Ахмет Иүгінеки

Ахмет Иүгінеки (Ахмет Махмұтұлы Жүйнеки) XII ғасырдың аяғы мен XIII ғасырдың басында өмір сүрген өз заманында асқан білімпаз, ғұлама оқымысты болғандықтан "Әдиб Ахмет" (оқымысты, жазушы Ахмет) деп аталған, есімі өз кезінде бүкіл ұлан-ғайыр Қарахан мемлекеті түркілеріне белгілі болған данышпан кісі, яғни ақындардың ақыны, данлардың көш басы.
Ғұлама ақын Сыр бойындағы белгілі қалалардың бірі Жүйнекте (қазіргі Шымкент облысы, Түркістан ауданы) туып, өскен. Жасынан зағиптық мехнатын тарткан кісі.
Сонымен бірге тәлім-тәрбие, адамгершілік білім, кісілік туралы өнегелерді өлең өрнектерімен айтып, ұрпақты ұлағаттыққа тәрбиелейтін аса құнды, данышпандық ойларға толы даналық мұра. Кітаптың аты араб тілінде қойылғанмен, ондағы өлендер орта ғасырдағы түркі тектес халықтардың көбіне түсінікті болған Қараханид түркілерінің тілінде жазылған. Түрік ғалымы Рашит Арат Рахмат дастанның толық текстін әзірлеп, оны латын әрпімен кітап етіп шығарды. '"Ақиқат сыйының" прозалық және поэтикалық аудармалары қазіргі қазақ тілінде де жарық көрді (Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Алматы. 1985 ж.).
Бұл даналық шығармада ақын тәлім-тәрбиенің негізі — адам болуға, кісілікке тәрбиелеу екенін баса көрсетіп, ол үшін әрбір адам оқып, білім алу керек деп бастайды.
Айтайын білім жайын, құнты бар бол,
Ей, достым, білімдіге ынтызар бол.
Ашылар білімменен бақыт жолы,
Білім ал жолға түсіп бақыт толы.
Білімді — алтын, нұры ашылатын,
Білімсіз — қара бақыр шашылатын...
Жүрсе де тым шіреніп,
Білімсіз жан — тірі елік, —
деп, ақын білімсіз, надан адамның адамдық бейнесі болмайтынын басып айтады. Халқымыздың "оқу — инемен құдық қазғандай". '"Оқу — білім
        
        АХМЕТ ИҮГІНЕКИ
Ахмет Иүгінеки (Ахмет Махмұтұлы Жүйнеки) XII ... аяғы мен ... ... өмір ... өз ... ... ... ғұлама оқымысты
болғандықтан "Әдиб Ахмет" (оқымысты, жазушы Ахмет) деп аталған, есімі ... ... ... ... мемлекеті түркілеріне белгілі болған
данышпан ... яғни ... ... ... көш басы.
Ғұлама ақын Сыр бойындағы белгілі қалалардың бірі ... ... ... Түркістан ауданы) туып, өскен. Жасынан зағиптық мехнатын тарткан
кісі.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... өрнектерімен айтып, ұрпақты ... ... аса ... ... толы даналық мұра. ... аты араб ... ... ... орта ... ... тектес халықтардың көбіне
түсінікті болған Қараханид түркілерінің тілінде жазылған. Түрік ... Арат ... ... ... ... әзірлеп, оны латын әрпімен кітап
етіп шығарды. '"Ақиқат сыйының" прозалық және ... ... ... ... де жарық көрді (Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Алматы.
1985 ж.).
Бұл даналық шығармада ақын тәлім-тәрбиенің негізі — адам ... ... ... баса ... ол үшін ... адам ... білім алу керек
деп бастайды.
Айтайын білім жайын, құнты бар ... ... ... ... ... білімменен бақыт жолы,
Білім ал жолға түсіп бақыт толы.
Білімді — алтын, нұры ашылатын,
Білімсіз — қара бақыр шашылатын...
Жүрсе де тым ... жан — тірі ... ... ақын ... ... адамның адамдық бейнесі болмайтынын басып айтады.
Халқымыздың "оқу — инемен құдық қазғандай". '"Оқу — ... ... ... ... азығы" деген мақалы осы бір отты қайнар көзінен туындаған болу керек.
Ұстаз ақын халықтық ... өмір ... ... ... да, ... сөз қолданыстан көрінетінін ескертіп, әдепті сөйлеу үшін тіл мен
ой-сананың жетіктігі керек ... ... ... ... әдеттен.
Байқап шығар үніңді,
Тарта сөйле тілінді, —
дейді.
Адамды бақытқа жеткізетін игі ... ...... деп, сөз ... бастаған ғүлама, сөз аяғында адамның адамдығын көрсететін асыл
қасиет — өнер, өнер ... ... ол ... ... ... ... көп ... жемісі, шын өнерпаз адам өнер үйрену жолындағы
қиындықтан қашпайды деп көрсетіп:
Өнерлі жан қиындықты коп ... ... ... ол жек ... ... Ұлттық тәлім-тәрбиеміздің қайнар көзі болып табылатын ұлағатты
ұстаздық ... арғы теп ... ... ... осы бір ... ... ... данышпан бабаларымыздың мұхиттай мол ... ... ... да, ... ... ... ұлы ойшылдардың ұлттық тәлім-
тәрбиемізге бұдан былай да зор әсер ... ... ... ... ... ... педагогикада да (ұлттық) тәлім-тәрбиеде де оның алатын ... ... ... Тек ... ... ... ... білу әрбір
ойлы, білімді адамның ісі. Ұлағатты ұстаздар бұл баға жетпес асыл дүниені
оқыту, ... ... ... ... ... күмән жоқ. Тек
халқымыздың ұлттык дәстүріне лайықты деп, бұл ... ... ... Бұл — ... ... ... қажетті дүние. Шығыстың жарқын
жұлдыздарының данышпандық ойларын бүкіл адамзат ардақтай білетіні кәміл.
Ислам дәуірінің ... ... ... ... зор
білгірлікпен жырлаға.
Ол көрнекті ақын, ... ... ... ... ... ... мәшһүр ғүлама-ақын болған.
«Басқа түркі ескерткіштері сияқты "Ақиқат сыйы" да түркі халықтарының тіл
тарихын, әдебиет тарихын ондағы жанрлар және ... да ... ... ... ... ... ... көздерін ашып, олардың
тамырын талдау ісінде таптырмайтын құнды мұра болып табылады.
Ахмет Йүгінекидің өмірі мен ... ... ... ... жоққа тән.
Әйтсе де ақын дастанда өзі туралы кейбір ... ... ... ертеректе көшірген хуснихатшылар да ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, "Хибатул-
хақайықтың" Х\/ғасырда көшірілген алғашқы қолжазба нұсқаларының ... ... ... ... өлең жолдары бар:
Ахмет Әдіб — атым, үлгі —сөзім,
Қалады мұнда сезім, кетем өзім,
Күз келер, жаз да кетер, өмір де ... ... да екі ... сөк, мейлің қала ерекше елеп.
Артымда ат қалсын деп жаздым мұны,
Ғажайып таңсық сөзбен ерекше елеп.
Бұл өлеңдерден біз ақынның шын аты Әдіб ... ... ... Йүгінеки —
лақап аты), әкесінің есімі Махмуд болғанын аңғарамыз. Болашақ ақын ... ... ... ... туа біте Әдіб ... он төрт бабтан осы сөзі.
Жүк болса піл көтермес алтын-күміс,
Соған тең осы аз ғана сөздің өзі.
«Ақиқат сыйә дастанын ... ... ... ... В.В. ... Т.
Ковалевский, Ж.Дени, т.б. сияқты шығыстанушы ғалымдар да ... ... ... Қ. Махмудов бұл дастан жөнінде аса құнды монографиялық еңбегін
жариялады. Бұл—Ахмет Йүгінеки ... ... ең ... әрі сәтті шыққан
зерттеу. "Ақиқат сыйы" дастанының қазақ тіліндегі прозалық және поэтикалық
аудармасын жасағандар Ә.Құрышжанов пен Б.Сағындықов ... ...... ... ... ... Дастан сюжетке
құрылған емес. Шығарманың әрбір тарауында белгілі бір мәселе жөнінде ... ... ... ... ... ... ... Бұл дастан
өзінің көтерген тақырыбы мен идеялық мазмұны ... ақын өмір ... ... ... мен мінез-құлық, нормаларының жиынтығы болып
келеді.
Ахмет Йүгінеки — әрбір сөзді ажарлап та, ... та ... ... сөз ... Дастан негізінен дидактикалық сарындағы ақыл-өсиет,
уағыз, ғибрат сөздерден тұрады. Ақын өзі ... ... ... ... ... оған ... ... беріп, көркіне көрік қосып суреттеу
үшін теңеу әдісін кеңінен қолданады.
Қарахан мемлекеті тұсында жергілікті халықтар, яғни ... ... ... қауым өкілдері бүкіл түркі жұртын оқу-білімге шақырғанын
жоғарыда айттық. Жаңадан ... ... ... ... ... ... өзі, ең алдымен, ақыл-парасатқа, оқу-білімге байланысты
екенін жырлау — ислам дәуірі әдебиетінің қалыптасқан дәстүрі еді. Осы ... ... ... ақын Ахмет Йүгінеки өз дастанының негізгі
бөлімін "Білімнің пайдасы мен надандықтың зияны ... деп ... ... ... ... ... ... прозалық нұсқасынан бұл
сөзімізге бірнеше мысал келтірейік:
Білімді кісі қымбат бағалы динар сияқты,
Білімсіз надан — құны жоқ ... мен ... ... тең ... ... әйел - ер, надан еркек- әйел .
Абайдың қазақ қауымын ... ... ... ... ... ... ... жатады:
Дүние де өзі, мал да өзі,
Ғылымға көңіл берсеңіз.
Білгендердің сөзіне
Махаббатпен ерсеңіз
Сөйтіп, Ахмет Йүгінеки бүкіл әлемнің сырын ашатын кілт -көкірек көзі ... ... ... ... ... ... ... Бір қызығы — ақын
ғылым мен ашу-ызаны бір-біріне қарсы қойып суреттейді. Сол арқылы ол ... адам өз ... ... ... ал ашу-ызаға тізгін берген
кісі ... ... қара ... ... ... ... ... сыйы" дастанында адамның мінез-құлық мәселелеріне моральдік,
этикалық нормаларды жырлауға ерекшe ... ... ... ... сөйлеу, тілге сақ болу әдепгіліктің басты шарты деп біледі. Ол өз
оқырманын қысқа да иұсқа ... ... сәз ... сыр ... ... қалған бір сөз тағы бар:
Әдептіге "үндемес" ат тағылар.
Тіліңді тый — ... ... ... шыққан тілден тісің қағылар.
Сөз есепсіз — тіліңді тый, тарт, ұста,
Тыймаған тіл басыңа сор әр тұста.
Есепті сөз — ер ... ... ... "жау" деп ұғын ... ма көп ... күбіне,
Талай бастың тіл жетті ғой түбіне.
Оқ жарасы жазылады, бірақ та
Тіл жарасы жазылмайды: түбі ... ... тіл ... ... жыр ... оқи ... қазақтың
"Басқа пәле тілден", "Аңдамай сөйлеген-ауырмай өледі", "Тіл-тас жарады, тас
жармаса-бас ... ... ... ... ... еске ... ... жоғарыда айтылған өлеңдері де Ахмет Йүгінекидің тіл жөніндегі
тұжырымымен үйлесіп ... ... қиын ... ... өз дастанында адамдарды бір-біріне мейірімді болуға, өзара
көмектесіп ... ... ... жомарттық пен сарандықты салыстыра
жырлайды. Ақын жомарттық қасиетті адам мінезіндегі ең ... ... ... ... ... мадақтайды. Ал сараңдықты ақын адам бойындағы
ең жиіркенішті қасиет деп ... ... пен ... бір-біріне
қарама-қарсы қойып суреттеу арқылы ақын ... нұры ... ... ... жақсы мінез - "жомарт" деген,
Жаман ат — "сараң", ... сөз ... қол ... де ... ... ... — ала біліп, түк бермеген.
Жазылмас сараң - ауру емдегенде,
Қарысар қолы тастай, "бер!" дегенде.
Көзінің сұғы ... ... ... құлы ... — ел ... бір төбе ... атақ ... мәртебеде.
Бол жомарт, халықты сол сүйсіндірген,
Кейінде, бүгінде, ертедеде.
Мал жиып бақыл ашкөз дірілдеген,
Күні жоқ бірін ішіп, бірін жеген,
Досына тірісінде дәм татырмай ... соң ... жер ... ... Йүгінекидің айтуы бойынша, жомарттық тұрған жерде алынбайтын асу жоқ,
жылынбайтын жүрек жоқ. Ақын жомарт ... ... ... Дастанның авторы үшін жомарт болу—әдеттегі мінез-құлық нормасы
ғана емес, жомарттық —жалғыз адамның ғана ... ... ... ... ... айқын көрсететін айна деп біледі. Сол
себепті ақын адамдардың мінез-құлқын жақсарту ... ... ... ... ету жолымен бүкіл қоғамды да жақсартуға болады деп ... ... ... ... ... ... ... асыратынын,
тәкаппардың құтын қашыратынын", "дүниеқор жан ақырында марқұм ... ... адам ... ... болу ... зор ... ... Йүгінеки оқырманын сол заманның, әдет-ғұрпын сақтап, түрлі
заңдарын орындап ... қара ... қақ ... ... ... күш көрсетпеуге, кемтарларға қолғабыс тигізуге, нысапты болуға
шақырады. "Ақиқат сыйы" ... ... ... паң, өр ... ... ... ... Автор оқырманын қарапайым, момын
болуға үндейді. Шығармада ақын тәкаппарлықты қарапайымдылыққа қарсы қойып
суреттейді. ... өр ... ... ... табиғатына, мінез-
құлқына мүлдем жат, адамды адамгершіліктен жұрдай қылатын ... ... Ал, ... — кез келген жанға жарасатын, оның бедел-
мәртебесін асыра түсетін киелі ... ... ... ... ... ... ... адамдардың қатесін кешіре білген кісіге ... ...... ақын.
Біз "Ақиқат сыйы" дастанының идеялық-тақырыптық бағытына, композициялық
құрылысына, көріктеу құралдарына, жырдың ... ... ... ... ... шығатын қорытынды "Ақиқат сыйы" дастаны өз заманының
көкейтесті мәселелерін жырға ... ... ... ... ... сарында жазылған, бүгінгі түркі тілдес халықтардың бәріне
бірдей ортақ мұра болып ... ... ... ... ... ... поэзиясы. Алайда сопылық
әдебиеттің мән-мағынасын терең пайымдау үшін алдымен сопылық ағым, яғни
суфизм ... ... сөз айта ... жөн. Мұсылман әлемінде суфизмнің
пайда ... өзі аса ... ... ... ... еді. Суфизм
бертін келе, философиялық ағым ... ... ... ... элементтері ислам дініне дейінгі дәуірлерде де бар еді. Бұл діни
ағымның пайда болуына кезінде буддизм, мәжусилік ... мен көне ... ... ... ... абстракті ойлау жайындағы кейбір
ғылыми тұжырымдары да тікелей әсер етті. Көне ... ... ... дін ... ... араб тіліне тәржіма жасап, оны суфизм
ағымын белгілі бір жүйеге ... үшін ... ... Шығыс ғұламалары
болды. Олар: Хусайнибн Исқақ ... Әбу ... (X ... және Яхия ... (X ғасыр) сияқты суфизмнің теориялық негізін қалаушылар еді. ... ... ... пайымдау үшін орта ғасырлық мұсылман әлеміндегі
сан қырлы қоғамдық, әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... негізін қалаушы Мухаммед пайғамбар мен оның серіктері қайтыс
болған соң, Құранның кейбір қағйдалары мен ... ... бір ... ... ... ... отыратын кітап қажет болды. Мұндай
еңбек Мухаммед пайғамбардың көзі тірісінде Алла туралы айтқан ... және ... ... ... ... ... аңыз-
әнгімелерге негізделіп жазылды. Оны "хадис"деп атады. Түрлі ... яғни ... ... ... ... ... пайғамбар айтыпты"
деген түрлі аңыз-әңгімелерді жинап, жүйелеп отыратын діни ... ... ... ... ... ... (заңды жетік
білетіндер) ретінде мұсылмандардың қолдауына ие болды. Құранның қағида-
шарттарын ... ... ... ролі зор еді. ... бертін
келе, мухаддистер екіге бөлініп кетті. Олардың бір тобы — ... ... үшін ... ... ләззатынан бас тарту қажет десе, екінші топтағылар
бұған қарсы шықты. Алғашқылары адамның кейбір табиғи қажеттіктерінен (жақсы
киім, сауық-сайран, ... ... т.б.) бас ... ... ... ... шақырды. Басқаша айтсақ аскеттік, яғни тақуалык, сопылық өмірді
уағыздады. Аскеттік ұғым ислам дінінде ғана ... ... ... ... ... және христиан діндеріндеде үлкен орын алғаны мәлім. Мұның
түп-төркіні көне грек философиясында жатыр. ... грек ... ... жауға қарсы күреске сақтау үшін ... ... ... бас ... ... ... осы тақуалық тіршілікке көшкен
мухаддистер "захид"("дәруіш") немесе "абид "("құдайдың құлы") деп ...... ... алғашқы қайраткерлері болды. Әйтседе бұлар толық
мағынадағы сопы емес еді. Шынайы сопылықтың тағы бір ...... Ол үшін ... ... ... "тыңдау") болып, яғни
белгілі бір музыкалық әуенге қатты беріліп, ... ... ... түскенше зікір салып билей береді. Бертін келе, зікір ... ... ... ... ... ... Бұл сияқты мәтіндер негізінен
Құранның жекелеген сүрелері мен аяттарын, ... ... ... ... ... сама'а "галаптарына негізделіп жазылған осы
өлендер сопылық поэзияның алғашқы үлгілері болды.
Е.Э.Бертельс жалпы ... ... төрт ... ... ... ... сипаттағы өлеңдер, бұлар негізінен зікір салу
барысында сопыларды экстаз ... ... үшін ... ... ... поэзия, мұнда "аллаға жақындау жолында" зікір салып жатқан сопының
ішкі психологиялық күй-қалпы бейнеленуі тиіс. Үшіншісі, ... ... ... ... ... өлеңдер. Төртіншісі,
дидактикалық сарындағы діни ... ... ... ... ... идеяны
жырлаған ақындардың ішінде әсімдері әлемге мәшһүр аса дарындылары да ... бірі — ... ... ... Руми ... ... ... әлеміне мәшһүр еткен шығармасы "Месневи" атты алты ... ... ... ... ақын ... аса ... ... оқырманға тартымды да түсінікті болып келетін жыр жолдарымен
жеткізген.
Соның өзіңде, суфизм философиялық ағым ... ... емес ... ... жөн. Олар ... ... ... шарттарын орындау,
ережелерін насихаттау жағынан бірнеше топқа бөлінеді. Солардың бірі
"жахрия" ... ... деп ... Бұл бағыттың негізін қалаған
Қожа Ахмет Йассауи болып табылады.
Пайдаланылған әдебиебттер
1. Қалиұлы Серғазы
Қазақ этнопедагогикалық теориялық ... мен ... (Оқу ... ... ... 2003-280 ... Табылдиев Ә.
Қазақ этнопедагогикасы (оқу құралы). –Алматы: «Санат», 2001-320 бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы5 бет
Білім беру көпаспектілі феномен ретінде. Оқыту психологиясының негіздері6 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
Орта ғасырлық ғылымның дамуы18 бет
Тәуелсіздіктен бұрынғы кездердегі ислам және түркі жазба ескерткіштерінің танылуы41 бет
Ғылымның қазіргі даму деңгейіндегі дидактика пәні және оның мақсаты10 бет
Қазақ философиясының тарихы14 бет
Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні45 бет
Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі37 бет
Алаштың ұлы-Ахмет9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь