Қазақ тіліндегі буын үндестігі

Сингармонизм – гректің Sun «бірге» және hanmoni «байланысу, үндесу» деген мағынаны білдіретін сөздері бойынша жасалған термин.
Тіліміздегі байырғы сөздердің басым көпшілігі не біркелкі жуан, не біркелкі жіңішке айтылады.
Мысалы:
Жуан сөздер: балалар, қалалар, қызылдау.
Жіңішке сөздер: жерлерді, ініміз, күнделік.
Түбірдегі дауысты дыбыстың немесе соңғы буынның өзгеріп отыруына байланысты сингормонизмнің мына секілді заңдары болады:
1. Сөздің алғашқы буыны жуан болса, келесі буындары да жуан немесе сөздің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын қосымша да жуан болады.
Мысалы: бала – лар, жа-зу-шы-лар, оқу-шы-лар, қа-ла-да-ғы-лар-ымыз.
2. Сөздің алғашқы буыны жіңішке болса, келесі буыны да жіңішке немесе сөздің соңғы буыны жіңішке болса, оған жалғанатын қосымша да жіңішке болады.
Мысалы: өн-ер-ші-лер-ге, ән-ші-лер, үй-де-гі-лер-іміз.

Осы заңдылықтармен байланысты сөздің соңғы буынында -х, - қ, -ғ дауыссыздары келсе, қосымшалар үнемі жуан болады.
Мысалы: Хат, халық, хабар, қабақ, қабық, қысым, ғалым, ғажап.
1. Соңында ь жіңішкелік белгісі бар бір буынды сөздерден кейін және – брь, ль дыбыстарына аяқталған сөздерге қосымша жіңішкелік түрде жалғанады.
Мысалы: сентябрь – ге, октябрь – ге, апрель – ге, рольдер, рояльға, нульге 2. –Рк, - нк, -ск, -кт дыбыстарының тіркесіне біткен сөздерге қосымшалар жіңішке түрде жалғанады.
Ескерту: Мына төмендегі қосымшалар өздерінен бұрынғы буынның жуан – жіңішкелігіне қарамай осы күйінде жалғанады:
- мен (-бен, - пен): қалам – мен, ағаш – пен;
- паз: әсем – паз, өнер – паз;
- қор: пәле – қор;
- қой: сән – қой;
- кер: жұмыс – кер;
- дік (-нікі, - тікі): колхоз – дікі;
- кеш: арба – кеш;
- хана: шеберхана
- күнем: пайда – күнем.

Басқа тілден енген сөздер қазақ тілінің сингорманизім заңына бағынбайды. Мысалы: кі-тап-тар, пи-о-нер-лер.
Бірақ бұларға қазақ тілінің қосымшалары жалғанады.
Мысалы: депутат-тар-ға, пио-нер-лер-ге, қызмет-ші-лер-ге.
Осылармен бірге, тілімізде ерін үндестігі деген бар. Ол еріндік –о, -ө, -ұ, -ү
        
        Қазақ тіліндегі буын үндестігі
(Сингармонизм)
1. Сингармонизмге жалпы түсінік
2. Буын үндестігі
3. Дауыстылардың үндесуі
4. А. Байтұрсынов және ... ... ... сингармонизм
заңдылығын алғаш зерттеушілер
Сингармонизм – гректің Sun «бірге» және hanmoni «байланысу, үндесу»
деген мағынаны білдіретін сөздері ... ... ... ... ... басым көпшілігі не біркелкі жуан, не біркелкі
жіңішке айтылады.
Мысалы:
Жуан сөздер: балалар, қалалар, қызылдау.
Жіңішке сөздер: жерлерді, ініміз, күнделік.
Түбірдегі дауысты дыбыстың немесе ... ... ... отыруына байланысты
сингормонизмнің мына секілді заңдары болады:
1. Сөздің алғашқы буыны жуан болса, келесі буындары да жуан ... ... ... жуан болса, оған жалғанатын қосымша да жуан болады.
Мысалы: бала – лар, жа-зу-шы-лар, оқу-шы-лар, қа-ла-да-ғы-лар-ымыз.
2. Сөздің алғашқы буыны жіңішке болса, келесі ... да ... ... ... ... ... ... оған жалғанатын қосымша да жіңішке
болады.
Мысалы: өн-ер-ші-лер-ге, ән-ші-лер, үй-де-гі-лер-іміз.
Осы заңдылықтармен байланысты ... ... ... -х, - қ, ... келсе, қосымшалар үнемі жуан болады.
Мысалы: Хат, халық, хабар, қабақ, ... ... ... ... Соңында ь жіңішкелік белгісі бар бір буынды сөздерден кейін және –
брь, ль дыбыстарына аяқталған сөздерге қосымша жіңішкелік түрде жалғанады.
Мысалы: ... – ге, ... – ге, ... – ге, ... ... 2. –Рк, - нк, -ск, -кт дыбыстарының тіркесіне біткен ... ... ... ... Мына ... қосымшалар өздерінен бұрынғы буынның жуан –
жіңішкелігіне қарамай осы күйінде жалғанады:
- мен (-бен, - пен): ... – мен, ағаш – ... паз: әсем – паз, өнер – ... қор: пәле – ... қой: сән – ... кер: жұмыс – кер;
- дік (-нікі, - тікі): колхоз – ... кеш: арба – ... ... ... ... ... – күнем.
Басқа тілден енген сөздер қазақ тілінің сингорманизім заңына
бағынбайды. Мысалы: кі-тап-тар, пи-о-нер-лер.
Бірақ бұларға қазақ тілінің қосымшалары жалғанады.
Мысалы: депутат-тар-ға, пио-нер-лер-ге, қызмет-ші-лер-ге.
Осылармен ... ... ерін ... ... бар. Ол еріндік –о, -ө, -ұ,
-ү дыбыстарынан айтуда еріндік дыбыстарға ... ... ... –о немесе –ұ дыбыстары екінші буындағы –ы дыбысын
– ұ – ға ... орын – ... ...... Ал ашық ... –а ... –о – ның
да, -ұ – ның да әсері байқалмайды.
Мысалы. орақ, құлан
2. Алғашқы буындағы –о немесе –ұ ... ... ... –і ... ү – ге айналдырады.
Мысалы: көрік – көрүк, күдік – күдүк
3. Алғашқы буындағы –ө немесе –ұ дыбыстары екінші буындағы –е ... ө – ге ... өлең - ... ... – күрөк
Мұны жинақтап, мына секілді схемамен көрсетуге ... Жуан ... ... ... -о - ы -ұ, - ұ - ы - ... Орын – орұн, құлын – құлұн
2. Жіңішке дауыстының еріндікке алмасуы:
а) ө - і - ұ, ү - і - ү
Мысалы: ...... ... - ... ө - ее - ө, ү - е - ... өлең - ... ... – күрөк
Езулік дыбыстардың еріндікке алмасуы тек қана айту нормасына жатады, жазуда
оны елемейміз.
Дауыстылардың бір – бірімен үндесуі сингармонизм деп ... ... ... сөздерде сингармонизм екі түрде ұшырасады.
1. Дауысты дыбыстар тілдің қатысты жағынан.
2. Еріннің қатысы бір – ... ... ... ... ... ... ... lioguo – «тіл» деген сөзі бойынша
жасалған) – сингармонизм.
Тілдің қатысы жағынан сөз ... ... не бір ... ... не бір ... ... ... болып үндеседі. Сөз құрамында
соңғы буындардағы дауыстылар алдыңғы буындағы дауыстың әуеніне ... ... ... ... ... лингвальдық сингармонизм
деп аталады. Сингармонизм заңы бойынша ... ... ... ... билеп, өзінің әуеніне ... ... ... ... ... ... жуан болса, қосымшалардағы
дауыстылар соған бағынып, жуан түрде жалғанады. М: ауыл – дар – ... ... ... жіңішке болса, қосымшалардағы дауыстылар
түбірдегі дауыстыға ... ... ... ... М; ел – дер – ден.
Түбірдегі дауыстылармен үндесе алмайтын бірен – ... ... еске ... түркі тілдерінде қосымшалардың түбір сөзге
бағынып жалғануы – оларға тән және ... ... ... қосымшасыз түбір сөздің құрамы екі – үш буыннан
құралғанда, ол буындардағы дауыстылар да не бір ... жуан ... ... бір өңкей жіңішке (көңіл, көлеңке) түрде келеді. Бұл айтылғандарды ... ... ... қатысты деп түсіну қажет.
Анығырақ айтқанда, біркелкі жуан буындардан немесе біркелкі жіңішке
буындардан ... ... ... байырғы сөздер болып табылады. Жуанды –
жіңішкелі аралас буындардан құралған сөздер басқа тілдерден енген сөздердің
тобына енеді. Аралас буынды ... ... ... ... ыңғайына
икемделіп жалғанады. (кітап - қа, мұғалім – ге, антоним - дер)
Лингвальдық сингармонизм өзбек тілінен басқа түркі тілдерінің ... ... ... ... бар. ... ... ... де аффикстердің
басым көпшілігі түбір сөздегі дауыстының ыңғайына (жуан немесе жіңішке
болуына) қарай алғанады да, ...... ... ғана ... ... бір вариантта ғана ұшырасады. Олар мыналар:
Қазақ тіліндегі – ... ... - ... ... ... әкенікі,
досымдікі, қарындастікі), -паз, - қор, - кеш, - гөй, хана ... ... ... ... ... ... ... Ерін үндестігі немесе лабиальдық (латын бойынша labialis «еріндік»
деген сөзі ... ...... ... ... ... ... қарай, соңғы буындар да ерін дауыстылардың ... ... ерін ... ... ... ... ... Дауысты
дыбыстардың үндесуі бұл түрі ері үндестігі немесе лабиальдық ... ... ... ... ... ... да бірдей тән болатын болса,
лабиольдық сингармонизм, біріншіден, түркі тілдерінің әрқайсысына ... өзі әр ... Атап ... ерін үндестік заңы орын тепкен
түркі тілдерінде ... ... ерін ... ... ... буынның немесе
буындардың дауыстысына еріндік болуы жағынан әсер етуі түрліше болады.
Мысалы: түркі тілдерінің кейбіреулерінде еріндіктің ... ... ... ... болса, қайсыбіреулерінде тек қысаң еріндік
дауыстылардың тарапынан болады, сондай – ақ ... ... ... буындағы еріндік соңғы буындардағы дауыстылардың
бәріне бірдей әсер ... енді ... тек ашық ... ... ... ... ... дауыстының әсері буын санының мөлшеріне ... ... ... ... ... кейбіреулерінде еріндік дауыстының
әсері барлық аффикстерді қамтып, сөздің өн ... ... ... сөздің негізін ғана ... енді ... ... ғана ... әсер етіп, басқаларына әсер
етпейді. Лабиальды сингармонизмнің табиғаты ... ... өте - мөте ... және оның сөз құрамындағы келесі буындарға
әсері түркі тілдерінің әрқайсында түрлі – түрлі болады.
Қазақ ... ... ... ... ғылыми бағытта бірінші
болып зерттеген – А. ... және ... А. ... ... қолданбаған, бірақ сингармонизм ұғымын еңбектерінде
толық қамтыған, себебі қазақ тілінің ... ... ... ... ... езулік жіңішке категорияларында ұғып, ғылыми ... ... ... ... А. Байтұрсыновтың фонетикаға, графикаға,
фонограмиялық, орфоэпиға арналған еңбектері езу сингармонизімінің негізінде
жасалған.
А. Байтұрсынов ерін ... ... ... ... оның ... ... ... ерін сингармонизімінің қазақша
сөйлесім процесінің мәні мен қызметінің ... ... ... есту ... ... ... ... қабылдамауында.
«Сингармонизм» терминін тіл білімінде бірінші болып ... ... ... ... тіл ... ... болып «дауыстылар
гармониясы» ұғымында емес, жалпы «дыбыстар ... ... ... жүргізілген. А. Байтұрсынов «сингармонизм» термиін қолданбаған,
бірақ ... ... ... ... дыбыс жүйесін зерттегенде
«сингармонизм – сөз құрамындағы барлық дыбыстардың үндестігі» ұғымында нық
тұрған. ... А. ... пен Х. ... ... қазақ дыбыс жүйесін ... бір ... ... ... ... тілі ... ... пен Х.Досмұхамедұлының сингармониялық концепцияларынан
мынадай ғылыми ұғымдарды қабылдап, дамытты.
1. Сингармонизм – қазақша тілдесінің ... ... ... тек дауыстылар гармониясы емес, сөздің ... ... ... (дауыстылардың, дауыссыздардың).
3. Жуандық – жіңішкелік корреляция (қарама - қарсы).
4. Сингармониялық дыбыс – сөз мағынасын өзгертетін тіл құралы.
5. Поэзия түсінігі (дыбыстың сөз ... ... ... ... ... ... ... қарым - қатынасы).
Осы фонологиялық ұғымдар ... тіл ... ... ... ие ... т.б. ... ұғымдармен, категориялармен,
принциптермен қоса зерттеліп, ... және ...... ... ... ... ғылыми негіз болды.
Сингармонизм – гректің Sun “бірге» және hanmoni «байланысу, ... ... ... ... ... ... ... байырғы сөздердің басым көпшілігі не біркелкі жуан, не біркелкі
жіңішке айтылады.
Түбірдегі дауысты дыбыстың немесе соңғы буынның ... ... ... мына секілді заңдары болады:
1. Сөздің алғашқы буыны жуан болса, келесі буындары да жуан немесе
сөздің ... ... жуан ... оған жалғанатын қосымша да жуан болады.
2. Сөздің алғашқы буыны жіңішке болса, келесі буыны да жіңішке немесе
сөздің соңғы ... ... ... оған ... ... да ... ... байланысты сөздің соңғы буынында -х, - қ, ... ... ... үнемі жуан болады.
1. Соңында ь жіңішкелік белгісі бар бір буынды сөздерден кейін және –
брь, ль ... ... ... ... ... ... жалғанады.
2. –Рк, - нк, -ск, -кт дыбыстарының тіркесіне біткен сөздерге
қосымшалар жіңішке ... ... ... ... ... ... тілінің сингорманизім заңына
бағынбайды. Бірақ бұларға қазақ тілінің қосымшалары жалғанады.
Осылармен бірге, тілімізде ерін үндестігі деген ... ... –о, -ө, -ұ, -ү ... ... ... ... бір – ... үндесуі сингармонизм деп аталады. Түркі
тілдеріндегі байырғы сөздерде сингармонизм екі түрде ұшырасады.
1. Дауысты дыбыстар тілдің қатысты жағынан.
2. Еріннің ... бір – ... ... ... айтылады.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесін сингармониялық ... ... ... ... – А. ... Байтұрсынов «сингармонизм» терминін қолданбаған, бірақ сингармонизм
ұғымын еңбектерінде толық ... ... ... ... дыбыс қорын,
сөйлесім процесін езулік жуан, езулік жіңішке категорияларында ұғып, ... ... ... жасаған. Яғни, А. Байтұрсыновтың
фонетикаға, графикаға, ... ... ... ... езу
сингармонизімінің негізінде жасалған.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сингармонизм, Үндестік заңы6 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ әдебиетіндегі әнші-ақындар мен күйшілер бейнесі120 бет
Қазақ өлеңінің құрылысы5 бет
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі18 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Интеграциялық процестердің қаржылық аспектілері5 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Махамбет өлеңдерінің көрскемдік ерекшелігі14 бет
Сөз түрленуіндегі ерекшеліктер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь