Қазақстанның орта ғасырдағы қалалары


Архелогиялық зерттеулерде ерте орта ғасырға қарағанда орта ғасырдың дамыған кезінде отырықшылықмәдениет өркендеп, қалалар саны көбейген.
Егер бұрын Оңтүстік қазақстанда 30 қаланың орны белгілі болса, ал кейнгі кезде зерттеулер бойынша, олардың саны 37 қалаға жеткен. Жазба деректерде алғашқы кезенде 6 қала ғана аталса, соңғы кезде 33-ке жетті.
Қалалар санының өсуі Шығыстың экономикалық, мәдени байланыстар жүйесіне қатысуға байланысты қалалар маңызының артқандығын көрсетеді. Екіншіден, қала манында жартылай көшпелі мал өсірушілердің отырықшылана бастауы қала санының өсуіне әсер тигізген.
Оңтүстік Қазақстанда қалалардың топтаса орналасқан жерлері – Арыс өзенінің Сырдариядағы қосылатын тұсындағы сағалары. Арыстың орта ағысында орталығы Осбаникент қаласы болған Кенже аймағы құрылса, ал өөзеннің сырдарияға құяр жерінде орталығы Отырар қаласы болған Фараб аймағы орын тепкен. Ал Шауғар аймағында
Қарнақ, Шур, Шағылжан қалалары болған. Сырдың орта ағысында – Сүткент, төменгі ағысында Сығанақ, Жанкент, Асынас Жент, Баршынкент қалалары өмір сүрген.
Қалаллық отырықшылық мәдениеттің тағы бір қанат жайған жері – Жетісу аймағы. Әсірісе оңтүстүк-батыс Жетісудың орталығы Таразда да қала мәдениеті өркендеген. Бұл аймақта 36 қала жұрты табылды. Солтүстік-шығыс Жетісудан (орталығы – Лабан, Алматы, Талхир қалалары) 70 қала жұрты ашылған.
Қалалар тек саны жағынан ғана емес, көлемі, экономикалық жағынан да өсіп отырған. Оны негізінен үш топқа бөліп қарауға болады. Бірінші топқа көлемі 30 гектардан асатын қала жұрттары жатады. Ондай қалалар Испиджаб, Отырар, Сауран, тағы басқалар. Екінші топқа 10 гектардан 30 гектарға дейінгі қалалар жатады. Мұндай қалалар Бурух, Хурлуг, тағы басқалар. Ал үшінші топқа көлемі 10 гектарға жетпейтін қалалар - Алмалық, Лавар, Қапал, Ақтам, Арасан, тағы басқалар жатқызылған.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Қазақстанның орта ғасырдағы қалалары.

Архелогиялық зерттеулерде ерте орта ғасырға қарағанда орта ғасырдың
дамыған кезінде отырықшылықмәдениет өркендеп, қалалар саны көбейген.
Егер бұрын Оңтүстік қазақстанда 30 қаланың орны белгілі болса, ал кейнгі
кезде зерттеулер бойынша, олардың саны 37 қалаға жеткен. Жазба деректерде
алғашқы кезенде 6 қала ғана аталса, соңғы кезде 33-ке жетті.
Қалалар санының өсуі Шығыстың экономикалық, мәдени байланыстар
жүйесіне қатысуға байланысты қалалар маңызының артқандығын көрсетеді.
Екіншіден, қала манында жартылай көшпелі мал өсірушілердің отырықшылана
бастауы қала санының өсуіне әсер тигізген.
Оңтүстік Қазақстанда қалалардың топтаса орналасқан жерлері – Арыс
өзенінің Сырдариядағы қосылатын тұсындағы сағалары. Арыстың орта ағысында
орталығы Осбаникент қаласы болған Кенже аймағы құрылса, ал өөзеннің
сырдарияға құяр жерінде орталығы Отырар қаласы болған Фараб аймағы орын
тепкен. Ал Шауғар аймағында
Қарнақ, Шур, Шағылжан қалалары болған. Сырдың орта ағысында – Сүткент,
төменгі ағысында Сығанақ, Жанкент, Асынас Жент, Баршынкент қалалары
өмір сүрген.
Қалаллық отырықшылық мәдениеттің тағы бір қанат жайған жері –
Жетісу аймағы. Әсірісе оңтүстүк-батыс Жетісудың орталығы Таразда да қала
мәдениеті өркендеген. Бұл аймақта 36 қала жұрты табылды. Солтүстік-шығыс
Жетісудан (орталығы – Лабан, Алматы, Талхир қалалары) 70 қала жұрты
ашылған.
Қалалар тек саны жағынан ғана емес, көлемі, экономикалық
жағынан да өсіп отырған. Оны негізінен үш топқа бөліп қарауға
болады. Бірінші топқа көлемі 30 гектардан асатын қала жұрттары
жатады. Ондай қалалар Испиджаб, Отырар, Сауран, тағы басқалар.
Екінші топқа 10 гектардан 30 гектарға дейінгі қалалар жатады. Мұндай
қалалар Бурух, Хурлуг, тағы басқалар. Ал үшінші топқа көлемі 10
гектарға жетпейтін қалалар - Алмалық, Лавар, Қапал, Ақтам, Арасан,
тағы басқалар жатқызылған.
Мұнадай қалалар 1 және 2- топқа қарағанда өте көп кездеседі.
Қалалар көлеміндерінің үлкен-кіші болуының өзі, олардың тұрғындарының
санына ғана емес, ішкі құрұлыс жүйелеріне, қоғамдық сауда, діни
орындардың орналасуына да байланысты.
X-XII ғасырлардағы қалалар дамуының өзіне тән бір
ерекшелігі - бұл кезде отырықшылық мәдениеттің дамуы Қазақстанның
орталық және шығыс аймақтарына қарай жайыла бастауы. Мәселен, Ұлытау
етегіндегі Басқамыр, Аяққамыр немесе Кеңгір өзенінің бойындағы
Сарайлы, Торайлы қалаларының өмір сүруі қалалық мәдениеттің дамуын
көрсетеді.

Қала құрылысындағы өзгерістер. Қалаларға жүргізілген археологиялық
Зерттеу жұмыстары олардың ішкі құрылыс жүйелерінен толық мағлұмат
береді.
Дамыған ортағасырлық қалалар Отырар, Тараз, Талғар, Баба-
Ата, Құйрықтөбеге кең көлемде жүргізілген қазаба жұмыстары, бұл
қалалардың қоғамдық құрылыс орындары жобаларының қанадай дәрежеде
болғандығын көрсетті. Көшелер онын екі жағына салынған үйлер, шаруаға
қажетті бөлмелер, олардан аулақтау жерге шеберханалар аршылған.
Шеберханалар – қыш-құмыралардың махалласы тұрғын үйлерден алыстау
салынатын болған. Жазба және археалогиялых деректерді салыстырғанда,
ертедегі орта ғасырдағы қыш құмырашылар махалласына қарағанда дамыған
орта ғасырдағы құмырашылар шеберханалары екі-екі жарым есе
ұлғайған. Бұған байланысты үйлер саны да өскен. Отырар қаласын
қазған кезде сауда орны анықталған. Оған басты дәлел, бұл аумақта
жүріс-тұрыс көп болғандықтан , көшеге қыш-құмыралардың сынағы
төселген. Құмыршылардың шеберханасы қаланың оңтүстік жағында,
биіктеу жерге салынған. Қолөнер шеберлері шоғырланған қала
көшелелері сол негізгі кәсіп атымен (Зергерлер көшесі) аталған.
X-XII ғ. Қалаларыедағы басты бір жаналық – жаңадан
салына бастаған қала құрылысының ерекше бір жүйесі – мұсылман
дінінің енуі байланысты мешіттердің пайда болуы. Осы кездегі
қалалардың құрылыс жүйесінің тағы бір жаңа түрі – шығыс моншасы.
Отырар қаласының екі жерінен шығыс моншасының орны табылған.
Мұндай моншалар Тараз, Йасы, тағы басқа қалалардан да белгілі
болған. Тараз, Отырар моншаларына су қыш құбырлармен тартылған.
Мұның өзі орта ғасыр мәдениетінің даму дәрежесін көрсетеді.
Зерттеу жұмыстары қалалардың бекінісітері жайлы да мәлімет
береді. Отырар қаласының дуалы да мәлімет береді. Отырар қаласының
дуалы табанының қалындығы 6,2 м болса, ол жоғарылаған сайын
сүйірленіп, 1,5 м-ге дейн жұқарған. Қалалардың қорғаныс жүйелері
олардың үлкен-кішілігіне байланысты әрқалай болған. Мәселен, Х
ғасырдағы Баба-Ата қаласының шахристанының дуалы екі қатар етіп
кірпіштен тұрғызылған. ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ұлы жібек жолы. Орта ғасырлық Қазақстанның қалалары
Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары
Қазақстанның ежелгi қалалары жайлы
Қазақстанның ежелгі қалалары
Сыр бойының орта ғасырлық қалалары
Орта ғасырдағы Қазақстан
Орта ғасырдағы географиялық мәлімет
Дамыған орта ғасырдағы мемлекеттер. Қазақстанның экономикалық мәдени дамуы
Орта ғасырдағы Франция
Қазақстанның XX ғасырдағы тарихы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь