Танымдық процестердің бірі – қиял жөнінде түсінік

Жоспар.

1. Тарау. Танымдық процестердің бірі . қиял жөнінде түсінік
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2.4 бет
2. Тарау. Қиялдың психикалық үрдістермен байланысы мен шығармашылық әдістері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.9 бет
3. Тарау. Қиялдың жеке адам өмірінде кездесетін түрлері
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10.19бет

4. Тарау. Адамның жас ерекшелігіне қарай қиялдың дамуы мен жасалу жолдары және кездесетін айырмашылықтарын қалыптастыру
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20.23бет

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24.26бет

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27 бет.
Танымдық процестердің бірі —қиял жөнінде түсінік

Қиял—қабылдау,ойлау және есте сақтау аралығындағы жағдайлардағы адам психикасының ерекше формасы. Бұл психикалық процесс формасының ерекшелігі адам ағзасына қызметіне де байланысты. Қиялды түсінуге және түсіндіруге ерте заманның өзінде психикалық көңіл аударған деп пайымдасақ оны қазіргі күнде де қолданылуда және жалғастырылуда. Бұл феноменнің жұмбақ жақтарына келетін болсақ қиялдың механизмі оның ішінде анатомды-физиологиялық негізі туралы бүгінгі күнге дейін ештеңе белгісіз болып отыр. Адам өз қиялының арқасында өз қызметін жоспарлай және басқара алады. Барлық адамға тән материалдық және рухани мәденит шығармашылық қиялының және шығармашылықтың өнімі болып табылады.
Қиял—адамның өткенін еске түсіріп, болашағына жол ашады. Керемет бай қиялдың арқасында адам әр кезеңде өмір сүруі мүмкін. Адамның ойлау қабілетінің негізінде адамдар әр түрлі жағдайдан жол тауып шыға алады.Қиялдың ерекшелігі ол үнемі нақты өмірмен сәйкес келе бермейді,өйткені онда фантазия ойдан шығару элементтері бар. Адам санасындағы бейнелер мен бұрын қабылданған заттар мен құбылыстарды ғана қамтып қоймайды. Бейнелер мазмұны ешқашан тікелей қабылданбаған. Бейнелер арасында адам уақыт пен кеңістік аясындағы нақты болмыстан шығып, шексіздік әлеміне есік ашады.
Күнделікті тұрмыста біз шындыққа сай келмейтін,практикалық маңыз-мағынаға ие болмайтынның барлығын қиял немесе фантазия деп атай саламыз.Ал,шындығында қиял әрқандай шығармашылық іс-әрекетінің негізі ретінде көркем -өнер,ғылыми және техникалық ой туындыларына арқау болумен мәдени өмірдің барша салаларында көрінеді. Алайда қиял қандай түрде көрініс бермесін, (жеке адам қиялы немесе ұжымдық қиял) өзіндік ерекшелігін жоймайды әрі тек қана өзіне тән ерекше мазмұнға ие болады.
Сонымен бірге, қиял арқасында адам өз ісін бастамай тұрып–ақ,болашақ еңбегінің нәтижесін күні бұрын болжай алады. Қиялдың жәрдемімен болашақ нәтижені күтудің өзі адам еңбегінің жануарлар тума қылығынан түпкілікті өзгешелігін танытады. Қиялдың алдағы іс-әрекет өнімін болжауға мүмкіндік ашуы адамның еңбекке деген құлшынысына,мақсатқа жетудегі ынта-жігеріне қосымша қуат қосады.
Кейде фантазия кері ықпал да жасауы мүмкін. Алдағы күтілген жағымсыз жағдайлар немесе қауіп-қатер мен бақытсыздықтар адамды күшті күйзеліске тап қылып, оны нақты оқиғаға сай келмейтін, шектен тыс,орынсыз қимыл-әрекетке келтіреді.
Қиялдың зияны халықта «Қорыққанға қос көрінеді»деген мәтелінде дәл айтылған. Айтылуының бірден-бір себебі,кенеттен болған өрт кезінде кей адамдар көрініп тұрған көмекті шыдаммен күтудің орнына көп қабат үйлердің жоғарғы қабаттарынан өзін тастап, мерт болғаны.
Қиялдың бүгінгі өмірден арқан бойы алда болып,болашақта күтілген кей оқиғаларды күні бұрын танытуы қиял мен ойлаудың арасында тығыз байланыстың барын көрсетеді. Ойлау сияқты қиял да проблемалық жағдайда, жеке адам қажетсінуінен, қоғамдық сананың даму деңгейіне сай туындайды.
Мысалы, егер ежелгі дүние адамдары арасында жаратылыстың пайда болуын түсіндіру қажетінен діни бейнелер келіп шықса, бүгінгі күнде бұл үшін космостық келгенділерден фантастикалық көріністері қолданылады.
Бірақ, қиял дүниені жалпылай және жанама танытатын,ұғымдық мазмұны негіз еткен ойлаудан ерекшеленеді, себебі ол жарқын елестер түрінде көрініп, нақты бейнелі формада жасалады.Қиялда түзелетін нақты, дәл бейнелерде көбіне заттық болмыстан алшақ теориялық ойлар ашылып отырады.Әрбір қаламгер, суреткер шығармашылық еңбегінде өз ойын басқаларға дерексізденген ұғымдармен емес, нақ бейнелермен түсіндіруге тырысады.
Қиялға тән және ерекше белгі—оның бастау деректері толық әрі дәл талдауға келмейтін, мазмұны өте көмескі жағдайларды болжастыруда қолдануы. Мұндайда белгілі деректерде қатаң заңдылықтарға негізделетін ойлауды қолдану керек. Бұл тұрғыдан,қиял ойлаудың қандай да бір «орынбасар» ретінде көмек атқарады.
Ой мен қиялдың арасындағы тығыз байланысты атай отырып, К.Д.Ушинский: «Мықты, кемелденген қиял—ақылдылықтың нышаны»,-деген.
Адам қиялы бұрын көріп, білмеген заттар мен құбылыстарды өрнектеуге шебер. Дегенмен,сол ғажайып, әлемде жоқ нәрселердің бейнесі өзіміз күнделікті көріп, танып жүрген заттарымыздың құрылым элементтерінің қосындысынан жасалады. Сондықтан адамның білімі неғұрлым мол,өмір тәжірибесі ауқымды, өзі зерделі және сезімтал келсе, оның қиялы ғажайып әрі қызық бейнелер жасауға бейім келеді. Қиял маңызы өте зор. Ол тек жазушыларға кейіпкерлер бейнесін жасауға не суретшіге болашақ картинасының сюжетін іздестіруге қажеттігімен ғана шектелмейді. Фантазиясы болмаған ғалым құбылыс себептері жөнінде болжам жасай алмайды, мұғалім дәріс барысын, шәкірттердің оқуға деген ынтасын күні бұрын қиялмен талдамай, ертеңгі сабаққа дайындығын әзірлей алмайды. Жалпы оқу процестеріндегі барлық пәндер қиял қанатында жүреді.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1.Қ. Жарықбаев «Жантану негіздері». Алматы, 2002
2.Қ. Жарықбаев «Психология»Алматы, «Мектеп» 1980
3. Сәбет Бап-Баба «Жалпы психология» Алматы 2004
4.Л. С.Выготский «Психология» Москва, 2000
5.Р. С. Немов І-том «Психология»Москва, 2003
6. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 19937.
7. С. Л. Рубинштейн «Основы общей психология»
8. А. Темрбеков, С. Балаубаев «Психология» Алматы, 1996
9. Ә. Алдамұратов «Қызықты психология» Алматы 1992
10. Л. Д. Столерянко «Основые психология»
        
        Жоспар.
1. Тарау. Танымдық процестердің бірі – қиял жөнінде түсінік
............................................................................
.........................2-4 бет
2. Тарау. Қиялдың психикалық үрдістермен байланысы мен шығармашылық
әдістері
............................................................................
..........................5-9 ... ... ... жеке адам ... ... түрлері
............................................................................
.........................10-19бет
4. Тарау. Адамның жас ерекшелігіне қарай қиялдың дамуы мен жасалу жолдары
және кездесетін айырмашылықтарын қалыптастыру
............................................................................
.............................20-23бет
Қорытынды
............................................................................
..24-26бет
Пайдаланылған ... ... ... бірі —қиял жөнінде түсінік
Қиял—қабылдау,ойлау және есте сақтау аралығындағы ... ... ... формасы. Бұл психикалық процесс формасының
ерекшелігі адам ағзасына қызметіне де байланысты. Қиялды түсінуге және
түсіндіруге ерте заманның өзінде ... ... ... деп ... ... ... де ... және жалғастырылуда. Бұл феноменнің жұмбақ
жақтарына келетін болсақ қиялдың механизмі оның ішінде анатомды-
физиологиялық негізі ... ... ... дейін ештеңе белгісіз болып отыр.
Адам өз қиялының арқасында өз қызметін жоспарлай және ... ... ... тән ... және ... ... шығармашылық қиялының
және шығармашылықтың өнімі болып табылады.
Қиял—адамның өткенін еске түсіріп, болашағына жол ашады. Керемет бай
қиялдың арқасында адам әр ... өмір ... ... ... ... ... ... әр түрлі жағдайдан жол тауып шыға
алады.Қиялдың ерекшелігі ол үнемі нақты өмірмен сәйкес келе
бермейді,өйткені онда ... ... ... ... бар. ... ... мен ... қабылданған заттар мен құбылыстарды ғана
қамтып қоймайды. Бейнелер мазмұны ешқашан ... ... ... адам ... пен ... ... ... болмыстан шығып, шексіздік
әлеміне есік ашады.
Күнделікті тұрмыста біз шындыққа сай келмейтін,практикалық маңыз-
мағынаға ие болмайтынның барлығын қиял ... ... деп ... қиял әрқандай шығармашылық іс-әрекетінің негізі
ретінде көркем -өнер,ғылыми және техникалық ой туындыларына арқау болумен
мәдени өмірдің барша салаларында көрінеді. Алайда қиял ... ... ... (жеке адам қиялы немесе ұжымдық қиял) өзіндік ерекшелігін
жоймайды әрі тек қана өзіне тән ... ... ие ... ... қиял ... адам өз ісін ... тұрып–ақ,болашақ
еңбегінің нәтижесін күні бұрын болжай алады. Қиялдың жәрдемімен болашақ
нәтижені күтудің өзі адам еңбегінің жануарлар тума ... ... ... ... ... іс-әрекет өнімін болжауға мүмкіндік
ашуы адамның еңбекке деген құлшынысына,мақсатқа жетудегі ынта-жігеріне
қосымша қуат қосады.
Кейде фантазия кері ықпал да жасауы мүмкін. ... ... ... немесе қауіп-қатер мен бақытсыздықтар адамды күшті күйзеліске
тап қылып, оны нақты ... сай ... ... ... ... ... ... халықта «Қорыққанға қос көрінеді»деген мәтелінде дәл
айтылған. Айтылуының бірден-бір себебі,кенеттен болған өрт кезінде кей
адамдар ... ... ... ... ... ... көп қабат үйлердің
жоғарғы қабаттарынан өзін тастап, мерт болғаны.
Қиялдың бүгінгі өмірден арқан бойы алда ... ... ... күні ... ... қиял мен ойлаудың арасында тығыз байланыстың
барын көрсетеді. Ойлау ... қиял да ... ... жеке адам
қажетсінуінен, қоғамдық сананың даму деңгейіне сай туындайды.
Мысалы, егер ежелгі дүние адамдары арасында жаратылыстың пайда болуын
түсіндіру қажетінен діни бейнелер ... ... ... ... бұл үшін
космостық келгенділерден фантастикалық көріністері қолданылады.
Бірақ, қиял дүниені жалпылай және жанама танытатын,ұғымдық мазмұны
негіз ... ... ... себебі ол жарқын елестер түрінде
көрініп, нақты бейнелі формада жасалады.Қиялда түзелетін нақты, дәл
бейнелерде ... ... ... ... ... ... ... қаламгер, суреткер шығармашылық еңбегінде өз ойын ... ... ... нақ ... ... тырысады.
Қиялға тән және ерекше белгі—оның бастау деректері толық әрі дәл
талдауға келмейтін, мазмұны өте ... ... ... ... ... ... қатаң заңдылықтарға негізделетін ойлауды
қолдану керек. Бұл тұрғыдан,қиял ойлаудың қандай да бір ... ... ... мен ... арасындағы тығыз байланысты атай отырып, К.Д.Ушинский:
«Мықты, кемелденген қиял—ақылдылықтың нышаны»,-деген.
Адам қиялы бұрын ... ... ... мен ... өрнектеуге
шебер. Дегенмен,сол ғажайып, әлемде жоқ нәрселердің бейнесі өзіміз
күнделікті көріп, танып жүрген заттарымыздың құрылым элементтерінің
қосындысынан жасалады. Сондықтан адамның ... ... ... ... өзі зерделі және сезімтал келсе, оның қиялы ғажайып әрі
қызық бейнелер жасауға бейім келеді. Қиял маңызы өте зор. Ол тек
жазушыларға кейіпкерлер ... ... не ... ... ... іздестіруге қажеттігімен ғана шектелмейді. Фантазиясы болмаған
ғалым құбылыс себептері жөнінде болжам жасай алмайды, мұғалім ... ... ... ... ... күні ... қиялмен талдамай,
ертеңгі сабаққа дайындығын әзірлей алмайды. Жалпы оқу процестеріндегі
барлық пәндер қиял ... ... ... ... ... шығармашылық әдістері
Адам бұрын өзі көріп білмеген нәрселерінің ... көз ... ... ... жасайды. Немесе бұрынғы қабылданған,жиналған
бейнелерге сүйене отырып, өз ... тың, ... жаңа ... мен ... Осындай жаңа, соны бейнелер мен идеяларды қиял деп атаймыз.
Қиял—тек адамға ғана тән, соған меншікті ... ... ... ... ... ... қиял адамның еңбек әрекетімен
дамитын психикалық қызмет. Ол басқа да ... ... ... ... ... ... оқиғалармен бірлікте пайда болып
отырады. Қиял арқылы пайда ... ... жаңа ... ... ілім ... бейнелерге,тұрақты елестерге негізделеді. Адамның әр қилы психикалық
әрекеттерінде бір ғана ... ... жеке ... ... емес.
Ондай үрдістер бір бағытпен,арнамен өзара ұштасып араласып жатады.
Солардың ішінен адам әрекетінде бір – екеуі жетекшілік қызмет атқарады.
Сонымен қиял ... ... ... ... заттар мен
құбылыстардың бейнесін жаңғыртып, оларды өңдеп бейнелеумен тұратын тек
адамдарға ғана тән ... ... ... меншікті кейбір ерекшеліктерді мынадай етіп топтастырып
көрсетуге ... ... ... ... оның жеке ... ... мен ерекшелігіне,
алдына қойған мақсат–мүддесіне байланысты болып отырады. Мысалы,
жаңадан машина жасауды ойластырып ... ... ... ... үшін ... ... шығарудың әдсі–тәсілдерін қарастыруын,
емтихан тапсырайын деп жүрген студентің іс-әрекетін салыстыра
отырып,олардың әрқайсысының мүдде – ... ... ... ... мазмұн – мәнісі, түр сипаты адамның жас ... өмір ... дара ... ... ... өмір – тіршілігінде көріп білгені мен көкейге
түйгені көп білімді адамның қиялы мен жеткіншектік жастың қиялын бір
мөлшермен ... ... ... Қиял ... ... ... ... тығыз ұштасып жатады.
Мысалы, мақсат еткен мүдделі ісін жүзеге асыру үшін адам оның әртүрлі
жолдарын ... Бұл ... ... ... ... ерік–жігері,
қайраты оның жоспарланған мүдделі ісін жүзеге асыруынан көрінеді.Қиялда
ойлау процесі ерекше орын алады деп айтылып кетті.Осы ретте,кеңес
психологі А.В. Брушлинский ... ... ... бір түрі ... ... ... ... уақытта да кездесіп
жүр.Өйткені,ойлау белсенділігі адамды шығармашылық істер мен әрқилы
әрекеттерге жетелейді.
Физиолог И. М. Сеченовтың қиялға байланысты пікіріне
сүйенсек,адамның ... оның ... орын ... ... құралмаған
бірден – бір ойдың келуі мүмкін емес. Ол тіпті ғылыми ... ... жаңа ... өзін бұл ... ... ... ... деген
пікір айтқан еді.
3. Адамның қиялы еңбек үрдісінде дамып отырады Мұндағы шарттар: саналы
мақсат болашақты болжай білу, оны өңдеп елестете алу. Адам ... ... ... оның ... ... ... ... уақыттар ғылымда шығармашылық процесті заңдастырып,оны үйретіп
болмайды деген тұжырым сақталып келді. ... ... ... ... Рибо кезінде: «Мына сан пікір айтылып ... ... табу ... ... ал бола ... ... де ... табушыларды қарапайым
мехениктер мен сағат жөндеушілер дайындағандай, топтап, қолдан жасап алар
едік» - деп кесіп айтқан. Алайда, мұндай көзқарас ... өте ... ... іс кездейсоқ жаңалықтар ашудан саналы ойлап табу
жолына түсті,жаңа міндеттерді шешу ... ... ... ... ... ... ... 4 кезеңін бөліп, ұсынды.
1. Дайындық — идеяның пайда болуы;
2. Ой жетілуі — ... ... орай ... жинақталуы,
жетіспеген деректерді іздеу, топтау;
3. Аян болу- діттелген нәтижені сезіммен қауып түсу;
4. Тексеру.
5. ... ... ... біртұтас теориясын нақтылап, бұл
процестің 5 деңгейін айырды.
1. Нақты нысанаға байланысты бір сұрақ төңірегіндегі мәселені шешу;
2. Сұрақ бір мәселе ... ... ... өзгертілген,шешімі көп
вариантты;
3. Нысан күрделі өзгеріске түседі,осыған байланысты дұрыс шешім жүздеген
қателіктердің арасынан табылуы ... ... ... қажет
етеді.
4. Нысан түгелдей өзгереді. Проблема шешімі терең ғылымдық дайындықты
талап етеді, әрі сирек кездесетін құбылыстар арасынан ... ... ... ... жүйе ... ... шешім іздеу барысындағы
тәуекел мен қателіктер маны шексіз.
Мәселені шешу жолдары бүгінгі ... ... тыс ... ... бүгінгі қол жеткен білімдер негізінде жаңалықтар аша отырып,
қойылған мәселеге әсте ақырын жақындай түсу қажет.
Шығармашылық мәселелердің ... ... ең ... тәсілдерінің бірі—
мәселе қандай күрделі қиындықта болмасын, оны қарапайым түрге келтіру,
яғни 4,5 деңгейдегі проблемаларды арнайы әдістермен 1,2деңгейге ... Ең ... ... ... ... ... тарылта отырып,
«қиын»мәселенің «оңай»жолын таба білу.
Сонымен, бейнелердің үстірт көзге оңай, еркін, тосаттан ... ... ... ... ... ... өз заңдарына бағынып, белгілі
әдістер мен тәсілдерге орай жүзеге асады. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... Қиял процестері,ақырында,
бастапқы клкстердің ойда бөлшектеніп, кейін олардың жаңа тізбектерге
бірігуінен құралады, яғни аналитик–синтетикалық сипат алады.
Қиялдың ...... ... ... (грек тілінен -
жабыстыру) тәсілінде анық көрінеді. Агглютинация дегеніміз —бірнеше
заттардың жеке элементтері мен бөліктерінің бір бейнеде қосылуы.
Мысалы,қазақ ертегілеріндегі су пері, ... ... дәу, ... ... мен аң, құс ... қиялдық бірігуінен жасалған бейнелер.
Агглютинация техникалық жаңалықтар ... ... ... ... ... процесінде қолданылатын және бір әді –бұл
акценттеу,яғни түзіліп жатқан бейнедегі қандай да бір ... ... ... ... ... Осы ... нақты бейненің мәнді де маңызды қыры
баса көрсетіліп, ол басқа бөліктерінен ажыралып тұрады.Көбіне акценттеу
әдісін әзіл-сықақ суреткерлер жиі қолданады: ... бір ... ... ... отырып,баса белгілерін қиялды идеяға ұштастырып,
өзгеріске ендіреді, мысалы, бөспе адамның бейнесі шұбалаған ... ... ... ... – мес ... ... акценттеу айырым элементтерге емес, бүкіл нысанға тұтастай
қолданылатын болса,онда ол екі ... ... ... болмыстағы нақ
объектіге қарағанда керемет ұлғайтылып (гипербола) не кішірейтіліп
(литота)беріледі. Бұл тәсілдер көбіне халық ертегілерінде, дастан,
жырларда көрінген жауды жеңетін алып ... ... ... ... ... тіреген» ғажайып бейнелерді жасау үшін қолданылады.
Қиял елестерін жасау біріктіру жолымен де іске ... ... ... ... ... ... ... алға тартылатын болса, онда схематизация әдісінің ... ... ... ... орта белерлеріне ұқсас жасалған ұлттық оюлар
мен өрнектерді келтіруге болады. Осы ою -өрнектерді саралай ... ... ... ... ... ... не кіші ... айыра бере алады. Ал енді, осы ... ... неде ... ... таба алмай қиналады, себебі ою -өрнек бейнелері әр
қазақтың қиял санасында жалпыланған схема ... орын ... жеке адам ... ... ... ... ... әрі әлеуметтік мәнді қасиеттердің
иегері ретінде әрбір адам-жеке адам болып табылады. Қиял өзінің дараланған
күйінде әр жеке ... өте ... ... ... ... ... жеке тұлғада бірнеше белгілермен дараланады. Қиял қызметі әрқилы
деңгейде көрінуі ... көп ... ... ... себебі ең алдымен әр
адамның өз қиялын басқаруға деген саналы бағытынан. Әрекет дәрежесіне
қарай қиял енжар,белсенді,продуктивті және ... ... ... Белсенді қиялды адам өз еркімен өз қалауымен сәйкес ... ... ... қиял адамның жаттанды көшірме түрінде емес,қиялы
саналы түрде болатындығымен ерекшеленді.Солай бола тұрса да, ол бейне де
шығармашылықпен құралады.
Репродуктивті қиялда мәселені шынайылықты қалай ... да ... және бұл ... ... элементтері де кездеседі мұндай қиял
шығармашылықтан гөрі қабылдау немесе есте сақтауда көбірек еске түсіреді.
Мұндай қиялда адамның іс–қимылында көбіне әдеби ... ... ... ... реализм бөлшегі де натурализм деп
аталатын, сондай–ақ өнерге де бағытталуы мүмкін. Шығарашылық процесс
белсенді қиялмен байланысты. ... ... ... ... қалауынсыз
еріксіз ішкі–сезімдер арқылы пайда болады. Енжар қиялдан тұрмысқа аспайтын,
қажетсіз не болуы мүмкін емес бейнелер қалыптасады. Қиял мұндайда адамды
толық ... ... ... ... ... ... ... ниетсіз болуы мүмкін. Ниеттелген енжар
қиял ерік күшімен байланыспаған бейнелер пайда етеді. Мұндай бейнелер әлі
болары не болмасы белгісіз ... ... ... жеке адамның
қажетсінуіне байланысты. Мысалы, жарысқа түсетін спортшы, емтиханға бара
жатқан студент не армандайтын ... да ... бірі ... ... екіншісі «5» алғанын елестетеді.
Енжар қиялдауда адам, әдетте, тек өзіне жағымды ұнамды арманға түседі. Ал
егер мұндай ... ... ... ... ... ... басымдау келсе,онда тұлға дамуының қандай да кесапатқа ұшырағаны.
Ниетсіз енжар қиял сана қызметінің босаңсып, не зақымдануын,мүлгіген
хәлде,ұйқыда және т.б. ... ... ... ... ... аса жарқын
көрінісі галлюцинациялық кейіпте, адамның жоқ затты бар етіп,одан
шошынып,не қорқып, күйзеліске түскенінен байқауға болады.
Енжар қиялға қарағанда белсенді қиял ... және ... ... қиял негізінде алдын ала берілген көрсетпелерді басшылыққа
ұстаумен қандай да бейнелерді түзу жатады. Бұл қиял түрі ... ... ... ... ... әдебиет оқығанда, географиялық не тарихи
карталармен танысқанда, сызылымдар мен іс жобаларын оқығанда өте қажет.
Жасампаз қиял ... ... не ... құжаттар күйінде берілген басқа
адамдар сөзінен тұрғызуға болады. Қайта жасау барысында адам таңбалық
жүйедегі (сөз,сан,сызылма,нота және т.б.) іздерді өңінде бұрыннан
қорытылған білімдермен жасауда ... ... ... ... мен ... байлығы үлкен рөл ойнайды.
Сондай–ақ жасампаздық қиял бейнелерін тұрғызуда адамның көңіл күй
жағдайын да ескермеске ... ... ... ... ... ... ... Мұндайда адам ойы шашыраңқылыққа түсіп, өзінің не
оқып отырғанын түсінбей,мәнін,мазмұнын қабылдамайтын қалыпқа
енеді.Сырқаттан, наша не ішімдік әсерінен болған психикалық ауытқулар да
бастапқы ... сай ... ... ... себепші болады.
Өзіндік ерекшеліктері мен олардан туындайтын себептерге орай, қиял
ырықсыз,ырықты болып та бөлінеді.Психологиялық ... ... ... ... ... ... актив қиял деп те атай береді.
Ырықсыз қиял адамның алдына мақсат қоймай – ақ ... ... соң бірі өтіп ... ... ... бұл ... сынып оқушыларында жиі кездеседі. Ұйқылы ояу кезде де ... ... ... ... ... қиялдың айқын түрі түс көруден
байқалады. Көрген түстің қисынсыз шым –шытырық болатыны да осы
ырықсыздықтан. Мұндай адамдардың пайда болуы ... өз ... ... жіберуіне да байланысты. Мысалы, аспандағы бұлтқа қарап,оны әр
нәрсеге ұқсату, немесе біреу әңгіме айтып отырғанда оның ... ... көз ... ... өтіп ... екі мысалдың
бірінші жағдайында — қарапайым қиялдау затты ... ... ... ... елес пайда болады. Елес — қиялдың пассив түрі.
Қиялдың саналы әрі жемісті түрі — ырықты қиял. ... ... ... мақсат қоя отырып, әдейі бейнелер жасау мен қажетті бейнелер
тудыруы. Қиялдың бұл түрі балалардың ойын әрекетінен де ... қиял ... ... қарастырудың жолдары бар.Олар — қайта
жасау қиялы мен жасапаздық қиял.
Қайта жаңғырту қиялы адамның өмір тәжірибесінде кездестірген, бұрын
болған ... ... ... ... сөздік тітіркендіргіш
қызметін әр түрлі суреттер сызбалар, кестелер атқарады. Ал бұл қиялдың
психологиялық құрылысын іздестіріп көретін болсақ ол екінші сигналдық
тітіркендргіштерді бірінші сигналдық ... ... ... ... адам ... ... сол ... суреттеп жазғанмен таныса отырып,
оның ұшы –қиырсыз бейнесін қиялдайды. Қайта жаңғырту қиялындағы мақсат
жаңа, соны бейнелер ... ... ... ... адамның өзі тікелей
қабылдамаса да, сол қалпында қайта елестету болып табылады.
Қайта ... ... ... ... ... ... бұл түрінің тәлім –тәрбие ісінде ерекше маңызы бар.Мектепте
оқытылатын жеке пәндердің де қайта жасау қиялын дамытуда мәні ... сызу ... ... ... ... ... ... олардың қызметі,жұмыс принципі арқылы түсіндіріледі. Қайта жасау
қиялы адамның барлық қызметі мен ... ... ... ... өзі істеген жұмысының нәтижесі мен пайдасын көз алдына келтіріп, қиялы
арқыл оларға шолу ... ... ... қиялы адамның білімі мен бұрынғы
тәжірибелеріне сүйенеді. Сөйтіп, қиялдың бұл түрі арқылы ... ... алға ... мақсат пен тілекке сай ерекшеленеді, бұрынғы
қабылданған үрдістерді болмыстағы шындықпен жақындатады.
Балалардың қайта жасау қиялын дамытып, ... ... ... ... жайт – ... алдында белгілі практикалық міндеттерді қоюы.
Мәселен, заттың суретін салу ... ... ... сол ... жасау т.б. Мұндай істер балаларды сөзбен айтылған объектілерді,
нақты нәрселерді ұсақ түйгенмен қоса ... ... ... ең ... түрі — ... ... Қиялдың бұл түрі арқылы
жаңа бейнелер жасалады. Шығармашылық жасампаздық қиял қайта жасау қиялы
сияқты ... ... мен ... бейнелерге сүйенеді.Адамның шығармашылығы,
ол жасаған туындылар– қоғамман бірге ... рух ... ... күш. Жасампаздық қиял—қоғамдық мәні бар жаңа,соны өнімдер жасап
шығаруда жетекші қызмет ... ... ... қиял ... ... бейнелер мен идеялардың қайнар көзі.
Мұндағы «жаңа» түсінігі екі – ... ... ие: ... жаңалық және
субъективі жаңалық. Объективті жаңа бейне – бұл ... не идея ... ... ... ... бейне; ал субъектив жаңа бейне-әрбір жеке
адамның оқу,тәрбие,күнделікті тұрмыс жағдайында өз басы үшін ... ... ... жолында көрнекі елес туындыларын
белсенді, мақсат бағдарлы пайдалану—шығармашыл қиялдың негізгі қасиеті.
Шығармашыл қиялдың ерекше сипаты:түзіліп жатқан бейне ... ... әлі ... енді ғана ғайыптан пайда болған сияқты. Осындай жаңа
бейненің жасалуы тек жеке адамға керектілігінен ғана ... ... ... ... сол ... даму деңгейіне тәуелді келеді. Шығармашыл
қиялсыз өнер салаларындағы, ғылым мен техникадағы ... ... ... қиял ... ... заттасқан күйде бола
бермейді,бірақ сол зат бейнесі оның сол уақыт не дәуірде практикалық іске
аспауынан саналық қалыпта ... және ... ... ... айырмашылықты
салыстырмалы сипатта деп түсінген жөн. Жасампаз қиял да ... ... ... жасалып,жаңаланады. Шынында да,жаңа сана өнімін
бермейтін, шығармашылықпен ұштаспаған қиял болмайды.
С. Л. Рубинштейн қиялды нақты және ... ... ... ұсынады.
Қиялға түсетін бейнелер әртүрлі болатыны сөзсіз: бірде ол бейне жалқы,
заттасқан, қосалқы бөліктермен күрделенген, сонымен бірге ... ... және ... ... ... ... ... мүмкін.Бір бірінен жалқы мен жалпы мәні ерекшелінген көп
санды және сатылы ... ... ... ... да ... ... ... жалпы,әбден дерексізденген түрлері келіп шығады.
Армандар мен мұраттар ... ... ... ... ... ала ... ... Болашақты аңсау —арман деп аталынады. Арман
арқылы адам ... ... ... ала ... Онда қоғам өмірінің
аңсауға байланысты өзгеруі көрініс береді.
Аңсаған болашақты елестету адамды күреске, белесенді әрекетке
итермелейді. Арман адам әрекетінің белсенділігін арттырып,онда ... ... ... жеңуге итермелейді.Арманы жоқ адам —
өмірінің әр күні бір –бірінен аумайтын,күн сайын белгілі бір істі бір
сарынман қайталай беретін еш алға ... жоқ ... ... ... ... шектелетін адам.
Адамның күнделікті өмірінде арманның маңызы өте зор. Сонымен адамның
өмір мен ... ... ... ... бос қиял ... ... қарсы
болып шығады. Арманға адамның мұраттарын, оған үлгі болып саналатын
бейнелерді де жатқызуға болады. Мұрат—адамның өзін -өзі қалыптастыруы
жолында жетуге талпынатын нысанасы.Мұрат бейнесінде жеке ... ... ... ... ... ... өмір тарихы мен дамуының жемісі
болғандықтан қалыптасқан қиял енді жеке адамның одан арғы өмір ... ... ... ... ... белгісі оның
қалыптасуының жеке адам дамуынан озық болатындығы ол ... ... ... пен жеке адам дамуы арасындағы қатыстың осындай болуы
типтік және тұрақты құбылыс. Бірақ бұл тұрақтылық өз бойына құрамына ... ... жеке ... ... мен ішкі ... ... қалыптасуының
күрделі динамикасын жинақтаған.
Арман мен мұрат мазмұны адамның өмір сүрген дәуірі оның өмір салты
және қоғамдық өндірістегі орнымен анықталады. Олар ... ... адам ... ... түрі ... ... ұнаған болашақ бейнелерді қиял ету, әзірге қол
жетпес, бірақ келешекте орындалса деген ... ... ... ... зат не ... ... ... қиял, өз
мақсатымыз бен мүддемізге орай бейнелер жасау, игі мақсат–мүддемізді ... ... ... ...... ... қиял.Ол шығармашылық қиял емес,бірақ соған дайындықтың бастапқы
сатысы. Арманды бағалауда ескертетін жайттар: а) арманның әрекетке
қатысы;ә) шындықпен жанасуы; б) оның келешек үшін ... бос ... ... жанаспайды.Бос қиялды өмір үшін ешбір
пайдасы жоқ, ол—арманның тиімсіз түрі. Бұл—қажырсыз қиял. Мұндай қиял
адамды белгілі бір мақсатқа не ... ... ... ерікті
түрі, ол әрі саналы, әрі белсенді сипатқа ие. Әрекет етудің орнына адам бос
қиялға берілсе, онда оның бұл ... ... ... болар еді.
Арман—адам үшін өзінің шығармашыл күш – қуатын жүзеге асыруға бағыт
беретін жұлдыз сипаты. Арманды сөз еткенде оның іске асатыны не ... жөн. ... ... сол ... жету ... ажыратылмайды,оның
мақсаты анық, мазмұны мен орындау жолдары қиялдаушыға толық түсінімді.Ал
болымсыз арманның мазмұны анық болғанымен, іске асу жолдары ... ... ... ... ... ... ... әрекетке
ынталандырмайды.
Болымды арман әрдайым белсенді келеді, боларына сенген адам дегеніне
жетпей,тыным таппайды. Ал ... ... ... оған жеу ... ... ... – даму тоқтамайды. Орындалған арман жаңа қажеттілік
туындатады, тың қажеттілік және бір, енді жоғарылау деңгейдегі арманға
себепші болады.
Адамның жігерсіз іс -әрекетінде ... бір ... ... ... ... ... ... мен сәтсіз істері жайындағы ойы,
мақсатты істерінің жүзеге аспауы туралы, оған себепкер ... ... ... Осындай қолайсыз бейнелердің тізбегі кім – кімнің болмасын
тынышын кетіріп,ойын бөледі. Бұл—қиялдың әрекетсіз түрі, сондай–ақ
шындықтан жалтару ... ... ... ... адам мұндай қолайсыз
қиялдан арылуын жолын іздестіріп,мақсатты істі жүзеге асыру әрекетіне
ауысады да өзін өзі меңгереді.
Шығармашылық іс ... ... ... орасан зор. Шығармашылық жеке
адамның барша тұлғалық қасиеттерімен етенен қабысып,олардың қандай да бір
тарапымен шектелмейді. Шығармашылық процестегі қиял ... ... ... ... ... мен көңіл – күйіне байланысты
болады. Іс-әрекеттің қалаған түріндегі шығармашыл қиялдың маңыздылығы
жоқтан барды ... ... ... ... ... бөлшектерден құралған
дүниені өзгертіп,жаңалауда.
Ең алдымен қиял даралығы бейнелердің жарқындығымен еленеді.Фантазия
бейнелеі жаңалығы, қайталанбастығы және дәлдігімен бөлектенеді. Кей
адамдардағы қияли ... ... ... ... ... ес елестеріндегі бейнелерден бірден –бір ажыралмайды.Мұндай
жағдайларда болмыс шындығы мен ... ... ... ... ... жарқындығы мен қуаты адамның көңіл– күй болмысымен
тығыз байланысты. Көрікті картиналар тұлға ... оның ... ... ... алады. Қорқыныш сезімі адамға аладағы
қатерді сездіреді, керісінше сол ... ... ... қорқыныш
сезімі ұлғая түседі. Сезім күшті болған сайын, қиял бейнелері де жарқырай
түседі. Ал сезімталдығы кем адамның ... да ... ... ... жеке ... қиял ... ... дүние,болмысқа жақындық
дәрежесімен айырылып тұрады. Осыдан кей адамдар ... ... ... ... етіп ... шебер келеді, ал екінші біреулер көрген,
білгеннен асып қиялдауға мақұрым болады. Қиялдың бұл ерекшелігі жеке
адамның болмыс шындығын қайта түзу қабілетінің ... не кем ... ... адам ... ... ... дүние
салаларының сан–алуандығына тәуелді. Қиял өрісі кең адамдар бір мезеттің
өзінде табиғат,адам, қоғам тарихының өткені мен ... ... ... ... ... мен өнер ... бірдей дерек елестері қамти
алады.
Қиялдың даралық сипаты оның еркінділігінен, яғни қиялды алға қойылған
міндетке ойыстырып, қажетті нәтижеге ерісу үшін пайдалана білу. ... қиял ... ойға ... бейнелердің әр түрлілігіне қарамастан
негізгі бағыттан алшақмай, оларды қажетті байланыстарға келтіріп, бір идея
төңірігіне орайластыру қабілетіне ие. Ой ... кем қиял ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі
арманшылдыққа өтеді.Әр қилы адамдар қиялы оладың кәсіби қызметімен
байланысып,негізгі қажеттіліктеріне тәуелді келеді. Жеке адам бағыты оның
жоғары сезімталдығын ... ... орай ... және ... ... ... Жеке ... даралық ерекшелігі оның аса көп
қолданымындағы елестету типіне де байланысты келеді,мысалы көз ... не есту ... ең ... ... да ... мол ... және сонымен бірге
адамның барлық дене және рухани ... ... ... ететін шабытты еңбек
болып табылады. Шынайы шығармашылық әрқашан қоғам үшін пайдалы да мәнді
нәтиже береді. Шығармашыл қ әлеуметтік себеп шарттан ... ... ... ... ... ... ашылып, жеке адамның
ішкі мазмұны көрініс береді. Шығармашылық процесс кезінде адамның
психикалық әрекеті барынша ... ... ... Бұл жеке адамның
интелектуалдық, эмоциялық, еріктік күштеріне жатады. Адамның шығармашылық
процесінің өзін қиял бейнесінің қалыптастыу процесін сипатап бере
алмайтындығын ... ... ... Шығармашылық қиялдың бұл ерекшелігі
адам өзінің не істейтінін, шығармашылық қуатының неге ... ... ... білдірмейді. Адам зейіні түгелмен шығармашылық
объектісінен ауғандықтан процестің өту барысы ... ... ... ... ... бақылап, бағалап отырады. Ол қол жеткен
нәтижелерге, ал жұмыс ... соң ... ... жемісіне
қанағаттанады немесе қанағаттанбайды. Шығармашылық қиялдың көрінісі осы
процестің тұрақтылығына да тәуелді. Шығармашылық — ауытқуы мол,үздіксіз
әрекет. Оның шарықтауы, тоқырауы және ... ... ... ең ... ... ... күй ... проблеманы
шығармашылықпен шешу үшін құмарта және табандылықпен ұмтылғыш адамда пайда
болады.
П. И. Чайковский былай ... ... ... ... қонақ». Шабытты күй ой мен бейне қозғалыстарының жеңілділігімен
олардың айқын әрі молдығымен, тебіреністердің тереңдігімен сипатталады.
Сонымен ... ... күй ... ... ... бәрі ... ... ой мен әрекет тәртібін қамтамасыз етіп отырады. Шабыттың сипаты —
көңіл–күй шарықтауы,ой жарқындығы ... ... ... Шығармашылық қиялдың жемісті болуы адамның ерік
күшіне,үздіксіз қажымас еңбегіне байланысты. Сонымен шығармашылық шартты
себепті құбылыс және адам санасының жоғары дәрежеде көрінуі оның ... ... ... ... жас ... ... қиялдың
жасалу жоладары және кездесетін
айырмашылықтарын қалыптастыру
Барша психикалық процестер секілді қиял да ... ми ... ... бейнелері оң және сол ми сыңарының жұмысына байланысты
пайда болады. Оң ми сыңары дүние көріністерін қарапайым ... ... мен ... ... ... ... әрқилы бейнелер эстетикалық
сезімдер өрістейді.Ал сол тараптағы ми сыңары келіп түскен ақпараттарды
реттеп, оларды ... ... ... ... осыдан бейне мен ой
ажырамас бірлікте екенін байқаймыз.«Ақылдан ажыратылған фантазия құбыжық
тудырады, ақылды арқау еткен фантазия- өнер атасы,ғажайыптар бұлағы» (Ф.
Гойя).
Қиялдың ... ... өте ... және олар ... ... ми ... ... негізгі қызметі—өткен тәжірибелер
жинақталатын уақытша байланыстар жүйесін құру. Жаңа бейненің қалыптасуын
қамтамасыз ететін физиологиялық ...... ми ... ... ... уақытша байланыстардан тұратын жаңа үйлесімдердің
құрылуы.Қиялдың физиологиялық негізі—жүйке байланыстарының іске қосылуы,
бұзылуы,қайта түзілуі мен жаңа жүйелерге ... ... ... бұрынғы
тәжірибеден өзгеше, бірақ одан мүлде ажырап кетпеген, жаңа бейнелер келіп
шығады. Қиялдың сонша күрделі болуы, алдын ала оның мазмұндық сипатын
болжастырмен ... ... ...... байланыстылығы қиял жасаушы
теткітердің тек ми қабығында емес, мидың ... тар ... ... ... мида пайда болған бейнелер шеткі процестердің
қызметтерін өзгертумен оларға реттеу ықпалын жасайды. Бұл тұрғыдан барша
психикалық процестердің арасында қиял ... ... ... ... байланысқан әрі оларды әсерлі өзгерістерге келтіріп отырады.
Қапелемде қиялына бірдеңе түсе кетіп, адамның өзінен өзі шошынып, терге
малынып, қызрып – ... ... ... ... боларсыз. Осындай
қиялдың әсерінен кей кездері адам өзін сырқатқа да ұрындырады.
Сонымен бірге қиял бейнелерін орынды дұрыс қолдану ... ... ... ... ... процестерді басқарып, дамытуға болады. Адам
өзінің ішік дене ... ... ... ... қиял ... өз дене
мүшелерінің қимылын да қажетті жағдайға келтіре алады. Зерттеулер
барысында осындай қиял басқарымындағы ... ... ... ... ... ... ... болатыны дәлелденген.
Қиялдың жаратылыстық – физиологиялық негізі —мидағы оңашаланған
орталықтар емес, мидың үлкен жарты шарларының қабығы. Адамның қиялдау
әрекетіне қозу мен ... ... ... ... мен
концентрация,оң және теріс индукциялар талдағыштардың ми бөлігіндегі талдау
мен біріктіру қатысып отырады. Сөйтіп,көптеген жүйке үрдістерінің түйісуі
нәтижесінде адамның нақты қабылдауында бұрын ... жаңа ... ... туады.
Мұндай жүйкелік байланыстар екі түрлі болады. 1. сананың ... ... ... ... ми ... жоғары бөліктерінің
бақылауы бәсеңдеп әлсірегенде туатын жүйкелік байланыстар.Мысалы,түс көру,
галлюцинациялар.
2. адамның өз алдына саналы түрде мақсат қоюы мен ми ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
туатын жүйкелік байланыстар. Бұл— ырықты қиял. Осы саладағы қиялға жетекші
болатын нәрсе – ... ... ... Ол— сөз. Сөз бұрынғы байланыссыз,
уақытша жүйкелік байланыстарды жаңғыртып, заттың сипатын айқын ажыратуға
жаңадан байланыстар ... ... ... ... ... бұл ... физиологиялық негізі доминанта принципіне бағынады.
Қиял түрлі елестеулердің өзгеріп, өңделуінің арқасында ... ... ... агглютинация, схематизация түрлі
схемелар мен суреттердің акцентировка (образдың типтік басты белгілерін
жасау) тәсілдері жиі қолданылады. Қиялдағы елестерді топтастырудың
қарапайым түрі агглютинация деп аталады. Қиял ... ... ... бірі ... деп ... жеке ... ... көрсетілуін айтады. Гиперболада белгілі бір бейнелердің алға
шығып айқын байқалуына жағдай жасалады. Қиял бейнелерін ... енді ... ...... бір ... ерекше әсерлей көрсету. Қиял образдарының
күрделі түрі — типтік образдар жасау. Типтік образдар жасауда ... ... ... ... ... ... ... адамның қиялы әр түрлі болады,бірінң қиялы біріне ұқсамайды Бір
адамдардың қиялы бай, шындыққа ... ... ... ... жөнді жетілмеген,пәрменсіз, тар көледі болады.Шындыққасай, дәл, дұрыс
образдар жасай алатын адамдардың қиялы ... ... ... сай ... ... адамдарда өмірдің түрлі салаларынан алынған білім қоры,
тәжірибесі, белгілі көзқарасы,соның негізінде қалыптасқан айқын сенімі
болады. Адамдар бір – бірінен қиялының пәрменділігімен де ... ... ... ... ... ... төңірегіне бар ақыл
–ойын жұмылдырады, әр сөзін ой таразысына салып ... ойға ... ... оның шындақпен байланыстылығында. Шын мәнісінде қиял ғана
мазмұнды пәрменді де болып адамды іс -әрекетке жетпейді оның рухани өсуі
үшін ерекше маңызды ... ... ... бір-бірімен пәрменділігімен де
ажыратылады. Мұндай іс-әрекетте адам өз кейіпкерлерімен іштей араласып,
сырласады және олармен бірге өмір сүреді. ... ... ... ... ... ... ғана іздеп. Оны түгел оқымайды.Шын мәнісіндегі қиял ғана
адамды жемісті іс-әрекетке, белгілі мүддені орындауға жетелейді,оның рухани
өсуіне де ерекше ықпал ... ... ... үш ... бөбектерде байқалады.Жаңа туған
нәрестеде қиял болмайды. Бала өмірінде алғш ... бір ... ... ... Екі ... бала тыңдап отырып жылап жібереді. Бұл факт жас
баланың басында ес елестерінің және қиял елесінің туа ... ... Бала ... ... бастапқы кезде жұтаң, әрі ырықсыз түрде
болады. Өсе келе тәрбие мен өз іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... Мұны бөбектердің қызық ертектерді шын
ықыласпен тыңдауынан, ертегідегі оқиғаны шын көріп, бар ынтасымен
берілуінен көреміз.Бір қарағанға жас бала ... өте бай ... ... ... ... өте алыс жатады.Себебі,бала санасында кез келген
нәрсенің бейнесі оңай тоғысады да ... ... қиял ... ... өмір ... өсе келе ... да шындыққа бір табан жақындап
отырады. Қиял басқа да психикалық ... ... ... ұзақ ... ... ... ... баланың негізгі әрекеті болып табылатын ойын –
бала қиялын дамытуда ерекше орын алады. Ойын баланың ойлау белсенділігін,
күш–қуатын барынша жұмсауға мүмкіндік ... ... қиял ... әсер еткен нәрселердің бейнесін
байланыстар нәтижесінде қиысатын психикалық процестердің барлық ... адам ... ... түрі деп сипатталған. Ұзақ уақытқа дейін
қиялдың сырын ашу мәселелердің бірінен ... ... ... ... ... психологтар оны ерекше процесс деген түсінікті қолдап
келеді. Адамның әр алуан атқаратын қызметіне орай қиялды біздерге бұрын
әсер ... ... ... ... ... түрде қайта жасалған түрде
бейнелейді деп санады. Бұл пікірді ... ... ... ... ... ... жасалып өзгеше болып құрылып тың бейнелер пайда болады деп
түсіндіріліп келеді. Мұндай бейнелер негізінен адамның іс-әрекеті арқылы
жүзеге ... қиял ... ... ... ... қызмеі — заттар мен
құбылыстардың мәнін,олардың арасындағы заңды байланыстарды тану.Естің
негізгі қызметі — бұрынғы тәжірибені сақтау.Қиялдың мәні осы ... ... ... жеке ... немесе адамзат тәжірибесі
негізінде субъективті немесе объективті жаңа нәрсе жасалынады.
Жаңаны жасау процесі ... ... да ... ... түрінде жүзеге
асады. Қиялда адамның дүние жөніндегі елес мен білімі жаңаша үйлестіріледі.
Қиялында адам ... бар ... ... ... елестерді қайта құру және
солардың негізінде бейнелер қалыптастыру,оның жүзеге асушы жаңа материалдық
және рухани байлық жасауға әкеледі,қиял ... ... бар, ... ... тәжірибесінде кездеспеген объектінің бейнесін жасау. Психиканың
көптеген басқа көріністері ... қиял ... ... ... ... ... ... жағынан да өзгерістерге түсті.
Қиялдың дамуы адамның қажеттіліктерінің дамуымен тығыз байланыста болып
отырады. Қиял басқа психикалық прцестермен табиғи байланыста.
С.Л. ... ... ... ... да болса қатысы
бар ой, әрі сезім кез келген ... ... ... ... бар. Қиял
тіпті бейнелендірудің адамның қабылдауы түріндегі формасына да
енеді.Адамның психикалық әрекетінде қабылдау бейнесі ес елесі әлде қиял
бейнесі ... оның өзі де айта ... ... көрінуі аз
кездеспейді. Осы тектес құбылыстардың себебін, қабылдау, ес және қиял
бейнелерінің бір тізбекте қатар келмей, өзара әсер етісіп, өзара ... ... ... дүние жөнінде тиісті елестерді қамтамасыз
ететіндігімен іздеген жөн.
Қиял ой тасқынына қосылып, оған сезімдік бейнелер әкеліп
тигізеді.Ойдың мазмнымен байланысты елестер болмаса, адам ой ... ... ... ... ... айта ... адамның эмоциялық өмірінде де елеулі маңызы болады. Қиял
бейнелері әрқашан көңіл ... ... ... және қайсыбір қысқа мерзімді
эмоциялық күйлерді туғызумен шектеліп қалмайды. Егер қиял ... ... ... адамның негізгі өмірлік мақсатымен байланысып келсе, онда
терең және тұрақты сезімдердің пайда болуы және дамуының ішкі қайнар
көзінің ... ... ... — әсіресе аңсаған болашақ бейнелері адамды жігерлі
мінез–құлыққа оларды жүзеге асыру жолында ... ... ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстарды ғана қамтып
қоймайды. Бейнелер мазмұны ешқашан тікелей қабылданған. Мысал ... ... ... ... ... ұсақ болашақтағы
суреттемелер;көріп,білмеген тіпті болуы мүмкін емес оқиғалар,көрмеген
мақұлықтар енуі де мүмкін. Бейнелер арасында адам уақыт пен ... ... ... ... шексіздік әлеміне есік ашады. Күнделікті
тұрмыста біз шындыққа сай келмейтін, практикалық маңызға мағынаға ие
болмайтынның барлығын қиял немесе фантазия деп атай ... ... ... ... ... негізі ретінде көркем-өнер,ғылыми
және техникалық ой туындыларына арқау болумен мәдени ... ... ... тек ... тән ... ... ие ... бейнелерінің естегі суреттемелерден негізгі айырмашылығы—олардың
нақты болмысқа байланысты қатынасынан туындауынды.Белгілі психолог Рибо
былай деген: «Әрқандай бейне мейлі ірі, ... кіші ... ... ... ... ... айналудың алдын ойда түзілген жаңа байланыстар
мен ... ... қиял ... іске ... мейлі кіші немесе
ірі болса да нақты ойда жасалып ... ... қиял ... ... біздің ойымызда түзілген жаңа идеяларымызды нақты түрде іске
асырады.Сонымен бірге қиялдың арқасында адам өзінің ісін бастамай тұрып–ақ
болашақ еңбегінің нәтижесін күні бұрын ... ... ... ... ... ... ... 2002
2.Қ. Жарықбаев «Психология»Алматы, «Мектеп» 1980
3. Сәбет Бап-Баба ... ... ... ... ... ... Москва, 2000
5.Р. С. Немов І-том «Психология»Москва, 2003
6. Т. Тәжібаев «Жалпы психология» Алматы 19937.
7. С. Л. Рубинштейн ... ... ... А. ... С. ... ... Алматы, 1996
9. Ә. Алдамұратов «Қызықты психология» Алматы 1992
10. Л. Д. Столерянко «Основые психология»

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Таным процестер және олардың инженерлік ерекшеліктері19 бет
Мұхтар Әуезовтің «Манас» мақаласы туралы4 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет
Адам, табиғат және климат13 бет
Патопсихология жайлы түсінік туралы мәлімет3 бет
Рельеф және климат8 бет
Технологиялық карта құрастыру жұмыстары5 бет
Экономикалық әлеуметтану4 бет
Қазіргі жаратылыстанудың құрамдас бөліктері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь