тұңғыш нұсқалардан өрбіп
жатуы әбден ықтимал. Бір ұлттың бір мың жыл бойы ... келе ... ... ... аясы мен ... ... кейінгі ғасыр
құбылыстарына орай түбегейлі өзгеріске ұшыраса, онда тұрған таңданатындай
ештеңе жоқ. Бәрі өзгерсе де ... ... идея ... жоқ, оған ... ... ... мен ... кейіпкер өзгерген жоқ. Өйткені, ол идея әлі
күнге түгелімен жүзеге асып болған жоқ. Сондықтан да, әу баста ұлы ... ... ... ұлы ... ... шығуы ықтимал әйгілі дастанның
бсынан аяғына дейін өткенді дәріптей отырып, ... ... ... ... көлденеңнің кесепатынан сескену сарыны басым түсіп жатады.
Бұл дегенше жеткен жұрттардың емес, жете ... ... ... ... ... танымына тән сипат. Трилогияның алғашқы ... ... ... ... мен ... ... қағидаларында айта қаларлықтай айырмашылықтар боллуы да тегіннен-
тегін емес. Манасқа байланысты бөлімдегідей емес, «Семетей» мен «Сейтекте»
оқиғалар архаикалық ... ... кең ... ... ... таза ... ... содан туындайтын трагедиялар
мен драмалар төңірегіне топтастырылған. ... ... ... ... ... нағыз үлкен эпос, үлкен эпопея болса «Семетей» мен
«Сейтек» – бір ... бір ... ... ... бұл ... ... «романдандырылған» «шағын эпос». «Манастың» финалынан ... ... ... мен ... ... аза мен ... пен ... тағдырдың тауқыметі мен рахаты қойқосақ ... ... ... мен «Сейтекте» бір күдік пен бір үміт итжығыс
түсіп жататын сезім сергелдеңі мен ... ... ... ... ... ... ... қарап зауалын таптырмақ рухани әуре-сарсаң
көбірек. Бір кезде бабаларды жеңістерге ... ... ... идея» енді ұрпақтан ұрпақ ауысқан сайын ұлт көкірегіне шер болып
жабысып, шемен болып байланған ... ... ... ... өліспей
беріспейтін өр мақсатқа айнала түсіпті.
Халық тақсіреті қайдан өрбиді? Біреуді аз, біреуді көп, біреуді ... бай қып ... ... ... ... ... сыртқы қысастық
пен ішкі келеңсіздіктерден ... ... ... өзге жерде келімсек
саналып, келекеге ұшырап, өз жерінде саны аздықтан санатқа ... ... ... кетіп, езіліп жүрген қырғыздардың ... ... ... Жат ... де ебін тауып, байып алған Жақып, малына
қорған, дәулетіне қожа болатындай мұрагер іздесе, батыр Балта тойғанға ... ... ... ... ... арттағы атамекенге қайта бастап
апарып, туған жұртымен қайта қауыштыра алатын сайыпқыран көсемді аңсайды.
Бесіктен белі шықпай жатып: ... ... ... саба толы қымызды
қолына берсе бір жұтып», «анау-мынау ас болмайтын», «жарым ... ... ішсе мас ... алып ... бай Жақып «Дүниенің парқын
білмейді» деп күйінсе, адал тілек, ақпейіл Ақбалта батыр: «Дауыл келсе, жел
тимес, ... ... бұл ... ... ... мал бермес, қара көкжал ұл
болар; аман болса бұл бала, өлгеніңді тірілтер, өшкеніңді жандырар», – ... Ерен ... ер ... ел ... ... ... астын үңгіп
алтынын алып, алқабын толтыра егін салып, адырын қаптата мал ... ... ... ... үйренген қоныстан кеткісі келмей, кежегелері кейін
тартса да, әлдеқашан ұмыт қалған ... ... ... ... ... ... қырды. «Бет қойысар дау шықса, белдесетін жау
шықса, қарауыл шығар дөңі жоқ, ... ... ... қол ... жері жоқ»
жайдақ тегіс пен тар қолатқа кідіртпей, «көк ... ... көк ... көк ... ... шыбығы бар шынардай, шынарлары мұнардай;
тынық аққан бұлағы, пейіштен артық сияғы; қарабура шатқалы, аспан сүйген
асқары, жер ... ... ... ... ... Бір ... ... ханы
өлген қырғызды оқыста басып, «бірін айдап ... ... ... Еренге,
біреуін көміп тереңге, біреуін қуып Қаңқайға», қан талапай ... ... ханы ... өш ... жан-жаққа шашылып кеткен қандастарын қайта
жинай бастайды. Туыстас түркі нәсілдерін билеп ... ... ... жасы ... өзі ... жасы ... ат ... адам
жіберіп, білек қосысар бірлікке, ірге тұтастырар ынтымаққа шақырады. Ағайын
қатағанның ардағы Қосай дәу айқара құшағын ашып, ... ... ... ... Саурық ханы қиырдан келіп, жер шұрайын иеленіп, ел шырайын
түгендей бастаған батырға өзі ... ... ... ханы ... ... ... ... қиын мен қияда торуылдаса, Мәнжі ханы Қитуша ел шетіне
дүрбелең салып, ... ... Ел ... ... ... ... ... шүйілді. Ата жұрттың қайта қаулап ... ... ... ... септігі тиер қам-қарекеттің қандайынан болса ... Оның бұл ... ... ... ... да, ... да көптеп табылды. Өзгені қойып, туған әкесі Жақып елдің басын
қоспақ боп, ердің ауызын алмақ боп, ... ... ... төрін қонаққа
таптатып жатқан баласына: «Ойымнан кетпес сор қылдың, Манас; сансыз малды
қор қылдың, Манас; аты жоққа ат ... тоны ... тон ... ... ... шын ... сен қылдың, Манас. Қаптаған мың-мың мал қайда?
Аялы Алтай жер қайда? Қабырғалас тұрушы ек, қара ... ел ...... сақалын жуып, шашын жұлады. Елдіктің жолына қимай, көгенінің босап
қалған бүршағы мен желісінің ағытылған ноқтасын санап, азаттықтың ... ... ... шыдамай, басы байлаулы, аяғы тұсаулы болса да, қарыны
тоқ, көйлегі көк жатқа ... ... ... мүсәпір мүскіндер,
шамасы, ол заманда да табылыпты. Қара бастың қамы үшін, шеке ... ... ... ... тақ үшін өз ... өзі өрт ... ... жер
түбінен жең ұшынан жалғасатын жаудан бетер жәдігөй жексұрындар ол ... аз ... Алыс ... ... сойылын соғатын көзкөмендер Таласта
жатып, аңғал Манасқа у қосып, арақ беріп, өз ... ... енді ... ... жұртты бұрынғыдан бетер сорлатып кете жаздайды.
Тым таныс құлықтар мен тым ... ... емес ... ... қашанда қаптаған кедергі тұрғызылыпты. Азаттықтың
жолына кашанда аран ор аз ... ... ... ... ... ... тоғышардың топастығын, даңққұмар дарақының даңғойлығын
қашанда қапысыз пайдаланып бағыпты. Бәрі де елім деп ... ... шоқ алып ... ... деп ... ... аяғынан шалып
бағышы.
Сондайдағы қазылатын ор мен ... ... аты – ... екен.
Дүние жаратылып су аққалы барша келеңсіздік пен кесепаттың тақымынан түспей
келе жатқан торшолақтың аты да – Тоғышарлық екен. ... ... ... ... ... тұра ... екен. Манас өзімен ұстасқан жаудың
бәрін жеңе алғанымен ғана емес, бақ пен ырзықтың, атақ пен ... ... ... сый мен ... ... ... де, кісәпірлікке ұрынбай,
тоғышарлықты да жеңе алғанымен қасиетті. Ол
өр десең өр, ер десең ер. Бірақ, жау алдында өр де, дос ... жер. ... ... өз ... ел ... ... өз ... ойланбастан
құрбандыққа шалып жіберетін мәрт. Ұрын барғанында қараңғыда қол салғанына
қитықтанып: ... аты да ... ... аты да ... баскарчым аты да
Манас, баканчым аты да Манас, басып ... ... ... аты ... ... ... кемейүн, аты Манас экен деп, айтканга кантип көнөйүн;
атамдын үйүн бұлгабай азыр ... ... – деп атып ... қиқар
қалыңдығының қолындағы пышаққа абайсыз қарналып қала жаздағанда, ашу қысып:
«Санирабийганы көөдөнге Манас тепкени, Рабийга сулуу
кыз көмөлөнүп кеткени; ... ... ... ... эмей ... алиги
көрген кан кызы Атемирдин жалғызы атасынын төрүнде абыдан жеди ... ... ... ... ... көркүн, тұрпатын, тартып керүп
сымбатын арстан Манас аяды; беш кабырға кыйрады, бетин басып ... ... ... ... каны сыйбады» – ... шала ... ... ... ... ... ... ала жаздайтын асау
Манас достан да, дұшпаннан да алданғанымен, досқа да, ... ... ... ... ... ... жетеді екен деп зорлыққа, айлам
жетеді екен деп аярлыққа барған емес. Бірақ, ол жүрген ортаның бәрі ... еді. ... ... ... ... ... ... алып, аярлықты айып, астамдықты ұят кісәпірлікті кінә ... де ... ... жүре ... бетсіздер де толып жатқан-ды. Сондай бір
бетпақ Көкетай ұлы Боқмұрын өгей әкесінен қалған оңай олжаға
мастанып, атын шығармақ боп ас ... Оған ... ... ... ... ... ... қаны қатып жүрген қас дұшпандарды бір тойға түгел жинап,
бір төрге қатар ... деп, ... ... қан ... ала ... ... ... ат шаптырып, соның айбарына
арқа сүйеуге мәжбүр ... ... ... да ... ... басып жүрген
бақас елдердің онсыз да сызат арасы бәйге мен ... ... ... ... ашылып кетеді. Жүрек сыздар сөз айтылып, сүйек сырқырар іс
істелінеді. Талай шаңырақ ортаға түсіп, талай жылқы ... ... ... ... дақ, ... ... бетіне дақ түседі. Қарқараның шыбынсыз төсіне
қақырадай ордалар қонып, дала мен тауды жайлаған барша ... ... мен ... күштісі мен жүйрігі, ділмары мен дүлдүлі түгел
жиналып, ай бойы ... ... ... ... мен ... ... баққан ұлы думан көшпенді әлемнің барша кесепаты мен ... ... ... өз пердесін өзіне сыпыртып, енді ... ... ... күнде тәрк, енді іргелі ел бола бастаған қауымды бір күнде ғарып қылып
кете ... ... асы – көп ... ... атанған ұлы жиын
мәнжілер мен қырғыздардың арасындағы ұлы ... ұлы ... ... сол
жорықта қырғыздар мен қазақтар бас батырларының бәрін мерт қылып, бас
қолбасшысын аяр ... ... ... ... ... улы ... ... қылып, мол олжамен қоса мол қасіретке батып оралады.
Сөйтіп, Манас сынды ел қамын ойлап, жанын ... ... ... отқа ... есіл ... ... ... мақсатының түбіне көлденеңнен
құйысқанға қыстырылып, қажет десеңіз дос пен жаудың, пайда мен зиянның ... ... ... жүріп-ақ ат шығарып, абырой ... ... ... тірінің ар-намысын бір басының дақпырты жолында құрбандыққа шалып
жіберуден ... бір ... бір ... ... ... дарақы да даңғой Боқмұрындардың топстығынан туындап, жақсы істі
жарты жолда қалдыратын ойда жоқ қырсықтарды ішіне қыл айналмайтын шыжбыңбай
Шынқожалар, ... ... ... көр ... ... ... ... баз кештіретін жәдігөй Жақыптар, кеккқұмарлықтан неден
де болса тайынбайтын қияңқы Қияздар, қаралай күңкілдеп, сасық өкпе-бопсаға
бола досын омақастыра ... ... ... тақ үшін ... елін
түгел сатып жіберуге пейіл баққұмар, сонысынан да ... ... ... асқындырып жібереді екен. Ордадан Манас кеткесін ортадан мәніс кетті.
Ұлы есім мен ұлы іске ... ... Әке ... ... ... сатты. Нөкер көсемін сатты. Мекер төсегін сатты. Босаға ... ... беті ... ... ... сатты. Дәулет әдетті сатты. Әдет абырой-
әжетті сатты. Азғындық басталды. Азғындықтан аман ... ... жолы – ... жер ауып ... ... Сол ... ұшыраған ана Қаныкей мен әже
Шиырлы азған елден алыс қашып, асылдан қалган тұяқ ... ... ат ... ... ... елге ... Семетеймен бірге елге сенім
оралды. «Манастың ұрпағы жалғасса, ісі де жалғасады», – деп ... ... ... қолына жарасқан қорқау Семетейдің де ... ... ... оралған аяр Семетейдің де аяғына оралды. Манастың алдына ор
қазып, артына тор құрған күншілдік пен топастық Семетейдің де ... ... ... тор ... Аярлар алдап соққан анғал Семетей әке күмбезінің
қасында әкесі жеген опықты ... ... ... кебін әке шіп, әкенің кебін
құрсақтағы бала киетін күн қайта туды. Тағы да азғындар елде қалып, ... ... ... ... болған айдай сұлу Айшүректің
қосағында кеткен шарана елінің қайда, ... ... ... біліп қойды.
Семетейге қуанған ел, ... де ... ... ... ... да көбірек таланып, көбірек арыған жұртқа, одан да ... ... одан да гөрі ... ... ... ... ... лысқан дұшпанмен, үйреншікті жаумен айқасқа түссе, Сейтекке әкесі
түгілі жеті бабасы ... ... ... ... жер ... келген
жебірмен шайқасуға тура келді.
Бұл ретте, «Сейтек» дастанының философиялық ауқымы, болмыстың ең
терең, ең ... ең ... ен ... ... ең ... тұстарынан
қамтып, ұтымды аша латын ұтқырлығы мен тапқырлығы ... ... ... түгілі жазба әдебиеттің ең үздік туындыларымен атар тұра алатындай
сүлей шығарма екендігін айрықша өліп айтуды ... деп ... ... мен
бүгіннің арасынағы қыл көпірдей бұл туындының бар сипаты мен бар ... тану үшін ... осы ... ... ... мен сергек пайымы, нәзік
талғамы мен жіті зердесі қажет олатыны даусыз. «Сейтектің» әр ... ... әр ... адамдық болмыстың бар ... ... ... ... ... ... ... кескіндеп, дәл пайымдай алған бір-
бір тәсіл. Ең күрделі құбылыстың математикалық дәлдікпен есептелген өте ... ... Тек ... оқиғаны – Семетейдің ғайып боп кетуі мен
Сейтектің Сарыбаймен шайқасын ... ... ... әдебиет пен
күнделікті тұрмыста айтыла-айтыла ауыз жауыртқан ... ... кең ... философиялық метафора. Көзапара бір жағынан бір
жендет найзасын ... ... ... ... ... ... ... дегенше, қасына жетіп келгенше, басын кесіп алғанша,
құмарлары қанғанша, қарамай алды-артына еріп кеткен секілді, қимылдамай,
үндемей, көз ... жоқ ... ... ... ... жаны ... жау
азғын ет-жүрегі от болды...». «Семетей» дастанының соңында басты кейіпкер
тап осылай ... ... Ол ... атты ... ... ол ... таудың
арасында қолды боп кеткен тұлпарына мініп, иесіз қалған сұңқарын ұстап, аң
аулап жүрген жерінде Қарадәудің көзіне түседі. Оның атын атап ... ... ... қара ... кіріп кетеді. Бұны ... ... ... да тап осындай көрініске куә болады. Әйелі Айшүрек пен ... те ... елге ... алмайды. Ақыры анасы Қаныкей барып, тағы
боп кете жаздаған баласын алдына алып, ақ мамасын аузына ... ... Оны ... күйге ұшыратқан перілердің дуасы емес, жанын жегідей
жеген ұят еді. Бір жағынан, алданып атын жатқа беріп, бес ... ... ... жағынан қас дұшпанының құрған тұзағына өзі ... ... ... ... досы ... ... отқа ... адалдықпен аңғалдықтан сенімін, ана сүтін ақтай алмай, ... опық жеп ... ... ... ... пен қараулыққа барып
отырған ағайыннан, жетіншіден, мұнша әділетсіздікті көріп отырып, қол үшын
бере алмайтын елінен ... ... ... ... еді. ... ... деген осы еді. Мұндай пұшайман хәлден анасы келіп, ақ ... ... ... ... ғана ... алар еді. ... бір басындағы бұл
күйзеліс бүкіл ел басындағы күйзеліс еді.
Ал, Сарыбай – арғы-бергі әдеби санадағы ең қорқынышты, ең ... ең ... ең ... түрі. Өйткені, ол бұрынғы аңыздарда
кездесетін бір жері болмаса, бір жері адамға ұқсайтын құбыжық ... ... ... мінезі, барлық құлқы мен қылығы құбыжықтыққа айналып кеткен
адам. Жалмауыз сияқты адамдар ауылда да толып ... ... да ... ... аз емес. Ал мынау дәл адам сияқты ... ... жеті қиян ... ... ... ... бұлдап мұндағы Манас жұртының түгелімен көзін
құртып, барын өзі иемденбек. Жер бетінде жалғыз өзі қалып, бәріне өзі ... ... сары ... ... қол ... ... ... жойып,
сайранды сала бермек. Тек адамдарды ғана емес, аққан суды, өскен шөпті,
жүгірген аңды өз ... ... ... ... ... ... жер ... аспан астын жалғыз жалмауыз жайлаған жапан түзге
айналдырмақ. Оған ешкім жеке төтеп бере ... Жеке ... жеңе ... боп, ... боп, ... боп, жат боп, кәрі боп, жас боп, әйел ... боп, жабыла жүріп тойтармаса, ешкімге де, ештеңеге де дес берер емес.
Қияндағы Қайып қызы Құялдының ... ат ... көп, ... қол ... де ... ... соңғы тарауын төбе шашың тік тұрып,
тұла ... ... ... ... ... ... хикаясының ақырғы бетін
баяғы қатыгездіктерден емес, ... ... ... ... Иә, ... соры ... гөрі де ... түскен
сыңайы бар. Бірақ, одан сескенер Сейтектер жоқ. ... өліп ... әлі ... жаңа ... мүрдесінің жанында жаңа шайқастарға
сақадай әзір түр.
Міне, мың жылдан бері айтылып келе ... көп әлі ... ... ... ... әңгіме Алатаудың ар жағы мен бер ... ... ... ... сын сағатта бабалардың барша жүрек сырын,
рухани шырынын, ақылы мен данылығын түгел сығып ап, бір ... ... ... ұлы ... ұлы ... ... оқып, арын, жанын тазартып, селқос
сөзімін оятып, дағдарған санасына қозғау салу – әрбір ... ... ... ... керек.
Көз алдыңа көне дастанды сұңқылдай соғып отырған ... ... ... көне ... жаңа бір ... баяндап отырғандай:
Ақар-шақар ала шың Ата қоныс тәрі еді:
Бағзыдан жеткен баба жыр –
Елдіктің асыл дерегі.
Қайта гүлдеп солған бақ,
Үзілген үміт ... от ... ... ... тағы ... тезі теңселді –
Теңістірер мұрсат бер!
Сейтек сермер семсерді
Сертке тағар ұрпақ бер!
Үміттің оты ... ... ... ... ... кешкен сергелдең.
Мойымай тілеп, сұрайын,
Мойныма салып бұршақты:
Құр тұрғызба, құдайым,
Манастар туған құрсақты.
Жаһанды жайпар жау-жарак,
Жабыла төнсе – жастанбас,
Жарты әлем тола жамағат
Жамырай сүйсе – ... ... Ай ... ... ... аймалас,
Келді тағы көзегің!
Манаурап барып батқан күн
Манғазданып қайта атсын,
Бағзыдан жанға батқан ... ... жай ... ... Ай Манас
Жаңа ұрпақпен аймалас.
Асқар Манас, Ай Манас,
Азат ... ... ... Ай ... ... ... тоба, дүниеде тап мұндай да таңғажайып дана дастан барына шүкір. ... ... ... жаппай жырлап жүрген дархан халық барына шүкір.
Оны қасиеттеп, әспеттей берер жаңа нәсіл, жаңа ұрпақ барына шүкір...
Әбіш Кекілбаев

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қырғыз халқының Манас жыры (қазақ әдебиетінде зерттелуі)67 бет
Әуенімен әйгілі әбілқайыр әулеті14 бет
Аққулар3 бет
Ежелгі дәуір тіл білімі мен араб тіл білімі12 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Жыраулар әлеміне шолу жасау21 бет
Мағжан жұмабаевтың өмірбаяны3 бет
Сингапур мемлекетінің құрамы мен құрылымы6 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Шу дастаны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь