Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан

Ұлы Түркі қағанаты. Түркі қағанаттың саяси-әскери бірлестік ретінде қалыптасқан мекені - Жетісу. Жетісу мен Шығыс Қазақстан жужан мемлекеттің шет аймақтары болатын. Осы аймақтарда орналысқан тайпалар - теле - 492 ж. жужаньдарға қарсы шығып, тәуелсіздік мемлекет құрады. Дегенмен де, 516 ж. жужаньдар жаңа құрылған мемлекетті тағы да өздеріне бағындырады. 545 ж. теле тайпаның Ашина руы жужаньдарға қарсы қүресті басқарады. 551 ж. ашина руының батыры Бумын, Қытаймен бірігіп, жужань мемлекетінің талқандайды.
Сонымен, түркі тілдес тайпаларының ішіннен шыққан теле тайпа Жетісуда мемлекетінің негізін құрып, көрші мекендерді өзіне бағындыру үшін саясат жүргізеді.
1 мыңжылдықта Евразияның аймағында этникалық өзгерістер болады. Түркі тілдес тайпалар басымдық алды. "Түрік" атауының тұңғыш рет аталуы қытай шежірелерінде кездеседі және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді сюнну-ғұндар деп атаған. Ерте Түркі мемлекеті -Түркі қағанаты 552 жылы құрылды. Оның негізін салған - Бумын қаған 553 жылы қайтыс болады. Оның мұрагері - Қара-Ыстық-хан - билігі бір жылға толмай, қайтыс болады. Мұқан-қаған (553-572) билік құрған жылдарда Түркі қағанаты Орта Азияда саяси үстемдікке ие болады. Олар Маньчжуриядағы қидандарды, Енисейдегі қырғыздарды бағындырады, бұларға Солтүстік Қытай алым-салық төлеп тұрады. 563-567жж. эфталит патшалыпын басып алады. Міне, осыдан кейін олардың жері Каспий теңізінен Солтүстік Индияға дейін және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатқан.
        
        Көне Түркі дәуіріндегі Қазақстан
(Көне Түркі, Түргеш және Қарлұқ қағандықтары
кезіндегі мәдениет)
Ұлы Түркі қағанаты. Түркі қағанаттың саяси-әскери ... ... ... - ... Жетісу мен Шығыс Қазақстан жужан мемлекеттің
шет аймақтары болатын. Осы аймақтарда орналысқан тайпалар - теле - 492 ... ... ... ... ... ... ... де, 516 ж.
жужаньдар жаңа құрылған мемлекетті тағы да өздеріне бағындырады. 545 ... ... ... руы ... қарсы қүресті басқарады. 551 ж. ашина
руының батыры Бумын, Қытаймен бірігіп, ... ... ... ... ... тайпаларының ішіннен шыққан теле тайпа Жетісуда
мемлекетінің негізін құрып, көрші мекендерді өзіне бағындыру үшін ... ... ... ... ... өзгерістер болады. Түркі
тілдес тайпалар басымдық алды. ... ... ... рет аталуы қытай
шежірелерінде кездеседі және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді сюнну-
ғұндар деп атаған. Ерте ... ... ... ... 552 жылы ... ... салған - Бумын қаған 553 жылы қайтыс болады. Оның ... ... - ... бір жылға толмай, қайтыс болады. Мұқан-қаған (553-
572) билік ... ... ... ... Орта ... ... үстемдікке ие
болады. Олар Маньчжуриядағы қидандарды, ... ... ... ... ... алым-салық төлеп тұрады. 563-567жж. эфталит
патшалыпын басып алады. Міне, ... ... ... жері ... ... ... ... және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатқан.
Түркілер Орта Азияны жаулап алғаннан кейін ... ... ... ... ... иелік етті. Олар өздерінің жаулап алу ... ... ... ... ... 571 жылы ... ... Естеми Солтүстік Кавказды басып алады, сөйтіп ... ... ... Оның баласы Түріксанф Керчьті басып алып, 576 ... ... ... Бірақ Естеми өлгеннен кейін 582-593 жылдары билік
үшін қырқыс басталды. Өзара қырқыс пен әлеуметтік ... ... ... ... ... Иран 588 ж. Герат түбінде түріктерді ... ... 590 жылы ... қайтадан жаулап алады. Өзара қырқыстар,
әлеуметтік қарама-қайшылықтар қағанатты әлсіретіп, оның 603 жылы Шығыс және
Батыс түркі қағанаттарына ... ... ... ... ... ... мен ... Кавказ далаларына дейінгі жер Қағанат қарауына
көшеді.
Түркі мемлекетінің басында - ... ... оның оң қолы ... ... ... ... 568 ж. бастап Түркі ... 4 ... ... ... ... - ... болған. Халық 3 әлеуметтік
топқа бөлінген - бектер, қара-будундар (жалпы халық), ... ... ... ... барлығы - оғыз деп аталатын.
581 ж. Қытайда Чжов династияның орнына Суй династия келгеннен кейін,
жаңа патша орта ғасырлық ... ... ... қарым-қаныстарды үзді.
Енді Қытайдан жібек ... Орта ... ... ... ... Ұлы ... ... ролі азаюға бастады. Тобо-хан ... ... ... ... ... қырқыс басталады. Суй династияның
патшалары осы ішкі өзгерістерді ... ... ... ыдыратуға,
әлсіретуге тырысады. Осы саясаттың нәтижесінде, 602-603 жж. қарай, түркі
қағанаты екіге бөлініп кетеді.
604 ж. ... ... ... ... ... ... сайланды. Ал Шығыс
Түркі қағанатының қағаны болып Жанғар.
Батыс түркі ... (603-704 жж.). ... ... ... ... ... өзегі "он тайпа" (он оқ ... ... олар ... ... ... аралықта жатқан ежелгі үйсін жерін жайлайды.
Шу өзенінің шығыс жағында дулының бес ... ал оның ... ... ... ... ... ... жайлады. Суяб қаласы (Қырғыстанның
Тоқмақ қаласы ... ел ... ... ал ... ... ... ... (Түркістан қаласы жанында) еді. 610-618 жж. ... ... мен ... Түн ... ... (618-630 жж.) ... ... қағанат күшейді. Мемлекет
шекерасы Үндістанның солтүстік-батысына дейін жылжыды.
Қағанат шаруашылықтың көшпелі және ... ... ... ... де ... ... халқы түркілер де, соғдылар да сауда-
саттықпен, мал ... ... ... ... ... ... ... - жердің қожасы, әскери билеуші - қаған болды.
Қағанаттағы жоғары ... - ... шад, ... ... ... ... атақтар болды. Сот қызметтерін бұйырықтар мен тархандар атқарды.
Қағанаттың негізгі халқы - мал ... ... ұсақ ... ... болған,
оларды "қара будун"(қара халық) деп атаған. Әлеуметтік жағынан тайпалар -
ақ сүйек және вассал (бағынышты) тайпалар болып ... ... ... ... ... ... құлға айналды.
Жібек жолы бойында үстемдік орнату үшін мемлекеттердің арасында жие
соғыс болып тұрған. ... жолы үшін ... 7 ғ. 20-ж. ... ... екі ... бөлді. Бұлар - бір жағынан - ... ... ... ... ... ... - ... Түркі қағанаты, Иран және
Ауар (Авар) қағанаты. Екі ... ... ... ... ... да ... ... жоқ. Дегенмен де, осы соғыстардың
нәтижесінде, дулы тайпалары (он оқ будун тайпа ... ... ... 630 ж. ... ... патшасың өлтіріп, оның орнына дулының
арасынан шыққан Сібір-ханды таққа отырғызады. Осы ... ... ... ... тайпаларының арасындағы билікке күрес ұзаққа ... ... ... ұстап тұруға, бағындыруға ... ... ... ... ... ... болғандықтан, Батыс Түркі
қағанаты өзінің ... және ... ... ... мәжбүр болды. Осыны
қытайдағы Тан империсы пайдаланып, Батыс Түркі қағанатқа қарсы ... ... ... 656-657, 658-659 жж.) соғыстар, қырқыстар
Жетісуға қытай әскерінің ... ... әкеп ... Олар ... ... ... Түркі қағанатын билетуге тырысты. Барлық Батыс
Түркі қағанаттың аймақтары екі губернаторлыққа ... ... ... ... орынбасарлары - тудундар алым-салықтың алынуын қадағалады.
679 ж. Қытай ... ... ... мен ... ... бір ... болады. Монголиядағы көтерілісінің нәтижесі - Шығыс түркі
қағанатың қайта орнату. Ал ... ... ... ... ... Енді барлық шаманы Шығыс Түркі қағанатың қайта бағындыруға салған
кезде, Жетісудағы түркеш тайпалары халықты басқарып, 699 ж. ... ... - 704 ж.) ... ... қанағатын қайта тәуелсіз мемлекет ретінде
орнатады. ... ... ... соғыстардың нәтижесінде түргештер
күшейіп, Жетісуда саяси жетекші күш болып шығады.
Түргеш қағанаты (704-756 жж.) ... дулы ... ... ... түргештердің өзі - қара және сары түргеш болып бөлінгені белгілі.
(Кейбір тарихи деректер бойынша, "сары" және ... ... ... ... емес, саяси жағынан қарастырғаны жөн. Демек, Сақал қаған болған
кезде түргеш ... ... ... ... ... ... өзі ... ал екіншісінде халықты басқарған Сулық. Сақалға бағынатын халықты
"сары ... деп ... ал ... ... ... - ... ... қағанаттың саяси өмірі тарихта Орта Азияға шапқыншылық жасаған
арабтармен тығыз байланыстырады. 7-ғ. бас ... Араб ... ... ... ... мемлекеттік дінге айналады. Осы дінді таратушы
Мұхаммед 632 ж. қайтыс болғаннан кейін, ... ... ... ... ... ... бастады.
Арабтар Орта Азияға жаулауы басталған ... ... мен ... ... бөлігі Батыс Түркі қағанаты қол ... ... ... күресте Жетісуда өкімет басына келген түргештер болды. Оның негізін
салған Үш-еліг қаған (699-706 жж.). Оның ордасы Шу ... Суяб ... ... ... ... Іле өзені жағасындағы Күнгіт ... ... елді 20 ... ... ... оның
әрқайсысының 7 мыңнан әскері болды. Үш-еліг-қаған Қытай империясымен ... ... ... ... ... ... ... күреседі.
Түргеш қағанатында Үш-елігтен кейін оның мұрагері болып, баласы Сақал-
қаған (706-711) таққа ... Оның ... ... мемлекетінде ішкі бірлік
болмайды және қағанат үнемі арабтармен, қытайлармен күрес ... ... ... ... ... ... ... күшейді. Оның тұсында
түргештер екі майданда күрес жүргізді. Батыстан ... ... ... кұш ... ... ... ... байланысы) және әскери шаралар
арқылы Сулық шығыстан келетін қатерді ... Бұл ... ... ... ... етуіне мүмкіндік туғызды. 723 жылы Ферғана
қарлұқтарымен және Шаш ... тізе ... ... арабтарды
жеңеді. Сулықты арабтар Абу Мұзахим (Сүзеген) деп атайды. 737 жылы Сулықты
өз қолбасшысы Баға-Тархан өлтіреді. Оның ... ... ... түргештер
мен "қара" түргештер арасында өкімет билігін алу үшін күрес басталды. 746
жылы ... ... мен ... ... келіп қоныстанады.
Арабтармен, сондай-ақ өзара қырқыстардан әлсіреген түргештер ... ... ... ... Мұны ... империясы пайдаланды. Оның
Шығыс Түркістандағы уәлилары 748 жылы өз ... Суяб ... ... оны басып алады. Шаштың иесі дарға асылады. Оның баласы арабтардан
көмек сұрап келеді. 751 ж. ... ... ... ... ... ... мен
қытай әскері арасында зор шайқас болады. Шайқас бес күнге созылады. ... ... ту ... ... ... ... арабтар жағына
шығады. Қытайлар толық жеңіледі. Тан әскері ... ... ... ... ... ... ... Шашқа қарай кетеді. Бірақ ішкі қырқыс
Түргеш мемлекетін ... ... ... 756 жылы ... ... ... әрекетінен түргеш мемлекеті құлады.
Кейіннен Түркі тілді көшпелі, жартылай көшпелі тайпалар Батыс түркі
қағанаты орнына 4 ... ... ... ... Хазар қағанатын
қоспағанда, Төменгі Еділ өңірі мен Солтүстік Кавказда, Қазақстан жерінде үш
этникалық-әлеуметтік бірлестік пайда болды: Сырдың ... Арал ... ... ал ... ... ... және орталық аймақтарында,
астанасы орта ертісте болған Қимақ мемлекеті дүниеге келді. Батыс ... орны ... - ... ... мемлекеті (756-940 жж.). Қарлұқ тайпаларынын ... - ... ... 8 ғ. ... ... ... ... аударады.
Қарлұқтардың арқасында 751 ж. арабтар Талас ... ... ... ... Осы ... ... қарлұқ тайпалары күшейіп, олардың
патшасы өз ... ... ... 755 ж. ... ... ... ... жартысы қарлұқтарға бағынады, ал қалғаны шығысқа таман
көшуге мәжбүр болды.
Қарлұқтар туралы деректер 5 ғасырға жатады. Ол "бұлақ" ... ... ... руна ескерткіштерінде "үш қарлұқ" атын алтай тауы мен Балқаш
көлінің шығыс жағалауы арасын қоныс еткен көшпелі ... ... 7 ғ. ... ... ... ... ... шігіл мен ташлық
кірген. Көсемдері Елтабар деп аталған. 766 жылы ... ... ... ... бен ... қоса, бүкіл Жетісу қарлұқ жабғысының ... Олар ерте ... ... құрады. Араф географы Әл-Марвази (12
ғ.) қарлұқтар құрамында 9 тайпа болғанын айтады. Қарлұқ ... мен ... ... ... ... ... ... барысхандар, т.б. түркі тілдес тайпалар кірген. 8-10 ғғ. ... ... ... ... ... ... орта ... көсіліп жатқан территорияны қоныс етеді. Балқаш пен Ыстықкөл арасы,
Шу, Іле, Талас өзендері ... ... ... көшіп жүреді. Олардың
билеушісі джабғу, 840 жылдан бастап каған атағын алды. Көшпелі тайпалардың
билеуші ақсүйек ... ... ... мен ... жер ғана ... ... да ... Қарлұқтар елінде 25 қала мен қыстақ ... ... ... ... ... ... Тұзын, Балық, Барысқан және
т.б. Қарлұқ ... Ұлы ... жолы ... ... ... ішкі қырқыс, өкіметті алу жолындағы, қоныс-өрісті
иемдену жолындағы талас-тартыс мемлекетті ... (942) ж. ... ... ... - ... - ... ... - Тянь-Шянь жағынан қоныс аударған чығыл және ягма
тайпалары - жаулап алады. Осыдан ... ... ... қараханидтерге тап
болады. Сонымен, 940 жылы қарлұқ мемлекеті өмір сүруін тоқтатты.
6-13 ғғ. көшпелі және ... ... Ұлы ... жолы ... ... 1-мыңжылдықтың орта кезінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына,
содан Оңтүстік Орал өңіріндегі ... ... одан әрі ... ... Етіс пен ... көлі ... мекендеген аргиппейлер еліне
кететін Дала жолы жұмыс істей бастапан. Осы ... ... ... ... асыл ... жасалған бұйымдар сауда арқылы таратылып жататын.
Б.з.д. 2 ғ. орта шенінде Жібек жолы елшіліктің және ... ... ... ... ... бастайды. Б.з. 2-5 ғғ. Егер Шығыстан
жүре бастасақ, Жібек жолы Қытайдың ... ... ... ... ... хуанхэ өткеліне баратын да, одан әрі ... ... ... ... Ұлы ... ... ... шетінен, Яшма
қақпасының шебінен барып ... Осы ... сара жол ... ... ... шөлін солтүстік және оңтүстік жағынан айналып өтетін. Терістік жолы
хами, Тұрфан, ... Шихо ... ... арқылы Іле алқабына жететін;
ортадағы жол Чаочаннан Қарашарға, Ақсуға сосын ... асуы ... ... ... ... ... ... Яркенд,
Бактрияларды басып өтіп, Үндістан мен Орта теңіз аймағына қарай ... ... жол деп ... Ал ... жолы ... ... ... Самарқанд, Бұқар, Мерв арқылы хамаданға, Сирияға баратын.
11-12 ғғ. Қытайдан шығып Жетісу мен оңтүстік Қазақстан арқылы батысқа
қарай өтетін жол ... ... ... ... ауытқуын бірнеше себептермен
түсіндіруге болады. ... ... Орта ... ... ... ... Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден, Ферғана
арқылы жүретін жол 7 ғ. ішкі ... ... ... ... қалды;
үшіншіден аса бай түрік қағандары олардың айналасы теңіздің арғы бетінен
келген ... ... ... ғғ. ... және ... ... дені ... жолымен жүретін.
Сан ғасырлар бойы жол тынымсыз өзгеріп отырған. Жібек жолы Орта Азия ... ... мен ... ... ... жолы 14 ғ. ... қашан ішкі
қырқыстар мен соғыстар қала мәдениетін аздырып,тоздырғанға ... ... ... жолы игеріліп, бұрынғы көне жолдың жұолдызы сөнгенге дейін
жұмыс істеді.
Сауда мен ... ... ең ... ... ... ... Алтынмен
бірге ол халықаралық валюта болған, оны ... мен ... ... ... әскерге жалақы етіп берген, мемлекеттік қарызды сонымен төлеген.
Отырардың күміс көмбесі табылды. Егер Жібек жолымен батыстан ... ... оның ... учаскесі Шаштан Исфиджабқа, Сайрамға келеді.
Одан Таразға, Құланға, Жаңа қалаға, Суябқа, Барысқан, Алмалық одан ... ... ... ... ... хами мен Тұрфан көгал аймақтарын
басып, Дунхуан мен Қытайға жететін ... ... ... ... діни ... да кең таралып отырған, ал
миссионерлер өз дінін тіпті теңіздің арғы бетіндегі елдерге барып таратқан.
Үндістаннан Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... мен Ираннан, Аравиядан - христиан діні, сосын барып ислам ... ... ... Орта Азия мен ... арқылы барған. Бұл әрекет
б.з. бұрынғы 1 ғ. ... ... ... мен ... будда дінін
таратуда соғдылар, қаңлылар көп еңбек сіңірген.
Түріктер 6 ғасырдан бастап буддизмнің қатты ... өз ... ... ... мен ... ... едәуір дәрежеде кең
тараған. Будда ескерткіштері Шу алқабының Ақбешім, Қызылөзен, Новопокровск,
секілді қала жұрттарынан ... олар ... ... ... жолы ... ... Шығысқа қарай жылжып отырып, буддизмнен
қалмай христиан діні де тараған.
Х-ХІІ-ғғ. Орта Азия мен ... ... тез ... Олар ... ... дін мен мәдениеттің тірегіне айналды. Батыс ... ... ... ... ... Отырар, Исфиджаб сияқты қалалар болды. Солардың
арасында Жібек жолында маңызды ролі болған қала ... /еді. ... араб ... ... ... ... ... рабады /күзеті/,
базары, төрт қақпасы бар: Нуджакент, Фархан, Шахраны, Бұхара.
Сыр бойындағы қала Отырар болды. Ол ... ... ... бұрын Тарбан деп аталған. Тағы бір ірі қала ... ... Ол ... 568 ... ... ... императоры Юстинианның елшісі
Земарх Килликискийдің Батыс түркі қағаны Дизабұлға берген есебінде Таразда
аталады. 630 жыл шамасында ... ... ... Цзань Таразды (Далассы)
шеңбері 8-9 лиге /4-4,5 км/ жеткен маңызды ... ... ... Ол ... ҰЖ ... ірі мекенге айналды. Таразда монша, су құбырлары, Айша
бибі, Қарахан мазары бар. Оның төңірегіндегі Талас, Асса ... ... ... ... ... ... Адахкет, Ден, Нуджикент, Құлан,
Мерке, Аспара, Жұл, Баласағұн сияқты қалалар тізбектеліп ... ... ... ... ... ... ... сияқты қалалар болды.
11 ғасырда Ясы (Түркістан) Шауғар округы орталыпы саналды. Мұнда 12 ғ-
дың соңында Ахмед ... ... ... Сыр ... ірі қала ... ... мен солт-шығысына баратын керуен жолдары қиылысында
орналасқан ол 12 ... ... ... ... ... ... ... Сунақ ата жұрты бар.
10-12 ғғ. Орта Азия мен Қазақстанда тағы жаңа қалалар Қарашоқы,
Қарнақ, ... ... ... ... ... мен суармалы егіншілік дамыды. 9-12 ғғ. Отырар өңірі
суармалы егіншіліктің орталғы болды. ... ... ... көп ... ... ... Су жолы Арыс ... су қоймасы арқылы
жүргізіліп, оның бір саласы Отырар ... ... ... ... ... Алтын төбе, Жалпақ төбе, Марданкүйік қалаларына ... ... су жолы ... рабадтарды сумен қамтамасыз етті. Ал сырдағы су
жолы Сауран, ... және сол ... ... ... Аққорған
және Үзгентті сумен қамтамасыз етті. Қол өнер дамыды. Керамикадан ыдыстар
жасалынды. Тараздан ... ... ... ... ... ... әшкейленген құмыра табылды. Қаланың ішкі рыноктарында мыс ақша
қолданылды. Сыртық сауда да, ... ... ... жинап сақтауға
қолайлы алтын орнына күміс ақша пайдаланылды. 11ғ.дың 1-ж. ... ... ... ақша ... ... ... ... мәдениеттің дамуы. Түркілерде 7 ғасырда сына жазуын қолданды. Ол
жазу ғылымда 17 ... 20-ж. ... ... ... өзендері бойынан
табылған бұл жазуды неміс ғалымы Д.Мессершмидт пен оның жанында болған ... ... ... ... ... руна жазуларына ұқсас
болғандықтан бұл ... да руна деп ... 1889 ж. орыс ... ... ... Орхон өзені аңғарынан да тапты. Тексті дат ғалымы
В.Томсен мен орыс ... ... ... ... ... ... байланысты бұл жазу Орхон-Енисей деп аталынады. Орта Азия ... руна ... ... ... түскен ұсақ таңба) және
жетісулық (қырғыз және ... ... ... деп екіге бөлінеді.
Біртіндеп түркі жазуын араб жазуы ығыстырды. Халықтың тілі ... тілі ... ... өз ... араб ... ... айтылған Ұлы қағанаттар дәуірінен кейін ... ... ... жаңа дәуір – Оғыз-Қыпшақ кезеңі басталады. Оғыз қыпшақ ...... ... ... және Оғыз ... ... ... Керей хандықтары кезінде қазіргі ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Көне жазба әдебиеті пен қазақ ауыз әдебиетінің өзара байланысы50 бет
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Ноғайлы дәуіріндегі жырлардың тілдік ерекшеліктері150 бет
Сын есім10 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь