Функционалдық калькуляция есебі

МАЗМҰНЫ


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. Функционалдық калькуляция бойынша шығындар есебі жүйесінің
сипаттамасы және оның типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2. Өзіндік құнның функционалдық калькуляциялау негізінде сметалар жасау
тәртібі (АВС.әдісі) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
3. Өзіндік құнның функцоналдық калькуляция көзқарасының және дәстүрлі
көзқарастың арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... .14
4. Функционалдық калькуляция (АВС жүйесі) шеңберіндегі өнімнің өзіндік
құнынын калькуляциялаудың әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
5. Қызметтің (функциялардың) орталықтары, қызметтің факторлары ... ... ... ..24
6. Өзіндік құнды функционалдық калькуляциялаудың анализі ... ... ... ... ... ... ...30

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...................................................3
1. Функционалдық калькуляция бойынша шығындар есебі жүйесінің
сипаттамасы және оның ... ... ... функционалдық калькуляциялау негізінде сметалар жасау
тәртібі (АВС-әдісі)….…………………………….…………………………..…..8
3. Өзіндік құнның функцоналдық калькуляция көзқарасының және дәстүрлі
көзқарастың ... ... ... ... ... (АВС ... шеңберіндегі өнімнің өзіндік
құнынын калькуляциялаудың әдістемесі…….………………………………..20
5. Қызметтің (функциялардың) орталықтары, қызметтің факторлары…......…..24
6. ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР……………………..………..…………………36
КІРІСПЕ
Бұл курстық жұмысымның тақырыбы «Функциялар бойынша шығындар есебі
жүйесінің сипаттамасы және ... ... (АВС) ... ... ... ... әдістемесі» болғандықтан, мен бір емес
бірнеше әдебиеттерге сүйендім, өйткені ол әрине өте ауқымды тақырып. Себебі
АВС – жүйесі үстеме ... ... ... мен өнімдердің өзіндік құнын
есептеудің неғұрлым қатаң тәсілін болжайды. АВС – ... ... ... үшін пайдалы, өзіндік құн туралы ... ... деп ... «Қай ... ... болды? Экономикада АВС жүйесінің
мәні қандай? Оны қолдану тиімді ме, жоқ па? ... бұл ... ... ... ... ... дегендей сұрақтарға жауаптар
беру керек.
Біз білеміз қаржылық есептілік мүдделерінде өнімнің толық өндірістік
өзіндік ... ... ... шығындарды қосқанда) есептеу қажет. Бірақ
та қаржылық есептілік принциптер негізінде ... ... ... ... ... және шешім шығару әрдайым қабылдана бермейді.
Қаржылық ... ... ... ... ... ... нақты өнім ресурстардың нақты көрсеткіштері бола алмайды,
бірақ тауарлы материалдық құндылықтарды ... және ... ... ... ... табысты өлшеу үшін нақты мәліметтермен қамтамасыз
ете алмайды (калькуляцияның дәстүрлі жүйесі).
Өндірілген өнімдермен ... ... және ... ... ... ... дәстүрлі жүйесі нақты
өлшейді, бірақ та үстеме шығыстар (яғни тікелей дайын өнімге дейінгі қиын
бақыланатын шығыстар) ... ... ... ... ... барлық өнімге
таралады.
Жұмысымның бірінші және екінші пунктінде жалпы фунционалдық калькуляция
бойынша өнімнің өзіндік құны ... ... ... ... мен оның
қажеттілігі және өзіндік құнның функционалдық ... ... ... ... яғни ... аса ... аудардым. Үшінші,
төртінші және бесінші ... ... ... ... ... ... калькуляциялаудың әдістемелерін, есептеу жүйелерн
және функционалдық калькуляция көзқарасы мен дәстүрлі ... ... ... Ал ... ... ... өзіндік құнын анализбен ... ... ... ма және ол ... ... істей ма? - ... ... ... ... ... ... жүйесінің ағылшынша аббревиатурасы Activity Based Costing деп
аударылады, яғни ... ... ... ... ... «бизнес процесс
негізіндегі шығындар есебі».
Функциялары бойынша шығындар есебін экономистер Купер мен ... ... және АВС ... ... АВС – жүйе ... шығындарды өнімге
жатқызу мен өнімдердің өзіндік құнын есептеудің ... ... ... АВС – ... ... шешімдерін әзірлеу үшін пайдалы, өзіндік
құн ... ... ... ... деп ... ... функционалдық калькуляциясы - Activity-Based Costing
(ABC) – бұл осы функциялардың нақты тұтынылған өнімдерге негізделген ... үшін ... ... жеке ... ... ... соңғы өнімдерде жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... таңдағы компаниялар тауарлардың әр ... ... ... негізгі өндіріс жұмыскерлерінің еңбекақысына кеткен
шығындар анағұрлым үлесі көп ... ... ... бірігейлендірген
(совокупных) шығыстардың айтарлықтай бөлігін ... ... ... ... ... төмендейтін негізгі өндіріс жұмыскерлерінің
еңбекақысына ... ... ... ... ... ... өзін-өзі ақтауын тоқтатады, ... ... аса қиын ... ... ... пайдалануына кедергі болуын
тоқтатты.
1. Функционалдық калькуляция бойынша шығындар есебі жүйесінің
сипаттамасы және оның ... ... ... ... ... ... ... және
негізгі қорлар мен негізгі ... ... ... ... өндірістік шығындардан үстем болған ... ... ... дәстүрлі жүйесі бірнеше он жылдық бұрын пайда болған.
Үстеме шығыстар аса көп болған жоқ, сондықтан да ... ... ... емес ... ... ... ... бұрмалануы
маңызды емес болды. Өңделген мәліметтердің шығындары, ... ... ... ... сондықтан да үстеме шығыстарды айтарлықтай қиынырақ
әдістермен ... ... тең ... ... ... таңдағы компаниялар тауарлардың әр ... ... ... ... ... ... ... кеткен
шығындар анағұрлым үлесі көп үстеме шығындарға қарағанда бірігейлендірген
(совокупных) шығыстардың айтарлықтай ... ... ... да
қоймадағы сапасының үлесі төмендейтін негізгі өндіріс ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі ақтауын тоқтатады, әсіресе мәліметтерді
өңдеудің аса қиын ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 80-ші жылдары қарқынды ... ... аса ... және аса бағалы тапшы мәліметтер
негізіндегі дұрыс емес шешімдер қабылдаудың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... альтернативті бағасы өсті және есеп
шығыстарының қазіргі жүйесіне ену шығындары төмендеді, ... ... ... құны ... ... мәліметтерге сұраныс өсті.
Мәліметтерді өңдеуге байланысты шығындардың төмендеуі өткен ғасырдың 80-
ші ... ... және ... ... ... үшін ... ... жүйесін падалана бастауына әкеліп соқтырды. Жаңа
жүйелердің пайда болу ... ... ... ... серияларында
Купер мен Каплан (Cooper & Kaplan) олардың негізінде жатқан ... ... ... және ... ... жүйесі» (activity-based costing systems — АВС) атты терминін
ұсынды. Бұл статьялар бірінші рет 1988 жылы жарияланды [1, 112 б.].
Басқару ... ... ... ... ... ... ... бар: «қызмет түрлері бойынша
калькуляция», «кооперативтік (бірлескен) калькуляция» және т.б. ... ... ... ... ... атты сөз ... ... құнның функционалдық калькуляциясы - ... ... – бұл осы ... нақты тұтынылған өнімдерге негізделген әрбір
функция үшін шығындарға үлестірудің жеке ставкалары ... ... ... ... ... ... ... болатын
шығындарды жатқызу әдісі болып табылады.
Осыдан біз ... ... ... ... асырылатын айқын
процессті көруге болады, мысалы: ... ... ... ... ... бір ... өнім ... екіншісіне жабдықты қайта
жөндеу, тапсырыс берушілерге қызмет көрсетумен бойланысты әкімшілік немесе
маркетингтік ... және т.б. ... ... функцялар әрбір функция
үшін нақты кеткен ... ... ... тікелей еңбекақы және
үстеме шығындар) ... ... ... ... және ... ... Функция сөзінің синонимі болып табылатындар: бизнес-процесс,
ресурс, қызмет түрлері.
Функциялары бойынша ... ... ... Купер мен Каплан
(1988ж) әзірледі және АВС (aktiviti – based) атауын алған. АВС – ... ... ... ... мен ... ... құнын есептеудің
неғұрлым қатаң тәсілін болжайды. АВС – жүйесі, басқару шешімдерін ... ... ... құн ... ... қамтамасыз етеді деп
есептелінеді.
Көптеген компаниялардағы басқару ... ... ... үшін құрылған шығындар жүйесінің көмегімен әзірленеді. Ол өндіру
кезінде ... ... ... қорларын және ... ... ... дәл ... ... та үстеме шығындар
әдетте дайын өнімге бөлінеді [1, 115 б.].
Үстеме шығындарды өнімге бөлу ... ... ... ... жиі түрде, өнімдердің ... ... ... ... ... ... ресурстардың санын дәл ... ... ... ... (еңбек – сағаттар, машина –
сағаттар) пайдаланылады. Бұл – ... ... ... ... ... ... қуаты, өндірістік жабдықтарды пайдалану және
қызмет көрсету шығындары. Сонымен бірге, өндірудің нақты ... ... ... өндіру үшін қажет көптеген ресурстар бар. Бұл ... бір ... ... ... ... материалдар сатып алу,
жабдықтар орнату, өндірістік процесс ... ... ... ... ... т.б. жөніндегі шығындар. Негізінен, бұл шығындар ... ... ... әрбір атауы бойынша өндірістік шығындардың
құрамына кірмейді, алдымен үстеме шығындардың құрамына жиналады, ... ... ... ... ... ... өзіндік құнына енгізіледі.
Қазіргі уақытта компаниялар, ... ... ... ... ... үлесі жеткілікті түрде жоғары ... ... ... ... өндірістік шығындардың шамалы бөлігін
құрайтын өнімдердің көп ... ... Бұл ... ... калькуляциялауға жаңа тәсілдер әзірлеу қажеттілігін туғызады.
Шығындар ... ... ... ... ... компаниялардың басым көпшілігі нарықта өнімдердің аздаған
түрлерін ұсынған, жанама шығындар төмен болған және де олар ... ... ... ... ... да ... ... емес түрде бөлуден
туындаған өзіндік құнды бұрмалау шамалы ғана болды, ал ... ... ... талап етті. Бұл жанама шығындарды мақсатты шығындар
бойынша қолдануды ... ХХ ... ... нарықта тауарлардың кең
ассортименті сатылатын болды, ... ... ... ... ... түсуі, дұрыс емес шешімдер қабылдаудан ауыр
қателіктерге әкеліп ... ... ... ... ... ... ықтималдыққа айналды және неғұрлым қымбатқа түсті. Сондықтан да,
осындай қателіктерді ... және ... ... ... ... калькуляциялық жүйелерді әзірлеу қажеттілігі пайда болды [1, 124
б.].
Шешімдер қабылдауда релеванттық ... ... ... алу ... ... ... ... неге қажет екендігін түсіндіретін
төмендегідей үш негізгі себептер бар:
1) ... ... үшін ... жанама шығындар релеванттық болып
саналады;
2) басшылықтың назарын неғұрлым егжей-тегжейлі зерттеулер жүргізуді
талап ... ... ... ... ... ... ... қажет;
3) өндіру үшін өнімдер таңдау туралы шешім бір-бірінен тәуелсіз болып
саналмайды.
Экономикасы дамыған елдердегі ... ... ... ... ... есептелетін шығыстар типтері бойынша және күрделілік
деңгейі бойынша түрленуі мүмкін. Осындай жүйелер келесі түрде ... ... ... ... ... жүйесі;
2) шығындарды есептеудің дәстүрлі жүйелері;
3) өзіндік құнды функционалдық калькуляциялау жүйелері.
Өзіндік құнды ... ... ... ... шығындарға тікелей
шығындарды ғана есептейді, яғни олар жанама шығындардан пайдаға ... ... Бұл ... ... ... ресурстарға
жұмсалатын шығындар, оған деген сұранысқа пропорционал түрде ... ... ғана ... ... ... ... ... Осыдан
кейін, одан пайдаға қосылған үлес теріс ... ... ... ... ... көзделеді. Шешім қабылдау үшін ... ... ... ... ... ... кезеңінде орындалатын талдауға
енгізілуі тиіс. Олардың жанама ... ... және ... шығындар бойынша есептемейтіндігі, осындай ... ... ... да ... ... жүргізу кезіндегі
жанама шығындарды талдауға енгізу жөніндегі кез келген ұмтылыс қандай да
бір рұқсат етулерге ... ... ... үшін ... ... ... ... жалпы шығындардағы жанама шығындар шамалы бөлікті
құрағанда ғана ... ... [2, 11-12 ... ... ... ... калькуляциялау негізінде сметалар
жасау тәртібі (АВС-әдісі)
Шығындарды неғұрлым тиімді ... ... ... ... ... ... ... ұйым, сондай-ақ қызмет
түрлері негізінде сметалар жасауды (функционалдық сметаларды, АВВ) жүзеге
асырады. Функционалдық сметалардың негізгі ...... ... және ... ... өнімдерді өндіруді қамтамасыз ететін,
қызмет түрлерін орындау үшін қажет ресурстарды ғана жеткізуді талап ету.
Егер калькуляциялаудың функционалдық ... ... ... ... бойынша бөлсе, содан кейін, мақсатты шығындар (өнімдер,
қызмет көрсетулер немесе тапсырыс ... ... ... ... ... шығыстарды бөлу үшін шығындардың функционалдық факторларын
қолданатын ... ... ... кері ... ... ... сол ... қызметтің қажетті түрлері айқындалатын, содан кейін
сметалық кезеңге қажетті ... ... үшін ... ... ... нәтижелер бастапқы нүктелер болып саналады [2, 64 б.].
Функционалдық сметалар жасау процесіне келесі кезеңдер ... ... ... және жекелеген өнімдер мен ... ... ... ... бағалау;
2) қызметтердің ұйымдастыру түрлеріне сұранысты бағалау;
3) қызметтің ұйымдастыру түрлерін жүзеге асыру үшін қажет ... ... ... ... оған ... ... мақсатында
жеткізілуі тиіс санын бағалау;
5) олар ... ... ... ... ... түзетулер жасау бойынша іс-қимылдарды орындау.
Бірінші және екінші кезеңдер, сметаларды жасаудың дәстүрлі тәсілдерімен
теңдес. Жекелеген өнімдер мен ... ... ... ... сметаға
қаланған, өнімдер мен өткізу көлемі бойынша деректер, одан әрі ... ... ... ... өтеді.
Содан кейін калькуляциялаудың функционалдық сметасы кәдімгі сметалардың
шектерінен шығып кетеді. Бұл ... ... ... тапсырыстарды
орналастыру, тапсырыс берілген және комплектілеуші материалдарды алу,
өндіріс кестелерін ... және ... ... ... тапсырыстарды
өңдеу сияқты қызметтің көмекші (қосалқы) түрлерін қарастыруға қатысты [4,
85 б.].
АВС үлгісіндегі ... ... ... ... ... және ... ... көрсетуге, тапсырыс берушілерге және тұтынушыларға
қызмет көрсетуге қажет қызмет түрлерін жақсы ... ... ... ... үшін оларға қолданылатын шығындар факторының әрбірі бойынша сандық
баға алу қажет.
Үшінші кезең – шығындардың әрбір ... ... ... ... атап айтқанда, ресурстардың әрбір типі ... ... ... және ... ... бойынша ресурстарға деген ... ... ... ... ... ... Мысалы, егер
тапсырыс берушілерден келіп түскен тапсырыстардың саны ... ... ... және ... ... ... 30 ... кететін болса, онда
жұмыскерлер еңбегінің 2500 ... ... ... ... ... ... ... кезеңде айқындалған), қызметтің
әрбір түрі үшін жеткізу қажет жалпы ресурстарды бағалау мақсатында ... ... ... ... ... ... ресурсты жұмсау
динамикасына қатысты болады. Жеткізу, сұранысқа сәйкес дәл жеткізілетін
икемді ... ... ... ... саны ... ... ... тең болады [5, 93 б.].
Функционалдық калькуляция жүйесі негізінде өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау және ... ... егер ... ... ... 2500 ... ... ететін болса,
онда атап айтқанда оған тура сондай сағаттар саны көзделуі ... ... ... ретте тапсырыс берушілермен жұмыс секірісті түрде өзгеретін болады.
Айталық, ... ... ... жұмыс істейтін әрбір ... ... 1500 ... ... ... ... ... жағдайда тапсырыстарды
өңдеу үшін 1,67 қызметкер (2500/1500) қажет болады, ... та бұл ... ... ... ... тиіс, яғни ұйым екі қызметкер жалдауы керек.
Соңғы кезеңде, аталған кезеңде ... ... ... ... тиіс ... саны бойынша бағалау көрсеткіштері
салыстырылады. Егер бағаланатын ресурстар жеткізілімі ағымдағы ресурстардан
артып кететін ... ... ... процесі барысында, қосымша ресурстар сатып
алу үшін, ... ... ... алу ... болады. Және керісінше, егер
ресурстарға деген ағымдағы сұраныс болашақ сметаға салынған ... ... ... онда ... өнімдердің түрлері ... ... бөлу ... ... ... ... жоқ ... азайту шараларын іске асыруы тиіс [7, 56 б.].
Кестеде тапсырыс алу ... ... ... ... Онда ... ... ... матрица фороматында берілген,
онда негізгі қызмет түрлері – бағаларда, ал бастапқы ресурстар – жолдарда
атап ... Бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. функционалдық сметаның негізгі
сипаттамасы – оның үлкен ... ... ... ... мұнда сметада
қаланған қаражаттарды жұмсауға қатысты оның болашақтағы ... ... ... ... Бұл ... ... шығыстарды жоспарлау және бағалау үшін пайдалы болып саналады.
Алынатын ... ... ... сметасы:
|Қызмет |Импорт |Шұғыл |Арна-йы|Стандарт-|Стандартты|Шұғыл |Жал-пы|
|түрлері ... ... ... ... |
| |і |тар беру ... |өнім-дер |өнім-дерге|с |ндар |
| ... | | ... | |
| ... | | ... ... алу ... | |
| | | | | | ... | |
|Ресурстр| | | | | | | |
| | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | | ... ақы| | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... ... ... | |
|түрлері |кедендік|берушілер |тер |ы ... ... ... ... |саны |тапсы-рыс|тапсырыста|тар | ... |дың ... |тар саны |р саны ... | ... |ң) | | | | | ... | ... | | | | | ... ... жүйе ... ... ... көрейік.
Мысалы, қызметтің нормативтік деңгейі жағдайында өңдеу керек болатын
жылдық ... ...... ... 2800 ... ... құрамының еңбек ақысын анықтау кезінде, әрбір қызметкер
орта ... бір айда 50 ... ... бір ... 600 ... негізге аламыз.
Демек, барлық тапсырыстарды өңдеу үшін 4,67 қызметкер (2800 : ... ... және бұл ... ... ... ... – 3-кезеңде
анықталады. 4-кезеңде қажетсінілетін ресурс көлемі (4,67 қызметкер), алу
керек (аталған жағдайда – 5 ... ... ... [7, 58 ... ... ... ... ағымдағы ресурс (бөлімшедегі
қызметкерлердің саны) – 6 адам, олардың әрбірі ... үшін ... 25 ... ... яғни аталған ресурс бойынша бір жылдағы жалпы шығыстар – 1 ... ... ... ... ... басшылығы, аталған ресурсты
ақшалай түрде жылына 25 000 а.б. қысқартуға және бір ... ... ... ... өзге ... ... ауыстыруға немесе тіпті
болмағанда басы артық қызметкерді ... ... ... ... ... ... ... орындау кезіндегі төленетін еңбекақының іс
жүзіндегі деңгейі нормативтік белсенділік жағдайында 3 000 ... ... ... 600 ... ... ... ... деңгейі 2 800 тапсырыс ... ... ал ... ... тапсырыстардың нақты саны 2 500 бірлікті ... ... ... ... ... ... ... қызмет түрі үшін
бөлінген нақты ресурстар 125 000 а.б.
(25 000х5) құрады (қысқа мерзімді ... бұл ... ... ... ... істеу көрсеткіштері туралы есепте келесідей ақпараттар табыс
етілуі тиіс:
• Өңделген ... саны ... ... ... (2 500 ... 41,67 а.б. ... 104 175 а.б.
• Пайдаланылмаған сметалық ресурс (3000 – 2800) × 41,67= 8 334 ... ... ... ... (2800 – 2500) × 41,67= 12 ... 125 000 ... ... факторының ставкасы бір өңделген тапсырысқа 41,67 а.б.
тең және
125 000 а.б. сметалық шығыстарды қарастырылып отырған қызмет ... 000 ... ... ... бөлу ... ... Жоғарыда
тапсырылған ақпарат менеджерлердің назарын аударуға және 20 825 а.б. (8334
а.б. күтілетін резерв және 12 491 а.б. – ... ... ... болған) атап
көрсетілген ресурстың жеткізілімін азайтудың әлеуетті мүмкіндігі бар екенін
оларға көрсетуге мүмкіндік береді [5, 22-24 ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
Операциялар негізінде сметалар жасау үшін жоспарланып отырған жылдағы
дайындық операциялары бойынша бюджет ... ... ... ... екі ауысымда жүргізіледі, бір ... 250 ... күні ... ... ... ... төрт ... станокта
өңдеумен айналысатын елу жұмысшы жұмыс жасайды.
Үстелдердің жаңа партияларын ... ... ... ... ... ... ... үшін әрбір жұмысшыға 30 минут талап
етіледі. Ламинадтау учаскесінің бір ауысымында ... ... 25 ... ал ... ... жұмысшы бір ауысымда 2 ... ... ... ... ... бір сағат ламинадтауға – 25
а.б. және бір ... ... – 30 а.б. ... ... ... ... станоктарында жұмыс жасаған сағаттарға есептеледі.
Цех менеджерінің еңбегін сағатпен бағалау (жанама шығындар) 60 ... ... ... 10 ... ... ... ... 1
сағат талап етіледі.
Бұл ақпарат дайындық ... ... ... ... ... береді. Үстөлдер жасау көлемі (50 мың дана) туралы ... 1 және 2 ... ... ... отырып, 200Х жылға өндірісті
дайындауға жұмсалатын ... ... ... санын анықтауға
болады.
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... ... |50 000 |50 000 ... ... бірлік | | ... ... |2 ... ... | | ... ... саны (1/2)|2 000 |25 000 ... Бір партияны |0,5 |0,5 ... ... ... | | ... Жинақтауға кететін |1 000 |12 500 ... ... саны (3×4) | | ... ақпаратты 4-тармақтағы әрбір жұмысшының еңбекақысын сағат бойынша
бағалаумен ... ... 200Х ... ... даярлауға жұмсалатын
жоспарланған шығынды аламыз.
|Дайындық операциялары үшін ламинадтау |25 000 ... ... ... 25 | ... × 1000 ... | ... ... үшін токарлардың |375 000 ... 30 а.б.х 12500 | ... |400 000 ... 000 а.б. сомасы «Өндіріске қызмет көрсетуге жұмсалатын ... ... ... ... ... сондай-ақ өз
кезегінде компанияның өзгермелі жалпыөндірістік шығыстарының ... ... ... жұмсалатын жалпы шығындарға
тексерулер ... ... ... ... ... он ... дайындық операцияларының бір сағаты тексеруге
кетеді, бір сағат тексеру 60 а.б. ... 200Х жылы 50000 ... ... ... 13500 ... ... ... 1 мың
сағат+токарлық өңдеу учаскесінде 12500 сағат) [4, 124-126 ... ... ... ... ... ... және ... көзқарастың арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтар.
Басқару есебінде өнімдерді өндіру көлемімен ... ... ... ... ... негізінде қолданылатын өнімдердің үстеме
шығыстарын үлестірудің дәстүрлі жүйесі қолданылады, мысалы: негізгі өндіріс
жұмыскерлердің жұмыс істеу ... ... ... ... жұмыс
істеу сағаты (машина-сағат).Үлестіру базасының синонимдері ... ... ... ... ... ... негізі, шығындар
көрсеткіші, белсенділік деңгейі және т.б.
Көлемдік көрсеткіштер ... өнім ... ... ... ... ... ресурстардың көлемін нақты өлшеуге септігін
тигізеді (яғни айнымалы шығыстар үшін қолайлы). Бұл ... ... ... ... ... ... ... (кесімді), айнымалы
электр қуатын және басқа да ... ... ... ... қызмет
үшін қажетті кәсіпорындағы көптеген ресурстар бар, бірақ қысқа ... ... ... тұрақты болып қалатын немесе өндіріс
көлеміне тікелей пропорционалды емес ... ... ... тікелей байланысты емес болады. Жекелей ... ... алу, ... ... ауыстыру, жабдықты жөндеу, өндірістік
процесстің графиктерін ... ... ... ... техникалық
бақылау және т.б. Осындай ресурстар типтеріне шығыстарды өндірілген өнімнің
көлемімен тікелей ... ... [2, 69-70 ... ... ... функция үшін өзінің жеткілікті түрде, нақты, өзіне тән
шығындар ... ... ... ... әсер ... ... ... (базируется). Сондықтан, АВС
жүйесі дәстүрлі калькуляцияда ... ... ... ... мен шығыстар (үлестіру базаларымен) факторлар арасындағы себеп-
салдар байланыстарын ... және ... ... ... ... ... ... оның ұқсастықтары
мен айырмашылықтарын салыстыру арқылы бақылап және терең түсіну үшін,
келесі ... ... - ... компаниясы ұқсас өндірістік процесстерді қолданумен байланысты бір
жабдықта І және Ұ ... ... ... ... ... бойынша
ажыратылады. І – ірі партиялармен өндірілетін ірі сериялы өнім, ал Ұ – ұсақ
сериялы өнім. Берілген ... ... ... және ... ... ... ... шығындар жайлы мәліметтер:
|Мәліметтер |І ...... ... ... 1 ... үшін машина-сағат |2 |2 | ... 1 ... үшін ... |4 |4 | ... ... жылдық көлемі, |1 000 |10 000 | ... | | | ... ... ... ... уақыты, |2 000 |20 000 |22 000 ... | | | ... ... өндіріс |4 000 |40 000 |44 000 ... ... ... | | | ... сағ. | | | ... Материалдардың сатып алу |80 |160 |240 ... | | | ... ... жабдықтардың мөлшері|40 |60 |100 ... ... ... функциялар бойынша үстеме |$ ... | ... ... байланысты қатынастар |110 000 ... ... ... ... ... |120 000 ... ... ... ... |210 000 ... ҮШ: |440 000 ... ... қолдана отырып, әрбір өнімге (бір бірлікке және жалпы
сомада) үстеме шығыстарды үлестіру:
1) Калькуляцияның дәстүрлі ... АВС ... Ең ... ... дәстүрлі жүйесі бойынша үстеме
шығыстарды үлестіреміз. ... болу ... бұл ... ... ... ... кеткен. Калькуляцияның дәстүрлі ... ... бір ... ... ғана бар ... ... да біз ... екінші кезеңге өте аламыз. Ол үшін ... ... ... ... үлестіру ставкасы, 1 |= 20 ... 000 ... ... $ | ... ... ... 1 |= 10 ... 000 ... ... $ | ... ставкаларды қолдана отырып, өнімдерге ... ......... ... Бір ... үстеме шығыстар,|40 |40 ... ... ... 2 ... ... 2 |
| ... немесе |маш/сағ. немесе |
| ... ... 4 ... бойынша 4 |
| ... ... ... ... ... ... |40 000 |400 000 ... |(1 000 ... × ... ... × ... ҮШ, $ |$40/бірл.) |$40/бірл.) ... |$440 000 ... ... ... ... пропорционалды өзгеретін, үлестіру
үшін арналған базалардың шектеулі көлемін қолдана ... ... ... ... ... ... уақыты немесе жабдықтың жұмыс уақыты)
өнімдерге үстеме шығыстардың үлестірілуін жүзеге ... ... ... ... шығыстарды немесе жабдықтың жұмыс уақытын
немесе негізгі өндіріс жұмыскерлерінің жұмыс ... ... ... ... І және Ұ өнімдеріне үлестірілді. Жабдықтың жұмыс
уақыты да ... ... ... ... ... да ... (пропорциядағы) әрбір өніммен ... ... ... бір ... ... шығыстар тепе-тең болады.
2) Енді АВС жүйесін қолданайық:
АВС жүйесінің анықтамасынан белгілі, бізге бұл ... ... ... ... ... әрбір функциямен (сатып алулар
мен жабдықты жөндеуді қоса алғандағы өндіріс көлемімен) байланысқан үстеме
шығыстарды үлестіру үшін арнайы ... ... ... ставкасы |Есептелуі ... ... ... |5 ... 000 |Шығындардың себеп-салар ... ҮШ ... ... ... көлемімен |
|$/маш./сағ. | ... ҮШ үшін ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... |
| | |тең ... ... $/ ... |2.50 ... | |
| |000 ... | ... ... бойынша|500 ($120 000/240 |Шығындардың себеп-салар ... ... $/1 ... ... |факторымен, ... ... алу | |алу ... ... ... | ... ... ... ... |
| | ... тең болады. ... ... ҮШ |2 100 ... ... ... |
|ставкасы, $/1 жөндеу|жөндеулер) |факторымен, ... ... |
| | ... функциясымен |
| | ... ҮШ үшін ... |
| | ... ... ... тең |
| | ... ... ... ......... ... ... көлемі |10 |10 ... ҮШ, ... ... бойынша 2 |($5/сағ. бойынша 2 |
| ... ... ... немесе |
| ... ... 4 ... ... 4 |
| ... ... ... Сатып алулар бойынша |40 |8 ... ... |(80 с.а. × ... ÷ |(160 с.а. × ... |
| |1 000 ... ... ... |
|3. Жөндеу бойынша ҮШ, |84 |12.60 ... |(40 ... × |(60 ... × $2 100/ |
| ... ÷ 1 000 ... ... |
| ... | ... ... кеткен |134 |30.60 ... ... ... | | ... ... |134 000 |306 000 ... үлестірілген |(1 000 бірл. × |(10 000 бірл. × ... ҮШ, ... ... |
| ... ... ... ... шығындардың максимум екі үлестірудің базаларын
қолданудың тендециясы бар бола тұрып, АВС ... ... ... шығындардың көптеген факторларын ... ... ... Содықтан да шығындардың факторлар ставкасы АВС ... ... ... болу себетерімен байланыстырақ болып келеді. Мысалда
дәстүрлі жүйе үлестірудің тек бір ғана ... ... ... ... ... негізгі өндіріс жұмыскерлерінің жұмыс уақытын) қолданған
уақытта, АВС ... ... үш ... ... ... ... немесе
негізгі өндіріс жұмыскерлерінің жұмыс уақытын, жөндеулер мөлшерін мен сатып
алуларға тапсырыс мөлшерін) қолданады. Жүйелердің әр ... ... ... ... ... ... үшін ... жазып көрсетеміз:
| ... жүйе |АВС ... ... ... (ұсақ сериялы), |40 |134 |
|$ | | ... ... (ір ... $ |40 |30,60 ... ... ... жүйесі бойынша ірі сериялы І өнімінің
өзіндік құны кіші сериялы К өнімінің ... ... тең ... Екі өнім ... ... үшін бір ... ... сағат көлемін талап етуі,
өзіндік бір себебі болып ... ... ... бір ... ... бір ... І ... сияқты бір бірлікке Ұ өнімі де бірдей, тепе-
тең үлестіріледі (сағаттар базасы бойынша).
Өнімнің өзіндік құнын бағалаудың екі ... ... ... дәстүрлі жүйе ұсақ сериялы Ұ өніміне қарағанда ірі сериялы І
өнімінің өзіндік құны көтеріледі. ... ... ірі ... ... ... ... барлық көлемінің есебіне) ... 10 ... ... ірі ... ... ... үшін ... сатып
алуда тек екеуі ғана ұсақ сериялы өндіріс (80 тапсырыс ... 160 ... ... ... ... ... материалдарды
сатып алулар шамадан асты, ал жабдықты өңдеу ұсақ ... (40 ... ... 60 ... ... келеді) қарағанда тек 1,5 есе ғана
жиірек жүргізіледі. Өндіріс көлемімен ... ... ... ... ... ... ... үстеме шығыстардың
біршама тұтынуындағы осы айырмашылықтарды ... ... ... ... ... құны ... ал ұсақ ... өндірістің
өзіндік құны керісінше төмендейді [1, 134 б.].
АВС жүйесі енгізілетін ресурстардың ... ... ... және оларға сәйкес әрбір өнімнің ... ... ... ... ұсақ ... өнімнің аса ... ... ... ... соңғысы енгізілетін ресурстардың
өндіріс көлемімен байланысты емес үлкен көлемін тұтынады. Ал ірі ... ... ... ғана ... болып келетін көрсеткіштердің
үлестіру базалары ... ... ... тым ... ... Бұл жағдайда ірі сериялы өнімдер «бөтен» шығындардың бөлігін
өзіне тартып ала отырып, ұсақ ... ... ... ... ... ... Компания ірі сериялы өнімдер есебінің арқасында ұсақ
сериялы өнімдердің өндірісін кеңейте ... ... ... ... емес ... ... ... жүйе және АВС жүйесі бойынша шығындар ... ... ... ... Бұл ... екі жүйе де шығындарды үлестірудің ... ... ... ... кетуге болады. Әсіресе есептің
дәстүрлі жүйесінің ... ... сол ... АВС жүйесі үстеме
шығыстарын бөлімшелерге емес, қызметтің (функциялардың) ... ... ... ... ... үстеме шығыстар үлестіріледі.
Әдетте үстеме шығыстар ... ... ... (осы ... ... ... ... АВС жүйелерінде шығындардың көптеген
орталықтары (топтастырулары) белгіленеді. Нәтижесінде дәстүрлі жүйесінің
жағдайында негізгі өндірістік бөлімшелерге барлық ... ... ... ету үшін ... қызмет көрсететін шығындарды қайта
үлестіру қажет. АВС жүйесі жағдайында да ... ... ... ... өнімдерге үлестірілетін қызметтің (функциялардың) түрлері
үшін шығындардың бөлек-бөлек топтастырулары ... Бұл ... ... ... ... үлестірілуінен құтылуға көмектеседі,
яғни ... ... ... ... ... және т.б.)
байланысудың қажеттілігінен құтылады [8, 46-48 б.].
а) Шығындар есебінің дәстүрлі жүйесі:
б) АВС жүйесі:
4.1-сурет. ... ... (а) және АВС ... (б) ... ... ... ... калькуляция (АВС жүйесі) шеңберіндегі өнімнің
өзіндік құнынын калькуляциялаудың әдістемесі
АВС – жүйесі шығындардың қызметпен байланысты ... ... ... түрлеріне сұраныс туғызатынын болжайды. Өнім мен қызмет
түрі арасындағы ... ... ... байланысты қызмет түрлерінің
шығындарын өнімге жатқызу жолымен белгіленеді. Яғни, бизнес ... ... ... қандай да бір түріне қажеттілікті туғызатын факторларды;
- қызмет түрлеріне жұмсалатын шығындарды;
- қызмет түрлерінің ... ... ... ... ... АВС – ... ... сатылар кіреді:
1) компаниядағы қызметтің негізгі түрлерін айқындау.
- өндірістік жабдықпен ... ... ... ... ... ... ... жұмысшылар еңбегімен байланысты, қызмет;
- қамтамасыз етудің алуан түрлері: тапсырыс, қабылдау, материалдардың орнын
ауыстыру, бөлімшелерге басшылық, өндірістік жоспарлау, орау және ... ... ... әрбір түрі үшін шығындар орталығын құру (топтастыру).
Мысалы, жабдықтардың барлық ... ... ... ... бір ... ... біріктіруге болады.
3) қызметтің әрбір түрі үшін шығындар көздерін (драйверлерін) айқындау.
Шығындар көздері – қызметтің нақты түріне ... ... ... ... ... немесе күш біріктіруді белгілеу үшін
пайдаланылатын термин:
- ... ... ... үшін ... ... ... өндірістік жоспарлау мен жабдықтарды жөндеу және дайындауға ... үшін ... ... ... ... ... бөлімінің қызметін қамтамасыз етуге жұмсалатын шығындар үшін
сатып алуға тапсырыстар саны;
- ... ... үшін ... ... саны;
4) осы қызмет түрлеріндегі өнімнің қажеттілігіне сәйкес қызмет
түрлерінің ... ... ... ... ... көрсеткіштері түрінде
шығындар көздерін пайдалана отырып, осы қызмет түріндегі өнім қажеттілігіне
сәйкес дайын өнімге ... ... ... ... ... қажет.
Қызметтің нақты түріне өнімнің қажеттілігі операциялардың санымен өлшенеді
[6, 54 б.].
Мысалы, жабдықтарды жөндеу ... ... ... 100 000 ... кезең ішінде 10 жөндеулер болды. Шығындарды үлестіру ... ... : 10 = 1 000 а.б. (1 ... ... ... ... ... үшін жабдықтарды жөндеуге
жұмсалатын шығындарды анықтау мақсатында, осы өнімді ... үшін ... ... ... бөлу ... яғни 1 000 ... бірлікке
көбейту қажет. Яғни, 20 бірліктегі партиядан 1 өнімге ... ... ... онда 1 000 : 20 = 50 ... жүйелерде анықталған өнімдердің өзіндік құнын салыстыру үшін
өндіру көлемімен байланысты емес қызмет түрлеріне ... ... ... мысалды қарастырып көреміз. Жабдықтар өзге өнімді өндіруге
ауыстырылған ... бұл ... ... ресурстар жабдықты жөндеу бойынша
операциялар санына қатысты ... (оны ... ... кейінгі осы
жабдықта өнім өндіру көлеміне қатысты емес).
Жабдықты қайта жөндеуге жұмсалатын ресурстар шығындары 120 000 ... ... екі ... – ұсақ ... өнім Ұ және ірі ... өнім ... ... ішіндегі өндіру төмендегіні құрайды:
- ұсақ сериялы өнім Ұ – 5 000 бірлік,
- ірі сериялы өнім І – 45 000 ... Ұ 500 ... ... өнім І 9 000 ... ... ... ... үшін талап етіледі:
Ұсақ сериялы өнім Ұ үшін = 5 000 : 500 = ... ... өнім І үшін = 45 000 : 9 000 = ... ... ... үшін ... 1 бірлігіне өндірістік жабдық жұмысының
машина – сағаттарының теңдей саны талап етіледі.
1. Өндірістік ... ... ... жүйесін пайдалана отырып
өнімнің өзіндік құнын анықтау:
Жабдықты дайындау бойынша шығындар өндірістік бөлімшелерге ... ... ... ... ... ... еңбек – сағаттарға,
машина – сағаттарға, өндірілген өнімдердің ... ... ... ... ... ... арасындағы жабдықты жөндеу бойынша
шығыстардың бөлінуін ... ... ... ... жөндеу |Өнімдердің 1 |
| |бірл. ... ... ... ... ... ... |
| | |% ... |жөндеу бойынша |
| | | ... ш.б. ... ш.б. ... |5 000 |10,0 |12 000 ... ... |45 000 |90,0 |108 000 ... |
| |50 000 |100,0 |120 000 | |
2. ... ... құнын АВС – жүйемен анықтау. Мұндай жағдайда,
шығындар осы шығындардағы өнімнің қажеттілігіне сәйкес өнімге ... ... ... ... арасындағы жабдықты жөндеу бойынша
шығыстардың бөлінуін есептеу:
| |Жөндеулер |Жөндеулердің |Жабдықтарды ... 1 |
| ... ... салмағы,|бойынша жалпы |бірлігіне |
| | |% ... ... ... | | ... ш.б. ... шығынтар, |
| | | | |ш.б. ... |10 |2/3 |80 000 ... ... |5 | |40 000 ... |
| |15 |1/3 |120 000 | ... ... бойынша шығыстардың бөлінген сомасын салыстыру АВС –
жүйесінің, өнімдердің әрбір түрін өндіру үшін ... ... ... ... ... ... мен Каплан, өндіру көлемімен байланысты емес қызмет көлемі елеулі
болған жағдайларда, өндірістік ... ... ... ... өзіндік
құн туралы бұрмаланған ақпарат береді деп дәлелдейді. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... және ірі сериялы
өнімдердің өзіндік құнын көтеріп көрсету үрдістеріне ие. І өнімнің ... Ұ ... ... ... ... аса ... ... салынған,
өндіріс шығындар есебінің дәстүрлі жүйесі өнімнің өндірісін ұлғайтуға ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Тәжірибеде бұл шешім компания үшін сәтсіздікке ұшыратуына әкеліп соқтыруы
мүмкін, өйткені І ... ... ... және ... ... ... жататын үстеме шығыстарды ұлғайту үшін І өнімнің орнына Ұ өнімінің
жабдығын іске қосылады.
Өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялау бойынша ... ... бір ... ... ... ... ... отырып,
ұсақ сериялы – Ұ өнімін және ірі сериялы – І өнімін ... ... ... ... өнім ... өнім |Барлығы |
| | |І | ... 1 ... ... |2 ... |2 ... | ... ... | | | ... 1 ... ... |4 ... |4 ... | ... | | | ... Жылдық өндіру |1 000 бірлік |20 000 бірлік |21 000 ... ... | | | ... ... ... |2 000 ... |20 000 сағат |22 000 сағат |
|жасау уақыты | | | ... ... ... | | ... ... |4 000 ... |40 000 ... |44 000 сағат |
|уақыты | | | ... ... ... |80 |160 |240 ... саны | | | ... ... саны |40 |60 |100 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... бар |110 000 ... ... ... қатысы бар |120 000 ... ... ... ... бар |210 000 ... |440 000 ... шығындары есебінің дәстүрлі әдісімен және АВС – ... ... ... ... ... шығындар сомасын анықтау.
Шешуі:
І. Өндіру көлемінің көрсеткіштерін пайдалана отырып, өндіру шығындары
есебінің дәстүрлі ... ... ... шығындарды бөлу.
Жауапкершілік орталықтары бойынша жанама шығындардың жалпы сомасы
440000 ш.б. құрайды.
1 машина – сағатқа жанама ... бөлу ... = ... =
20 ... өндірістік жұмысшылар еңбегінің 1 сағатына жанама шығындарды
бөлу мөлшерлемесі = 440000:44000 = 10ш.б.
1 бұйымға жұмсалатын шығындар:
Өнім М = 20 × 2 ... = 40 ш.б. ... 10 × 4 = 40 ... К = 20 × 2 ... = 40 ш.б. ... 10 × 4 = 40 ... бөлінген жиынтық шығындар:
Өнім М = 40 × 1 000 бірлік = 40 000 ... К = 40 ... ... = 400 000 ш.б.
ІІ. АВС – жүйесі шеңберіндегі жанама шығындарды бөлу
|Көрсеткіштер ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... |шығындар ... |
| | | ... ... түрлері бойынша |110 000 |120 000 |210 000 ... | | | ... ... |22 000 маш-сағат|240 сатып алу |100 жөндеулер ... ... |1 ... ... |1 жөндеуге 2100 |
|бірлігіне жұмсалған |5 ш.б. |500 ш.б. |ш.б. ... | | | ... М-ге ... |5 ш.б. × 2000 |500×80 ... × 40 ... ... = |= ... = |
| ... |= 40 000 ш.б. |= 84 000 ш.б. ... К-ге жатқызылған |5 ш.б.×20 000 |500×160 |2 100 × 60 ... ... = ... = ... = |
| ... ш.б. |= 80 000 ш.б. |= 126 000 ш.б. |
Өнімнің 1 бірлігіне шығындар:
М = (10 000 + 40 000 + 84 000) : 1 000 ... = 134 000 : 1 000 ... 134 ... = ... + 80 000 + 126 000) : 10 000 ... = 306 000 : 10 000 ... ш.б [6, 58-63 ... Қызметтің (функциялардың) орталықтары, қызметтің факторлары
Функционалдық жүйелерді әзірлеу. Берілген тақырыпты талқылай отырып,
біз функционалдық жүйені қарстырдық. Енді функционалдық ... 4 ... ... ... ... болады:
1) ұйымда өзіндік орны бар қызметтің негізгі түрлерін айқындау;
2) әрбір қызметтің түрлері үшін ... ... ... ... қызметтің негізгі әрбір түрі үшін шығыстар факторларын айқындау;
4) осы ... ... ... негізінде өнім түрлері бойынша қызмет
түрлеріне қатынасы бар шығындарды үлестіру [4, 265 б.].
Бірінші екі қадамдар үлестірудің бірінші кезеңіне қатынасы бар ... ... ... екі ... ... ... кезеңіне
жатқызылады (4.1-сурет). Әрбір қадамды толығырақ ... ... ... ... ... жеке ... ... міндеттердің жиынтығынан тұрады,
сондықтан да осы міндеттермен байланысқан ... ... ... ... ... алу ... ... сатып алу
сияқты көптеген түрлі міндеттерден тұратын қызметтің жеке ... ... ... ... ... ... сатып
алуларға тапсырыстарды жіберу және т.б. сияқты теңестірілуі мүмкін болады.
Қызметтің түрлері ... ... ... ... ... ... ... орталықтары атап көрсетілген, бірақ та ... ... ... таңда осындай 20-30 орталықтарымен шектелу
тенденциясының анықталуын ... ... ... ... ... талқылауынан кейін ең соңғы таңдауы жасалынуы тиіс және бәрінен
бұрын оған қызмет орталықтарының ... ... ... жеке ... тану үшін ... түрде мәнді болуы тиіс) сияқты ... ... және ... нақты есебін бойынша жеке фактордың ... ету ... ... ... Егер соңғысы мүмкін емес болса,
онда қызмет түрінің одан әргі декомпазициясын жүзеге асыруға болады [4, 266
б.].
2-қадам. ... ... ... ... ... түрлері анықталғаннан кейін, әрбір түрі бойынша қарастырылып
отырған кезең ... ... ... ресурстар шығындары үлестірілуі
қажет. Бұл ... ... ... түрі ... қаншалықты шығындар
кетіретіндігін анықтау үшін ... ... ... ... ... ... апарылуы мүмкін, бірақ та ... ... ... жылу және ... ... ... ... шығындарды
жұмсайтын және жанама болуы мүмкін. Бұндай шығындар қызметтің әрбір жеке
түрлері бойынша ресурстар шығындарының ... баға ... ... қызметкерлермен (персоналмен) әңгімелесу немесе шығыстардың себеп-
салдар факторлары негізінде қызмет түрлері бойынша үлестірілуі тиіс. Шартты
үлестіруге тоқталып ... ... ... осы кезеңде (этапта) шығыстар
орталықтары ... аса көп ... ... ... яғни ... ... функционалдық жүйемен шығарылатын өнімнің өзіндік ... ... тым ... және аса ... ... Қызметтің әрбір жеке
түрі бойынша қолданылатын ресурстармен бірге үлестіру үшін осы кезеңде
(этапта) ... ... ... ... ресурстық
шығындардың факторлары деп аталады [4, 266-267 б.].
3-қадам. Мақсатты шығындар бойынша қызмет ... ... ... үшін шығыстардың үйлесімдік (сәйкес) факторларын таңдау.
Өнімнің түрлері ... ... ... ... ... ... үшін, әрбір осындай орталық үшін шығыстардың үйлесімдік
(сәйкес) факторлары таңдалынуы қажет. Осы ... ... ... ... ... функционалдық факторлары деп аталады. Осы
таңдауда ... ... ... ... Біріншіден, мұндай фактор шығыстардың
әрбір орталықтарына апарылған шығындардың нақты ... ... ... ол ... оңай ... ... ... беруі тиіс, яғни
деректер оңай алынуы және өнім ... оңай ... ... ... ... ... да ... алуымыз керек.
Қызмет түрлеріне тікелей қатынасы бар шығыстар ... ... ... үш типке бөлінеді:
1) операциондық;
2) уақытша;
3) қарқынды (интенсивті).
Операциондық факторлар – сатып алуларға өңделген тапсырыстар мөлшерін,
тұтынушылардың өңделген тапсырыстар ... ... ... және ... ... жөндеулер мөлшерін, қызметтің
талданған (анализденген) түрлері бойынша атап көрсетілген ресурстар ... ... ... ...... ... ең ... типі
болып табылады, бірақ та олар аса ... ... ... ... ... бір ... ... етіледі. Егер де жеке мақсатты шығындармен тұтынылған
ресурстар көлемі өзгерсе, онда үлкен болып ... ... ... есептелген түрлеріне келіп-кетіп тұратын ресурстарды өлшеудің
жеткілікті түрде дәлділігімен ... етем ... Егер де бұл ... ... онда уақытша факторлар қолданылуы тиіс.
Уақытша факторлар қызметтің қандай да бір ... ... үшін ... ... ұзақтығын бейнелейді. Осындай факторларға мысалдар:
жабдықтың жөнделуін жүргізу уақыты немесе ... ... ... ... ... егер бір өнім ... жөндеу үшін үлкен емес
ұзақтығын талап ... ал ... үшін бұл ... ... ... ... ... факторлары сияқты жабдықты жөндеу ұзақтығын қолдану екі
өнімнің де ... ... ... ... ... ... тұтынылатын операциондық факторға (мысалы, осы жабдықты
жөнге салу мөлшерге) қарағанда, ... ... ... қарастырылып
отырған ресурстың тұтынылуын нақты өлшеуге мүмкіндік беретін ... ... ... табылады. Дегенмен, егер тек қана жөнге ... ... ... онда бұл ... қысқа уақытпен жөнделген өнім
асыра бағаланған ... ұзақ ... ... ... жетпей бағалануын
талап етілген өнімге әкеліп соқтырады. Бұл мәселе шешіледі, егер ... ... ... ... ... қолданылса, бірақ та бұл
өлшемдерді жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... әрдайым тікелей қолданылатын ресурстарды бағалайды. Егер де
уақытша факторлар орташа сағаттық ставкадан шығатын болса, онда интенсивті
факторлар ... ... ... өнім үшін ... ... ... шығындар
негізінде қолданылады. Мысалы, егер қызмет түрі жоғары білікті және білікті
емес мамандарды (қызметкерлерді) қолдануды талап етсе, онда уақытша ... ... ... қызметкердің әрбір типі үшін бағаланған ... ... ... ... ... ... ... орташа ставкасынан ескерілуі мүмкін, сондықтан да ... ... ... дәл ... ... егер де қызметтің түрлеріне кеткен ... ... ... ... ... ... ... болсақ,
ең алдымен осы түрдің ... ... ... Шығыстардың
потенциалды факторларын анықтау үшін қызметтің жеке түрлерінде жұмыс
істейтін ... ... ... талап етіледі. Бұл
әңгімелесулер ... ... ... ... ... ... және оған қаншалықты шығындар болатынын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... ... ескерген менеджерлердің қорытындылары негізінде жасалынатын
болады [4, 267-269 б.].
4-қадам. Өнімдер бойынша ... ... ... ... ... қадам өнімдердің түрлері бойынша шығыстар факторларының
мағынасын үлестіруінде қорытындыланады. Осыдан, ... ... жеке ... бойынша есептеуге мүмкін болатын әдіспен өлшенуі
тиіс. Осыдан ... егер ... ... ... ... ... ... онда шығарылатын жабдықты жөндеу барысындағы әрбір
өніммен тұтынылатын уақытты өлшеу үшін ... бір ... ... Және ... егер ... фактор негізінде жөндеулер мөлшері
анықталынатын ... онда жеке ... ... ... ... ... емес, себебі жабдықты жөндеуге кеткен шығындарды ... ... үшін ... ... ... бірыңғай болып келеді.
Қызмет түрлерінің иерархиясы. Ерте функционалдық жүйелер үлкен сынға
(критикаға) ұшырайтын, әсіресе олардың теориялық ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 90-жылдары пайда болған
осы жүйелердің теориялық әзірлемесі болды.
Ең бірінші болып осы ... ... ... ... ... қызметтің (функциялардың) өндірістік түрлерін
топтастырған (жүйелеген) Купер (Cooper, 1990) шұғылданған:
1) өнім ... ... ... түрлері;
2) өнім партиялары деңгейіндегі қызмет түрлері;
3) өнімді шығаруды қамтамасыз ету деңгейіндегі ... ... ... ... ... ... ... ету деңгейіндегі
қызмет түрлері.
Өнім бірліктер деңгейіндегі қызмет түрлері өнім бірлігі немесе қызмет
көрсетулер ... ... ... ... асырылып отырады. ... ... ... ... ... ... қызмет
көрсетулер негізінде) пропорционалды уақытымен жүзеге асырылатын негізгі
қызметкерлердің еңбегіне, негізгі өндірістік материалдарға, энергия ... ... ... ... Өнім ... ... қызмет
түрлері бойынша шығарылған өнім бірліктерінің ... ... ... ... өнім ... ... ... келетін ресурстарды
тұтынады. Мысалы, егер компания өнім бірліктерін 10 %-ға көп мөлшерде
шығаратын ... онда ол ... ... ... ... ... ... және энергияның 10 % мөлшерінде көбірек қолданады. Осы деңгей
үшін шығындардың типті ... ...... ... ... ... ... істеу уақыты және өңделген материал көлемі.
Сонымен қатар, осы шығындар факторлары ... ... ... ... де ... ... да ... жүйелер мақсатты
шығындар бойынша өнім бірліктері деңгейінде қызмет ... ... үшін ... келіп тұр.
Өнім партиялары деңгейіндегі қызмет түрлері – материалдарды сатып
алуларға ... ... ... ... ... ... өнім
партиялары шығарылған уақытта әрдайым жүзеге асырылып ... ... ... ... түрлеріне шығындар шығарылған партия
мөлшерінен тәуелді болады, бірақ партияға кіретін ... ... ... ... (немесе тұрақты) болып келеді. Мысалы, ... ... ... ... ... егер бұл жабдық шығарылған бір өнімнің
екіншісіне қайта жөнге келтірілетін болса. Партиялар неғұрлым көп ... ... ... ... байланысқан ресурстар тұтынылады.
Бірақ ұйым үшін жабдықты жөндеуге кеткен шығындар осы ... 5000 ... 10 ... қана ... қарамастан сол бір деңгейде қалады.
Сондықтан да, жабдықты жөндеуде ... ... ... ... алулар
жайылы тапсырыстарды қосқанда бірліктер мөлшеріне тәуелді болмайды. Өнім
партиялары деңгейіндегі қызмет түрлерінің ... ...... ... ... ... ... және материалдарды
тасымалдау. Өзіндік ... ... ... ... ... сияқты партиялармен байланысқан шығындарды дәлелдейді. Дегенмен,
неғұрлым көп мөлшерде партиялармен ... ... ... ... ... ... ұйым оларды жүзеге асыруы үшін ... ... ... ... осы ... қызметтің талданған
(анализденген) түрлерін талап ететіндері үшін өнім түрлері немесе қызмет
көрсетулері бойынша ... ... ... жөндеудің,
тұтынушылар тапсырыстарын өңдеудің немесе сатып алу ... ... ... ... ... ... үлестіруге
мүмкіндік беретін механизм бар.
Өнімді шығаруды немесе қызмет көрсетулерді қамтамасыз ету деңгейіндегі
қызмет түрлері жеке ... мен ... ... ... ... және
өндірісті қамтамасыз ету үшін қолданылады. Осы ... ... ... ... мен ... өзінің жұмысында жеке өнімдер мен ... үшін ... ... және ... ерекшеліктерінің
(спецификаларының) жетілдірулерін (модернизациясын) және әзірлемелерін
көрсетеді. Осы ... ... да ... ... ... ... мен осы ... тікелей орындалуы жайлы хабарламалар
дайындығына, жеке өнімдерді жобалау мен ... ... ... ... ... жетілдіруге негізделген ресурстар болып
табылады. Өнімді шығаруды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... іздеп шығарылатын партия
мөлшерінен тәуелді емес жүзеге ... ... оған ... ... ... ... өнімдер мөлшерінің көбеюінен өсіп отырады. Осы
қамтамасыз ету деңгейінде есеп ... ... ... ... ... ... түрлері бойынша ... ... ... ... ... ... өңдеп шығарылатын
хабарламалар қолданылады. Каплан мен Купер тапсырыс беруші болып табылатын
өнім шығарылымын қамтамасыз етуін жалғастыру ... ... ... жағдайарға дейінгі өзінің идеяларын ұлғайтты, яғни тапсырыс
берушілермен бірге ... ... ... ету ... ... ... ... Осындай қызметтің мысалы – егер де олар
өзімен бірге мақсатты ... ... ... ... ... түрінде де және олардың топтары бойынша да) нарықтық зерттеулерін
жүргізу болып ... ... ... ... ету ... ... – бұл берілген топтастырудағы ең соңғы категория ... ... Бұл ... кәсіпорында базалық өндірістік процессті қоллдау үшін
қолданылады, және ... ... ... ... деңгей
менеджерлерін және жеке меншікті басқаруын (әкімшілік шығыстарын) өзіне
қосады. ... осы ... ... ... ... ... үшін жүзеге
асырылады, өндіріс ұйымның ішіндегі барлық шығарылымдар үшін ортақ болып
табылады, яғни ... ... ... ... ... бірлесіп жүзеге
асырылатын категорияға жатқызылады. Қызмет түрлерінің осы шығындарына
байланысты белсенділік деңгейі маңызды емес ... ... яғни ... өсуі ... төмендеуі және өнімдердің ... ... ... ... ... ... ... етілуінің сәйкес келетін
өзгерістеріне әкелмейді. Сондықтан да бұл шығындар қабылданған шешімдердің
көбісінің қатынасында олар ... және ... емес ... ... бойынша үлестірілмейді. Оның орнына олар шағарылатын
барлық өнімдерге ұйымдарға апарылған жалпы шығындар сияқты ... ... осы ... ... асырудан алынатын жалпы операциялық ... ... ... ... [4, 270-272 ... ... құнды функционалдық калькуляциялаудың анализі
Өзіндік құнды калькуляциялаудың жүйелерін ... ... мен ... ... ... ... тиіс. Әрине, күрделі функционалдық
жүйелер шығарылатын өнімдердің ... ... ... ... ... ... Бірақ та осындай жүйелерді енгізу және олардың жұмыстарын
қамтамасыз ету шығындары өзіндік құнды калькуляциялаудың ... ... ... аса көбірек болады. Жекешелей келгенде, ... ... ету ... ... ... бойынша міндеттемелер
аса үлкен емес ... ... ... ... ... жасалуы
мүмкін. Дәстүрлі жүйелермен берілетін шығындар ... ... ... ... қате ... ... пайда болуы мүмкін
елеулі (маңызды) қателерге (табысты емес өнімдерді жүзеге ... ... ... табысты өнімдердің өндірісінен бас тартуларға) ... ... Егер ... ... туындайтын қателерден болатын
шығындар ... ... және оның ... ... ... жоғарылатады, онда ұйымдар мақсатты түрде осындай жүйеге көшеді.
Басқа сөзбен айтқанда, өзіндік ... ... ... ... шығындар мен табыстарды салыстыру критерийі бойынша жүзеге
асырылады, сонда ұйым осы ... ... ... ... есеп ... оны ... жетілдіруден маржиналды шығыстар деңгейіне дейін осы
процессте ... ... яғни осы ... мен табыстар
теңестірілмегенге дейін. Бірақ та тәжірибе ... ... мен ... ... ... өте қиын [12, 93 б.].
Әрбір ұйым үшін өзінің өзіндік құнды калькуляциялаудың оңтайлы (тиімді,
оптималды) жүйесі бар. Қарапайым ... ... ... ... құны ... ... мәліметтерді келесі сипаттамалармен хабарланып
отыруы мүмкін:
1) бәсекелестіктің ең ... ... ... шығындар жалпы шығындардың маңызды емес бөлігін құрайды;
3) жеткілікті түрде шығарылатын өнімдердің стандартталған ассортимент,
оны құрайтын әрбір ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Және керісінше, кейбір ұйымдар үшін тиімді (оптималды) түрі қазіргі
таңдағы функционалдық жүйе болуы мүмкін. Бұл ... оның ... ... ... ... ... жалпы шығындардың үлкен бөлігін құрайды;
3) шығарылатын өнімдердің бір текті емес ... оны ... ... ... ... ... түрде әр түрлі болып келеді.
3.2 Қызмет көрсету ұйымдарының функционалдық жүйесі
Функционалдық жүйелерді қолдану үшін тамаша құралымдар ... ... ... табылады, яғни өндірістік компанияларға қарағанда көбірек
бейімделген, мұндай ұйымдардағы шығындардың ... ... және ... ... Сонымен қатар, қызмет көрсету ұйымдары өзінің ... ... ... ала алуы ... ал жеке қызмет көрсетулер мен тапсырыс
берушілер бойынша қызмет ... ... ... ... ... ресурстарды жеткізуге қысқамерзімді шығындарға әсер
етпейді. Мұндай ... ... ... көп ... ... және
релевантты емес сияқты өзіндік құнды калькуляциялаудың ... ... ... ... ұйымдардың көбісі соңғы уақытқа дейін не
үкімітке жатқызылды және ... ... не аса ... ... және ... ... ... участігінде жұмыс істеді.
Басқа сөздермен айтқанда, бұл ... ... ... ... ... жоқ, ... аса жоғары бағаларды өзінің қызмет көрсетулеріне
белгілеп, ... ... оңай ... ... ... емес ... түрлерін алып тастау және айқындау
есебінен өзінің рентабельділігін жоғарылатуға ... жоқ. ... олар жеке ... ... ... және ... өлшенетін шығындардың калькуляция жүйелерін өңдеуге аз көңіл бөлді.
Бірақ та ... ... ... ... ... қайта
реттелуі (дерегулирование), қарқынды (интенсивті) бәсекелестік және ... өсуі – ... ... ... ... ... ... базасын жақсы түсінуге мүмкіндік беретін басқару есебінің ... ... және ... қызмет көрсетулер, тапсырыс берушілер
және нарықтар үшін пайда көздерін анықтауға ... ... ... ... көрсету ұйымдарының көбісі жақында ғана басқару есебінің жаңа
жүйелерін ... Бұл ... де ... ... ... себебі бұл
ұйымдарға өзінің ... ... ... ... ... болатын өндірістік құрылымдарды жеңіп өтуге тура
келген шектеулерден құтылуға мүмкіндік туғызды және бұрынығы ... ... ... бас ... өте ... соғады немесе оларды
модернизациялау ... ... ... ... ... ... ұйымдары
дәстүрлі жүйелер ... ... ... ... кең танымды болған уақытында өзіндік құнды
қалькуляциялаудың жаңа жүйелерін ... [12, 101-102 ... жүйе ... ... ... қолданылатын
облыстар. Бұл бөлімшедегі біздің мақсатымыз – қандай тәсілмен функционалдық
жүйе өнімдер, тапсырыс берушілір және ... ... ... мақсатты
шығындар бойынша шығыстарды нақты үлестірудің ... ... ... ... ... ұсыну үшін қолдануға болатын анализі
болып табылады. Сонымен қатар функционалдық жүйелер шығындарды ... да ... ... үшін де ... Оған ... ... түрлері негізідегі сметаларды құрастыру, қызмет
көрсетулердің көрсеткіштерін өлшеу, ... ... ... ... ... процесстермен басқару және бизнес-процесстердің
реинжинирингі жатқызылады. 4.2-суретте функционалдық жүйе ... ... ... және ... ... ... көрсетілген. Тік сызықты көрсеткіштер ең біріншіден қызмет
түрлері бойынша ... ... ... ... ... ... негізіндегі өнімдердің өзіндік құнының калькуляциясына ... ... ... ... ... басқаруға жатқызылады.
Мұнда орындалатын процесстер негізіндегі көзқарас ... ... ... ... үшін ... ... ... қызмет түрлері
бойынша үйлестіріледі. Осындай тәсілмен ... ... ... және ... ... ... калькуляциялау үшін де бейімделсе,
солай сияқты осы бағыттардың да біреуіне бейімделетіні айқын ... ... де ... жүйе ... ... ... ғана
қолданылады, мақсатты шығындар бойынша қызмет ... ... ... ... ... ... ... [11, 72 б.].
4.2-сурет. Функционалдық жүйе негізіндегі шығындарды басқару және
өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялау.
Ұзақ мерзімді жоспарда ... ... ... ... есеп жүйелері шегіндегі оларды туғызатын қызмет бақылауы арқылы
жүзеге асырылады. Басқа сөздермен айтқанда, бақылау ... ... емес ... ... ... ... Қызметті бастамашылық
ететін күштерді басқару (яни, шығыстар факторлары) шығындарға ұзақ мерзімді
бақылауды қамтамасыз ... АВС ... ... ... ... ... ... қызмет тиімділігінің бағасын ... ... ... ... ... ... ете ... жүйелермен алынған мәліметтерді қолданудағы «тар» жерлер.
Өзіндік құнды калькуляциялаудың функционалдық жүйелерінің өнімдер бірлігіне
шығындарды ... ... бұл ... үшін сәйкес келмеуі негізінде
дәстүрлі жүйелер ... сол ... ... ... ... ... ... үшін, шығарылатын партиялар деңгейіндегі
шығындар осы партиядағы бірліктер ... ... ... ... ... ... ... келтіру бойынша
негізделетін осындай көзқарас шығарылатын ... ... ... ... мағынасын береді, бірақ та, әрине бұл мағынаның шығарылым
көлемі өзгерген кезде ол айырбасталынады. ... да ... ... ... ... емес ... ... түрлері бойынша шығындар
параметрлері негізінде белгілі бір ... бар, ... ... өзгеруімен айырбасталатын шығындарға ауысады. 1 000 $-ға ... 100 ... ... ... үшін ... бір ... жөндеулер негізіндегі шығындар негізіндегі жағдайды қарастырайық,
бұдан өнімдердің әрбір бірлігін ... ... ... ... ... 10 $-ды құрайды. Бірақ та, егер тек қана 50 бірлік талап ... ... ... ... онда шығарылатын партиялар мөлшері
стандартты мөлшерінен ... ... ... да, бұл ... бір ... ... ... шығындар бұрынғы орташа мөлшерде 10
$ шешім қабылдау үшін қолайлы көрсеткіш бола ... ... ... кеткен шығындар 500 $ ғана есептелінуі мүмкін. Бірақ жабдықты
жөндеу үшін ... ... ... ... ... ... бәрі ... $ талап етіледі. ... да ... ... ... ... ... ... қажет [11, 75-76 б.].
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен қорытындылай келе, қазіргі таңда Қазақстанда функционалдық
калькуляция бойынша, яғни АВС жүйесін қолдану ... ... ... ... ... мен ... көпшілігінде қолданылады. Сондықтан да бұл
жүйені қолдану аса тиімді және ... ... ... мақсаты, ұйымдарда басқару есебінде мұндай жүйені неғұрлым
жетілдіру және де болашақта шешім қабылдауда ең ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осы
жылдары мәліметтердің нашар жүйесінің альтернативті бағасы өсті және ... ... ... ену шығындары төмендеді, сонымен ... ... құны ... ... ... ... өскендіктен АВС
жүйесін қолдану әлде қайда тиімді.
Қазіргі таңдағы компаниялар тауарлардың әр ... ... ... ... ... жұмыскерлерінің еңбекақысына кеткен
шығындар анағұрлым үлесі көп ... ... ... бірігейлендірген
(совокупных) шығыстардың айтарлықтай бөлігін құрайды. ... ... ... ... төмендейтін негізгі өндіріс жұмыскерлерінің
еңбекақысына пайдаланылатын өнімдердің ... ... ... ... ... ... ... әсіресе мәліметтерді
өңдеудің аса қиын әдістерінің шығыстары олардың пайдалануына кедергі болуын
тоқтатты.
Шешімдер қабылдауда релеванттық шығындар туралы ... алу ... ... есебінің жүйесі неге қажет ... ... үш ... ... ... ... ... үшін көптеген жанама шығындар релеванттық болып
саналады;
2) басшылықтың назарын неғұрлым егжей-тегжейлі зерттеулер жүргізуді
талап ететін, ... ... ... ... ... жүйесі қажет;
3) өндіру үшін өнімдер таңдау туралы шешім бір-бірінен тәуелсіз болып
саналмайды.
Шығындарды неғұрлым ... ... ... өзіндік құнды
калькуляциялаудың ... ... ... ... сондай-ақ қызмет
түрлері негізінде сметалар жасауды (функционалдық ... АВВ) ... ... ... ... ...... сметалық
көлемін және сметада айқындалған өнімдерді өндіруді қамтамасыз ететін,
қызмет түрлерін ... үшін ... ... ғана ... талап ету.
АВС жүйесі әрбір функция үшін өзінің ... ... ... ... ... ... функциялар бойынша шығындарға әсер ететін
көрсеткіштердегі өзгерістермен ... ... ... ... ... калькуляцияда қолданылатын шартты байланыстарын ... мен ... ... базаларымен) факторлар арасындағы себеп-
салдар байланыстарын табады және ... ...... ... ... ... туындағанын және
өнімдердің қызмет түрлеріне сұраныс туғызатынын болжайды. Өнім мен ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің
шығындарын өнімге жатқызу жолымен белгіленеді. Яғни, бизнес ... ... ... қандай да бір түріне қажеттілікті туғызатын факторларды;
- қызмет түрлеріне жұмсалатын шығындарды;
- ... ... ... ... ... ... құнды калькуляциялаудың жүйелерін әзірлеу шығындар мен алынатын
пайданы салыстыру есебімен жүргізілуі тиіс. ... ... ... ... өнімдердің өзіндік құнының толық мағынасын алуына
мүмкіндік ... ... та ... ... ... және ... ... ету шығындары өзіндік құнды калькуляциялаудың дәстүрлі жүйесін
қолдануына ... аса ... ... ... ... ... ... ету немесе персоналды даярлау бойынша міндеттемелер
аса үлкен емес ... ... ... ... ... ... ... қолдану үшін тамаша құралымдар қызмет көрсету
ұйымдары болып табылады, яғни ... ... ... көбірек
бейімделген, мұндай ұйымдардағы шығындардың көбісі тұрақты және жанама
болып табылады. Сонымен қатар, қызмет көрсету ... ... ... бөлігін алдын ала алуы қажет, ал жеке қызмет көрсетулер мен тапсырыс
берушілер ... ... ... ... ... ... (колебание) ресурстарды жеткізуге қысқамерзімді шығындарға әсер
етпейді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Друри К. Бизнес-шешімдер үшін арналған басқару есебі. Учебник: Пер. ... М., ... ... Ч.Т., ... Дж. ... ... управленческий аспект:
пер. с анг., 2008
3. Мицкевич А.А. Шешімдердің әдістер негізінде ... ... ... ... 2008, № 4
4. ... А.А. Pre АВС-Costing немесе ... ... ... ... ... М.: ... стратегиялар, 2008, №
7
5. Мицкевич, А.А. Pre ABC – Costing, или Методика оценки целесообразности
разработки ABC на ... // ... ... – 2007. ... 7.
6. Писчасов, Ф. Инструментарий контроллинга предприятий / Ф. ... ... ... // ... ... и ... управления. – 2009. – № 5. – ... ... А.С. ... о ... в ... по ... ... показателей // Менеджмент в России и за ... ... – № ... ... Е.Н. ... ... ... системы интегрированного
контроллинга на промышленном предприятии / Е.Н. Скляр, И.О. Зверкович,
Т.Д. Хрычикова // Менеджмент в России и за ... – 2006. – № 2. ... ... ... Д.В. Target costing как метод целевого ... ... // ... в ... и за ... – 2007. – ... Титов, В. О построении согласованной системы ... ... // ... ... и ... ... 2006. – № 6. – С. ... Толкачева, Е.В. Стратегический контроллинг в системе ... // ... в ... и за ... – 2008. – № 4. – ...

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Стандарт – кост жүйесі5 бет
Дене биомеханикасы туралы түсінік. Науқасты тасымалдауда кәсіптік қорғау. Науқастың әртүрлі функциональді қалыптары. Симс қалпы, Фаулер қалпы7 бет
Оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру9 бет
"Ақпарат түсінігі мен түрлері"13 бет
"жаңажол" кен орнының автоматтандырылуын жобалау24 бет
Delphi ортасындағы графиканың мүмкіндіктері12 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
Delphi тілінде электрондық оқулық64 бет
Delphi-де бағдарламалау52 бет
Linux операциялық жүйесіндегі pipe() функциясы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь