Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымындағы коннотаттық компоненттер

Тіл.тілдің сөз байлығы әрқашан мағына байлығымен астасып, тығыз байланыста болатыны белгілі. Сондықтан да лексикалық жүйенің дамуы жаңа сөздердің, терминдердің пайда болуы, өзге тілден енген лексикалық бірліктердің көлемі негізінде ғана жүзеге аспай, ол тілде бұрыннан бар сөздердің семантикасының дамуы, әр түрлі үстеме мағыналардың пайда болуы, тілдік бірліктердің ассоциативті.бейнелі әлеуетінің жүзеге асуы негізінде де көрініс табады. Ал тіл көріктігінің, сөз мағынасы өрісінің кеңейіп, жетілуі, әсіресе, көркем шығарма тілінен байқалатыны сөзсіз. Бұл тұрғыда қазақ халқының өмірінде өшпес із қалдырған тарихи оқиғаларды, халқының тіршілігін, мәдениетін, дүниетанымын бейнелеуімен, ана тіліміздің мол мүмкіншілігін айқындай түсуімен, тілдің тарихи даму барысын көрсете білуімен ерекшеленетін ақын.жыраулар поэзиясының тілі айрықша болып табылады. Сондықтан да қазақ көркем сөз дәстүрін жалғастырып, әдеби тілге жаңа образдар мен жеке сөздерді әкелген Махамбет ақынның асыл мұрасын танып.білу тіл тарихы үшін, жаңа сапаға жаңғырып жатқан ұлттық сана үшін де өте маңызды.
        
        ӘОЖ 811.512.122΄373                               ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігі А.Байтұрсынұлы
атындағы Тіл білімі институтында орындалды.
Ғылыми жетекші: ... ... ... Ж.Манкеева
Ресми оппоненттер: филология ғылымдарының докторы,
профессор Б.Шалабай
филология ғылымдарының кандидаты Ғ.Әнес
Жетекші ұйым: ... хан ... ... халықаралық қатынастар және
әлем тілдері университеті
Диссертация 2007 жылы 14 қыркүйекте сағат 1400 ҚР БжҒМ ... Тіл ... ... ... 10.02.06 – ... тілдері және
10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы
ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... Д 53.38.01 ... мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі,
29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... ... (050010, Алматы қаласы,
Шевченко көшесі, 28).
Автореферат 2007 жылы 14 ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы ... ... ... сөз ... ... ... байлығымен астасып, тығыз
байланыста болатыны белгілі. Сондықтан да лексикалық жүйенің дамуы жаңа
сөздердің, ... ... ... өзге тілден енген лексикалық
бірліктердің көлемі негізінде ғана жүзеге аспай, ол ... ... ... ... ... әр ... ... мағыналардың пайда болуы,
тілдік бірліктердің ассоциативті-бейнелі әлеуетінің жүзеге асуы ... ... ... Ал тіл ... сөз мағынасы өрісінің кеңейіп,
жетілуі, әсіресе, көркем шығарма тілінен ... ... Бұл ... ... ... ... із қалдырған тарихи оқиғаларды, халқының
тіршілігін, мәдениетін, дүниетанымын бейнелеуімен, ана ... ... ... ... тілдің тарихи даму барысын ... ... ... ... тілі айрықша болып
табылады. Сондықтан да қазақ көркем сөз дәстүрін ... ... ... ... мен жеке сөздерді әкелген Махамбет ақынның асыл мұрасын танып-
білу тіл тарихы үшін, жаңа сапаға жаңғырып жатқан ұлттық сана үшін де ... ...... ... қайталанбас құдіреті. Әрбір буыны мен
бунағы, тармағы мен шумағы мұншалық тап-таза қорғасыннан ... ... сөз ... ... жер ... ешбір елдің өлең-жырында жоқ. Оның
өзге тілге оңай ... да ... ... «Махамбет
шығармашылығы – тілі мен көркемдік стилі жағынан өзіне ... ... ... да, ... кейінгілерден де, тіпті тақырыптас, жанрлас
ақын-жыраулардың өлең-толғауларынан да көрінеу оқшауланып тұрған дүние. ... тек ... ... ғана ... ... ... жоқ ... белгілі бір поэтикалық мектепті
барынша жаратып, ... бір ... ... ... ... ... - деп ... бағаланған Махамбет Өтемісұлы
өлеңдерінің көркемдік, тілдік ... ... ... ... т.б. біршама зерттеліп келді (Х.Досмұхамедұлы, Қ.Жұмалиев,
Б.Аманшин, Қ.Өмірәлиев, Р.Сыздықова, ... ... т.б.). Бұл ... ақын ... ... жағынан зерттеген
Қ.Өмірәлиев, Р.Сыздықова, Ғ.Әнес, Ш.Ниятованың еңбектерін ... ... ... ... «XV-XIX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» атты
еңбегінің бесінші тарауын Махамбет Өтемісұлының ... ... ... ... ... ... ... поэзия үлгілерімен байланысын,
Махамбет тілінің лексикасын (ономастикалық, қару-жарақ атауларының, туыстық
қатынас пен әкімшілік жүйеге ... ... өзге ... ... кірме
сөздердің қолданысы, сөздердің ұшырасу жиілігі), ақын ... ... ... ... поэзиясының синтаксистік
жүйесін т.б. сипаттайды. Ал «Махамбет поэзиясының өзіне дейінгі дәуірдегі
поэзия үлгілерімен байланысы», ... ... ... ... атты ... ... шығармашылығына халық
ауыз әдебиеті мен жыраулар поэзиясының үлкен әсері ... ... ... көрсете келе, қажетті жерінде бұрынғы жыраулар сөзін қайталап
отырғанын дәстүрлі ... ... ... тану ... ... Махамбеттің бірқатар өлеңі өзіне дейінгі философиялық ... ... ... ... ... ... ұйқастық түрі жағынан да қазақ ... жаңа ... ... ... ... ... «Қазақ әдеби тілінің тарихы» атты еңбегінің
бесінші тарауында Махамбет өлеңдерінің тіліне тоқталып, ақын ... ... ... ... Махамбеттің өзіндік тың образдары
жөнінде сөз қозғаса, «Махамбет өлеңдерін ... ... әр ... ... ... түскен сөз тағдыры» атты мақалалары мен «Сөздер
сөйлейді», «Көркем ... ... ... сияқты еңбектерінде
суреткер шығармаларында ... ... ... ... тартқан
сөздердің әуелгі мағыналарын ашып, түп-төркінін жан-жақты талдайды.
Ғалым Ғ.Әнес «Махамбет Өтемісұлы өлеңдерінің лингвотекстологиясы» атты
кандидаттық диссертациясында ... ... ... орай ... – мәтін
– қабылдаушы» тізбесі бойынша Махамбет өлеңдеріне ... ... ... ... Ол әр ... басылымдарды бір-бірімен салыстыра келе,
канондық мәтіннен ауытқулардың пайда болу себебін, ... ... мен ... Махамбет өлеңдеріне тән ерекше мәтінтүзуші белгілерді
айқындау деген сияқты мәселелер төңірегінде ... ... ... ... ... ... атты кандидаттық
диссертациясында Махамбеттің тілдік тұлғасын ... ... ... сипаттай келе, оның ... ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесімен
байланыстыра айшықтайды. Ол ақын өлеңдеріндегі этномәдени мазмұны күшті,
концептуалдық әлеуеті аса жоғары ... ... ... ... ... өзек ... ... концептілердің этноэйдемдік сипатын
айқындайды.
Бұл зерттеу жұмысында қажетіне қарай жоғарыда ... ... ... ... және ... буын ғалымдар тарапынан
ұсынылған бірқатар теориялық тұжырымдарды, нақты ... ... ... жеке ... элементтерді жалаң алып қарамай, «жалпы ... ... да әр ... ... ... ... «өлең тіліндегі жеке сөздің поэтикалық қызметімен қатар, оның
информативтік ... яғни ... ... мен оның ... ... ... ... «шығарманың мазмұнымен, ... ... ... ... болмысқа автор
қатынасының сипатын ескеру», «ғылыми дамудың жаңа ... ... ... ... ... да ... пікірлерді басшылыққа ала
отырып, Махамбет ақынның ... ... тілі ... ... тіл мен ... тіл мен ... мәдениет
сабақтастығы, тіл мен тарихи орта сабақтастығы тұрғысынан қарастырылмақ.
Тақырыптың өзектілігі. Махамбет ... – аса ... ... ... ... шындығын, белгілі бір ортаның мәдени, саяси, әлеуметтік
сипатын, ... ... ... ... әр ... көркем образдар арқылы
таныта білген экспрессивті поэзиясы біраз зерттелгенімен, ақын ... ... ... ... ... мәні ... танылып, мән-
мағынасы ашылып болған жоқ. ... да ... ... ... шығармаларының поэтикалық өрісін қазақ тіл ... ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистика, этнолингвистика тұрғысынан),
арнайы қарастыру – өзекті мәселелердің бірі ... ... ... бір ... сай ... тарихи шындықты, халық
өміріне, ұлттық санасына елеулі әсер еткен оқиғаларды, ... ... ... ... ... дүниенің ағы мен қарасын ... ... ...... ... – опасыздық, әділдік – әділетсіздік, дос ... т.б.) ... адам ... ... ... ... «намыс»,
«ерлік», «ақиқат», «өршіл рух», ... ... ... ... айшықтай
түсуімен ерекшеленетін және солардың бәрін көркем бейне, астарлы ой, үстеме
мағына негізінде таныта білген Махамбет ақынның шығармашылық ... ... ... ... ... ... тереңдігімен, бейнелі де
экспрессивті тілімен айырықша келетін көркем мәтін тілін зерттеу деген сөз.
Үшіншіден, тақырыптың зәрулігі ... ... ... тілі,
оның ішінде коннотаттық компонент мағынасына тең ... ... ... ... ... ... ... объектісі
болмағанынан туындайды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... дәйектейтін
Махамбет лексикасының үстеме мағынасын ... ... ... ... ... орын алу ... мақсатын,
жүзеге асу жолдарын анықтау – жұмыстың негізгі мақсаты. Белгіленген
мақсаттың орындалуы ... ... ... ... етеді:
- коннотация құбылысына арналған теориялық еңбектерге шолу жасау;
- коннотация микрокомпоненттерін нақтылау;
- ақын тіліндегі екінші дәрежелі коннотаттық сема (К2) мазмұнын ... ... ... ала отырып, семантикалық деривация мен
коннотация категорияларының байланысын көрсету;
- Махамбет шығармашылығы негізінде коннотаттық ... және ... ... ... ... мағына мазмұнына тең келетін ... ... ... пресуппозицияның рөлін
көрсету;
- ақын тіліндегі мәдени коннотация ... ... ... ... ... ... ... көркем мәтіннің лексикасын ұлттық-
танымдық тұрғыдан қарастыру;
- нақты тілдік ... ... ... поэзиясындағы көріктеуіш
құралдардың қызметін прагматикалық үстеме ... және ... ... ... сипаттау.
Зерттеу нысаны. Көркем сөз шебері Махамбет ақынның ұлттық-танымдық,
тарихи, прагматикалық ... ... ... ... ... ... поэзиясындағы коннотаттық компонент мағынасына
тең келетін бейнелі сөзқолданыстар мен ұлттық-мәдени ақпарат мазмұнына ие
тілдік бірліктер.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. ... ... ... екінші кітабында жарық көрген Махамбет ... ... ... ... 2001. – ... ... ... тарихи лексикасымен
сабақтас халық ауыз әдебиеті мен жыраулар поэзиясының тілдік қолданыстары,
ғалымдар зерттеулерінің ... ... ... Ә.Нұрмағамбетов, Ғ.Әнес, Харузин А., ... ... ... Б., ... И., ... М., ... Р., Ә.Сараев
т.б.), қазақ тілінің түсіндірме, ... ... ... жұмысының әдіснамалық және теориялық негіздері. Тіл біліміндегі
лексикалық мағынаның коннотаттық компонентін, поэтикалық тіл ерекшеліктерін
тануға байланысты ... ... ... ... ... ... ... Ғ.Әнес т.б.
ғалымдардың зерттеулері мен монографиялары басшылыққа ... ... ... ... ... мақсаты мен
міндеттеріне орай түсіндіру, сипаттама, салыстыру, ... ... ... ... ... ... ... т.б. әдістер қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
- Махамбет туындыларындағы ... ... ... асу ... ... олардың көркем мәтін тіліндегі мағынасы ұлттық-танымдық,
мәдени-тарихи тұрғыдан қарастырылады;
- Махамбет поэзиясының ... ... ... ... ... мәтіні (подтекст) мен коннотаттық компонент арақатынасы
қарастырылып, оның ... ... ... ... ... ... белгілі бір тілдік деректердің коннотаттық мағына мазмұнын айшықтау
барысында өзге ... ... ... ... ... мен өлең жолдарының үстеме мағынасы мәнмәтін мен ... ... фон ... ... ... ... өлеңдерінде көрініс тапқан жыраулар поэзиясының сөз үлгілері
(жеке сөз, сөз тіркестері немесе өлең жолдары) таза лингвистикалық себептер
мен дәстүрлік сабақтастыққа ... ... ... ... ... сай келгенімен, өзге тың мазмұнды, ерекше ... ... ... ... ... ... ... маңызы. Махамбет ақын поэзиясының
коннотаттық семантикасын зерттеу барысында алынған нәтижелер мен ... ... ... ... ... ... лингвистикасы, поэтикасы және
лингвостилистика теорияларын толықтыруға өзіндік септігін тигізеді.
Зерттеу жұмысының практикалық ... ... ... ... ... ... ... бойынша оқылатын
дәрістер мен арнайы курстарда, Махамбет шығармаларын ... ... ... ... ... мен ... ... түсіндірме
сөздігін құрастыруда пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- коннотация – күрделі де кешенді құбылыс. Оның ... ... мәні ... ... табатын мәдени коннотациясы
прагматикалық, сипаттауыштық, бейнелеуіштік, ... ... ... ... ерекшеленеді;
- Махамбет поэзиясы ұлттық нақышы басым астарлы ой, үстеме мағыналы
көркем ... ... де тың ... соны ... ... жүйе ерекшелігімен танылады;
- Махамбет тілінің үстеме мағына мазмұнын сипаттайтын көркем ... ... сема (К1), ... коннотативті сема (К2) және
үшіншілік коннотативті сема (К3) ... ... ... ... ... ... Махамбет поэзиясының лексика-семантикалық аспектідегі коннотаттық
көрінісі топоним, антропоним, жан-жануар, құс, өсімдік, киім, ... ... ... ... фразеологиялық оралымдар негізінде көрініс тауып,
олар сөйлемде ... бір ... ... жүк ... ... ... дүниетанымы, мәдениеті, тарихы т.б. жөнінен мол ... ... ... ... ... ... ... Махамбет туындыларында кеңінен қолданылатын метафора, эпитет, теңеу,
метонимия, гипербола сияқты көріктеу құралдары ... ... жүйе ... бір ... жай ... ... ... қана
қоймайды. Олар көркем поэзия тілінде прагматикалық ... ... ... ... ойға сай ... ... ... шығарманың эстетикалық
құндылығын арттырады, автордың көзқарасын танытып, дүниенің ассоциативтік
бейнесін ... ... ... мен мақұлдануы. Зерттеу жұмысының
нәтижелері «Махамбет поэзиясындағы ерлік пен ... рухы және ... ... 2003), ... ұлттық әдеби тілі: бүгіні мен болашағы» (Алматы,
2004), «Академик Рәбиға Сыздық және қазақ тіл ... ... 2004), ... тіл ... терминология, аударматану, ресми
құжат ... ... 2007) атты ... ғылыми-теориялық
конференцияларда, А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында ... ... ... 2007) ... Республикалық ғылыми
басылымдар мен ғылыми жинақтарда диссертация тақырыбына қатысты 8 ... ... ... ... ... екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... «Коннотацияның теориялық аспектісі» деп аталып,
оның мазмұны төрт тармақта сипатталады.
1.1 Коннотацияның лингвистикалық ... ...... - ... ... деген латын тілінен ... ... ... ... ... ... Р.Барт, Ю.Апресян, Н.Комлев,
А.Леонтьев, Л.Васильев, ... ... ... ... ... ... Л.Сергеева, В.Говердовский тарапынан ұсынылған коннотаттық
макрокомпонентінің типтеріне шолу ... тіл ... ... ... ... ... ... Дей тұрғанымен, бұл мәселенің танылуы зерттеушілер
еңбектерінің лексикалық ... ... ... ... ... ... ... М.Оразов, А.Салқынбай,
Е.Абақан, Р.Авакова, Ғ.Хасанов, Г.Байгунисова, Д.Әлкебаева сияқты ғалымдар
тарапынан берілген анықтамалар ... ... ... ... ... шолу ... ... коннотацияның құрылымдық бөліктері әр түрліше танылып, коннотация
ұғымы кең мағынада және тар мағынада қарастырылатындығы байқалады. ... ... ... ... ... бірі – бұл
бағалауыштық, экспрессивтілік және эмоционалдылық микрокомпоненттерінің
денотация және ... ... орын алу ... ... ... ... аталмыш категориялар толықтай
коннотацияның ... ... ... ... көрсеткендей, Э.Азнаурова, В.Звегинцев, И.Арнольд сияқты ғалымдар
«сөздің эмоционалды-экспрессивтік қызметін стилистикалық мағына ... оны ... ... мағынаға қосымша) мағынаның қатарына
жатқызады» [1,109]. Ал ғалым ... ... ... ... және стилистикалық мазмұндағы семантикалық мағына жатады деп
есептейді де, бағалауыштық және ... ... ол ... бір ... ... қарастырады. Ғалымның пікірінше, бағалауыштық
сема – ұғымның (түсініктің) прагматикалық компоненті, сондықтан да ... ... ... Ал экспрессивтілік әрқашан сөздің
(денотаттың) әдеттен тыс, жаңа тұлғасында көрініс ... ... ... ... ... ... тіл білімінде семантика мәселесімен арнайы айналысқан
ғалым М.Оразовтың: «… сөздердің эмоциялық мағынасы сөздің негізгі мағынасы
болмайды, ... ... ... ... реңк ... ... ... онда тентек, ақымақ, дана, сараң, нас, топас (бұлардың тура және
ауыспалы мағыналары да) ... ... ... ... ... ... болар едік» [1,109], - деген ... де ... ... ... ... әр қилы көзқарастардың орын алуы – бұл ... ... ... бір ... және ... бір ... ғана ... жағдай болса керек. Осыған орай коннотация табиғаты, нақты
айтқанда, экспрессивтік, эмоционалдық және ... ... ... ... («принцип дополнительности») негізінде
сипатталу қажет сияқты. Бұл ... ... ... ... алып, қазіргі
кезде лингвистикада да кеңінен қолданылып ... ... ... ... ... бір ... қатысты қарама-қарсы келетін екі
немесе одан да көп ғылыми ... ...... ... ... күрделі таным объектісі бір ғана ... ... ... ... Ол оны ... ... ... онымен байланысты
құбылыстардың түрлі тобын, түрін ашып бере ... ... ... ... [3,202] және «кез ... тұжырым – бұл күрделі және іштей қарама-
қайшылықтарға толы объектінің ... ... ... ... [4,112] ... ескеретін болсақ, «әрбір тұжырым тек өз орнында,
өз құбылыстар тобын түсіндіру кезінде орынды» [4,112] ... ... ... да ... ... және ... тек ... тән немесе коннотацияның ... деп ... олар осы екі ... ... ... ... ұстанымды құптаймыз.
Көбіне мырза, жынды, пысық, жек көру, масқара, жауыздық, тентек,
бақыраю, зымырау іспеттес ... ... ... ... ... жүр. Дегенімен, бұл сөздердің коннотация
аспектісіне тікелей қатысты болуы күмән тудырады. ... ... ... ол ... ... ... деген қағиданы басшылыққа
алатын болсақ, аталмыш ... ... деп ... үшін олардың
денотаттық мағынасы айқын көрініп тұру керек. Яғни, осы іспеттес ... ... ... мағынасына тең келеді десек, онда олардың
денотаттық мағынасы ... ... ... ... Осыған орай көрсетілген
сөздердер эмоционалды, ... және ... бояу ... олар денотация аспектісінің объектілері болып танылуы қажет деп
есептейміз. Аталмыш лексемалардың табиғатына тән ... ... ... ... ... ... ... бір ұғым
ретінде көрініс табады. Бұны зерттеушілер еңбектері де ... ... ... ... негодяй, эгоист, вздыхатель (поклонник),
красться т.б. сөздерін мысалға ала ... «в этих ... ... образное представление, зафиксированное в ... ... слов и ... с понятием, которое оно замещает в языке»
[5,33] деп, сөз ... ... ... ... ... ... де бола ... деген ой түйеді.
Немесе, бірқатар зерттеушілер тарапынан бағалауыштық ... екі ... оның бірі ... ... баға ... жек ... қайғы, сыйлау т.б.) ретінде қарастырылуы – олардың (бағалауыштық
бірліктердің) ұғыммен, демек десигнатпен ... ... ... Сондай-ақ лексикалық бірліктер мен ... ... ... ... және ... ... екі
сипатта болатынын байқап, олардың семантикалық ерекшеліктерін денотативті
және коннотативті аспектілерде қарастыру ... ... ... ... мен ... ... да ... алады.
Жалпы лексика-семантикалық бірліктердің денотация және ... ... ... танылуы шарттылыққа негізделеді. Себебі
сөз жеке-дара тұрып коннотаттық мағына таныта ... ... ... ... ... ... ... толықтай олай айта
алмаймыз). Сөз мағынасының бұл ... ... ... ... ... ... жүзеге асып, тілдегі сөздердің
семантикалық құрылымындағы белгілі бір ... ... ... сипатымен байланысты болып келуіне орай ерекшеленеді. Оның
айшықты көрінісінің өзекті аясы – ... ... ... Махамбеттің:
«Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен, // Атқан оғы Еділ, Жайық тең өткен, ... ... ... // Көк ... ... ауыздан жалатқан // Арыстан
еді-ау Исатай!», - деп келетін өлең жолдарындағы көк шыбық тіркесіне назар
аударайық. «Қазақ ... ... ... ... ... «1. ... жапырағы жоқ, ұзын да жіңішке, солқылдақ жас өркені. 2. Бір нәрсені
жүргізу, ұру, ... ... ... орнына қолданылатын жіңішке ағаш. 3. Жаңа
өсіп келе жатқан жас өркен; көшет. 4. ... ... ... - деп көрсетілген.
Алайда, шыбық сөзінің бұл семантикалық мағыналары ақын тіліндегі көк ... ... ... ашып бере ... ... ... ... дәл айтып беру қиындау. ... ... ... ... болады: 1. Көк шыбық – бұл қылыш (семсер). Осы орайда біз
ғалым Қ.Мұқаметхановтың зерттеуіндегі ... ... ... ... сұлтан» жырынан: «Орақтың ұлы Қарасай, // ... ... // Көк ... байланып, // Ғаскерінің Қарасай // Басы болып
жүрді енді», - деген үзінді келтіре ... «Осы ... ... «көк ...... ... сөз ... шығады. Олай деуімізге
тағы бір ... ... ... әдебиетінен табамыз. «Чура батыр хикаяте»
атты дастанда ... ... қызы ... ... әр ... өз ... ... үлестіргені баяндалады. Шора батырға бір алтын қобди ... ... ... ... ... ... қобдиды ашып та қарамай
тастай салады. Бірнеше күн соғысқа шықпай жатып алады. Шағали хан ... ... ... ... неге ... ... ... сұратады.
«Сарқани барып сұрағанда, Шора батыр айтты:
- Мен саған өкпелеп жатырмын, сен ... құр ... ... ал ... сауыт бердің, - деді.
Сонда қыз айтты:
- Қане, сол қобдиды ашып қарашы, - деді. Шора батыр ... ... ... «Көк ... ... ... деген қылыш бар екен. Шора ... ... ... риза ... әскерімен аттанып, көп жауды қырып ... ... ... ... ... ... әйгілі қиғыр қылыш – «Көк
шыбық» деп аталып, ерлік жырларында ежелден қолданылатын бейнелі сөз ... деп ... ... ... ... ... тілдік
деректер негізінде көк шыбық мықты (көк) ... ... ... ... ... «көк ... деп өткір, темірден жасалған (көк)
семсер (шпага) аталса ... ...... Скрестить шпаги – біреумен
семсерлесу» [6,1126]. Бұған, біріншіден, визуалды-бейнелі ассоциация негіз
болса, екіншіден, ... ... ... ... ... ... қару-жарақ атауларының (меч, сабля, шпага) «семсер» және «қылыш»
тұлғаларында келіп, бір ұғымды танытатындығы ... бола ... 2. ... деп ... та ... ... Ол ... өлең жолдарынан танылады:
«Орақтың ұлы Қарасай // Шалқасқаны ту астында жықтырып, // Көк шыбықты орта
белден бүктіріп, // Көк ... оғын ... // ... сауытын // Тері
тондай жырттырып…» (Әділ сұлтан), сондай-ақ, «Жас шыбықтан жай тарттың, ... ... оқ ... (Ер ... Көк ...... тура ... емес,
яғни денотат емес. Ол «садақ» мағынасына ... ... ... ... ... ... ... ол қарудың жасалған материалы атауға
уәж ... ... көк ... сөз ... ... ... микрокомпонент – «көкке» қатысты. Бұл арада «көк» сын ... ... түс ... және ... ... ... ... ауыспалы
мағынамен синонимдес. Себебі садақтың серпімділігі мен ... әлі ағаш ... боп ... ... жасалғаны мәлім.
Қараңыз: «... садақты тобылғы, үйеңкі т.б. ағаш шыбықтарынан доғаша ... ұшын ... ... ... [7,VII]. 3. ... ойымызша,
Махамбет тіліндегі көк шыбық – бұл жебе ... оғы). ... ... ретінде
жоғарыда көрсетілген Махамбет шумағын қайта келтіріп, салыстыра талдап,
мазмұнына үңіліп көрелік: «Адырнасын ала өгіздей ... // ... ... ... тең ... // ... қардай боратқан, // Көк ... ... ... // ... еді-ау Исатай!». Байқап отырғанымыздай,
шумақтың мазмұнына ... ... оғы, ... ... сөздермен мағыналық
байланыс бұл арада «көк шыбық» сөзінің мағынасы – «жебе» (садақтың оғы) деп
болжауға ... ... ... «көк» микрокомпонентінің коннотаттық
құрылымының түзілуіне «көк» түстің мифтік танымға сәйкес «ерекше тылсымдық
күш» деген мағынаның да әсері ... ... ... көк ... ... деген мағынасы «қандыауыз» сөзіне байланысты айшықтала түседі.
Қандыауыз сөзінің бірнеше мағынасы бар. ... бірі – ... ... ... ... кезенген // Қанды ауызға жолығар» (Ауыз әдебиеті);
«Қатынасы биік көлдерден // Қатар түзеп қу ұшар. // ... тез оқ ... // ... сыйлы жебе сайламай» (Шалкиіз); «Аударылмас қара
кемедей, // Қандыауызға сырлап салған жебедей» (Ер Шобан). Келтірілген өлең
жолдарының мазмұнына ... ... – бұл ... ... ... «Көк ... ... ауыздан жалатқан», - деп келген ... ... сөзі – ... ... ... танытса, «көк шыбық»
тіркесі – «жебе» мағынасында жұмсалуы мүмкін. Қалай болғанда да көк ... ... ... ... бірі ... анық. Оның аталмыш контекстердегі
көрініс табуы коннотаттық компонент мағынасына тең келеді.
Байқағанымыздай, коннотаттық компонент мағынасы көркем бейненің дамуы
барысында ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
контекст ерекше семантикалық өріс, ассоциативті ая туғыза келе, әр ... ... ... ғана ... ... ... ... құндылығын арттыруына себепкер болады.
Белгілі бір сөздің денотаттық мағынасын ... ... ... компонент мағынасы коннотаттық семалар негізінде жүзеге асады.
Денотаттық семалар объективті шындық дүниедегі заттар мен ... ... яғни ... ... ... ... бейнесін танытатын семалар болып танылса, коннотаттық ... ... ... болып келетін денотаттық семалардан туындай келе,
белгіленген затқа деген жаңа көзқарасты, өзге қатынасты ... ... ... ... Осы ... ... қағидасын
белгілеген М.Копыленко мен З.Попова еңбектерінде [8] жасалу ... ... ... екі түрі (Д1, Д2) және коннотаттық семаның үш ... К2, К3) ... ... осы ... ... беріле келе,
нақты мысалдар негізінде олардың Махамбет тіліндегі көрінісі қарастырылады.
Сондай-ақ «біріншілік номинация» және ... ... ... ... мен ... семалардың қамтылуы көрсетіледі.
Сонымен, коннотативті сөздің ішкі формасында берілген бейне денотаттан
алынып, сөйлеуші ... ... ... ... нақты, ықшам,
психологиялық жағынан әсерлі болуын ... ... ... ... ... ... мәнерлілігін, көркемділігін күшейту,
айтар ойдың ерекше әсерлігін, эстетикалық жағын арттыру, объективті шындық
дүниедегі затқа не ... ... ... ... ... ... бөлшегі болып табылады.
1.2 Коннотация – семантикалық деривацияның бір көрінісі. ... ... тең ... ... ... ... ... мазмұнына
ұшырау барысында жаңа мағынада, жаңа қызметте ... ... ... түсетіні белгілі. Сондықтан да, «өзгеріс ... ...... ... - ... болғандықтан процесс»
[9,20] деген қағиданы негізге ала ... ... ... ... ... ... асу процесін деривациялық процестің бір көрінісі
ретінде танимыз.
Деривация ... ... ... ... ... ... сөздерді біріктіру,
сөз тіркесі т.б. амалдар негізінде жүзеге асады деген бағытта ұғынылып
келсе, қазіргі ... кең ... ... ... ... ... туындау процесін білдіретін жалпылама термин ретінде немесе белгілі
бір бастапқы тілдік бірліктен кейінгі тілдік ... яғни кез ... ... ... болу ... ... атау ... ұғынылады.
Осыған орай тіл білімі ғылымында деривациялық поцестің фонетикалық,
грамматикалық және ... ... ... ... олар ... ... және ... типтері негізінде көрініс табады. «Тілдің
формалық деривациялық процесіне фонетикалық-грамматикалық құбылыстар, яғни
бастапқы таңбаның тек ... ... ... деривациялық процесіне
семантикалық құбылыстар» [9,21], яғни таңбаның іштей өзгеруі жатады.
Мазмұндық деривациялық процесс ... сөз ... ... ... ... және ... ... мазмұнына ілігеді. Бұл
тұрғыда ... ... ... да ... ... осы ... деривациялық процесс ... ... ... сөз ... іске асу ... ... және мәтінөзектік (текстоцентристік) бағытта болатынын
көрсете келе, оның зерттелуі де осы екі аспекті тұрғысынан жүргізілуі қажет
екеніне ... ... ... сөз ... ... танытып, аталмыш бағыттардың
жүзеге асу процесін көрсететін тілдік ... ... ... өлеңдерінің
деректерін негізге алуға болады. Себебі ақын тілінде әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Олардың
бірқатары жоғарыда көрсетілген мәтінөзектік (текстоцентристік) бағытты,
яғни жекелеген семалар өзгерісінің мәнмәтін (контекст) ... ... ... енді бірі ... ... бағытты танытады.
Сөзөзектік бағыт негізінде өзгеріске ұшыраған сөз мағынасының көрініс табуы
тілдік (интралингвистикалық) және тілдік емес ... ... ... ... ... ұзақ ... ... әрекетінің
нәтижесі болып табылатын тілдік бірліктер қазіргі тілімізде кездескенімен,
кеңею, тарылу, ауыспалы ... ... ... процесінің нәтижесінде,
өткен ғасырларда қолданылған мағынасынан өзге мәнді қамтитын дүниелер ... ... ... ... ... өлең ... қарындас,
ауыр, алаш, байтақ, сан, аға, ала ту, алқалау, қара орман, жетім ... ... ... ... ... ... ... деривация процесінің
нәтижесін танытатын дериваттардың қайнар көзі болып көне ескерткіштер ... ауыз ... мен ... тілі ... ... бір ... ... туындылары саналады. Жоғарыда көрсетілген сөздер бұл
күндері кездескенімен, қазіргі тілдік тұрғыдан уәжденбейді. ... ... ... мен З.Д.Попова жіктемесі бойынша ... ... сема ... ... ... ... болып табылады.
Екіншіден, олар тілдің даму барысын, сөз мағынасының ... ... ... ... ... ... мәдениетінен, салт-дәстүрінен көптеген
мағлұмат бере алатын ... ... ... ... ... ... ... және коннотаттық компонент арақатынасы.
«Астарлы ... (ой) – ... ... ... ... (айтылмаған) мағыналар ағыны. Астарлы мәтін – мәтінді талдап
түсіндіру нәтижесінде пайда ... ... ... өз ... ... тікелей берілген ой үрдісімен салыстырғанда жаңа ... ... [10], - деп ... ... ... ... мәтін
мәселесіне арналған еңбектерде кеңінен қарастырылып, ерекше орын алған
категориялардың бірі ретінде танылады.
Осыған ... ... ... И.Арнольд, А.Камчатнов,
А.Лурия, К.Долинин сияқты ғалымдар еңбектеріне шолу жасалынады.
Астарлы мәтін кез келген ... ... тән, ол ... ала ... ... ... Ақпараттың бұл түрі табиғаты жағынан
имплицитті болып келеді, яғни вербалды ... ... ... ... ... ол ... ... қалуы да мүмкін.
Аталған зерттеу еңбектері және белгілі бір көркем мәтінді талдау барысы
астарлы ... ... асу ... ... түрлі болып келетіндігін
байқатады. Бұл ... «Кез ... ... ... мәні ... ... бұзылуында жатыр» [11,60], - деп ... ... ойы ... ... ... ... айтылмаған ойлар, қалдырылып кеткен жолдар,
белгілі бір жағдайға деген айтылымның сай ... және тағы ... ... ... негіз бола алады. Сонымен қатар астарлы
мәтіннің жүзеге асу ... ... ... ... ... ... монологтың үзілуі, коммуниканттың тап осы кездегі
жағдайға маңыздырақ болып ... ... ... ... ... кетуі, жағдаяттық қайталаулар, белгілі бір айтылымның қайта-
қайта оралуы және тағы басқалары танылады.
Ал ... ... ... ... бір ... мәтін
ішіндегі коннотаттық компонент мағынасына тең келетін ... мен ... ... ... да астарлы ойдың өрбіп, ұласуына себепкер
бола алатынын аңғартады. Бұл тұрғыда Махамбеттің ... ... ... ... жұмбағы» атты өлеңі тарихи шындықты әр түрлі ... мен ... ... ... ... ... қолданысына орай жағымды немесе жағымсыз сема
танытатын көптеген образдар пайдаланады. Бұл өлең ... ... ... ... негізделген десе де болады. Мәнмәтіндегі ... ... ... аққу ... ... мен көп қағып дауылпазды
көл шайқаған, алты айшылық жер жайқаған, қанат қақпай дәмін татқан, ... ... ... ... құс ... ... икондық (бейнелі) сөз
тіркестері ... ... да ... ... ақынның көңіл-күйін, көзқарасын білдіре келе, тарихи шындықты
таныта алатын мейлінше терең ойды қамтиды. Диссертациялық жұмыста ... болу үшін ... ... ... ... да ... сол кездегі жалпы жағдай (тарихи, әлеуметтік-саяси жағдай)
ескеріле келе, «Шерниязға айтқан жұмбағы» атты ... ... ... ... бір ... жеке тезаурусына, қасиетіне, ой
бағытына, өмір тәжірибесіне қарай әр түрліше ұғынылады. Ал ... ... ... ... ... көмегі арқылы ажыратылады.
1.4 Көркем мәтіндегі коннотацияның пресуппозициялық мәні. Айтылған ойды
түсінуге мүмкіндік беретін аялық ... ... ... деген термин арқылы анықталады. Ауызша немесе жазбаша түрде
жүзеге асқан сөйлесім мазмұнын ... ... ... рөлінің орасан зор
екендігі, оның тілдік қарым-қатынас негізін құрайтындығы және ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығаратындығы ғалымдардың еңбектерінде атап көрсетілген
(Ахманова О., ... Е., ... В., ... Г., ... ... Р., Ерназарова З. т.б.).
Ауызша сөйлеу актісінде продуциент (автор) пен реципиенттің (оқырман)
түсінісуі пресуппозиция ... ... ... көру ... ... ым, ... бет ... т.б.), қабылдау қабілетімен толықтырылса,
коммуникацияның жазбаша формасында тілдік ақпаратты ... ... ... Ал ... ... ... – бұл ... білім деңгейіне,
тезаурусына, өмір тәжірибесіне тікелей тәуелді. ... ... ... дайындықтың (пресуппозицияның) болуын өзге халық тілі мен ұлттық
көркем сөз тілі қажет етеді. ... ... ... рухани және дүниелік
өмірін, елдік қасиетін, таным-түйсігін, салт-санасын, ... ... – оның ... Кез ... ұлт тілінің өзіне тән ерекшеліктері
болады. Ол халықтың рухани ... мен ... ... ... ... орай да ... пен ... өмір шындығы образдылықпен ұштасып,
шынайы түрде көрініс тапқан Махамбет ... ... ... ... ... ... эстетикалық жағынан дұрыс қабылдау, жан-тәнімен сезіну –
оқырманнан белгілі бір дәрежедегі дайындықты ... ... ... Бұған,
бір жағынан, туындылардың көнелігі себеп болады. Ақын өз өлеңдерін XIX
ғасырдың І жартысында өзімен ... ... ... ... ... өте келе, мәдениеттің, тарихтың, саясаттың өзгеруіне сай, сол кезде
түсінікті болған сөздердің, ... ... көбі ... ... ... ... көркем мәтіннің мазмұны мен оның коннотациялық
сипатының түсінікті ... ... мен ... пресуппозицияларының
сай келу-келмеуіне байланысты болады. Махамбет поэзиясы ... ... ... ұлттық-мәдени, тарихи мәні, образдарының мән-мағынасы толық
танылып ашылмауы – бұл қазіргі кездегі оқырман пресуппозициясы мен ... сай ... ... ... Ал ... ... ... мен таным тереңдігі, онымен тамырлас
шығармашылық сипаты) жоғары деңгейде ... біз ақын ... оқи ... ... қатар оның арабша, орысша, ... ... ... терең білгені, «Қырымның қырық батырын» және өзіне дейінгі
жыраулар шешендігі мен халық ... ... де оның ... ... ... жайттар.
Махамбет шығармаларындағы көркем сөздің пресуппозициясы мен тарихи
коннотациясын түсіну – экстралингвистикалық жағдаят, адамның жеке ... ... ... ... ... ... ... пікірімізді
дәлелдей түсу үшін жұмыста Махамбеттің: «Мұсылманшылық кімде жоқ, // Тілде
бар да, ... ... ... қарсы келгенде, // Ер дініне берік болсын!»
– деген өлең жолдары талданады.
Жұмыстың екінші тарауы «Махамбет ... ... ... ... ... ... ... мәдени-тарихи өмірімен тығыз
байланыста көрініс тауып, тілді қолданушылардың «ұжымдық есін», «мәдениет
ескерткішін», «ұлт ... ... ... ... да ... тілдік
бейнесін қалыптастырудағы әр ұлттың өзіне ғана тән таным, ассоциативті-
образды ойлау ерекшеліктерін айшықтауға ... ... ... ... Бұл ... ... ... үстеме мағына мазмұнына сәйкес
сипаттауыштық, символдық, бейнелеуіштік қызметте ... ... ... құс, киім, түр-түс т.б. атаулары мен фразеологиялық сөз орамдары
ұлттық-мәдени коннотация мазмұнын танытатын ... ... ... ... ... тіліндегі коннотацияның түрлері. 2.1.1 Топонимдер мен
антропонимдердің коннотациясы. Өткен заман ... ... ... ... мен кісі ... әрбір халықтың болмысы мен мәдениеті, тарихы мен
қоғамдық өмірі жөнінен аса құнды мағлұмат ... көне ... көзі ... Кез ... ... ... ... бір жағырафиялық
кеңістікте көрініс тауып, оның тілінде таңбаланады. Сондықтан ономастикалық
лексика өзінің номинативті функциясымен қатар оған тән ... ... ... ... де ... Ономастикалық лексиканың
дәстүрлі атауыштық қызметінен белгілі бір объект және осы ... ... ... ... ... ... өн бойындағы
экстралингвистикалық ақпараттың ... ... ... ... ... асыра отыра, топонимдер мен антропонимдер
аталмыш объект жөнінде бүкіл ақпаратты қамтиды. Ал ... сол ... адам ... ... ... ... ... – бұл ономастикалық лексиканың тарихи оқиғалар мен
аса танымал жағдаймен байланысты ... ... ... ... жеке-дара тұрып белгілі бір ... ... ... бір ... ... ... ... байланысқан топтық атаулар
да өзіндік бір ақпаратқа ие. Осындай топонимдік, ... ... ... бір ... ... ... ... Нарын, Бекетай құмы, Жасқұс,
Сағыз, Жайық, Қиғаш, Жәңгір хан Исатай, Баймағанбет сұлтан т.б. ... ... ... шығармашылығы, 1836-1837 жылдардағы ұлт-
азаттық ... ... ... ... өлең ... ... ... көтерілісі кезінде қиян-кескі шайқастар майданы
болған жер-су атаулары мен замандас адамдар аттары, ... ... ... ... орын ... ...... құмында дүниеге келіп, Қиғаш, Тептер, Жайық
өзендерінің жағалауындағы сай-салалы, шұрайлы мекенде өсіп-өрбіген Махамбет
үшін ... ... ... ... Қиғаш т.б. – нақты жер атаулары емес, ішкі
дүниесінде өшпес орын тепкен ең қадірлі, ең қастерлі ассоциациялық ұғымдар.
Бұлар ақын ... ... жер, ... ... ... ... ... ұғымын беретін сөз-символдар.
Ақынның «Айналайын Ақ Жайық» деуінің өзі-ақ оның жерге, елге ... ... ... ... Бұл ... ақ ... сөздігі көрсеткен: «ағу қимылын білдіретін етістік (ағыны
қатты су)» және ... ... «Ақ – кең, ... ... Ақ ... ... атауын о баста «ені кең, жайылып жатқан өзен» деп
жобалауға болады» деген пікірлерін қостай келе, сонымен қатар оның ... ... ... ... ... ... де ... Ал Махамбеттің: «Ауыр әскер қол ертіп, // Жасқұсқа барып кіргенде», ... ... өлең ... ... ... ... Жәңгір ханды, «ағаш
үйді» ... хан ... ... пен ... ... «Көзінен тізіп жіберді-ау // Орынбор деген қалаға-ай!», -
дегендегі Орынбор қаласының атауы орыс ... ... ... ... ... ... ... үшін өз тұрмыс тіршілігінен тыс,
рухани өміріне жат ... ... ... ... ... ... ... әр кезде де ақын өлеңдерінің өзіне
дейінгі жыраулардың көптеген образдарымен, ... ... ... ұштасып
жатуын «өзіне дейін поэтикалық дәстүрді ... ... ... ... танытып, «… тегінде дәстүрлі жалғастық, ауысу, мұралану
дегендердің өзі осы «қайталаулардан» көрінбек [13,174] ... ... ... ... ... тілдің қажетіне жарату – бұл байырғы лексикалық
байлықты сарқа ... реңк ... ... ... ... ... дей тұрғанымен, бұны біз жаңа жағдайға, тариххи шындыққа байланысты
өзге мазмұнды, өзіндік бір ... ... ... ... ... деп ... ... Махамбет бірде: «Кет-Бұғадай билерден //
Ақыл сұрар күн қайда?» – деп келетін ... ... ... ... ... – XIII ... ғұмыр кешкен тарихи адам, атақты
би. «Көне түркі тілінде «Кед» (кет, келі, кез) – ... ... ... ... ... бүке – ... күшті адам, бөгу – ... ... ... ... ... Академик Р.Сыздықова «Сөздер сөйлейді» атты ... ... ... келтіре отыра, бұндай сөзқолданыс
Доспамбет жырау тілінен ... ... ... Біздің ойымызша,
Доспамбет жырау мен Махамбет ақын өлең ... бұл ... ... ... ... жағынан үндесіп жатыр. Ал осы қолданысқа салынған ой мен мән
әр басқа. XV ғасырда ... ... ... ... ... ... ... күн қайда!» деп жырлауында өзіндік бір себеп бар ... ... ... ... үш ... ... ... аузына алуына таза тілдік
факторлармен қатар, тарихи-әлеуметтік жағдай, объективті шындық итермелеген
болу керек. Ақын тілінде Кет-Бұға – бұл ... ... ... ... Ол ... «Кет-Бұғадай билер» деп келген теңеуімен ол ... ... хан ... өмір ... ... ... ... жақсы
білуімен, дана сөздерімен, әділділігімен бүкіл байтақ елге ... ... ... ... ... ... ... «Кет-Бұғадай
билерден // Ақыл сұрар күн қайда?» деп ақын, біріншіден, өз ... ... ... берген, төреші болған, ел бірлігін көксеген би-
шешендер ... ... ... ... ... ... ... көрсеткені болса, екіншіден, тек жеке бас қамын ойлайтын, алдау-
арбаумен күнін көретін, өз заманының ... ... ... түсінеміз. Яғни, Махамбет тілінде бұл жай қайталау емес, өзіндік ... ... ... ... ... ... образды тіркес.
Жалпы топонимдер мен антропонимдер, біріншіден, белгілі бір объектінің
мазмұнын (жер бедері, ... ... ... ... жағдай, халықтың
дүниетанымы, тұрмыс-тіршілігі, қалыптасу кезеңі, қабаты т.б.) ашуға бейім,
мүмкіндігі мол ... ... ... ... олар өзінің
сипаттауыштық, ... ... ... ... ... ... ... тілінде танымдық тұрғыдан маңызды мағына ... ... ... ... ... ... ... ең көне әрі
көлемді қабатының бірі болып жануарлар ... ... ... мен ... ... Бұл – ... ғасырлар бойы халықтың күнделікті
тұрмыс тіршілігімен (жыртқыш аңдармен күресу, аң аулау, ... ... ... ... ... киім тігу, сүйегінен құрал-жабдықтар жасау,
көлік ретінде пайдалану т.б.) тығыз байланыста ... ... ... ... қалыптасуына мейлінше әсер ... ... орай ... ... атауының негізінде жасалған
теңеулер, метафоралық сипаттамалар, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер көптеп
кездеседі. Олардың пайда болуы о ... ... аңға ... ... ... ... ... әртүрлі зоосипаттамалар негізінде
адамның ... ... ... ... ... қасиеттері
айшықталады. Бұл кез келген ұлт тіліне тән құбылыс дей келе, оның әр тілде
өз ұлт ... ... ... ... ... асатынын да
ескереміз. Яғни, белгілі бір ... екі ... ұлт ... әр ... ... өзіне ғана тән ассоциативті образдар негізінде
көрініс ... ... ... ... бір ойды ... ... түрде жеткізу мақсатымен көркем ... ... де ... Олар ... бір тіркес құрамында астарлы ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз мағына мазмұнын құрайды.
Осымен байланысты суреткер санасында кейбір ... ... ... ... ... ... ... адамның орнына немесе
белгілі бір құбылысты сипаттау мақсатында жануарлар атауларының ұшырасуы,
яғни олардың ... ... ... ... ... ... т.б. ерекшеліктеріне байланысты метафоралық ауыс қолданылуы
белгілі бір образ жасау, модальділік көзқарасын білдіру, ... ... ... ... ұтымды да шебер пайдаланылған. Ақынның
адам мінезіне, сыртқы келбетіне, іс-әрекетіне, түрлі қасиетіне ... аң ... ... ... ... образдылық,
бағалауыштық, эмоционалдық, экспрессивтік мағына ... ... ... шандозым! // Құландай ащы дауыстым!» - деп келетін
өлең жолынан «керіскі» сөзін кездестіреміз. 1962 жылы шыққан ... ... ... ...... – негізі – керу.
Тартысуға, керісуге байланысты «төзімділік» ұғымында. Шандозым – кербездің
синонимі», - ... ... ... Бұл ... ... өлеңіндегі
«керіскендей» сөзінің текстологиялық анықтамасына негіз болған – кер, керіс
етістіктерінің қазіргі тіліміздегі мағынасы. Немесе, 2004 жылы жарық ... ... ...... етіп басылған сырмақ, қалпақ
сияқты сәнді киім, бұйым тігуге ... ақ ... ...... ... - деп ... [14,515].
Бірақ бұл жерде, біздің ойымызша, «керіскідей шандозым» дегенді басқа
мағыналық негізде түсіндіру қажет. Оны бұл ... ... ... тарихи-
салыстырмалы зерттеу барысы байқатады. Бұл сөзді біз Н.И.Ильминский
нұсқасындағы (1860 ж.) ... ... – Баян ... ... да ... ... керіп атты, // Қозыке керіскедей болып ... ... ... ... ... ... ... керіліп, // Жатыр жерде созылып», - деп келетін жолдар ... - ... ... ... яғни носорог деп Л.З.Будаговтың
сөздігінде ... ... ... - ... ... ... Исатайды
керіскідей деп тұрғаны – оның бейне-бітімін, сыртқы ... ... ... ... айбатын, айбындылығы мен күшін образды түрде
бергені.
Жұмыста осыған ... ... ... ... ... тарлан, нар,
тағы, тарпаң, жылқы (арғымақ, жүйрік ат, тұлпар, көк ... ... ... қара шұбар жылан, айыр құйрық шаян, төбет деген сияқты сөздердің
Махамбет ... ... ... ... жағымды және жағымсыз
семалары ... Құс ... ... ... ... өзін ... ... бейнелерін аспан перзенті – құс атауларына балап көркем
суреттеу – Махамбет поэзиясында кеңінен орын ... ... ... ... ... құс атаулары адам бойынан табылар әр түрлі қасиеттерді
бейнелеу үшін, кейде басынан ... ... ... ... ... ... ... айналған сөздер болып табылады.
Мысалы: «Мен – қарақұстан туған қалықпан, // Сөйлер сөзге жалықпан», ... ... ... // Бір ... ... «Аспанда ұшқан
ақсұңқар, //Қолымда тұйғын, лашын», «Ау, қызғыш құс, ... құс, // ... ... бос» ... өз ... ... түсінікті болу үшін, суреттеп
отырған бейнені немесе оқиғаны оқушыларының көз ... ... ... ... ... айтпақ ойын әр алуан ... ... ... ... ... шебер өрбітеді. Мысалы, мақсаттары
орындалмай, жолдастары оққа ... ... жау ... қаза болған күн
Махамбет өлеңінде: «Аса шапқан құлаша ат // Зымырандай болған күн. ... ... // ... ... соққан күн», - деген сияқты образды
тіркестер негізінде көрініс табады. Осы өлең ... атты ... ... ... ... – суға ... ... бірі. Ұлттық танымы мен көркем әлемі
бір тұтасқан ақын Е.Раушановтың көрсетуі ... оның ... 87 ... және әр елде ол ... аталады. Мысалы, балқар, қарашай
тілінде «балыкчы чымчык» делінсе, башқұрттарда ол ... ... ... белгілі. Сонау ескі замандардан бері қарай сан елдің әдебиетінде
әдеміліктің символы ретінде жырланып келе ... бұл құс ... ... ағаш бұтағына періште іліп қойған лағыл-гауһарға теңелсе,
көне Қытайда оның көгілдір қауырсындарын император сарайының ханшалары ... ... Ал орта ... ... үйді ... қауіп-
қатерден, тіл-көзден сақтау үшін» зымыранды ... ... ... ... болған [15].
Сондай-ақ халық танымында зымыран ерекше шапшаңдылығымен де ... шалт ... суға ... зулап, судың үстінгі қабатында жүзіп ... ... қас ... ... іле ... осы ... ... деп
аталуына да негіз болса керек: зымыран – зымырау.
Махамбет тілінде де ... ... аса ... ... алынғаны аңғарылады. Жоғарыда көрсетілген өлең жолындағы «Аса
шапқан құлаша ат» ... ... ... ... ақын ... ... сомдай
келе, оның тез, зымырап өткен қысқа өмірін зымыран құсы арқылы ... ... ... ... ... ...... қазақша баламасы. Сонда зымыран (құс)
және зымыран (ракета) коннотацияларының уәжі бір. Ол – «жылдамдық» семасы.
Диссертациялық жұмыста ... ... ... лашын, қарақұс,
қалықпан, ақсұңқар, құмай, қыран, бүркіт, қызғыш құс, аққу, ... ... да ... ... ... ... ... мағыналары
көрсетіледі.
2.1.4 Түр-түс атауларының коннотациясы. Махамбет өлеңдерінде қолданыс
аясы тұрғысынан тек номинативтік және көркемдегіш-сипаттауыш қызметтерімен
шектелмей, өзіндік ... ... ... ... ие болуымен ерекше көзге
түсетін лексика-семантикалық топтар қатарына түр-түс атаулары да жатады.
Тілдегі түр-түс атаулары белгілі бір ... ... ... ғана
білдірмей, сонымен қатар белгілі бір этностың ұзақ ... оның ... ... ... ... ұлттық психологиясы, салт-сана,
әдет-ғұрпы туралы да мол мағлұмат бере ... ... ... ... Бұл түр-түс атауларының әр түрлі аспектіде (лингвистикалық,
психологиялық, ... ... ... ... ... ... түр-түс атауларының табиғаты халықтың тұрмыс-
салтына, наным-сеніміне, ұлттық дүниетанымына, ... ... ... айшықталып, түстердің мәдени ассоциациясы көрініс ... ... ... З.Ахтамбердиева, Б.Өмірбеков,
Ш.Жарқынбекова, Н.Аитова, Ұ.Серікбаева, Ф.Ахметжанова, Қ.Қайырбаева т.б.).
Олардың кейбір үлгілерін Махамбет ... де ... ақ түс ... – ақ кіреуке, ақ алмас, ақ семсер т.б. ... ... ... жоғары», «болаттан жасалған»), ақша бет («сұлу», «көрікті»), ағыны
күшті ақ ... ... ... ... «жылдам», «шапшаң», «жүйрік»),
ақкөңіл, ақ жүрек («таза», «пәк», ... ... ... ... ақ
жұмыртқа («бала», «жасөспірім», «пәк»), ақсүйек ... ... ... «біртекті», «қоспасыз»); қара түс атауына қатысты – қара ... ... ... қара ... халық», «күшті», «мықты»),
қара саба, қара қазан ... ... ... ... ... қара ... ... «қоспасыз», «берік», «мықты», «өткір»), қара
бұлт («қою», «шоғырланған», ... ... ... қара бас ... ... қара су ... «сіңімсіз», «құнарсыз»), жау қарасы
(«сан», «мөлшер», «шама»); ала түс атауына қатысты – ала ту ... ... ... ту»), ... («соғысу», «шабуылдасу»), алалы жылқы, алаға-
ай («мықты», «күшті», «жүйрік»); көк түс ... ... – көк ... ... («сапасы өте жоғары», «суаруы қанық», «мықты», «өткір»), көк ... ... ...... ... ... «жеңімпаз»,
«киелі», «қасиетті»), көк шалғын («шөбі мол», «құнарлы»), көк («аспан»);
сары түс атауына қатысты – сары дала ... ... ... ... ... сары атан ... «ұзақ жолға
төзімді»), сары жебе («сары мыстан немесе жезден жасалған оқ»), сары ... бал, сары ... ... ... ... «молшылық»), сары бала
(«жас», «өскелең ұрпақ»); боз түс атауына қатысты – боз ... боз ... ... ... ... түс атауына қатысты – қоңыр қаз
(«қарапайым», «өзімен-өзі), ... ... ... тоңазытатын, қатты
тоңбағанмен, тітіркенетіндей күз желі ... жаз ... ... ... ... түс ... ... – қызыл гүл, қызыл көйлек («әдемі»),
қызыл сырлы жебе («ең тәуір», «өткір», ... ... ... изен
(«жақсы», «жаңа көктеп келе жатқан», «жас»).
2.1.5 Киім атауларының коннотациясы. Ақын тілінде жалпы киім ... ... ... көп кездеспейді. Бары – 8-9 атау. Атап айтқанда,
олар: «сары сусар бөрік, ... ... ... қынама бешпент, қаптама,
кіреуке, дулыға, көбе, жаға» және «Басына жібек байлаған // Арулар ... деп ... өлең ... ... ... Ақын ... шолу жасау барысы бұлардың ... ... ... ой ... ... ... қызметінде жұмсалғанын, енді бірі
бейнелеуіштік, символдық қызметте қолданылып, үстеме ... ... ... ... ... ... киім ... танытатын
жанама мағыналары қарастырылады.
2.1.6 Фразеологиялық коннотация. Халық ғасырлар бойы аз сөзбен көп ойды
жеткізетін нақты, көркем сөз ... ... ... ... ... ... күнделікті өміріне байланысты туындаған коннотациялық
сипаттағы фразеологиялық бірліктер халықтың ассоциативті-образды ойлауы
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... нышандар
болып есептеледі.
Махамбет өлеңдерінде мәнерлегіш-көркемдік бояуы басым фразеологиялық
сөз орамдары көптеп кездеседі: көз көрім жер, ... ... ат ... ант ішу, ата жау, ... екі елі, ер ... желдету,
маңдайынан күн өтіп, жауырынан жел өту, еңсесі түсу, ат үстінде күн көру,
тебінгі теріс тағыну, дініне берік ... ... ... ... ... көлдей шалқу, дем беру, алты құлаш ақ найза, ақылды алпыс жаққа
шаптыру және тағы басқалары. ... ақын ... ... таныту,
айтар ойын ерекше әсерлі етіп, белгілі бір бейне сомдау мақсатында ... ... ... ... сөз ... аса бір ... нәрсе – бұл фразеологияларда жауынгерлік стиль бояуы анық
байқалып ... ... ... ... ... ... ... «көк
семсер», «дулығалы бас», «орма мылтық», «кескекті ердің ... ... ... ... қиратып отын ету, туырлығын кесіп тоқым ету», «ұрандап
жауға тию», «қамалды ... ... ... ... және осы іспеттес тағы да
басқа тіркестер «жаумен ... ... сай ... ... күшті», «жеңімпаз», «өршіл рух» ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар жұмыста «ес едік»,
«шұнақ хан», «халыққа тентек атану», «Темірқазық жастану», «қу ... ... жел ... ... ... ... талданады.
2.2 Махамбет қолданысындағы көріктеу құралдарының ... ... ... айырықша коннотаттық компонент мағынасына
тең келетін сөздердің ... ... ... ... ... ... Олар
айтылмақ ойға сай көркем бейне сомдай келе, автордың ... ... ... мен сөз ... ... танытады.
Махамбет негізгі тақырыбына орай қару-жарақ, сауыт-сайман атауларын
кеңінен қолдана отыра, өз тындармандарына ... ... болу ... тұрмыстық, әлеуметтік ... ... ... ойын ... ... ... көркемдік қажетіне қарай
ұтымды пайдаланып отырған. Бұл мәдени ақпарат мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... ұлғайту (гипербола)
сияқты көріктеу құралдары мен амалдары негізінде ... ... ... дәл, экспрессивті, сомдамақ бейнесін көркем, айшықты болуын қамтамасыз
етеді.
Бұл жұмыста Махамбет туындыларында кеңінен ... ... ... және ... ... ... көріктеу құралдары ғана қарастырылады.
2.2.1 Эпитет – бұл белгілі бір заттың сын-сипатын ғана танытатын құрал
емес. Ол көркем мәтін ішінде, ... ... ... ... ... ... ... тудырушы және коммуникативті-прагматикалық қызметтерімен
де ерекшеленетін көркем мәтін компоненті болып табылады. Эпитеттер поэзия
тілінде көркем ... ... ... ... ... ... бір затқа немесе құбылысқа деген субъективті көзқарасын, идиостилін
танытатын көркем дүниелер болып есептеледі. Сондықтан да ... ... ... ... кеңінен қолданыс табады: егеулі найза,
қозы жауырын оқ, балдағы алтын құрыш болат, қарқыны ... көк ... ... орма ... ... ... шал ... толғамалы ақ мылтық,
көн садақ, қималы найза, ақ семсер, қанды көбе, ақ ... ... ... ... ... ... мұнар күн, жалған дүние, ана Еділ т.б. Бұлар
мәтін ішінде көркемдік қызмет ... ... әсем де ... ... ... үшін
қолданылады. Жұмыста «еңіреген ер», «алтын ер», «буыршын мұзға тайған күн»,
«бура атанға шөккен ... ... ... ... «қом сулар» деген
тіркестерге кеңінен назар аударылады.
2.2.2 Теңеу. Махамбет тіліндегі ... ... ... ...... Теңеу - интеллектуалды қызметтің ең бір көне түрі ретінде
таныла келе ... ... ... ... мәдениетімен,
адамдардың өмірлік тәжірибесімен астасып жататын лингвомәдени бірлік болып
табылады.
Махамбет шығармаларында кеңінен орын алған теңеулердің бір түрі - ... ауыз ... ... туындыларында жиі қолданылып, тұрақтанған
дәстүрлі поэтикалық теңеулер. Олар ақын поэзиясының ұлттық ... ... ... ... арта ... ... ... Мысалы: «Маңыраған қойдай шулайды», «Ақ бөкендей ойнайды»,
«Аш күзендей белін бүгілтіп», ... ... ... ... ... ... ... қайранға соғып», «Үдей соққан
дауылдай», «Мылтығын қардай боратып», «Оқ жаңбырдай жауған күн», ... ... күн» т.б. Бұл – ... ... ... дәстүр
жалғастығының, Махамбет поэзиясының ата-бабалар ... ... ... ... негізінде туындағандығының көрсеткіші.
Сонымен қатар, Махамбеттің өзіндік қолтаңбасын ... соны ... де аз ... ... ... ... есіл ер», «Еркек қойдай
бөлініп, // Қырқарланып өткен ер», «Жау бір ... ... ... ... // Қия бір ... ас ... «Құландай ащы дауыстым!»,
«Қырмызыдай ажарлым!», «Хиуадай базарлым», «Теңіздей терең ақылдым!», «Мен
келелі қара ... ... қара ... ... сары ... қоңыр үйректей» т.б.
Махамбет өлеңдерінің тақырыбына орай ақын тіліндегі «шамырқансам,
шатынап сынар ... ... ... көк ... ем», ... ... ... деп келетін метафоралы теңеулер іспеттес жануарға, өсімдікке, құсқа,
табиғат құбылысына баланып жасалған теңеулердің негізінде де қас ... ... үшін ... ... ... ... ... туған аруақты ер, //
Жауды көрсе, жапырар // Үдей ... ... ... ... ... шыдамай, // Хан баласы жылады-ай», «Бұрала біткен емендей // ... ... ... ... ... ... // ... алып ұрған
білегім», «Атқанын қардай боратқан, // Көк шыбығын қанды ауыздан жалатқан»
т.б..
2.2.3 Метафора. ... - ... ... ол – халықтың ақын, жырау
қаламымен (көмейімен) танытылған эстетикалық, философиялық, ... ... [16]. Ал ... ... сол дүниені көрсетуші
құралдардың бірі болып – метафора танылады.
Метафора – бұл екі ... ... ... ұқсатып салыстыру негізінде,
олардың белгі-қасиеттерінің ассоциациялануы нәтижесінде сөздің ауыспалы
мағынада ... ... ... ол сана мен ... ... ... дүние
туралы ойлаудың тілдік бейнеленуін көрсететін ерекше ... ... Оның мәні екі ... ... ... ... ... ғана
емес, соның негізінде дүниені, қоршаған ортаны танып-білуде. Метафора –
ойлау мен танымның, шығармашылық процестің, ұзақ ... ... ... Ол ... ... мағынада келіп, ойды дәл жеткізу, көркем ... ... ... тың ... ... ерекшелігіне орай поэзия тілінде
кеңінен орын алады. Махамбет поэзиясында сомдалған ... ... ... осы ... ... ... туындаған. Ақын белгілі бір құбылысты, аң-
құс, қару-жарақ ... ... ... ... балап бейнелеуі арқылы
жағымды немесе жағымсыз мағына таныту, айтпақ ойын ... ... ... өз тыңдармандарына түсінікті, жақын болу мақсатын көздеген.
Мысалы, Махамбет «Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзінде» өз ... ... ... ... // Қара балта едім, // Шабуымды ... ... ... тағы ... - ... ... ... таныта келе, өзін шарға
ұстаған қара балтаға балайды. Осы өлең ... шар сөзі ... ... ... ... ... бірақ қауызынан
ажырамаған басы; шұбырған көп із, шиыр», «кексе, ... ... ... ... ... қатар Батыс өңірінің жергілікті тілінде ол
«шарық, шарық қайрақ» мағынасында жұмсалады.
Бірқатар еңбектерде Махамбет өлеңіндегі шар сөзі осы ... ... ... ... ... ... ... келтірілген өлең
жолындағы «балта» сөзінің метафоралық мән-мағынасы ... ... ... ... ... ... ... ақынның
бейнесін де сипаттайды… Алдымен өзін ... ...... ... деуі ел бастауға, күреске, батыл қимылға тиісті дайындығы ... бел ... ... танытады. Ал «шабуын таппай кетілдім» деп ... сәті ... ... ... жете ... күші азайып, көңілі
басылғандай боп қалғанын аңғарта келіп, керекті жағдай ... әлде ... ... ... бар ... «қайраса, тағы жетілдім» деумен
айқын да әдемі етіп айтып береді» [17,54], - деп ... ақын ... ... ... қара балта – мықтылық, күштілік,
беріктік, қайсарлық семаларын таныта келе, жағымды бейне ... ... ... ... ... ... ем, // ... шауып
мұқалдым», - деп жырлайды. Бұл өлең жолындағы «шарға шабу» ... ... ... ... қарсы шығу», «жаугершілік» сияқты үстеме
мағыналары аңғарылады. Шар сөзінің бұрынғы кездегі қолданысы туралы ... ... ... шар сөзі жеке тұрып та бұрын «жанжал, дау»
мағынасында қолданылып келген: «Шарға салып ... // Бола ... ... - ... ... ... да табамыз. Тек жырларды тудырушылар
емес, қазақтың тіпті бертіндегі ақындары да шар сөзін өз мағынасында ... ... (XIX ғ.): ... ... ... // ... жері шар
болар». Дулаттан (XIX ғ.): «Адаспайтын даңғыл жол, // ... ... ... // ... ... із ... - деген өлең жолдарын оқимыз» [18,196], - деп
жазады. Демек, шар сөзінің беретін ... бірі – ... дау. ... шар – араб ... ... сөз ... керек. Ол шарр-ун // шер
тұлғасында ... ... «1) ашу, кек, ... ыза; 2) ... залал;
жауыздық, жамандық, қастық; 3) ауыс. уайым, қайғы-қасірет» ... ... ... ... Махамбет өзін жанжалға, жауыздыққа, жамандыққа қарсы шыққан
қылыштай қиғыр алмасққа балай келе, жағымды бейне ... ... ақын ... ... ... ... болады: «Түбін қазған мен – бәйтерек, // Толқуменен құлаймын»,
«Мен – тауда ойнаған қарт марал, ... ... таяр деп, // ... қиядан», «Ер қабыланын жөнелтіп, // Елсізде аңырап қалған шақ», ... қара ... // Келе ... ... //Қарсыласқан дұшпанға //
Найзағай менен жасылмын», «Мен ақсұңқардан туған құмаймын // Бір сұңқарға
жұбаймын», «Шамдансам, шалқамнан ... ... // ... шатынап
сынар болатпын» және тағы басқалары.
Қорытынды:
Коннотация – ... де ... ... Бұл, біріншіден, коннотацияның
әртүрлі ғылым саласының (лингвистика, ... ... ... т.б.) ... ... ... ... екіншіден,
лингвистика тұрғысынан алғанда оның нақты анықтамасының қалыптаспауы,
коннотация микрокомпоненттерінің құрамына ... ... ... ... ... зерттелуі лингвистика-стилистикалық шеңбермен шектелмей,
әлеуметтік-саяси, тарихи, этнографиялық, мәдени сипаттағы ақпаратпен ... ... ... ... ... ... экспрессивтілік және бағалауышты
семалардың семантикалық ерекшеліктері екі түрлі тұрғыдан, яғни денотация
және ... ... ... қажет (Трипольская Т.,
Шаховский В.И.) деген пікірді басшылыққа алып, шартты түрде ... ... ... ... ... аспектісі деңгейінде экспрессивтілік, эмоционалдылық және
бағалауышты сема бір-бірінен ... ... ... ... семаларды қамтыған сөздердің тағы бір ерекшелігі – бұл олардың ... ... ... эмоционалды және бағалауышты семалардың
коммуникацияға түсу барысында (ситуацияда, мәнмәтінде) және ... ... да ... жүйе тұрғысынан қарастырғанда) ... ... ең ... бейнелілік тән. Бұл тұрғыда ... ... тең ... ... ... және ... сема бір-бірінен бөлінбес, ұласып жатқан
кешенді ... ... ... ... сөздің ішкі формасында
берілген бейне ... ... ... да ... компонент
мағынасына тең келетін сөздің денотаты айқын аңғарылып, сол арқылы ... ... ... ... негізінен коммуникация (мәнмәтін,
ситуация) барысында жүзеге асады.
Коннотация сипаттауыштық, бейнелеуіштік, эстетикалық, коммуникативті-
прагматикалық т.б. қызметтерімен ... ... ... тарапынан
берілген ойдың барынша нақты, ықшам, психологиялық жағынан әсерлі болуын
қамтамасыз етеді. Осыған орай сөздің ... ... ... ойдың ерекше әсерлігін, эстетикалық жағын арттыру, объективті шындық
дүниедегі затқа не құбылысқа субъективті көзқарасын ... ... ... ... мазмұнын жамылған сөзқолданыстар, көркем
бейнелер Махамбет поэзиясында кеңінен көрініс табатыны анықталды. Олар ақын
тілінде ... ... сема (К1) ... ... ... образы) негізіндегі сөзқолданыстар, қаламгер қолтаңбасына тән
өзіндік сөз-символдар мен окказионалды бейнелер, ... ... ... метафоризацияланған атаулар т.б.), екіншілік коннотативті
сема (К2) (тіл жүйесінде орын ... ... ... орай ... ... байланысын жоғалтқан семалар мен денотаттық семаның дамуы
нәтижесінде емес, белгілі бір ... ... орын ... пайда болған коннотаттық семалар) және ... ... (К3) ... ... ... идиомалар) мағыналарын
танытатын тілдік бірліктер негізінде жүзеге асатыны нақты дәйектелді.
Махамбет тілінде әр түрлі семантикалық деривация процесінің ... ... ... ... ... ... ... семалардың
мәнмәтін негізінде жүзеге ... ... енді бірі ... және ... емес ... факторларға
байланысты өзгеріске ұшыраған сөз мағынасының көрінісін танытады.
Астарлы мәтін (подтекст) кез келген көркем шығарма аясынан ... ... ... айтылмақ оймен ұштасып жататыны белгілі. Бұл
тұрғыда Махамбет өлеңдеріндегі астарлы ойдың өрбіп, ұласуына ... ... ... ... ... тең ... ... мен сөз
тіркестерінің қолданылуы ұтымды да әсерлі болып келетіні айқын көрінеді.
Коммуниканттардың жете өзара ... ... ... ... қабылдауы
белгілі бір жағдайларға тәуелді болып келеді. Прагматикалық теория ... ... бірі – бұл ... мен ... ... мазмұнын
түсінуге қажетті белгілі бір ортақ білім қорының, ... ... ... белгілі бір дәрежедегі дайындықтың (пресуппозицияның) болуын өзге
халық тілі мен ұлттық ... сөз тілі ... ... ... ... ... зерттеу соны толық дәлелдейді.
Махамбет поэзиясында қолданыс тапқан коннотаттық компонент ... ... ... ... мәтін ішінде белгілі бір ... жүк ... қана ... ... бір ұлттың дүниетанымы мен
мәдениеті, тарихы мен қоғамдық өмірі, болмысы мен ... ... мол ... бере ... мәдени коннотациялар да болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы – ... ... 1991 – 216 ... А.В. К ... лексической коннотации // Вопросы
языкознания, 1978, № 1 – С.57-63.
3.Чудинов А.П. ... ... в ... // ... по семантике. Сб.ст. - Уфа, 1983 – С.108-114.
4.Перминов В.Я. Принцип причинности в философии и ... ... МУ, ... В.И. К ... ... // ... лексического
значения – Воронеж: ВУ, 1982 – 160 с.
6.Русско-казахский словарь – Алматы: Дайк-Пресс, 2005 – 1152 ... ... ... энциклопедиясы – Алматы, 2005 – 513 б.
8.Копыленко М.М., ... З.Д. ... по ... фразеологии – Воронеж:
ВУ, 1989 – 190 с.
9.Жалмаханов Ш.Ш. Түркі лексикасының семантикалық деривациясы ... ... мен ... ... ... ... ... … дисс., 10.02.06. – Алматы, 2003 – 371 б.
10.Тіл білімі сөздігі – Алматы: ... 1998 – 544 ... И.Г. ... и средства его ... // ... ... ... по ... и ... коммуникации –
Москва, 1975, ч.І.
12.Сыздықова Р. ... ... ... ...... 1993 – 320 ... Қ. XV-XIX ... қазақ поэзиясының тілі – Алматы:
Ғылым, 1976 – 270 ... ...... ... 2004 – 610 ... Е. ... деген бір құс бар // Жас қазақ, 2005, ... Р.С. ... әр ... ... оқысақ // Қазақ
әдебиеті, 1.08.2003.
17.Ахметов З. Өлең сөздің ...... ... 1973.
18.Сыздық Р. Сөздер сөйлейді – Алматы: Арыс, 2004 – 232 б.
19.Оңдасынов Н.Д. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік – ... ... І т. – 256 ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі тарихи лексиканың танымдық ... ... ... ... пен ... рухы және ... ... атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. ҚазҰУ хабаршысы.
Филология сериясы. № 6 (68). – Алматы, 2003 – 70-71бб.
2.Махамбет ... ... мен ... // ... тілі мен ...... 2003, № 12 – 79-81бб.
3. Махамбет ... ... ... // ... № 4 (12) – 127-132 бб.
4. Р.Сыздық және ... // ... ... ... мерейтойына арналған «Қазақтың ұлттық әдеби тілі: ... ... атты ... конференция материалдары. ҚазҰУ хабаршысы.
Филология сериясы. № 5 (77). – ... 2004 – 197-198 ... ... ... ... // ... Сыздық және қазақ тіл білімінің мәселелері» атты халықаралық ғылыми-
теориялық конференция ...... 2004 – 106-110 ... ... ... ... мәні // ҚР ҰҒА хабарлары.
Тіл, әдебиет сериясы. № 2 (150). – Алматы, 2005 – 73-79 ... ... және ... ... // ... 2005, № 4 (20) ... ... Махамбет қолданысындағы фразеологиялық коннотация // «Мемлекеттік
тіл саясаты: терминология, ... ... ... ... атты ... ... материалдары – Алматы, 2007 – 159-162 бб.
РЕЗЮМЕ
Хабиева Алмагуль Алтаевна
Коннотативные компоненты ... ... ... (на ... произведений Махамбета)
Исследование посвящено изучению лингвистической основы коннотации
лексических единиц в поэтике ... ... ... ... на обилие работ, посвященных
вопросам коннотации в ... ... ее ... вопросы
индивидуально-авторского развития семантического объема слова, ... ... ... ... ... ... В связи с ... ... ... к ... ... ... для поэтического творчества которого характерна экспрессивность
и ассоциативная многоплановость в ... ... ... ... ... ... ... специальных работ,
посвященных анализу произведений Махамбета, где ... ... ... ... потенциала слова, реализация его
коннотативных значений.
Цель исследования – на материале поэтических текстов ... ... ... и ... ... ... ... развития коннотативной семантики, ее ... ... ... ... ... и употребления.
Объект исследования. Лингвопоэтика Махамбета.
Предмет исследования. Трансформация семантики как средство создания
коннотаций, а ... ... ... с ... ... исследования. Лексика, содержащаяся в произведениях Махамбета,
в поэтическом наследии жырау и произведениях устного народного творчества,
в толковых, фразеологических, ... ... ... ... ... ... историко-лингвистических и историко-литературных
исследований (К.Омиралиев, Р.Сыздыкова, К.Мухаметханов, А.Нурмагамбетов,
Г.Анес, ... ... ... ... М.Кулкенов,
Р.Отарбаев, А.Сараев т.д.).
Методы и приемы исследования. В диссертации использованы описательный,
сравнительный, ... ... ... ... ... ... новизна исследования заключается в раскрытии уровней, целей и
путей реализации ... ... в ... ... ... ... ... семантика лексических единиц рассматривается в тесной
связи ... ... как язык и ... ... язык и ... и ... фон, лингвостилистика, лингвопоэтика,
психолингвистика, этнолингвистика. Проанализированы ... ... как ... ... ... ... особенности
культурной коннотации и своеобразие его отражения в ... ... ... ... ... установлена значимость коннотаций в создании
подтекста художественного ... ... ... выносимые на защиту:
- коннотация – многогранное, комплексное явление, охватывающее
морфологический, стилистический, лексико-семантический ... ... ... ... ... значения, реализуются в
определенном контексте и обладают большим коммуникативным потенциалом;
- глубоко национальная ... ... ... яркой
экспрессивностью, эмоциональной напряженностью и ... ... ... ... ... ... ... образные определения, отображающие особенности мировидения автора,
его поэтического мышления;
- языковые единицы, представляющие коннотативную художественную лексику
поэтического текста ... ... ... ... семемы К1
(мотивированная коннотативная семема), К2 (немотивированная коннотативная
семема) и К3 (изолированная коннотативная семема);
- ... ... ... ... ... ... животных, птиц, растений, одежды, цвета и т.д.),
наиболее активно участвующие в создании ... ... ... ... ... ... ... лексемы, выполняя
текстообразующую, стилистическую, эстетическую, прагматическую и ... ... ... и ... ... в ... ... коннотативных приращений в поэзии Махамбета
Утемисова лежат различные средства языковой системы, основными из ... ... ... ... ... ... ... метонимия,
гипербола. Они, выражая языковую картину мира, способствуют пониманию
авторских идей, основных ... ... и ... ... роль в
создании эстетически целостного художественного образа.
Теоретическая и практическая значимость ... ... ... ... ... в ... ... анализа
текста и в ... ... ... ... ... ... быть ... при разработке ... ... по ... анализу художественного ... ... ... при составлении
толковых словарей казахского языка, а также могут ... ... ... ... Утемисова.
SUMMARY
Khabiyeva Almagul Altayevna
Connotative components of semantic structure of historical vocabulary
(on the basis of Makhambet’s compositions)
The research is devoted to study ... efficacy of ... lexical units in poetry of ... ... of the research. In spite of great number of works, devoted
to the issues of connotation in different aspects of its ... ... of author's widening of the semantic capacity of the word, ... of its ... lines demands special study. In this ... is actual addressing to the poetical creations of Makhambet Utemisov,
for whom expressiveness and associative ... in ... ... ... meanings are typical. ... of the research is also
motivated by absence of special works, ... to the analysis of ... works, where the features of ... of ... of the word, realization of its connotative meanings ... aim of the ... ... of ... ... features of ... in Makhambet’s vocabulary, the ... and ways of the ... of the ... ... of the
lexical units in Makhambet’s works.
The object of research. Language of Makambet’s poetical works.
The subject of ... ... ... and ... as ... of creation of ... and also language units with national ... information.
Base of the research. The text of Makhambet’s works, ... of jurau and ... ... and literary investigations
(K.Omiraliev, R.Syzdykova, K.Mukhametkhanov, A.Nurmagambetov, G.Anes,
A.Haruzin, ... ... ... ... ... and etc.), explanatory, phraseological, etymological
dictionaries of the Kazakh ... and ways of the ... In ... ... ... semantic and ... component, psycho-
linguistic, ethno-linguistic analysis of the text were used.
The scientific novelty of the research lie in ... of ... and ways of ... of connotative semantic in poetry of
Makhambet Utemisov. At the same time connotative semantic of lexical ... in close ... with such aspects as language and ... language and culture, context and ... ... and style, ... and poetry, ... ethno-
linguistic. Means of creation of figurativeness as a result of ... are ... The features of cultural ... ... of its ... in the lyrics of the poet are studied. On ... of ... works defined the importance of connotations in
creation of ... theme of the work of ... thesis of the ... ... for ... ...... complex phenomenon covering morphological,
stylistic, lexical and semantic levels of language system. ... verbal meanings are ... in definite context and ... communicative potential;
- deeply national poetry of Makhambet is characterized with bright
expressiveness, emotional tension and ... ... may consider as ... signs of ... style of ... – the ... definitions, reflecting the features ... ... his poetical ... lexical units, ... connotative artistic vocabulary of the
poetical text of Makhambet Utemisov, carry ... sememes ... ... sememe), K2 ... ... ... K3 ... connotative sememe);
- connotative lexical units (toponymy, ... ... units, names of animals, birds, clothes, color ... the most active ... in creation of the ... of the text are the carriers of cultural information. Given
lexical elements, performing text-creation, ... ... and other ... passing ... and ... ... in the basis of ... of connotative augmentations in Makhambet
Utemisov’s poetry lay different means of language system, primary on
the lexical levels are ... epithet, ... ... They reflecting the lexical world picture, ... of ideas of the author, concept of the work and ... role in creation of the ... ... ... and ... ... of the research. The present
research put definite contribution into the theory of ... ... text analysis and into the study of the language of the work ... Results of the research can be used at working out of the ... and seminars on linguistic and stylistic analysis of the text,
stylistics, ... ... ... cultural studies, ... explanatory dictionaries of the Kazakh language, and also can ... as the basis of ... the ... of Makhambet Utemisov.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғ.екінші жартысынан 1930 жылға дейінгі аралықта орын алған өзгерістер және терминология мәселесі61 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы12 бет
Информатиканы оқытудың мақсатты жүйесі25 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Шетел тілі сабағында инновациялық педагогикалық технологияларды пайдаланудың теориялық негіздері16 бет
Өзін-өзі тану пәні мен өзге оқу пәндерінің инновациялық әдіс-тәсілдер арқылы өзара сабақтасып, ықпалдасуы7 бет
9 сынып химия пәні бойынша аймақтық компоненттердің мазмұнын анықтау16 бет
Delphi компоненттерінің анықтамалығын құру технологиясы16 бет
Delphi программасының базалық компоненттері7 бет
Delphi-дің компоненттер тақтасы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь