Балалар дауыстарының теориялық негіздері

КІРІСПЕ

Халқымыз өзінің сан қырлы әншілік дәстүрін ғасырлар қойнауынан аялап.сақтап, ұрпақтан.ұрпаққа жеткізді. Әр аймақтың, әр өлкенің өзіндік әйгілі ұстаздары, әншілері, композиторлары, суырып салма ақындары өздерінің бойына сақтаған ата.бабаларымыздың музыкалық дәстүрін жас ізбасарларына, шәкірттеріне үйретіп, бойына сіңіріп, қалдырып отырды. Олар шәкірттерін әр шығарманың өзіндік ерекшелігін тыңдаушының сезімінің пернесін дәл басқандай етіп жеткізе білуге, орындау мәдениеттілігі мен дауысты жоғарғы шеберлігіне үйретеді.
Ән айту өнері бұрыннан келе жатқан өнер. Қазіргі уақыттарда зерттеу жұмыстары вокалдық педагогиканың өкілдері тарапынан да көптеп саналады. Балалар дауыстарын зерттеудегі көп еңбек сіңіргендер И.Левидов, Е.Алмазов, А.Содейка, А.Рябченко т.б. атауға болады. Көптеген зерттеушілер дұрыс ән айтуды тәрбиелеу олардың дауыстарын сақтау болып саналады дейді. Ал Т.Н.Овчинникова әртүрлі жастағы балалардың ән айту ерекшеліктерін зерттей келе, дұрыс ән айтуды . олардың табиғи дауыстарын сақтап, әрбір оқушының әншілік дауыстарын дамытуда қамтамасыз етеді деп көрсетеді.[1]
        
        КІРІСПЕ
Халқымыз өзінің сан қырлы әншілік дәстүрін ғасырлар қойнауынан ... ... ... Әр аймақтың, әр өлкенің өзіндік әйгілі
ұстаздары, әншілері, ... ... ... ақындары өздерінің бойына
сақтаған ата-бабаларымыздың музыкалық ... жас ... ... ... сіңіріп, қалдырып отырды. Олар шәкірттерін әр
шығарманың өзіндік ерекшелігін тыңдаушының сезімінің пернесін дәл басқандай
етіп жеткізе білуге, орындау мәдениеттілігі мен ... ... ... айту ... ... келе жатқан өнер. Қазіргі уақыттарда ... ... ... ... ... да ... саналады.
Балалар дауыстарын зерттеудегі көп еңбек сіңіргендер ... ... ... т.б. ... ... ... ... дұрыс ән
айтуды тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... Ал
Т.Н.Овчинникова әртүрлі жастағы балалардың ән айту ерекшеліктерін ... ... ән ...... ... ... сақтап, әрбір оқушының
әншілік дауыстарын дамытуда қамтамасыз етеді деп көрсетеді.[1]
Оқушылардың дауыстарын сақтауға және ең ... ... ... ... ... бар ... ... Осы мәселелер төңірегінде
ғалымдарымыз И.Левидов, ... ... ... Т.Н.Овчинникова, Э.Б.Абдуллин, Р.Р.Джәрдемалиева,
С,Ұзақбаева, ... ... өз ... ... ... ... ... мәдениетін сипаттай отырып
А.В.Школяр: «есту, көру, сезу, ойлау өнері ... ... ... ... ... ... ... жаратушы, суретші
тәрізді (мұның өзі рухани мәдениеттің дамуы болып саналады) ... ... - ... ... ой түйеді.[2]
Балалардың орындаушылық сипаты жас ерекшеліктеріне байланысты вокалдық
орындау мүмкіншіліктерімен тығыз байланысты. Хор ... ... ... көп ... ... ... ұмытпау керек. Міне,
осыған байланысты хор топтарын жас шамасына қарай үш топқа бөлеміз:
- Кіші сынып ... хоры – ... ... ... І-ІІ ... кейде көбінесе ІІІ сынып оқушыларын қосуға болады;
- Орта сынып оқушыларын – орташалар хоры, бұған ІІІ-ІҮ сынып, кейде ... ... ... ... ... сынып оқушылардың хоры – үлкендер хоры, бұған Ү-ҮІ ... өз ... ... ... оқушылары, әсіресе қыз балалардың қатысуына
болады.
Мұндай топтарға бөлудегі негізгі мақсат: балалардың дауысындағы
болатын мутациялық ... еске ала ... ... дауысының өсуі мен
қалыптасуына зиян келтірмеуі. Екіншіден балалардың жас ... ... ... ... яғни ... мазмұнының олардың ой-өрісіне
лайық болуы, дауыс диапазондарына сай, дәл ... ... ... ... кейде мектептің, ондағы сыныптардың, оқушылардың санына
байланысты және ән ... ... ... ... ... ... екі ... ғана бөліп ұйымдастыруға тура ... ... ... І-ІҮ ... ал ... ... ... сынып оқушыларын
қатыстырып топтауға болады. Төменде хор үйірмесін ұйымдастырудың бірінші
түрін қарастырып ... айту – егер ол ... ... ... ... ... тәрбиелеудің ең тиімді жолы болып есептеледі. Жоғары
деңгей туралы айта ... ... ... тек ... нәтижелер
дәрежесіне жеткендегі қауіпті аңғару керек, сонда ән айту тәрбиесі «таза»
ән айтуға айналады. ... ... ... әнді ... ... тұрғанына ән
айту процесінің техникалық жағынан жауапкершілікпен қарау өте ... ... ... яғни ... ... жұмысын ән айтатын
жағдайға келтіруде, жалпы және музыка мәдениетін, әсіресе вокалды ... ... ... хор ... ... білімі мен
шеберлігіне байланысты іске асырылады.
Сонымен, адамның дауыс аппараты ең ... ... оны ... сапалы түрде қолдану керек деушілер дұрыс ән айту тәрбиесі ... ... ... ... деген болжамға келген ғалымдарымыз Н.Левидов,
А.В.Рябченко т.б. Кейбір жағдайда дауыс аппаратының ... ... ... ... ... ... деп дұрыс айтқан. Көптеген
зерттеушілер дұрыс ән айту тәрбиесі дауысты қорғөптеген ... ... айту ... ... ... ... табылады деген тұжырымға келген.
Оқушылардың ... ... ... ... ... еңбекке, қоғамға
көзқарасын тәрбиелеумен тығыз байланысты. Сан алуан ... ... ... ... ... ... әсер ... эстетикалық белсенділігін арттыру, жоғары көркемдік талғаммен
рухани ... ... ... ... ... ... мамандардың негізгі мақсаты болуы тиіс. [1]
Вокалды-хор жұмыс барысында оқушының әншілік ... ... ... Оның ... ... ... ... және динамикалық
диапазон, тембрінің сапасы, дикция. Музыка ... ... ... ... ... барлық түрінде көрініс береді. Атап айтқанда,
вокалды және аспаптық орындаушылықта, жеке ... ... ... ... ... жасауда, өзінің ән
шығаруында, драмаларды, мюзиклдарды ... ... ... таңдағанда т.б.
Зерттеудің өзектілігі: Қазіргі кезде педагогикалық білім дамуының
маңызды мәселесінің бірі болашақ мұғалімдерді ... ... ... ... ... ... ұрпақты тәрбиелеуге, Қазақстан оқушыларының тұрақты
жағдайларын сақтап және де оның ... ... өз ... ретінде қабылдауы
тиіс. «Жаңа дәуірдің мұғалімі – Қазақстан Республикасының жаңа ... ... ... ... ... - бұл өзгерістерге
дайын, мамандандырылған, педагогикалық дарынды және де болашаққа, жаңаға
ұмтылатын, жан дүниесі ... ... ... ... талаптар жаңа дәуірдің мұғаліміне өз ... ... ... Өзінің әлсіз және күшті жақтарын, бұл мамандықтың
қасиеттеріне тән өзін-өзі ұстай ... ... ... ... күй
кешу, дидактикалық қабілеттері, жалпы мәдени білімге ие болу ... ... ... ... ... ... байланыс, әлемдік білім
тенденцияларына сай болуы тиіс. [3]
Жаңа дәуір мәдениетінің білімі жоғарылап, ... кең ... ... мен ... ... – бұл болашақ музыка ... да ... ... ... ... ... қиын ... ретінде мынаны белгілеуге болады. Оқушылардың ... ... ... ... ... дамуын вокалдық өнері
арқылы жүзеге асыруға болады. Мұндай музыка мұғалімі мамандығына қойылар
талап көп. Бұл ... ... және ... шеберлікті талап етеді.
Зерттеудің мақсаты: Балалар дауысының ... ... ... ... арқылы, балаларды ... ... ... ... ... ... пәні: Дауысты вокалдық техникалық жағынан жетілдіру және ән
айту шеберлігін ... ... ... ... ... ... ережелерін пайдалана отырып, дауыста
вокалды-техникалық жағынан жетілдіру, ... ... ... ... ... ... қолдана алу;
- балалар дауысының мутация кезеңіндегі ерекшеліктерін зерттеу;
- вокалдық музыка арқылы оқу тәрбие процесіндегі іс-шараларды өткізе
алуға ... ... ... тыс тәрбие жұмысының ұйымдастырудағы
зерттеу түрлері, жұмыс бағыттары. Зерттеу мәселесі бойынша бала ... ... ... ... ... ... ... пәні мұғалімдері тәжірибе
барысында оқушылардың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше бала дауысын ән
айтуға дайындай алуы, орындалатын шығармаға музыкалық, теориялық, ... ... ... емес ... өздігінен дайындауы, өз дауысына немесе
белгілі бір дауыс типіне, олардың жас ерекшеліктерін ... ... ... ... ... Дауыс тәрбиесін саналы түрде ... ... ... үлес ... Диплом жұмысы кіріспе, екі тарау, төрт тармақ, қорытынды ... ... ... Балалар дауыстарының теориялық негіздері
1. Бала дауысының ерекшелігі және оның өсіп жетілуі
Қазіргі кезге дейін тәжірибеде ... ... ... ... ... үні, ... кіші жастағы (10 жасқа дейінгі) балалар ... ... - әнші ... ... ерлер дауысының) жоғары
регистрде бас резонаторының искусстволық жасанды жай таза ... ... ... ... ... мүшелері үлкендердің дыбыс мүшелерінен өзгешелеу, яғни
өте нәзік, көлемі жағынана да кішілеу болады.
Балалардың көмекей (гортань) үлкендердің ... ... ... есе кіші ... Ал, дыбыс желбезегі (голосовая связка) үлкендерге
қарағанда 4 есе ... ... ... ... ... да ... дауысы өте
ашық, жоғары, жеңіл де нәзік болады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... кіші болғандықтан, демі тез бітіп қайта-қайта
дем алады, сол ... ... ... ... сөз ... ... ... айтқызуға тура келеді.
Балалар – біздің қуанышымыз, үмітіміз, болашағымыз. Бүгінгі мектептің
алдына қойып ... ...... ... ... ... ... және эстетикалық тәрбие берудің сапасын арттыру.
Оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра отырып, айтарлықтай жақсарту.
Әсемдік сезімін дамыту, көркемдік талғамын ... өнер ... ... табиғатын, оның байлығын қастерлеп, ... ... ... керек. Жастардың музыкаға деген ынтасы мен
сүйіспен-шілігін ... ... ... ән ... олардың
музыкалық қабілет-терін (есту, ырғақ, есте ... ... ... табысқа қуана білуге, эстетикалық талғам сезімдерін
дамытуға ... ... ... көбірек таралған түрі ... ... ... Онда жас ... даму ... ... ... туғаннан 1 жасқа дейінгі бөбектік кезең;
← 1 мен 3 арасындағы сәбилік кезең;
← 3 пен 7 жас ... ... ... ... ... ... өзі 3 бөлінеді:
← 7 мен 9 -дың арасындағы төменгі сынып оқушылары (балдырғандар);
← 10 мен 14-тің арасындағы ортанғы сынып оқушылары ... 15 пен ... ... ... ... оқушылары (балаң жастар).
Келесі жас кезеңдеріне бөлуді 1965 жылы ... ... жас ... ... ... ... қатысушылар
ұсынды. Оның мәні мынадай:
← жаңа туған кезең 1-10 күн,
← емшектегі кезең 10 күн - 1 ... ... ... ... 1 - 3 ... бірінші балалық кезең 4 - 7 ... ... ... ... ер ... үшін 8 - 12 ... ... балалық кезең кыз балалар үшін 8 - 11 жас,
← жеткіншек ... - ер ... үшін 13 - 16 ... ... кезең - қыз балалар үшін 12 - 15 ... жас ... ... - ер ... үшін 17 - 21 жас,
← жас өспірім кезең - қыз балалар үшін 16 - 20 ... жас ... ... ... ... соңғы үлгі дұрыс
деп берілген, өйткені жас кезеңдерінің барлық жылдарын ... ... тек ... ... 16-ты ... ... ... көрсетілген.
Баланың дүниеге келуі әр жанұя үшін үлкен қуаныш.
Қазақ халқы жас ... ... мән ... оны ... ... ... ... салу, тұсау кесу, сүндетке отырғызу,
құда ... қыз ... ... алу т.б. ... жас ... ... өлең
жолдарына қосып жырлаған.
Бастауыш мектеп жасындағы оқушыларға 6 - 10 (7 - 11) ... ... ... ... жасындағылардың өсіп-дамуы салыстырмалы
түрде шамалас, ... ... ... 120 ... массасы 22
килограмдай деп ... ... ... ... аяқталуға жақын
болады, ... 3 - 6 ... ... ... ... 1100 ... 7 жаста 1250 грамдай, ал 9 жаста 1300 грамдай болады.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... емес, мектепке бару, мектеп ... ... ... ... ойнау, мұғалімнің өнегелі әңгімесін ... ... ... өткізуін көру болып саналады.
Жеткіншек кезеңге ... ... ... (10-14), ... ... ... ... мен қалыптасуына іс-әрекет түрлерін
өз бетінше ... ... ... ... ... мен ... өсуі ... етеді. Жеткіншектердің өсуі бір ... ... тез, ... баяу болып отырады. Жас өспірім, ... ... ... 14-17, (15-18) ... ... ... ... деген ұғым – 10-мен 15-тің арасындағы жеткіншек.
Бұл кезеңде бала ... ... ... ояна ... бойы,
жыныс белгілері жетіледі. Осы кезде жас ... ... ... біле түсуге құмартады. Түрлі әсерге берілгіш, иланғыш,
қимыл-қозғалысқа құштар ... ... ... өз ... жүріп
тұрғысы келеді. Кейде өздігінен жансақ қате ... ... ... ... ішімдікке аңсау, дөрекілік, әдепсіздік ... т.б.) ... да ... ... да ... ... бұл ... балалар мен қарым-қатынас жасауды ... ... ... ... ... тиіс.
Жасөспірім балалар – адам өмірінің жалғасы болғандықтан оның дамуы
мен қалыптасуы, яғни кім ... ... тыс ... ... ... ... қажетті әлеуметтік тәжірибені меңгеруін білу, тәрбиелік
білімділік деңгейін анықтау, лайықты ақыл ... беру ... ... ... ... ... кейде кері өзгеріске түсетін күрделі
процесс. Оның ... дене мен ... ... ... ... Олардың өсуі мен дамуында биологиялық көрсеткіштері
ғана өзгеріп қоймайды, сонымен ... ... ... ... ... ... қоршаған дүниеге қарым-қатынас жасауы өзгереді.
Мектепке дейінгі кезеңде баланы оқуға дайындау, ... ... ... сананың дамуына, алдымен ақыл-ойдың, ... ... ... ... ... өзінің даму жолында көптеген кезеңдерді бастан
өткізді. ... ... ... бойы ... сазды әні, күмбірлеген
күйі елден-елге, ауыздан-ауызға тарап келсе, енді жаңа ... ... ... ... ... ... музыкалық білім мен
тәрбие ... ... пәні ... ... музыкалық іс-әрекеттер арқылы
оқушылардың әсемдік сезімін, эстетикалық талғампаздығын ... ... ... ... мәдениет жетістіктеріне аялы көзқарастарын
қалыптастыру міндеттері қойылып отыр.
Балалар ... ... ... ... ... ... ... және жанұя мен ... ... ... ... ... жағынан қараусыз қалған
балалар қалыптасады. Олар ... ... ... ... ... жанұяның, қоғамның талап тілегіне көнбейтін, ... ... ... ... ... ... ... балалар. “Қиын”
баланың негізгі белгілері жеткіншек кезеңде ... ... ... жаста баланың дүние танымы, көзқарасы, өзгемен қарым-қатынас
сипаты, ... ... яғни өз ... әрекет жасауға бейім
болады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... өзіне бақылау жасай алмайды.
Рас, бұрын мектепте “қиын” ... жоқ деп ... ... ... ... әдісі, формасы арқылы әсер етіп келді.
Сондықтан өзі ... ... ... ... топ ... оқушы болса, алдымен оның ... ... Оған ... мұғалім-тәрбиешілермен, ата-аналармен бірлесіп, оқуына
көмектеседі, ... ... ... артып және бойындағы ... ... ... ... орындатады, өзге оқушылармен
қарым-қатынас жасауына мән ... ... ... ... үйретеді, іс-
әрекетті тиянақты әрі жүйелі орындап, оған есеп беру ... оның ... іс ... ... ... ретіне
қарай мадақтайды. Бұл жұмыстар нәтижелі болуы үшін мұғалім күнделік
дәптерін ... ... ... белгісіне сай ... ... әсер ету ... ... Бұл ... ... - тәрбиеші
мектеп басшыларына, педагогикалық кеңеске есеп беріп, өз ... ... ... ... ... музыкалық тәрбиенің оның ... мен ... ... ... ... асырудың
фундаментальдық принциптері мен жолдарын атақты ... ... В.Н. ... ... т.б. ... ... және жас өспірімдерді үлкен және салмақты музыка
әлеміне жетелеу, музыка әсер ету ... ... жеке ... ... ... ... шығармаларының дені –
қазіргі әлеуметтік тақырыптарға, ... мен ... ... жасауға
арналған.
Баланың күнделікті ... ... ... ... ... ... музыка аспаптарының ең болмағанда бір түрі ... ... ... Бұл қуанарлық жағдай. ... ... ... өскенін, музыкамен айналысуға әркімнің де ... ... ... дәлелдейді. Ал, жақсы музыкадан
шаршап, жалығатын адам табыларма ... ... ... ... ... көңіл серігіміз. Ол ... ... ... ... қанағатты ойға сілтейді.
Мектеп маңы жүзі жарқын жайдары жасөспірімдер мен бүлдіршіндер.
Қазіргі ... ... ... ... ... адамгершілік
тұрғыдан тәрбиелеу мәселесі бүкіл халықтық іс ... ... ... ... ... ... бірі – жастарға музыкалы-
эстетикалық білім саласында ... ... ... ... Эстетикалық
қабылдау қасиеті сәбидің жас ... ... ... ... ... ... деп ... – қоғам
өмірінің заңдылығына сәйкес ... ... ... ... ... көзге түседі (адамды құрмет ету,
сыйлау, оған сенім арту, ... ... ... өзін ... ... әдептілік, шыншыл болу т.б.)
Мектеп қабырғасындағы жастарға музыка сабағы: туған жер, ... ... ... ... ұлттар достығы туралы әндерді үйретіп,
шындықты ... ... ... ... ... ... арқылы балалардың ішкі жан дүниесіне, нәзік сезімдеріне күшті
әсер ... ... ... ... ... ... ... әсіресе мектеп жасындағы балалардың музыкалық тәрбиесінің
нәтижелілігі жоғары көтерілуінің қажетті алғы ... ... ... мен ... дамуын есепке алу болып ... тыс ... ...... ... бір ... бөлігі. Сабақтан тыс уақытта оқушылар ... ... ... және ... ... ұйымдас-
тырылады.
Сыныптан тыс ... деп ... ... ... пен ... ... ... мен қызығушылығын
арттыру, демалысын дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндіктер туғызатын ... ... ... ... ... ойымызша ән сабағы мұғалімдерінің, музыкалық
топтардың, үйірме жетекшілерінің нақты ... ... ... ... ... ән айту ... зерттейтін
анық дәлелденген, бейімді, арнайы әдістемелер жоқтың ... Көп ... ... қабілеттілікті тексерудің жәй әдістерін қолданады
(музыкалық есту ... есте ... ... ... ... ... зерттеудің мұдай формасы әр баланың ... ... ... ... ... Іс жүзінде мынадай да
жағдайлар кездеседі. Кейбір дарынды балалар музыкалық ... ... ... тура келуі мүмкін. Мысалы, көпшіліктен ұялуы немесе
тамағының ... ... және т.б. Ал ... ... ол оқушы өзін
жақсы ... ашып ... алуы ... ... музыкалық қабілет бір
ғана сабақтың нәтижесінде байқалуы мүмкін емес.
Мектеп ... ... ... ... ... ... ... театрға баруы жиі кездеседі. Бұл ... ... ... қою аз. ... балаларға арналған шараларға жете ... ... және ... ... ... ... алда ... міндеттері орасан зор. Республикамыздың
көптеген бастауыш, ... және орта ... ... ... бір ... келтірілген. Әйтседе, кейбір
мектептерде музыка ... ... ... ... ... ... ... мектеп мұғалімдерінің музыка, ән сабағын ... ... ... ... ...... болып
саналады. Музыка сабағын өткізгенімен мұғалімдердің бәрі ... ... ... келтіріп жақсы ойнай алмайды немесе
әнді ... айта ... ... көркемөнер үйірмелеріне қатысып ... ... ... ... ... көрсеткені өте пайдалы.
Оқушылардың ... ... өнер ... ... ... ... ойларын, өнерлерін ұштай түседі, бойындағы
дарынын ашуға көмектеседі. ... ... ... ... ... ... сабақтан тыс уақыттағы тақырыптық кештерде
орындатып отырса ... ... ... ... ... әр ... ... бірнеше сынып балаларының басын ... ... ... ... Әр ... музыкалық қабілетін
шыңдап, ... ... ... ... сезінуге,
мәдениеттілікке тәрбиелейді.
Мектеп балаларын ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... ... арттырады. Бұнымен қоса ... ... ... ... ... олар ... қызықты әнгімелер өткізудің де мәні зор. ... ... ... музыка-эстетика саласынан сапалы білім
беру – олардың ... ... ... ... ... ән ... ... оның сырларын ұғына білуге ... ... ... түседі.
Үйірмеге қатысушы балалардың музыкалық ... ... ... ынтасы болуы керек. Үйірмелердің ішінде қазіргі кең ... ең кең ... және ......... грек ... трагедия мен комедияларда ... ... ... Хор ... ... ... ... біріктіреді, мысалы: бастауыштан жоғарғы ... ... хор деп. ... ... ... ... ... тексеріп,
деңгейлерін байқайды. Төменгі сынып ... ... ... ... немесе жеке-жеке тексерген дұрыс. Әдетте, хорға ... ... одан да көп бала ... ... хор
өнерінің дамуы, жалпы профессионалдық ... ... ... ашылуымен тығыз байланысты. Хор ... ... ... Л.Хамиди, М.Толебаев, Е.Брусиловский,
Қ.Қожамияров, Б.Байқадамов, ... ... ... ... ... үлес ... үйірмелерінің де өздеріне тән ... бар. ... ... жеке ... ... ... ... музыкалық-теориялық білім берудегі талап қылып ... ... ... кезінде жүйелі түрде музыкалық білім
беруі әрдайым белсенді жүрмейді. Мұны біз ... ... ... ... ... тыс хор ... ... музыкалық
шығарманың стилін және жанрын талдау жұмысында көп ... ... деп ... Ал бұны іс ... ... ... ... мәнінде орындау барысында және де ... ... ... әсер етеді.
Мұндай жағдай жоғарғы мектеп ... ... жоқ. ... ... ... ... ететіндей жаңаша
түрін іздеу ... ... ... ... ... жинақтады. Жоғары оқу орындарында да ... ... ... әрбір жылда жас мамандар ... ... ...... ... мәні ... қиыншылығы мен сыры мол
және ... ... ... ... ... ... ... сәулетшісі. Жас ұрпаққа өз ... ... ... ... ... «Шәкіртсіз ұстаз – тұл» (Абай). Мектепте
оқу-тәрбие процесін ... ... сай ... ... ... ... ... үздіксіз толықтырып отыруымызға,
жаңа ізденістерді жасауымызға байланысты.
Мұғалім қызметінің ... ... және ... болуы олардың
ісінде тапқырлықты, ептілікті талап ... ... ... ... және жеке ... ... ... музыканы қалай
қабылдау-ларын зерттейді. Мұғалімнің балалармен тіл ... ... ... ... Мұғалім тек музыкалық ... ... ... сол ... ... ... ... және оның
шығармаларына тоқталып, музыкаға деген өзінің көз-қарастарын айта ... ... ... тигізеді. Мұғалімнің балалар алдындағы
беделінің ... оның ... қоя ... ісіне мән беруіне ... ... ... негізгі мақсаты балалардың музы-
калық қабілеттерін, музыкалық ой-өрістерін, ... ... ... ... ән айту ... ... деп есептейміз.
Дегенмен, сыныпта топ ... ән ... ең ... ...... ... орындаушылық деңгейге жеткізе орындап, тыңдаушысына
жеткізе білу. Сондықтан ән ... ... - бірі ... ... сай ... ... музыкалық тәрбиенің ең көпшілік түрі ән салу болып табылады.
Ол оқушыларға орындаушылық топтарға белсенді ... ... ... ашуға мүмкіндік алады.
Ән айту жалғасып келе жатқан ... Ән – ... ... ... ... ... ... шабыт себеп болып отыр! Шабытсыз туған ән ... ... ... ... ... ... – ән ... көрінісін тауып отыр. Қазіргі ... ... ... ... ... тарапынан да көптеп саналады. Балалар дауыстарын
зерттеудегі көп ... ... ... ... ... т. б. атауға болады. Көптеген зерттеушілер дұрыс ән айтуды
тәрбиелеу олардың дауыстарын ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиеге жақын болып, ... өте ... ... Мәселен, эстетикалық ... рөлі ... В.Г. ... ... деп өте жақсы айтқан:
«Филосов силлогизмдермен сөйлейді, ақын – ... және ... ал ... де сол бір ... ... экономия
маманы статистикалық ... ... ... ... ... ... себептерге байланысты нашарлап кетті деп дәлелдеп,
өз ... ... ... ... әсер ... ... өмірді әсерлі де ... ... ... ... ... де, өз ... фантазиясына әсер етеді....Біреуі
дәлелдейді, екіншісі – ... ... ... ... ... санаға кем әсер етпейді. Бұл жерде ... да, ... ... ... сол ... ғылым да өнердің орнын баса
алмайды, өнер де ... ... баса ... ән ... ... үйрету үшін, олардың ағзаларының
өсіп даму процестерінде дауыстарын ... ... ... айту ... даму ... ... ... жас
ерекшеліктерін ескеріп, қадағалау – дұрыс үйрету мен ... ... ... ... ... оқып-біліп отырғанымыздай, бірінші
сынып оқушылары үшін ... ... тән деп ... ... ... әрі ... жетілмеуі, орнында біркелкі қозғалыссыз
отыруынан, мұғалімнің сабақты бір сөзбенен айтып түсіндіруінен ... ... ... ... оймен жұмыс істеу
қасиеттерінің нашар ... ... ... есте ... ... Өз ... ... болса солай ойлау назарының шағын көлемі,
еріксіз ықыласты ... ... ... ... жолымен ұдайы
белсенділікті қажет етеді;
в) Белгілі бір бейнені сол қалпында елестете білу, оның ... ... ... дыбысталу қасиеттерінің белгілі нақты
бейнелерімен қоса, турашылдық, анайылық байланысының қаупі барын ... алуы ... ... ... ... ойын арқылы тіпті күрделі материалды
тез меңгеру және елестету қабілетін арттырады, осындай ... ... ... жұмыс жасауымыз керек.
Бастауыш сынып ... ... даму ... ... ... ... балалар көңілдерін басқа нәрсеге аудармай ... ... ал ... ... ... не ... түсінбейді.
Балалардың белгілі орындаушылық қабілеттері болады, музыкалық сауатты, ал
біреулері музыкаға немқұрайлы қарайды. ... ... ... кең ауқымды, оларға негізгі көрнекті, ... ... ... ... ... өз ... қалай болса
солай ойлауының көлеміне байланысты шығарма да шағын болуы тиіс.
Балалардың ән айту ... ... бір ... ... ... ... ... Музыкалық дайындығы жоқ
балалардың дауыс ... 2-3 ... ал ... ... ...... ... 7 жастағы балалардың жұмыс
диапазоны бастапқы сабақтарда примарлық зонамен тең ... ... ... ... «ре-ля» нотасымен. Примарлық зонаны ... ... ... қосу ... ... ... ... «си» нотасынан екінші октаваға дейін.
Балалар хорының орындаушылық сипаты жас ... ... ... ... ... байланысты. Міне, осыған
байланысты хор үйірмесі оқушылардың жас ... ... үш ... ұйымдастырылады.
1 Кіші сынып оқушылар хоры – бұған I-II сынып оқушылары, ... III ... ... ... ... Орта ... ... хоры – бұған III-IV сынып, ... V ... ... ... ... сынып оқушылар хоры – ... V-VII ... ... ... ... ... болады.
Хор үйірмелерін мұндай топтарға бөлудегі ... ... ... ... ... ... ескере отырып,
олардың дауысының өсуі мен ... зиян ... ... топқа бөлудің тағы бір ... ... жас ... ... ... тыңдауға, яғни көлемі, ... сай, дәл ... ... ... ... ... мен қыз балалардың ... ... ... ... ... ... күші ... Жалпы әнге, хорға -
талабы, ... бар ... өз ... ... ... ... шеберлігі, ерекшелігі бар, өте ... ... ... арқылы, сезімін ашық та анық, дирижер ... ... ... ... ... ... көбінесе бірінші октавадағы және екінші
октавадағы ... ... ... ... ... ... оқушыларының шығармашылық дамуы: арнайы іс-
тәжірибелер мен ... ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды өте тез ұғып алады. Негізгі
барлық ... ... беру ... жұмыста-рындағы ең басты
мәселе музыкаға деген ... оның ... ... ынтасымен тыңдап, орындалуында деп ... ... ... О.А.Апраксина) [5].
Балалардың алған музыкалық әсері негізінде, музыкалық білім алудың
бірінші күнінен ... ... ... қабілеттерін: яғни музыкаға
деген ... ... ... есту ... лад пен ырғақты
сезінуді, есте сақтау қабілетін, ... ... ... әрі ... ... ... ... отыру қажет.
Әрбір музыка пәні ... мен хор ... ... ...... ... сыныптан бастап музыканы тыңдай
білуге үйрету. Бұл ... кез ... ... ... ... ... ... ән үйрету кезінде дамиды.
Әнді ... ... ... ... ... айтып
өткеніміздей әртүрлі болады, мысалы көңіл ... ән айту ... ... ден ... ... есту мен ... арасының
координациясының қалыптаспауы. Сыныптағы кейбір оқушыларда ... ... ... ... барысы кезінде әр
балаға ... ... ... ... ... ... ... Ең
бастысы, дұрыс қалыптасу үшін кез келген дағды ... ... ... әр кез есте ... тиіс.
Бірінші және екінші сынып оқушыларының ... ... ... ... формасы арқылы материалдарды ... ... ... есте ... ... араларында айырмашылықтар бар. Екінші сынып
оқушысы «тәжірибелі» оқушы, мектеп күн режимі оған ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлуі
тұрақтылау дамыған.
Екінші сынып оқушыларының ... ... тек қана өзін ... ... ғана ... ... бірінші сыныпта ... ... да ... ... музыкалық дамуы ... ... бөле ... сонымен бірге дарынды балалардың да әрі қарай
дамуына нақты көңіл бөлуі қажет, ... жеке ... ... ... ... ... ... 5, 6 сынып оқушыларына қатысты
қазіргі психологиялық-педагогикалық әдебиетте «қиын», ... ... ... практика жүзіндегі бақылаулар мен ғылыми болжамдар
негіз бола ... Бала ... ... әсерінен әр түрлі
«дисфункцияға» әкелетіні ... ... ... ... (дене
тұлғасының, бойының, қолының, ... ... ... қан ... қарағанда қарқындырақ жүреді. Осыған ... миға ... ... дұрыс келмеуінен тез шаршап-шалдығуы, мінез-құлқы
өзгеруі, құлазып ... ... ... тез ...... ... ... үлкендерге деген еліктеуіне және олардың ... ... ... ... байланысты, оқушылар
өздеріне ерекше көңіл бөлуді талап ... ... ... ... ... бой ... өте ... бірақ ол өте ұзақ және
шектен тыс ... ... ... даму ... ... дауысы да
өзгереді, «мутация» кезеңі ... ... - өмір ... ... организмде жаңа қасиеттің ... ... ... ... ... жетілуіне байланысты қатты өзгереді. Бұл
кезеңді ... ... ... ... ... деп айтады.
Мутация ұл балалардан гөрі қыз ... ... ... аталған кезеңде қыздардың көмейі үштен бір, ал ... екі есе ... ... осыған байланысты дауыс шымылдығы
да ұзарады. Дауыс шығарушы ... ... бұл ... ... домбырадай болады. Ұлдардың дауысы сөйлегенде, әсіресе ән
айтқанда тамақ ... ... ... ... ... ... естіледі. Кенеттен бір октаваға ауысып ... ... ... ... ... бұл ... ... сипатын,
ең негізгісі – уақытша екендігін түсіндіруі тиіс.
Мутация кезеңі ... 1,5 – 2 ... ... Әр ... осы
кезеңде өз шәкірттерінің дауысының даму ... ... ... ... ... ... ... меңгеріп, оны әрі қарай
дұрыс тәрбиелеудің барлық шарттарын сақтауы тиіс. ... ... ... ... алмау үшін, ең алдымен оның ... ... ... білу қажет. Тесситурасы өте жоғары немесе ... ... ... ... ... жоғалтып, елеулі зиянын
тигізеді.
Жас ерекшелігі тек қана ән ... ғана ... ... музыка
сабағы кезінде оқушының іс-әрекетінен, тәртібінен көрініп, байқалады.
Эмоционалды ... және ... күрт ... ... ... «жасай алмаймын» арасының бөлінуі байқалады.
Оқушылармен жаппай өткізілітін тәрбие беру ... ... де ... ... ... ... де ... музыканы
біліп түсінуге деген ықыласы болу керек. Баланы ... ... ... ... ... келгеннен-ақ басталады.
Балаларға қойылатын талап:
Музыканы тыңдай отырып, оның ... ... ... ... нақты кейіпкерлердің өзіне тән ... ести ... ... тыңдай отырып, оның желісіне
орай, не қуана, не ... ... ... топ ... ән ... ең ... ... - ән өнерін
жоғары орындаушылық деңгейге жеткізе орындап, тыңдаушысына жеткізе білу.
Сондықтан ән ... ... – бірі ... ... ... ... ... Оқушылардың ән айтуын дұрыс үйрету үшін, ... өсіп даму ... ... ... ... ән айту ... даму ... өзгеріп отыратын жас
ерекшеліктерін ескеріп, қадағалау – ... ... мен ... ... болып табылады.
Бірақ, бала жастан ән салуға баулудың қиыншылықтары әлі де ... ... ... шешілмей келеді. Өкінішке орай, мектептерде әннің
мәніне түсініп, мәнерлеп ... ... ... ... ... дұрыс шығарудың әдіс-тәсілдерін қадағаламай, көбіне әнді ... әлі де ... ... нәзік дауыс шымылдығына зиянын келтіріп алатын
жағдайлар болады.
Жоғарыда айтқандай, мектеп табалдырығын алғаш аттаған ... ... ... ... ... әрбір мұғалімнің қасиетті борышы. Кез-
келген бала әнді таза да ойлы айта ... ... ... ... орындау
да, көпшілікпен де). Өкінішке орай, мектептерде әнді үнемі таза ... ... ... ... ... әнді көбінесе дұрыс
орындамайды, мұның өзі әлі дамып қатаймаған дауыс перделеріне кері әсерін
тигізеді. ... ... ... даму ... ... дауыс та адам
организмімен бірге ... Егер бала ... ... ... ... ... бұл ... былайға дауыс аппаратының дұрыс дамуына мүмкіндік
бермейді. Сондықтан да дауысты сақтау ... ... ... суық ... терлеп тұрып балмұздақ жеуге болмайды.
Әр әнші ән айту ... ... ... ... ... ... ала ... дыбыс жолдарының анатомиялық құрылысы мен
физиологиялық заңдылықтарын есте ұстауы қажет. Бірақ, кейбір ... ... ... және ескере білмейді. Дауыс аппаратының
құрылысын терең білу, әнге ... жаңа ... мен ... ... ... әсер ... ... талаптарына сай (демді дұрыс алу, ... ... ... ... ... ... айқын айтылуы (дикция),
мәнерлеп орындауға дағдылану) балаларды әншілік ... ... ... арнайы ән жаттығуларының алатын орны ерекше. ... сай өз ... ... ... ... тек дауыс аппаратын ән
айтуға дауындап қана қоймай, белгілі бір орындаушылық шеберлікті дамытуға
байланысты дағдыны қалыптастырады. ... ... ... әнді ... іске ... Біздің пайымдауымызша, алғашқы орындалатын жаттығу
жай ... ... ... ... ... ... ... сезіміне
әсер ететін болуы тиіс.
2. Бала дауысының мутация кезеңіндегі вокалдық тәрбие
Баланың даусының дамуы оның жас ... ... ... әр ... ... ... ... Мұны, балалар
хорының жетекшісі ескеріп, түрлі жағдайда репертуар таңдау үшін, ... сай ...... ... қоюы ... ... 12-
15 жас аралығында дауыстардың балалық дауыстан үлкендер дауысына өту кезеңі
болады, оны мутация деп атайды.
Мутация – ... ... ... жаңа белгінің
пайда болуы, яғни жаңа қасиеттерінің өзгерістердің пайда болуы.
Дауысты дамытудың негізгі төрт түрі ... жас – ... ... кіші ... жас – ... ... кіші ... жас – мутация;
16-18 жас – мутациядан кейінгі кезең, ... ... ... ... ( 10-11 жасқа дейінгі ) дауыстары таза
үнді болып келеді. Бұл жастағы ... бойы ... ... ... ... ... Дауысының дыбысы жеңіл, нәзік келеді.
Кішкентай балалардың дауыс аппараты өте нәзік. Оның механизмі
құрылымы жағынан қарапайым, өңеште пайда болған ... ... ... ... ... ... ... ұзына бойы саңылау қалады. 7-
8 жасар баланың дауысының күші ауқымы болмайды және жоғарыда резонаторда
болады. Оның аса күш ... ... ... ... соқтырып, бір – бірімен
толық байланыспаған сол мезетте ауырғандығы ... ... ... ... дауыстың қойылу кезеңі
ұлдарда да, қыздарда да біркелкі өтеді. Осы кезде ... ең ... ... еті ... Оның ... ... қиындап, 12-13 жаста дауыс
байланысының тығыздығын қамтитын ... ... ... ... ... ... ... Дәрігер – фониатр, кейде осы үзіліс 10-11 жаста болады деп кеңес
береді. Әдетте жнңіл, жарқын ән ... ... ... ... ... кездеседі.
1 сыныптан бастап ән айтуды тәрбиелеу дұрыс жүргізілсе, 10-12
жасында баланың ... өте ... ... ... Бұл ... дауыстың
«ашылу кезеңі» деп атайды. Ұлдардың дауысы ашық ... ал ... жеке ... бояу ... бастайды.
Әрі қарай дауыстың қалыптасуы қалай өтеді, жеткіншек 13-14
жасқа келгенде ... ... ... ... және ... ... ... белгілердің көрінуі осы жастағыларға тән, бұл
белгілер олардың ағзасында болып жатқан ... ... ... ... ... аппаратының өсуі болма қалады. Дауыс, ... ... ... ... еркін ән айтып жүргендердің
жоғарғы дыбыстарға жетпей немесе күш түсіре айқайлап айта ... ... ... осы ... оның ... ... үзілісті байқай аламыз.
Ұлдардың да, қыздардың да дауыстарында өзгерістер біліне
бастайды, бірақ ұлдардың ... ... ... және ... ... әлі таза ... дауысының құрылысында
дауысқа кейде сиптік рең ... ... ... ... ... ... ... өңештің қалыптасуымен ғана
байланысты емес, барлық ... де ... Ол ... ... пайда
болады, сондықтан да оны байқау қиын.
Дауысқа бұл өзгерісті жіберіп алмас үшін, сабақты ... ... ... мен ... ... ... жүру ... кезінде ұлдардың дауыс байланыстары ... ... ... ... ... ... төмендеп, кіші октаваға ауысады. Осы
кезде өңештің ауырыңқырап, біркелкі өспеуі салдарынан ... ... тура ... ... бірден келу түрі қыздар да кездесуі
мүмкін, бірақ ондай жағдай көп бола ... ... ... ... ән ... ... да болады. Күнделікті өткізіліп жүрген сабақтар
және ән ... ... ... сақтау, мутацияның өтуін жеңілдетеді.
16 жасқа толғанда (кейде ертерек) ұлдардың ... ... ... иірімі пайда болады – оқушы бірде «жаңа» ... ... ... даусына ауысады. Кішкентай кезіне қарағанда ұлдардың
дауыс байланыстары екі бола бастайды, ал өңеш болса, әлі өсе ... ... 17-18 ... даусының күші енді ғана үлкен адамның дауыс ... ... Онда соң, ... ... ... ... яғни ... мен
қыздардың өңеші қалыптасып ... ... ... ... ... ... көрініп, әлі тыныс алу аппараты дамуын жалғастырады.
Дауыстың ең соңғы ... 20 ... ... ... одан да кеш) болады.
Сонымен қатар, жастарды, пайда болған жаңа ... ... ... әлі ... ... күш ... ... барлығы қалыптасты дегенде ғана, дауысты да ... ... пен дене ... күш ... тіке ... түзелуі, келбеттің сергектігі, еркін жіберілген немесе ... ... ... ... ... ... ... ән айтудың табиғи,
дұрыс қойылуының ең қажетті ... ... ... ... ... ... басты жібере салмай немесе артқа қарай тастамай тіке ұстау
керек. Ішкі және сыртқы тартылғандықты сезініп, оны ... ... ... немесе мұғалім оқушылардың ән айтудың қойылымындағы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуы тыныс алу мен өңештің
құрылымының тыныштық жағдайын жасауға көмектеседі. Бағалау критериі бойынша
тыныс алудың ... ... есту мен ... ... ... Әсем,
биіктейтін дыбыстың еркін, ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Ән айтудағы тыныс алуды тәрбиелеуде, әннің
мағынасына және темпіне сай терең, бір мезетте дем алу ... ... ... ... ... мұрын арқылы, ауыз бен мұрын арқылы
бірдей алуды ұсынады. Ән айтуды үйренбегеноқушыларда үстірттік, терең тыныс
алу алмау, ... ... ... бөлігіне акртық қатысу жеткіліксіз.
Сыртқы пішінде бұл иықты көтергенде көрінеді.
Терең ... ... ... ... « ... хош ... жатқандай, ауа беліңе дейін жететіндей етіп тыныс ал » - ... ... ... алып ... соң, ... бірден шығармау
керек. Тыныс алуды біраз ұстап тұрып ... соң өте ... ... біртіндеп
шығару қажет.
Ән айтудағы дұрыс тыныс алудың ең қажетті ... ... ... ... жіберуді сақтау жатады. Яғни, кеуде ... алу және ... ... ... және ... ... жасамау. Тыныс
алуда төменгі қабырғалар кеңеюі керек.
Ән айту кезіндегі бір қалыпты табиғи дем алу ... ... ... ( ... ... дегеніміз – акустикалық қарама –
қарсылықты қадағалап, ән айтуда өңешке тарыла кіруі ). ... ... ... ... ... тола және күштірек қабылданады. ... ... ... ... - ... байланыстарының белсенді ән айту
кезінде үнемдеу.
Ортаңғы сыныптар оқушылардың тізбектен дем ... ... ... ... ... хордың басқа оқушылары тыныс алуды әр
жерде кезек – кезек қайта бастайды. ... дем алу ... ... ... ... ... саналады).[14]
Ән айтудың дыбыс құрылымында дыбыстың атакасы оның ... ... ... ... ... ... ... Іс – тәжірибеде
атаканың үш түрі: қатты, жұмсақ және тыныс алу алдындағы атака қолданылады.
Қатты атакада тыныс алуды ... ... ... байланыстары
дыбыстың басталуына дейін тез әрі тығыз байланысыды.
Жұмсақ атакада байланыс дыбыстың ... ... ... оның ... басталуын қамтамасыздандырады.
Тыныс алу алдындағы атакада байланыстар жұмсақ ... ... ... ... кешігіңкіркп ауаны шығарар алдында
болады.
Ауыздың қысыңқы ... ... ... ... ... ... ... атаканы қолдану керектігі, ал босаңқы дауыс аппаратында қатты
атака өз пайдасын келтіретіндігі іс – ... ... ... ие ... ол – ... ... ... әндетуіне жұмсақ және қатты ... Ән ... ... ... ... ... құрайды.
Дегенмен, осы жағдайды ескере отырып, балалармен жұмыс жасау барысындағы
дауыс аппаратында ... ... ... орай белсенділікті
қолданып, дыбысты энергетикалық тұрғыда ... ... Ол ... ... ... көңілдерін аудару керек. Әрине,
белсенділіктің ... ән айту ... ... керек. Бұл кезде өзіндік
шама сезімін сақтау өте ... есту ... ... және ... ... өзі ... педагог қадағалап отыруы тиіс.
Дауысты, дауыссыз дыбыстардың бөлек және сөз бен ... таза ... ... ашық айту өту ... дикцияда құрылады.
Сонымен қатар, мәдениетті сөйлеудің (дауысты және дауысссыз
дыбыстарды дұрыс айту), сөйлеудің логикалық ережелерін (ең ... ... оның мән - ... ... іс – ... қолдану керек.
Вокалдық дикция артикуляциялық аппараттың белсенділігін
жоғарлатуды ... ... ... ... ... ән ... дикцияның жақсы еместігінің салдарынан болып, ... ... ... ... ... көрсетпей, дыбыс біркелкі, анық болмай
шығады. Вокалдық дауыстылардың сапасы үшін алдыңғы ... ... ... ... ... өңешпен байланысқан жұтқыншақ та өз белсенділігін
көрсетеді (жұмсақ ... ... ... бұл белсенділік жұтқыншақтың жұмысына күш түсірмеуі
керек, өйткені бұл дауысты дыбыстардың ... ... одан ... ... ... айту ... дикцияның дұрыстылығында дауыссыз дыбыстар
және олардың дауысты дыбыстармен ... ...... үлкен мағына
береді. Тек қана дауыссыз дыбыцстар дауыс байланыстарының ... ал ... ауа ... ... ... ... Дауыс байланыстарының қатысуымен айтылатын дауыссыз дыбыстар,
вокалдық қарым қатынаста қолайлы ( «б», «в», «г», «д»). ... ... ... ... ... ... ән айту кезінде
көбінесе ыңғайлы.
Балалар хорының дикциясымен және ән айтуымен жұмыс ... ... ... мен дауыссыз дыбыстардың үйлесімділігінен ... аса ... ... ... ... үлкен түсініктілікті, дауысты
дыбыстардың артикуляциялық түрде қалыптасуының нақтылығын білдіреді. ... ... ... ... ... үйлесімділігі, артқы
артикуляциялық аппараттың қатысуымен айтылатын (мысалы, ... ... ... ... әндетумен күресуде үлкен нәтиже береді.
Сыңғырлаған, ашық ... ... ... ... ... ... ... «и», «е» дауыстылардың дауыссыз дыбыстармен
қосылуы үлкен нәтиже береді ... ... ... «зи» ... ... ... хордағы вокалдық жаттығуларға арналған дауысты және
дауыссыз дыбыстардың, сонымен қатар ... ... ... ... ... тәрбиелеу және дамыту үшін, мұғалімнің
оқушылардың ән салудағы мүмкіншіліктерін білуі қажет.
6-жастағы ... ... ... ... ... оның дауыс диапазондығының көлемдігі ми –
соль, фа – ля (1-октава) дыбыстарының ... ... ... ... ... қиын емес ... ... біріқ ашық
музыкалық бейнелі әндер, ... ... ... ... әннің
диапазоны кеңейеді. Жұмыс жасау барысында 3-дыбыстылық дыбыстарынан,
күрделі интервалдардан ... ... мен ... ... ... әр бір ... әуенінің дыбыстарының қозғалысын есту және дауыс
аралығындағы ... ... ... таза ... ... ... ... көмегімен меңгеріледі.
2-сынып балаларының табиғи, еркін дауыс шығару ... ... ... ... ... Бұл ... ең әуелі естіп қабылдауға
ыңғайлы. Сонымен қатар дауыс желбезектерінің нәзіктері мен қысқалылығына ... ... Сол ... мен сабақ қысыңқы емес, жеңіл, әрі ... ... ету ... Аталынған сапалылықтарды дамыту ми-си
дыбыстарының аралығындағы диапазондар беріледі. Сонан олардың диапазондарын
біртіндеп ... ... Ән ... ... ... оқушылардың ән
айтудағы ортаңғы диапазоны қатайып жетілдіріледі. ... ... ... ... ... ... түрлене бастайды. Дауыстарының үнінің
шығуы ... ... ... ... ... ... Кейбір
балалардың дауыстарында кіші октаваның «си-ля» дыбыстарын кездестіруге
болады. Бірақ олар ашық емес және күш ... ... Ал ... ми ... әсем ... ... Оқытудың 3- жылында
балалардың дауыстарының шығуының аралығында бір келкі бола ... ... ерте ... ... ... ... ... әсер ететіндігін жиі кездестіруге болады.
7-10 жастағы оқушылардың ... ... ... кең ... ... ... күші мецопиано және мецофорте аралығында
болады. Бірақ балаларға тән олардың ... ... ... ... ... мәнерлеп, ашық орындауға жетелейді. Төмендегі диапазондағы ... ... ... ету зиян болады. Дауыстардың жақсы шығуы ән ... ... ... байқалынады. Шығарғанда төменгі және жоғарғы
дыбыстардың диапазоны жиі қолдану ыңғайсыз ... бар ... Сол ... де мұғалім ән репертуарын таңдауда осы жайларды
ескергені жөн. Бастауыш сынып балаларының ән ... ... ... сипаты пайда бола бастайды. Осыған байланысты ... ... ... ... болуында. Бір келкі емес әсіресе дауысты дыбыстарды
айтуда байқалынады. Сол ... ... ... ... бірдей бір
келкі шығуын қадағалау керек. Дауыс бояуының даму ... ... ... бар. Вокалды хор жұмыстарында оны ... ... ... ... әсер ... ... «қысылып» мұрын арқылы шығуын
жояды. 11-жастағы жас өспірімдердің дауыстарының төменгі жоғарғы ... ... ... болады. Дұрыс қойылған күн тәртібінде
жұмыстарында дауыстары біртіндеп ... ... ... ... ән айтудың диапазоны дикцияға (до-ми,фа ) дейін
кеңейеді. Бірақ шеткі дыбыстарды орындауда абайлық ... сол ... ... ... ... өспірімдер мұғалімнің жұмысының қиындай түсуін,
балалардың ... ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Соңғы жылдары балаларда ... ... ал ... ... оқушыларда басталып, бірақ олардың әр
қайсысында әр түрлі өтетіндігі байқалынады. Сол себептен ... ... ... ... ... жеке дара ... ән ... ыңғайлы
диапозондарда орындауларына көңіл бөлуі тиіс. Ер балалардың мутацияларының
жылдам ... ... тез ... Дауыс желбезектері 1 жарым, екі ұзарып
дауыстардың «шығу зонасы» кіші октаваға біртіндеп өте бастайды. ... өтуі ... ... ... ... ер балалардың ән айтқылары
да келмей қалады. Ал кейбір жағдайлардаауыр сезінулеріне байланысты ән ... емес ... айту ... ... ... Осының барлығы
сабақтарда ән айтудың тәртібін қадағалауды ... ... ... ... ... мутация кезеңінде үрмелі музыкалық ... ... деп ... ... себебі ән айтудағы тыныс алудың
техникасы үрмелі аспапта орындау процессінің тыныс алуына ұқсастығында.
1-2 класс ... ... ер ... мен ... ешқандай айырмашылық болмайды, өте ұқсас болып келеді. Ал, ... ... ... ер ... ... альт ... ... Сондықтан да бұл класстарда жаттығулар жүргізу ... ... ... ... жөн, сөйтіп екі дауысты жеңіл әндер, хорлар
үйретіле бастайды. Хор жетекшісі балалар дауысындағы өзгерістерді қадағалап
отырады. Ал, 5 ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезең қыз балаларда белгісіздеу өтіп кетеді. Кей қыз балаларда,
әсіресе альт ... яғни ... ... ... ... олардың
дауыстары кейде шығып, кейде шықпай, тамақтарының ауырғанын сезінеді. ... ... ... ... ... ... ... дауысы
жоғары шамалас келеді. Қыз балалардың мутациядан кейін қою күш, дыбысында
созымды әлді тембрлік бояу, байсалдылық, сазды үн күші ... ... ... ұзақ сөз ... ... әндерге еркін жеткізе алады. Ер
балалардың дауысы мутация кезеңінен ерекше ауырып, ... ... ... ... ... өтеді. Осы кезде олар тез ашушаң, тамақтары
ауырып, тіпті мінез-құлықтарында да ... ... ... ... ... Олар өзін ересекпін деп санап, немесе тезірек
үлкен болуға тырысу (жасырынып ... ... ... ... ... зияңды әдеттерге бой ұруға бейім келеді, мұндайда орынды ... ... жөн. Ер ... ... ... бойларының өсуі, соған
сай тыныс алу, ... ... ... өсіп ... мутацияның, яғни бүкіл
организміндегі жаңа құбылыстардың болғанын дәлелдейді. Сөйтіп, ... ... және альт ... ... ... тенор, баритон, бас сияқты
үлкендер дауысына өткендігін ... ... ... ... альт-сопрано,альт, меццо
сопрано, контральто дауыстарына ... 18 ... ... ... ... ... өту кезеңі толық аяқталады. Мұндай мутация кезеңдері хор
жетекшісі үлкен ... ... ... ... ... ... ... өсіп жетілуі туралы көптеген әншілер, оқытушылар,
ғалымдар, (вокалистер, ... ... ... айналысып
зерттеп келеді. Балалардың дауысы оның диапазоны мынандай деп көрсеткенмен
соның ... ... ... ... ... деп ... табиғи жақсы
еркін дыбысталатын бөлігі болады. Мысалы, 7-8 жаста балаларда диапазоны ре-
І – до-ІІ октава аралығында деп ... оның ... ... ... си-І дейінгі аралық табиғи жақсы дыбысталады.[15]
Дауыста мутация кезеңі жақындағанда балалар дауысының
диапазоны кеңейіп до-І – ... ... ... ... ... 11-13(14)
жаста бұл жетістікке қуанып көп ән айтқызуға болмайды, қайта өте сақтықпен
шеткі дыбыстарды айтқанда дауысқа салмақ ... ... ... ... ... талап етіп, ескертіп байқап отыру қажет. Осы кезде 11-12
жаста да мутацияның кейбір белгілері балаларда ... жүр, оған ... ... ... ашық ... ... жойып қоңырлау
қою үн бояу (матовый) белгісі пайда ... Ал, ... ... ... өте ... анық, оңай еркін айтылып, диапазоны өсе ... орта ... өз ... ... жастағы қыз балаларда уақытша диапазоны кішірейіп,
сосын бірден кеңейеді, өған да ... тез ... ... ... ... ... ... кезеңі өте тұрақсыз құбылмалы келеді. Кіші октаваның си
... ... ... ... ... ... ... диапазонын
қысқарта тұрған дұрыс.
Жасөспірім ер балаларда диапазоны күрт ... ол ... ... әр түрлі болуы да мүмкін, яғни ... ... ... ... ... Сондықтан мұғалім мутациядан өту кезеңінде
әр баланы жеке бақылап, орташа диапазоны кіші ... ре – ре-І ... ... жүргізгені жөн.
Ер балалардың жоғары ... ... ... айту қиындай түседі, міне ондайда қинауға болмайды, ... ғана ... ... Сондықтан жоғары класс хорында, яғни
толық емес аралас хорда диапазоны ... ... ... қиналмай
орындайтын шығармалар алынады. Тәжірибеде ер балалардың жалпы денесінің
өсіп жетілуіне байланысты ... әр ... әр ... өтіп ... Оның ұзақтығы 3-4 аптадан бір жарым екі жылға, тіпті ән айтуға
тым салынатын, ал қазір аздап ән ... ... жоқ деп, тек ... ... ... тұжырымдама тәжірибеде дәлелденіп жүр.
Балалардың дауысына қамқорлық жасай отырып ұйымдастырылған
хор ұжымдарының беделі арта ... ... хоры – ... ... көркем орындау шеберліктерімен тыңдаушыны таңқалдырады.
Балалар дауысын тәрбиелеу және дамыту үшін, мұғалім оқушылардың ән
салудағы ... ... ... Алты ... ... дауыс
аппаратының әлі қалыптаспағандығына байланысты, оның дауыс диапазонының
көлемі: ми-І – ... фа-І – ля-І ... ... болады.
Сондықтан да ән салудың алғашқы сабақтарында қиын ... ... ... ашық ... бейнелі әндер, шағын шығармалар қолданылады.
Жұмыс істеу ... ... ... ... ... ... мен ... енгізіледі. Бірінші сыныптың
балалары әрбір әннің әуеннің дыбыстарының ... есту және ... ... ... ... таза айтуға әсерін
тигізетін көрнекілік әдістердің көмегімен ... ... ... табиғи, еркін дауыс шығару диапазоны ми-І –
си-І дыбыстарының аралығы. Бұл диапазон ең әуелі естіп қабылдауға ... ... ... ... нәзіктігі мен қысқалығына да байланысты
болады. Сол себептен де ... ... ... ... әрі ашық орындауды
талап ету керек. Аталынған сапалықтарды дамыту ми-І – си-І ... ... ... ... ... ... ... керек. Ән айтудың екінші жылының срңында оқушылырдың ән айтудағы
ортаңғы диапазоны қатайып, ... ... ... мен мазмұнына
байланысты дыбыс бояуы түрлене бастайды. Дауыстардың үнінің шығуы ре-І – ре-
ІІ ... ... ... ... болады. Кейбір балалардың
даустырында кіші октаваның «си, ля» дыбыстарын кездестіруге болады, бірақ
олар ашық емес және күш ... ... Ал ... ... ... әсем орындауы байқалынады.
Оқытудың үшінші жылында балалардың дауыстарының шығуының диапазоны до-
І – ... ... ... ... бола ... Балалардың
денесінің ерте дамуы, олардың дауыс аппаратының ... ... ... жиі ... ... жастағы оқушылардың дауыс күшінің амплитудасы (ауқымы) кең ... ... ... күші ... және ... ... Бірақ балаларға тән олардың бойындағы сезімталдықтың болуы, олардың
әнді мәнерлеп, ашық орындауға жетелейді. Төменгі диапазондағы ... ... қою етіп ... биік ...... орындауды талап ету зиян
болады. Дауыстардың жақсы ... ән ... ... ... ... ... төменгі және жоғарғы дыбыстардың
диапазондарын жиі қолдану ыңғайсыз тесситураның бар ... ... ... де ... ән ... ... осы жайларды ескерген жөн.
Бастауыш сынып балаларының ән ... ... ... ... ... бола бастайды. Осыған байланысты мұғалімнің назары әрдайым
балалардың дауысының бояуында ... ... Бұл ... ... ... ... емес, әсіресе дауысты дыбыстарыды айтуда
байқалынады. Сол себептен де ... ... ... бірдей,
біркелкі шығуын қадағалау керек. Дауыс бояуының даму процесінде дыбыс
атакасының (қатаң, жұмсақ) ... бар. ... ... оны ... да дауыс бояуына жақсы әсер етіп, дауыстың «қысылып», мұрын арқылы
шығуын жояды.
11 ... жас ... ... төменгі, жоғарғы,
көкіректен шығатын бояуларын байқауға болады. Дұрыс қойылған күн ... ... ... ... ... ... 12-13 ... ән
айтудың диапазоны децимаға (до-І – ми-І, ... ... ... Бірақ шеткі
дыбыстарды орындауда абайлық қажет, сол себептен де оларды сирек ... ... ... ... ... түсуі, балалардың
дауыстары өзгеріп, (үлкендердің) ересектердің дауысына өтетін ... ... ... ... ... ... ... басталуы 11
жастан, ал 13 жаста барлық оқушыларда басталып, бірақ олардың әрқайсысында
әртүрлі өтетіндігі ... Сол ... ... ... ... ... ... дауыстарының өзгеруін жеке дара қадағалап, ән айтуда ыңғайлы
диапазонда ... ... ... ... ... ... жылдам басталуында көмей тез өседі. Дауыс
желбезектері бір жарым, екі есе ұзарып, дауыстарының ... ... ... ... өте ... ... жедел өтуі қиындықтыр тудырып,
соның салдарынан ер балалардың жиі ән айтқылыры да келмей қалады. Ал ... ауыр ... ... ән ... ... емес болады.
Мутацияның мұндай түрінде уақытша ән айтуды тоқтатуға тура ... ... ... ... мутация айтарлықтай білімбеуі мүмкін.
Бірақ қыздардың дауыстарының ашық, таза ... ... ... ... ... ... байланысты жүйкенің тұрақтылығы
төмендейді. Ән айту механизмінің күшін ... ... ... ән ... ... ... ... етеді. Соңғы
педагогикалық зерттеулер оқушылардың мутация ... ... ... орындауды пайдалы деп санайды. Мұның себебі, ән айтудағы тыныс
алудың техникасы үрмелі ... ... ... ... ... айтуда тыныс алудың үлкен рөлі бар. Ән айтудағы ... ... ... ... процесінде дамыту керек. Оқушылардың алдына қысқаша фразаларды
бір тыныспен айтып шығу талабы қойылады. Фразаларды ... ... ... әсіресе соңғы дыбысының анық айтылуын қадағалау керек. ... ... ... ... ... оны сәл ... ... иықты көтермей
орындау керектігін түсіндіреді. Ән айту тәжірибесінің процесінде оқушылар
дұрыс тыныс алудың әнді ... ... ... ... ... дыбыстың пайда болуына себебін тигізетіндігін түсінеді.[14]
Балалардың ұжыммен ән салуында ұзақ ... ... ... ... ... ... ... екендігіне көздері жетеді. Тыныс алудың дұрыс
жасалынуы дауыс ... ... ... ... дыбыс
атакасының белгілі бір түрін қолдануға байланысты. Балалар ... ... ... ... ... ... ... себебі
ол жұмсақ, сабырлы дыбыстың шығуын жояды. Мұндай кемшіліктерді жөндеуде
тыныс алудың алдында ... ... ... бірақ оны қолдануда
абайлық қажет, өйткені дауыс желбезектерінің толығымен ... ... ... шығарудың салдарынан интонацияның тазалығы бұзылады. Қатты ... ... ... балалардың дауыс шығарудағы ... ... ... ... ... жұмысын белсендіре түсіп,
интонациялаудың нақтылығына көмегін тигізеді.
Әсерлі, әрі ... ән айту ... ... ... ... ... ... ерекше рөлі бар. Ән айтудың негізі – дауысты ... ... ... осы дыбыстар арқылы қалыптасады. Дауыс
бояуының әсемдігі дауысты дыбыстарды дұрыс шығаруға ... ... ... ... ... ... емес. Оның негізгі себебінің бірі
дауысты ... ... ... ... Дауысты дыбыстардың
біркелкі шығуы үшін, балалар ән ... ... ... ... биік ... орындалуын қадағалаулары тиіс. Бұл үшін «у», ... ... ... ... ... мен ... сонымен қатар
жоғарыдан төмен қарай бағытталған әуендерр қолданылады. Ән ... «о», «е» ... ... көп ... ... осы ... ... әуендер дыбыстың әдемі, жинақы шығуына көмегін
тигізеді. Мына дыбыстарды арнайы дөңгелетіп, жинақылап айтуда «и» - ... «а» - «о» ... «е» - «э» ... ... ... ... Дауысты дыбыстарды айтуда ауыз бен еріннің орналасуының да ... ... әсем ... үшін ... ... және айтуға
ыңғайлы әуендер мен әндерді қолдану ... ... ... арналған
әндерді мысал ретінде алған болсақ, ондағы ... ... ... ... созып орындауды, ал дауыссыз дыбыстардың қысқа, жеңіл,
нақты, шапшаң айтылуын ... ету ... ... ... ... ... ... шығатын дауыссыз дыбыстарды айтуға, сөздің
соңындағы дауыссыз дыбыстарды бірге орындау ... ... бөлу ... дыбыстарды орындамаған әннің сөзінің мағынасы жойылытынына да
балалардың көңілдерін бөлу ... ... ... оқушылар әннің сөзін
дұрыс орындап, оның ... ... ... ... рөлі бар ... ... бір-бірін тыңдап ансамбльмен орындауына жету
қиындық тудырады. ... ... ... ... дамиды.
Ансамбльмен орындауға жету үшін, интонацияның үйлесімділігі, дыбыс ... ... ... мен ... ... партияларының
динамикасының бірлігі болуы қажет. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... аяқтауларын талап етеді.
Ансамбльмен жұмыс жасау барысында балалардың жауапкершілік ... ... ... ... мен ән ... сапасын талдауға,
әрқайсысы өздерін және бір-бірін тыңдаудағы іскерліктерін дамыту керек.
Ырғақтықпен ансамбльмен жұмыс жасау ... дене ... ... ... музыкалық аспаптарда орындауды қолдануға
болады. ... ... қол ... әнді ... ... ... ... Динамикалық ансамбль оқушылардың музыкалық ... ... ... және оны ... өздерінің
қатынастарын ансамбль дыбыс ... ... ... ... жасау
процесінде жүзеге асырылады. Балалардың музыкалық ... ... ... уақыттың жетіспеуі, олардың ән айтудағы ансамбльмен орындауларына
жетуде мұғалімге қиындықтар ... бір ... ... ...... ... айтылуын – вертикальды деп атап, осылар хордағы дыбыстардың дұрыс
интонациялау жұмысын қалыптастырады. Бұл ... ... ... және де ... ... ... ... дамуына
байланысты. Сонымен, вокалдв-хор дағдыларымен жұмыс жасау оқушылардың хор
шығармаларын ... ... ... ... Бұл жұмыс мұғалімнен
белгілі білімді, дағдыларды, іскерлікті, сонымен ең ...... ... деген үлкен сезімді талап етеді.[32]
ІІ Балалар дауыстарының жас ерекшеліктерін диагностикалау
2.1 Бала дауысымен жекеше жұмыс жасаудың кейбір тәсілдері.
Мұғалім оқушыларға ән ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп өсіп дамуы барысындағы ән айту
аппаратының өзгерісіне ... ... ... білуі керек.
Мұғалімнің ән айтуды дұрыс ұйымдастыруы, үнемі әуендік естуді ... ... ... күш ... ... ... ... арқылы балалардың бірте-бірте есту қабілеттері тиянақтанады, әнді
таза айтуға, ырғақты ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыру, дамыту барысында олардың
жас ... ... ... ... ... ... ... керек.
Әрине әр баланың ән айту, яғни ... ... ... әр түрлі.
Кейбір балалардың (6-7 жастағы) ... ... кең, кіші ... ... ре – 2-ші ... ... ... до (1) – до (2)-ге дейін болуы да
мүмкін. ... әр ... ... ... ... арқылы қойылған «дыбыстау
шегі» болады.
І-сынып. Мұнда ре1 - си(1) (до2) ... ... ... ... өсіп жетілу барысында, сонымен қатар музыка сабағындағы ән
айтуды дұрыс ұйымдастырудың барысында дыбыс ... ... ... ... шынығып, бірте-бірте бір қалыпты дем алуға ... ... ... сынып оқушыларының дауыс аппараттары қыздар мен ... ... ... Соны ... ... ... дауыс диапозондары
кестесі ұсынылады:
|Балалардың жасы ... |
|1 ... 6-7 жас |Ре (1) – си (1) (до (2) |
|2 ... 7-8 жас |До (1) – до (2) |
|3 ... 8-9 жас |До (1) – ре (2) |
|4 ... 9-10 жас |Си ... – ре (2) (ми2) ... айту ... дегеніміз – адамның ең төменгі дыбысы мен ең ... ... ... дауыс шығару аппараттары нәзік болып келгендіктен
үйретілетін әндерді, жаттығуларды таңдап алу негізінде ... ... ... ... түрде қатаң сақталуы керек. Оқушыларыдың
дыбыс шығару аппараттарын бірте-бірте ... ... ... ... алмайтын, есту қабілеті нашар балаларды мұғалімге жақын ... ... ... күш ... ... ... ... үйрету,
т.б. арқылы балалардың бұзылуларын сақтаймыз.
Ән сабағы өткізілетін ... ... ... ... жылы болуы керек. Ән
айтқан кездегі отыру ережесі де ... ... ... ... ... [20]
Сынып оқушыларын ән айтуға , әнді хормен айтуға үйрету ... ... ... ... ... ... әнді сауатты да мәнерлі, әдемі
терең сезіммен, ырғақтық үйлесіммен, сөздерін анық та түсінікті, ... ... ... ... үшін ... ... ережелердің
орындалуын үнемі қадағалау керек.
Ән айтқанда денені дұрыс ұстай білу ...... түзу тік ... сәл ... ... ... отыру. Қолды тізенің үстіне қою ... түзу екі ... ... ... алу. Ән айтар алдында демді иықты көтермей ішке терең алып белгілі
бір тиянақты ойды білдіретін фразаға ... ... ... ... ... ... көтерілуіне баланыстыруға болады.
Дыбыстау немесе дыбыс шығару. Дыбысты таза өз ... ... ... ... ... ... аяғына дейін жеткізу.
Дикция. Дауыс дыбысты таза шығару, дауыссыз дыбыстарды қысқа ... ... ... анық та ... айту, дауыссыз дыбыстарға көп
тоқтамау. Мысалы: р-р-р, қ-қ-қ «қандай ... ... ... ... ... алмай қасқа да нақты шығарып, керісінше дауыстыға тез
ауысып айту.
Әуен түзеу – әннің ... ... дем ... аяқталуы, әр әншінің
дыбыстарды меңгеруі бірдей, бір ... ... ... ... ... ... тілінде бірлік, үйлесімдік деген ұғымды
білдіреді. Хормен ән ... ... өлең ... ... ... ... ... күшінің, дыбыс үнінің полифониялық
үйлесімділігін білдіреді. Ансамбль: көлденең ансамбль – ол бір бойдағы, ... ... ... ал тігінен болатын ансамбль – ... ... ... ән айту және ... ән ... үйрету кезінде вокалдық
жаттығулардың алатын орны ерекше. Оны жүргізудің мақсаты – әншілік дауыстың
негізгі ... ... ... ... ... ... шынықтырып, төзімділігін арттырады, әншілік дағдыны меңгеруге
тәрбиелейді.
Жаттығулардың ең бастысы - оны құра білу. Әрине ең ... ... дем алу, ... дикция, т.б. дағдыларды меңгерту. Одан әрі
бәрте-бірте өте нәзік бағытта ... ... ... ... ән айтудың алдында жүргізу дауысты ән ... ... ... ... ... екі категорияда жүргізуге болады. Біріншісі
тиянақты бір музыкалық шығармаға байланыстырып қолдану. ... ... ... ... байланысты жүргізілсе, екінші түрі үйретілетін
шығарма (ән) репертуарына ... ... бір ... меңгеру
бағытында жүргізіледі. Ол үйретілетін әннің әуеніндегі қиындыққа негізделіп
құрылған болуы мүмкін.
Осы екі түрлі жаттығулардың қайсысы болмасын оқушылардың ... ... ... ... керек. Вокалдық жаттығуларды мұғалім шеберлігіне
қарай түрлендіріп таңдап алуларына болады.
Музыка сабағының басты бөлімінің бірі – ән айту ... осы ... ... түрде әр сыныптың жас ерекшеліктеріне байланысты таңдап
алып үйретудің ... ... зор. Әр ... ... ақыл-ойының
дамуына байланысты әндерді жеңілден күрделіге қарай ... ... ... ... дауыс диапазонына сәйкес келетін, ... ... ... мен ... ... ... қабылдап меңгеруіне лайықты
болатын әндерді таңдап алу мұғалімнің міндеті. ... ... ... ... ... ... осындай», «Біз өмірдің гүліміз» сияқты
жеңіл әндерді үйретуден басталады.
Әр сыныптың оқушыларының ой-өрістерінің ... ... ... мазмұны құрылымы жағынан күрделеніп отыруы тиіс. Ал, әндерді үйрету
тәсілдері күрделеніп ... ... ... ... ... мынадай
кезеңдерден құрылуы тиіс:
1. Үйретілетін әнге байланысты кіріспе әңгіме.
2. Мұғалімнің ән мәтінін мәнерлеп оқып ... және оны ... Әнді екі ... ... кезеңі.
4. Әннің шумақтарын қосып түгел оқушылармен қайталауы.
5. ... әнді ... ... ... әр ... ... бірнеше
қайталап хормен айтқызу.
Қорыта айтқанда, музыкалық тәрбие берудің қай саласында болмасын білім
беру, ой-өрісін дамыту, ... беру ... ... әндерді айту
кезінде алған әсерлері, толқу ... ... ... ... ... ... ... мен сезім бірлігі» және ... пен ... ... ... тән принциптерге үнемі сүйеніп жұмыс жасауы керек.
Әндерді талдаған кезде мұғалім ой салу, іздендіру арқылы ... ... үн, ... жылдамдық, қаттылық белгілері, т.б. сияқты мәнерлеу және
бейнелеу ... ... ... ... үнемі оқушылардың назарын
аударып, олардың ... ... ... көтеруге тырысады. [16, 21]
Мұғалім ... ... ... екі ... ... сынып
ұжымын хор ретінде тәрбиелеп, оларға көркемдік және техникалық талап қояды
да, сонымен бірге ... ... ән ... өз ... меңгеруге көмегін
тигізеді. Сондықтан да сынып ұжымының вокалдық тәрбиесінің дәрежесі әрбір
оқушыға жекеше назар аударудан басталады.
Жекеше жұмыс ... ... әр ... ... ... ән салудағы дауыстарының жағдайын тексеру, оның
дамуының динамикасын байқауды әрдайым қадағалау керек;
- ән ... ... ... ... жекеше тапсырмалар
беру. Тапсырмалар мынандай болуы мүмкін: мұғалімнің орындауында
әннің әуенін ... ... соң, оның ... ... ... «салу», екі фразаны соңғы дыбыстарын
салыстырып, оның ... ... ұзақ ... ... ұзақтықта
аяқталуын ажырату.
Әрбір сыныпта әнді таза айтпайтын балалар кездеседі. Мұндай ән ... ... ... ... ең ... балалардың музыкалық есту
қабілеттерін және дауыстарын тексеруі ... ... ... ... ән
айта алмауының себебі музыкалық есту қабілеттерінің нашар дамуына, есту
және дауыс ... ... ... ... ... ... Бірақ музыкалық іс-әрекеттерді жасау процесінде интонациялау
жақсара түсетіндігі мәлім.
Балалардың әнді дұрыс айта алмағандықтарының ... ... ... туа ... дерттері немесе есту органдарының қалыптасқан
қағидадан ауытқуы, ұжыммен ән салу ... ән ... ... ... ... табылады.
Әнді таза айтпайтын балалармен жұмыс жасауда мынандай тапсырмалар беру
керек: мұғалімнен соң қысқа ... ... «ән ... ... тыңдаудағы белсенділіктерін арттыруға жағдай жасау; ... ... ... ... қолдану арқылы, төменгі дауыста
сөйлеулердің ән айтуда жою үшін пайдалану; ... ... ... ... ... бөліп, ең соңында сөзімен орындауды талап ету пайдалы.
Әнді таза орындамайтын балалардың интонациясын жөндеу жұмысы ... ... ... ... ән ... ... меңгеруге легато
штрихында, жұмсақ атакамен, еркін артикуляциялауға арналған ... ... ... (5-10 ... ... топтармен жекеше
жұмыстар жасалынады (мысылы, таза айтпайтын балалар, жанындағы таза,
мәнерлеп ... ... ... ... соң, ... іштерінен айтып, содан
кейін дауыстап орындайды).
Осы кезеңде әнді таза орындамайтын балалар ән ... ... Ең ... ... ... шумағын өзі орындап береді, барлық
балалар іштерінен айтады да, ... соң оны ... таза ... ал таза айтпайтын балалар іштерінен айтады. ... соң ... ... ... өлең сөзімен айтады.
Таза айтпайтын балалармен жұмыс жасаудың тәсілдерінің бірі, оларды
таза ән айтатын оқушылардың жанына отырғызу. ... – ақ ... ... ... ... арқылы айтарлықтай жетістіктерге жетуге
болады.
Ән салудың репертуарына оның жоғары көркемдік, дәрежесі, ... ... сай ... ... негізгі талаптар қойылады. Сыныппен
ән репертуарын ... ... ... ... ... ... ... мұғалім алдын-ала әнді өзі талдап, оқушылардың ән
айтудағы мүмкіншіліктерін, қызығушылықтарын ескеріп, ... қиын ... ... жоя ... ... анықтайды.
Әнді үйретудің басында мұғалім әннің авторлары, оның шығу ... ... ... ... ... ... ...
оқушылардың эмоционалды көңіл-күйін қалыпқа ... ... ... ... ... мұғалім шығарманы мәнерлеп ... ... ... әнді орындаудың бірнеше варианттарын қолдануға болады:
- әнді мұғалімнің өзі орындап беруі, ... екі ... ... ән ... оқушылармен әнді дайындап алып, тыңдату;
- күй табақшаға басылған орындаушыны тыңдау.
Егерде сабақта екі түрлі варианттар ... онда ... ... ... ... ... үш дауысты әндерді қабылдауда нотамен жазылған көрнекілік
құралдарды қолдану пайдалы, өйткені ол музыкалық материалдың ... ... ... тигізеді.
Әнді орындап, ол жайында айтылған әңгімені тыңдап болған соң ... әнді ... ... ... барысында әннің сипаты,
сазгердің шығармадағы музыкалық ... ... ... ... тәсілдері анықталады. Осының бәрі оқушыларды әнді айтуға дайындап,
олардың шығарманы қаншалықты терең ... ... Ән ... ... – бірлескен көркемдік және техникалық принципін қолдануда.
Әнді үйретудің жалпы тәсілдеріне мұғалімнің сөйлемдерді ... және ... ... ... ... ... сипатына көңіл
бөледі, өлеңнің түсініксіз сөздерін түсіндіреді); сөйлемді ... ... ... ... ... ... ... орындауларына назар аударады. Әнді үйрету барысында әуеннің
интонациясының таза шығуын, оның ... ... ... ... жүргізіледі. Сөйлемдерді әрбір қайталанғанда белгілі тапсырма
немесе ... ... ... оның ... балалардың ести білу
қабілеттері артып, өздерін ести білудегі бақылаулары дамиды. ... ... ... орындайды.
Ән үйрену процесінде тек қана әуенді жаттап алуға көңіл бөліп қана
қоймай, сөзінің мазмұнын түсініп, шығарманың ... ... ... ойын ... алу ... Сол себептен де өлеңнің мазмұнындағы айтайын
деген ойдың ... ... оны анық және ... ... ... жаттап алған соң оқушылармен оның музыкалық бейнесінің дамуын
ашудағы орындаушылық ... ... ... ... ... ... және орта ... оқушыларына ән
үйретудің өзіндік ерекшеліктері бар тәсілдер қолданылады. Бірінші сынып
балаларына көбінесе әнді есту ... ... ... ... ... ... болуы үшін оқып та береді. Бастауыш сынып балаларымен ән
үйретуде көрнекілік ... ... ... қозғалысының бағыттары
көрсетіледі, қолмен ... ... ... ... буын ... әнді ... айтқызып үйретеді. Екі дауыста ән
айтуда нотаға түсірілген жазу оқушылардың өз партияларын меңгеруге көмегін
тигізіп, дауыстарының арасының ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің назары мутация кезеңі қалай өтіп
жатқандығына аударылуы тиіс. Бұл жастағы оқушылар әнді мәнерлеп ... ... ... ... ... ... музыкалы-шығармашылық
қабілеттерін дамытып, шығарманың музыкалық бейнесі ашудағы олардың вокалды-
хор дағдылары мен іскерліктерін қалыптастырады. Оқушылардың ән салу іс ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың негізгі
жағдайы болып табылады.
Музыканы қабылдауды дамыту оқушылардың музыкалық тәрбиесінің ... және ол ... ... барлық түрлерінің процесінде
жүзеге асырылады. Мысалы, әнді үйрену үшін, оны алдымен тыңдап алу ... ... ... ... тазалығын, оның мәнерлі естілуін
тыңдау қажет; ... ... ... отырып, музыкаға байланысты
дене қимылдарын жасап, оның өзгеруін, дамуын байқап, шығармаға деген өзінің
қатынасын қимылдар арқылы жеткізу ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің бір
түрі. Әдістемелік әдебиетте ол «тыңдау» немесе «тыңдап, қабылдау» деген
ұғымдармен беріледі. ... ... ... ... ... ... шығармалармен танысады. Мұндай шығармаларды тыңдау процесі тек
қана музыкамен таныстырып қана қоймайды. Оқушылардың музыкалық ... ... ... ... мен ... ... музыкалық шығармашылық қабілеттерін және де ... ... ... ... ... ... талғамын тәрбиелеудің негізі аса маңызды,
құндылығы бар көркемдік ... және ... ... ... ... ... ... табылады. Дұрыс ұйымдастырылған
музыканы ... ... ... белсендіре түсетін әртүрлі тәсілдер
(мысалы, музыкалық қимылдар арқылы, қарапайым музыкалық аспаптарда ойнау
және т.б.) ... ... мен ... ... олардың
музыканың қажеттілерін қалыптастыруға ықпалын тигізеді.
Мұғалім ән үйрету кезінде музыкалық аспаппен қостап отырудан басқа
әннің ... таза ... ... ... ... ... отыруы қажет.
Әнді дирижерлеу арқылы жүргізгенде оқушыларды мұғалімнің қолының
әрбір ... ... ... ... ... арқылы олардың
музыкалық сауаты, ... ... ән айту ... қалыптасады. Әнді
хормен айтқызу барысында сүйемелдеуші музыкант пен дирижердің өзара тығыз
түсіністік байланысы болуы ... ... ... ... ... ... ... мұғалім қамтамасыз етуі керек:
1. Ән айтуға дайындық. ... екі ... ... ... ... зейінін ән айтуға, бүкіл ... ... ... ... ... Дем алу ... қолды төменнен жоғары айтатын әннің темпіне
сәйкес көтергенде оқушылар демдерін ішке ... ... ... ... ... ... қолының айтылатын ән өлшеміне байланысты
жүргізуі. Егер де ән 2 өлшемінде болса, қолымызды бірінші сыртқа
қарай, екінші ішке ... ән ... ... ... ... қалыптастырамыз. Ал ән 3 өлшемінде болса,
«дем алу» сәтінен (ауфтакт) кейін дирижердің қолы ... ... ... ... ... соң ... ... қарай жүргізілу
қимылдарымен айтуға дағдыландырамыз.
4. Оқушылардың дирижердің ... ... ... ... ... ... ... көрсету қимылдарын ... Әнді ... ... ... ... әнді
бірдей бастап, бірдей аяқтауын, бірдей дем ... ... ... ... ... дағдыландырамыз. Дирижердің қолмен
көрсетуімен қатар оқушыларды бет пішіні арқылы әннің мазмұнына сай,
түрлендіріп айтуға дағдыландырамыз.
Музыкалық тәрбие ... ... ... ... ... ... ... өнерлілер, ... ... ... ... жастардыњ белсенді аќыл- ой
ењбегі, саналы іс-әрекеті ... ... ... ... ... лайыќты ѓылыми- тәжірибелік баѓытта, ұлттыќ психология,
сана- сезімі мен ... ... ... ... ... болады.
Жас ұрпаќќа тек тәрбие объектісі ретінде ѓана емес, өзіндік ... ... ... ќажеті бар субъекті ретінде ќарап, бойындаѓы ... ... ... дамыту, баѓалау, сенім, үлгі көрсету,
талап ету ... ... ... ... ќолданып, оќу- тәрбие жұмысын жүргізу ... ... ... жол ашылады.
Музыка мұғалімі музыкалыќ шыѓармалар ... жас ... ... ... ... табиѓаттаѓы және әдебиет пен өнердегі
әсемдікті, сұлулыќты, адамгершілікті дұрыс ќабылдап, түсініп, бойына сіњіре
білуге, әділ ... ... іске ... ... баулу, әсемдікті
тани, жасай білуге үйретеді. Ол - әр ... ... ... ... ... мінез- ќұлќыныњ, тән мен ... ... ... ... ... ... ... тұрмысын,
мінез- құлќын, адамдармен ќарым - ќатынасын, ұйымдастыра білу ... ... ... ... Музыкалыќ тәрбие жан- жаќты
дамыѓан, ењбек ... ... ... жаны ... ... жастарды
тәрбиелеудіњ басты бір саласы.
Осы маќсатта әрбір оќу ... ... зор ... ... күші бар ... ... ... эстетикалыќ мүмкіндіктерін
жаќсы пайдалану ќажет. ... ... мен ... ... беру ... ... айтарлыќтай тәжірибе жинаќталды. Осы
мәселе ... оныњ ... ... ... ... ... Д.В.Кабалевсий ењбектерінде және басќалардыњ
зерттеулеріне ... ... ... ... оќушыларға музыкалыќ білім
беру, тәрбие мәселесі Ќазаќстан ѓылым ... ... ... ... ... С.Ұзаќбаев, Ж.Өтемісов,
М.Балтабаев т.б ењбектеріне елеулі орын алѓан.
Музыка ... өз ... ... үшін ... ... ... мен ќиыншылыѓын білуі тиіс.
Бірінші ерекшелігі - музыкалыќ тәрбиеніњ көп ... көп ... ... ... ... ... ... баѓыт
беру, отбасы, жұртшылыќ сияќты әлеуметтік күштердіњ ... мен ... ... саќтау, тәрбие әдістерін дұрыс талдап, тиімді
пайдалану ... ... ... ... ... ұзаќ процесс екендігі. Адам
өмір бойы тәрбиеленді, тәрбиеде тез табысќа жету мүмкін ... Ол ... ... - ... шыдамдылыќпен тәрбие жұмысын жүргізуді ... ... ... - ... ... ... ... болатындыѓы.
1-сатыда: Отбасында, балабаќшада, бастауыш мектепте тәртіп ережелерініњ
бастапќы ұѓымдарын ... ... ... мен ... ... ... бойѓа ќалыптасады.
2-сатыда: Этикалыќ түсініктерді мењгеріп, күрделі сезімдері дұрыс дами
бастайды. Әдет-ќұлыќ көрсету, ќоѓамда ... ... ... ... даѓдысы ќалыптасады.
3-сатыда: Дүниені терењірек тану арќылы көзќарастардыњ ќалыптасуы, мінез-
ќұлыќтыњ тұраќты әдеттерініњ ... ... ... ... бұдан әрі
ќарай терењдеп дамуы іске асады.
Бұл сатылар арасанда шек болмайды, бір- ... ... ... ... - ... ... ... мазмұныныњ бір
орталыќќа жинаќталып жас шамасында,тәрбие дењгейіне ќарай ... ... бір ... ... ... ... ерекшелігі- музыкалыќ тәрбие ісініњ екі жаќты ... ... ... пәні ... ... ... ішкі ... , ниетімен , өзін-өзі тәрбиелеуімен
ұштасып, табиѓи үйлестік табуы жұмыстыњ нәтижелі болуын ... ... ... музыка пәні мұѓалімі де, оќушылар да ... ... ...... ... ... ... мәні зор .А.С.Макаренко “Тәрбие беру жұмысы ењ алдымен
,ұйымдастырушыныњ ... деп ... ... . ... пәні ... ќабілеті зор болѓанда ѓана жеке оќушыларѓа ыќпал етіп
,оќушылар ұжымыныњ ќарым – ... ... ... ... ... .
Жетінші ерекшелігі- болашаќќа ұмтылѓан іс-әрекет. Бүгін мен ертењгі
келешек өмірдіњ ұштасуы.
Бүгінгі жаќын ... ... ... және алыс маќсатќа жетудіњ
негізі. Бүгінгі оќушы- ертењгі азамат, маман, ... ... ... ... иесі.
Музыкалыќ-тәрбие жұмысын ұйымдастырудыњ өзіндік ќиыншылыќтары да бар.
Атап айтсаќ:
а) мұѓалімініњ ... ... ... оќу ... ... ... ... едәуір ќиындыќ ... Оќу ... ... ... ... ... ал сыныптан тыс
музыкалық тәрбие жұмысыныњ уаќытын музыка пәні мұѓалімініњ ... ... ... алып өзі ... ... пәні мұѓалімі таќырыптарды өзі тањдап, тәрбие ... ... алып ... ... жасайды. Бұл біріншіден музыка пәні
мұѓалімініњ ќыруар уаќытын алса, екіншіден күрделі, жан- жаќты ... ... ... мен ... ... пәні мұѓалімінен
сан – салалы білім мен ... ... пен ... ... тәжірибені ќажет етеді. Өйткені, ол әр оќушыныњ жеке ... және ... ... ... ... ... ... мен
әдістерін тањдайды, сол арќылы олардыњ жеке ... ... ... татулыѓын ќамтамасыз етеді. Осы орайда, музыка пәні ... ... ... ... Оныњ мәні - ... ісінде маќсат,
міндет, мазмұн, әдіс- тәсіл түрлерініњ бірілігін ... ... ... алу, ... ескеру, сана-сезімге, мінез- ќұлыќќа
бірдей тұтас ... ету, ... ... барлыќ әлеуметтік күштердіњ
бірілігін ќамтамасыз етеді. Демек, тәрбиені кешенді жүргізу ... ... ... ... ... ұлы ... ... “Артыња із ќалдырѓыњ ... ... ... ... сеп, білімге тәрбиелеу, болашаѓымызды өз
ұлт өнері мен мәдениетініњ тұныѓынан сусындап, ... ... ... ... ... де болашаќ ұрпаќты өнер білім арќылы ... мен ... ... ... ... ... ... тұтќасын ұстап, халыќ мәдениетін көтеретін ... ... ... музыка мұѓалімі ќызметініњ ... ... ... ... мұѓалімі өз сабаѓында білім беруші, білікті
маман ѓана емес, ... ... ... ... ... мен ... ... кештерді, үйірмелерді ұйымдастырушы.
Музыкалыќ тәрбиені бала дамуыныњ алѓашќы ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудіњ алѓы шарты.
Музыка мұғалімінің міндеттері :
1. Оќушылардыњ музыкалыќ ќабылдауын ... ... ... ... ... өмір мен ... терењ таныту және ... ... ... ... ... ... ... адамдардыњ тәртібі мен іс-әркетіндегі, тал
бойындаѓы әсемдікті көре ... ... ... шын ... ... ... ... оны дұрыс баѓалауѓа үйрету.
2. Оќушылардыњ музыкалыќ түсінігі мен ќұштарлыѓын, сезімталдыќ ќабілетін
дамыту. Жан ... ... ... ... ќобалжу, әсерлену, бейжай
болу, көркемдікті ќабылдауда шыѓармада бейнеленген кейіпкердіњ ... ... ... бірге ќуанып, бірге ќайѓырып әсерленуін, көњіл-
күйініњ толќуын ... ... ... ... ... Оларды жаќсы ... ... пен ... нәзіктік пен дөрекілікті, бір түстілік
пен ала-ќұлалыќты ажырата білуге, өлењ, ән, музыка өнері ... ... ... ... білуге үйрету.
Музыкалыќ талѓам - өте кењ түсінік. Ол өнер шыѓармаларын түсініп,
нәр алу ѓана ... ... ... ... өмірдіњ, ењбектіњ,
тұрмыстыњ, киімніњ әсемдігін түсіну және баѓалай білу.
4. Оќушылардыњ күшіне сай өзін ... ... білу ... айналаѓа
ќажетті әдемілік жасауѓа талпынысын тәрбиелеу, көркемдік- шыѓармашылыќ
ќабілетін дамыту.
5. ... ... таѓы бір ... ... жас ... ... ќарамай, өмірдегі, табиѓаттаѓы әсемдікті ќорѓауѓа, баѓалауѓа,
саќтауѓа , молайтуѓа үйрету..
Музыка пәні ... ... ... ... төмендегі
міндеттер көрініс табуы тиіс:
Оќушылардыњ жалпы мәдениетін көтеру ќазаќ халќыныњ озыќ ... ... ... ... ... жетілдіру
көзделеді. Оќыту процесі сияќты тәрбие жұмысы да белгілі ұстанымдар
негізінде ... ... ... және ... тәрбиелеу жөніндегі
ілімдерге және ѓасырлар бойы жинаќталѓан халыќтыќ тәжірибеге және ... ... Бұл ... ... ... ... өмірмен
тәжірибемен ењбекпен байланысына сай Әл-Фарабидыњ айтуынша: ... ... ... тек түйсік тәжірибе арќылы білуге болады»,
- дегендей ѓылыми педагогика мен ... ... ... ... ... ... жұмысын тиімді де нәтижелі
атќаруына көп ... ... ... балалардың көркемдік дамуын толықтырады,
сол себептен де оларды бұл іс-әрекетке даярлау керек. ... ең ... ... ... ... ... Олар ... қимылдарды
жасауды үйренеді (музыкаға байланысты жүру, секіру және т.б.), келісілген
музыкалық белгілерге жауап береді. ... ... ... ... соғуымен белгілеу тәрізді және т.б.
Оқушылар осы сипаттағы жаттығуларды бекітіп болған соң, сабаққа
музыкалық бейненің ... ... ... ... ... іскерліктерін
қалыптастыруға бағытталған тапсырмалар енгізіледі. Мысалы, әртүрлі сипатты
марштарға сәйкес қимылдарды жасау: ... ... нық ... ойыншықтар маршында-жеңіл, аяқтың ұшымен; әскери маршта-биік көтеріп
қадам ... ... және ... ... және ... ... арналған жаттығулар мұғалім тек
қана ... ... ... да ... сипаттағы шығармаларды
қолданады. Егер де оның ... ... ... ... онда музыкаға мәнерлі қимылдар жасауда оның ... ... ... ... ішіндегі ең қарапайым элементтері шапалақ қағу, қошл және
әуеннің ырғағы сияқты түсініктерін бекітуге болады.
Осы қимылдар арқылы ... ... ... ... бар ... ... қысқа, ұзақ дыбыстардың
болатындығын, оларды жүгіру, тез-тез жүруге ыңғайлы деп санап, ... ал ... ... ...... ... ... меңгереді.
Сөйтіп ширектік ырғаққа қарағанда, ... ... ... ... және ... соғудың көмегімен музыканың ырғақтық бейнесін көрсету
ыңғайлы.
Қимылдың ырғағының ... ... ... мән беру ... назарын үзілістерге, бір қалыпты қимылдың ... ... ... ырғаққа аудару қажет. Мұның барлығы ойындардың
көмегі арқылы жасалынады.
Қимылдардың ... ... ... ұғымдарын қалыптастыруға
болады. Мысалы, екі, үш үлестік ... ... ... ... ... аяқтарының ұшымен тұрып, жоғары көтеріледі, ал «екі» дегенде-
төмендейді (2\4 өлшемінде жазылған шығармады), 3\4 ... ... ... ... «екі» дегенде – көтеріледі, «үш» дегенде – аяқтың
үшымен түрады. Балалар бұл ... ... ... ... ... жасайды.
Музыкалы-ырғақтық қимылдарды жасауда тек қана ... ... ... ... ... жасаудың мәдениетіне, көркемдік талғамының
дамуына да көңіл бөлген жөн.
Ырғқтық қимылдардың көмегімен ... ... ... ... жайындағы түсініктері бекітіледі. Қимылдың сипатын және бағытын
өзгертіп, қол ... ... ... ... ... ... қимылдарының көмегімен музыкалық шығармаларға, әндерге
инценировка жасау ... есту ... ... қана ... ... жандандыра түсуге әсерін тигізіп, көркемдік
талғамдарын қалыптастырады. Көбінесе инценировка жасауға музыканың ... ... ... айтып отыратын әндер және бірлесе жасап,
қимылдың сипатын табады. ... ... ... ... мәнерлі
орындауға жетелейді, таныс емес қимылдарды өзі ... ... ... ... ... ... әрекеті оқушылардың мектепке дейінгі тәжірибесін
белсендіруге бағытталған жөн. ... ... ... ... қол, аяқ соғу,
қадамдар жасау тәрізді қимылдардың түрлерін ... ... ... ... алады.
Балалардың музыкалық ойындарда тыныс қимылдардың элементтерін
пайдалануға, музыканың қимылымен байланысты екенін түсінулері ... ... ... ... көп ... ... сыныптың музыка сабақтарында музыкалы-ырғақтық қимылдарды
ұйымдастыруды ойластыруда, ойындарға ... орын беру ... Олар ... ... ... белсендіре түсіп, музыкалық бейнелерді
қабылдауға септігін ... ... ... ... ... ... ... мәнерлі жасауды дағдыларын бекітуге және күрделі
түрлерін меңгеруге бағытталады. Марштар және би ... ... ... ... ... әлді және ... үлестердің
пульсация жайындағы түсініктерін қалыптастырып, екі ырғақтықтың ... нота ... ... әсер ... ... оқушылардың музыкалық сөйлемінің бөлімдерінің өзгеруіне
байланысты қимылдарды ауыстыру тәжірибесіне ... ... ... және ... дамуының принциптері жайындағы түсініктерін
қалыптастыру процесінде пайдалынады.
4 ... ... ... ... тән қимылдармен танысады. Музыкалы-
ырғақтық қимылдар жайында айтып ... оны ... ... ... байланыссыз қарастыруға болмайтындығын айта кету керек.
Сабақтағы қолданылатын іс-әрекеттердің ... ... ... ... ашуға және тәрбиелік, дамытушылық, білімділік міндеттеріне
бағытталынуы тиіс. Сол ... де ... ... ... ... ... ... ұтымды жолдарын іздестіруі
керек.
Оқушылырдың музыкалық қабілеттерін дамытуға бағытталған бірқатар
жаттығуларды мысал ретінде ... ... ... ... ... ... ... нақты
музыкалық түсініктерін қалыптастыру мен байланысты және де ойын түрінде
қолданылады.
Балалар ең ... ... ... ... жасауда, келісілген
музыкалық белгілерге жауап беруді, дыбыстарды ... ... ... ... ... ... ... есту арқылы
ажырата білуге үйренеді. ... ... ... ... ... ... ... үніне тоқтап қалу; ксилофонның соғуына
отырып, ал маракстың дыбысына тұру; төменгі дыбысты ... ... ... ... естігенде – көтерілу.
Музыкалы-ырғақтық қимылдардағы ... ... ... тәсілдері:
• Балалар көздерін жұмып отырып, дыбыстың биіктігін ажырату
немесе аспапты дыбыс бояуын тану. Олар жауабын ... ... ... ... ... – аяқтары жүреді; жоқарқы
дыбыстарда – қолдарын жоғары көтеріп, колдың білезігімен қимыл
жасайды, ал ... ... ... сол ... ... ... ... Оқушылар түрегеліп тұрады. Оның бірінші тұрғаны қолына доп
ұстайды. Егерде әуен ... ... ... онда ... бір-біріне береді, ал егерде төменгі регистрде
орындалса, онда допты төменнен, балалардың аяқтарының арасынан
дөңгелетеді. ... ... ... да, ... ... дыбысын естісе, олар көкіректің тұсында қолдарын
соғады, ал ... ... ... ... естісе –
бастарынан қолдарын жоғары созып, соғады. Импровизация жасауға
арналған ойын: ... үш ... ... ... ... ... билейді, ал өзгерген бөлімінде денелерімен
қимыл жасыйды.
Музыкалы-ырғақтық ... ... ... ... ... дөңгеленіп немесе партада отырады. Қолында добы ... ... бар ... естігенде бір қолынан екінші
қолына ауыстырады, ал жарты ұзақтықта естігенде ... ... ... ... ... ... Бұл ... басында
уақытылы жасалынбайды, бірақ балалар үйреніп алған соң, нақты
ырғағына, ... ... ... ... ... ... ырғақта емін-еркін жүгіреді де,
жұмсақ, жеңіл, нәзік әуен ести қалғанда жұптасып, бір-бірінің
қолдарын ұстап, айналады.
• «Жаңғырық» ойыны: ... ... ... жоғарыда, аяқпен,
жанында, артында соғу.
• Оқушылар ырғақты не қолдарымен ... ... ... ... қимылдардағы екпін және оның қзгеруі жайындағы
түсініктерін қалыптастыру тәсілдері:
• Әртүрлі ... ... ... ... ... ... екпіннің өзгеруін кейіпкерлердің бейнелеріне
байланысты көрсету.
• Жан-жануарлардың ... ... ... жай ... ... пілдің, аюдың, таспақаның; жеңіл – құстың, қоянның,
иттің және т.б.
Музыкадығы динамикалық күш ... ... ... ... ұшымен, ал меццо фортеде-өкшемен, фортеде-нық
басып жүру; меццо фортеде-білезіктермен, ал фортеде-қолдарымен
қимылдар жасайды.
• Музыкадағы крещендо және ... ... ... ... ... ... бәсеңдеуіне байланысты-
кішірейеді, ал күшеюіне байланысты-кеңейеді. ... ... да ... гүлдерден өсу, гүлдену,
солуы, күнге тартылуы, желмен майысуы сияқты ... ... ... ... мен ... ... ... түсініктерін қалыптастыруда мынандай жаттығуларды қолдануға
болады:
• Оқушы допты қолына ұстап тұрып, ... ... ... ... ... ал ... ... бір қолынан екінші
қолына ауыстырады.
• Жұмсақ әуенге балалар жұптасып, ... ... ... ... ... – қолдарын түсіріп, жеңіл ырғкққа
байланысты секіреді.
• Мұғалім допты ұстап тұрып, стоккатода допты еденге соғады да,
ал легатода – ... ... ... ... Резанатор дауыс, регистрлерімен жұмыс істеу технологиясы
Жас ерекшеліктің әр қайсысының өзіндік дауыс диапазоны ... ... ... ... ... және ... ... мәнін білуде
осыны міндетті түрде ескеру ... ... ... 7-9 жастағы
балаларда до-І, ре-І, ре-ІІ ... альт кіші ... ля, ... ... до-І, ре-І, ... соль-ІІ. Ұлдарда кіші октаваның ре, до-
кіші октаваның си, до-І дейін екендігі іс ... ... ... жастағылардың диапазондарының ерекшеліктерін білу ... ... ... ... бөлу үшін көмектеседі. Дауыстардың
әсем шығуының сапасына зейін қоя ... ... әр ... тембірінің
сапасын дамыту үшін қолайлы жағдайлар туғызады.
Бастауыш сыныптарда екі дауыста ... ән ... ... ... ... ... және ... партияларымен жеңіл ауыса
алады. Ал, орта және үлкен ... ... жеке ... көңіл аудара
отырып, хордың жетекшісі төменгі ... айта ... ... ... ... Сопрано партиясында ми-ІІ және фа-ІІ дыбыстарын жеңіл ала
алтын оқушылар әндете алады.[1]
Ортаңғы және ... ... ... ... ... деп ... Олар ... жеңіл болса, регистрден регистрге өту
бірқалыпты болып, диапазонның біртіндеп дамуында дауыс ... ... ... регистрлер тураланады.
Регистрдің үш тесситуралық айырмашылығы бар: төменгі, ортанғы және
жоғарғы.
Сопрано І-н ең ... ... ... ортаңғы регистрде көрінеді.
Төменгі ... ... ... ... ... ... ... ІІ ... ... ұқсас үнділігімен ерекшеленеді. Ұл партияны әдетте
мутациясы басталған ұлдар айтады.
Ән ... ... ... біркелкі естілуі тиіс.
Бірқалыптылықтың құрамына кеуде регистрінің басты ... ... ... ... ... ... Осы ... жұмыстың
жетістігі дауысты тәрбиелеудегі прималық дыбыстардан, яғни ... ... ... еркін, қолайлы естілуі. Прималық естілу дауысаппаратының
жеке ерекшеліктерінің құрылуымен анықталады. Әдетте прималық дыбыс ... ... ... ... прималық дыбыстар арқылы дамыта
бастаған, біз оқушының диапазонын біртіндеп жоғары және төмен ... ... ... ... күш ... ... едәуір өзгеруінен
көршілес дыбыстарға ауып кетуі, прималық естілуге тән. Бұл жұмыс өте сақ
және ... ... ... Ән ... ... ... жақындаудың
артықшылығы, оның табиғи вокалдылығымен қорытындыланады. Бәрінен ... ... ... ... осы ... дыбыстылықты диапазонның өзге
бөлшектеріне тарату дауысқа ыңғайлы ... ... ... ... ... ... дауысты дамыту әдісі секілді деп анықтайды. Оның
негізін ... М.И. ... ... ... ... ... жазады ол-ең
алдымен табиғи ноталарды жетілдіру немесе оларды ... алып ... ... ... дыбыстарды жетілдіруге мүмкіндігінше апаруы
қажет».
Ән айту дыбысы мен дауысының ... ... ... ... уақытта музыкалық аккустикамен қойылған. Бұл ашық, тегіс, дыбыстың
биіктеуі. Өткізілген зерттеулердің ... ... ... ... ... обертондардың 250 грецтен де жоғары тазалықта ұстаумен байланысты,
жоғары обертондардың бұл тобы ... ән ... ... ... ... ... формантасы») деп аталған. Дауыстағы ән айту формантасы күштірек
айтылса, оның дауысы одан сайын ашылып, ... ... ...... ... алк, яғни дыбыстарды жақсылап
байланыстыру, ән айтудағы дыбысты алып жүрудің ... ... ... ... ... ... дыбыстар бір-бірімен
байланыспайды. Дыбыстардың бөлініп шығуы тыныс алуды кішкене ... ... ... ал дыбыстың алдында тыныс алуды қайта бастамау керек.[15]
Кішкентайлардың ... ... үшін ... ... прималық
дыбыстар: тесситураны ұстап тұру қабілеті, регистрдің тондарына ауысуын
айқындау қажет. Әдетте хордың ... ... ... ... ... ... ... музыка мұғалімі: пентахорд, үшдыбыстық, гаммаларды
және тағы басқа жаттығуларды орындауын сұранады (дауысты дыбыстардың буынға
бөлініп немесе дыбыстың ... ... ... жинақы қойылған дауыспен орындағанда көңіл аударарлық маңызы ... ... ... ... ... – деп, дыбысты жаңғырту
күшейтуші қызмет атқаратын мүше, немесе күшейткіш орынды, ... ... ... яғни ... ... ... әрі ... мүше, оған үн күшін
қосушы күшейткіш қана ... ... ... өте мол тембрлік рең бояу
береді. Резонаторлар кеуде және бас резонаторлары ... ... ... ... орналасып, кеуде клеткасына шоғырланған қуыстар кеуде
резонаторларын құрайды.
Көмейден жоғары жатқан қатты таңдап, тіс, мұрын, шеке ... ... ... бас ... ... ... қызметін әрбір
әнші жеке басының тәжірибесінде тексеріп, оны ... ... ... отыруына болады. Кеуде резонаторларын дұрыс пайдалануда әнші қолын
көкірегіне қойып, оның дірілін байқай алады. ... ... ... анық ... ... ... дыбыстарды айтқанда кеңсірікке қол ... ... бас ... ... ... болады.
Резонаторлардың дұрыс пайдаланылғанын есту ... ... да ... ... ... ... күшейту мақсатында көмейден шығарған
дыбысты резонаторларға сәйкестендіріп жіберіп отырады. Бас ... ... ... ал кеуде резонаторлары төменгі дыбыстарды айтуға
қолданылады.
Регистрлер, резонаторлар сияқты бас ... және ... ... ... ... ... диапазонының жоғарғы дыбыстары жоғарғы, немесе бас
регистрі деп аталады. Төменгі дыбыстар – ... ... ... ... ... және ... ... қатар әншілер пайдаланатын ... ... ...... ... ... Мұны ... жоғарыда
айтылған түрлерімен қатар пайдаланады. Регистрлерді ... ... ... дұрыс позицияда айтудың үлкен ролі бар, бұлар өзара
тығыз байланысты. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... – ол ... күші, дыбыс шығару әдісі бірдей бірінен
кейін бірі шығатын дыбыстар топтамасы. Белгілі бір регистр ... ... ... ... ... ... ... спецификалық
жиырылуының арқасында ие болады.
Ән айтатын, ... ән ... ... ... дауыс диапазоны бір-
бірінен айтарлықтай айырмашылығы бар ... ... ... дыбыс ала-құла бірқалыпсыз болып шығады.
Профессионал әншілерде дыбыс ... ... ... бірқалыпты болып
келеді де регистрден екінші регистрге ауысып отырғаны білінбейді.
Барлық педагог және әр әнші ... ... ... мен ... ... ... ... талпынып, күш салулары керек.
Ерлер дауысы екі регистрден тұрады: төменгі – көкірек (кеуде) ... – бас, ал ... ... үш ... : ... аралас және
жоғарғы регистр.
Көрші тұрған регистрлердің түйіскен жеріндегі дыбыстар өтпелі
дыбыстар деп ... ... ... айналысқан кезде олардың шекарасын
және өтпелі дыбыстарды анықтап алу керек.
Төменде өтпелі ... ... ... ... ... ескерілген.
Барлық регистрлерде бірдей, бірқалыпты, тегіс дыбыс жүргізу үшін
бүкіл диапазон бойында ... бас ... бояп ... ... Осы
уақытта дыбысты дұрыс дем алу арқылы сүйемелдеу керек. Бұл дегеніміз дыбыс
дөңгеленген, жабыңқы болуы керек, ... ... ... де ... де ... ... ... керек деген сөз. Жоғарғы регистрге
өтетін өтпелі дыбыстарды басқа дыбыстарға қарағанда ... ... ... ... ... дыбыстарды бүркемелеуді белгілі бір диапазонда
дыбыстың біркелкі ... ... ... ... ... ... жабу әдісін меңгерген әнші керек кезде дыбысты
аша да алады, керісінше ол әдісті ... әнші ... ... айтатын болады. Бұл жағдайда дауыс айтатын болады. Бұл ... тез ... ... ... ... болып итонация дәл болмайды.
Өтпелі дыбыстар мен жоғарғы дыбыстар ... ... әнші ... дауыс
диапазонында дыбыстың бірқалыптылығына қол жеткізе алмайды.
Дыбыстың жоғары позициясын сақтай отырып, төменгі регистрге ауысар
кезде, көкірек ... ... ... Бұл ... ... ... мен меццо-сопранода тайқын көрініс табады. Әйткенмен ... әйел ... үшін де ... төменгі резонаторлар қажет, онда до-дан
1-октаваның ми-ға дейін фонацияны көкірек резонаторларымен күшейту керек.
Шынында да егер ... ... ... ... ... (фа¹-фа#¹)
реристрлерде көкірек резонациясынан айырса, дыбыс тірексіз, көмексіз ... ... ... ... ... өтер ... көкірек
резонаторының жұмысын бірте бірте күшейте беру керек, бірақ міндетті түрде
дыбыстың биік позициясын, оның ... ... қалу ... Оқу барысының
алғашқы сатысында жеңіл сопранода ... ... ... ... ... шығуы мүмкін. Алайда кейін дауыспен жұмыс істеу
барысында ол ... ... ... тән ... ... ... осы ... мөлдір дауыс тұрақтылыққа ие болып, ән айтуда кездесетін
техникалық қиындықтардан жоғары, төмен тесситураларда оңай жеңіп отыратын
болады.
Дауыс жоғарыға ... ... ... оны ... ... бояу,
әрлеу күшею тиіс. ... ... ... ... ... бас
регистрлерімен жұмыс істеу барысында тек қана бас резонаторларына сүйенбеу
керек. Көкірек ... ... ... фонациялардың бір-бірінен
айырмашылығының үлкен болуына әкеледі және жоғарғы регистрдің әлсіз,
көмескі болуына ... ... Оны ... үшін ... ... кейін де
көкірек резонациясын сақталуын қадағалау қажет.
Егер әйелдер дауысында барлық регистрлерде ... ... ... ерлер дауысында көкірек резонаторлары көбірек ... ... ... ... ... ... ... жөн. Кез
келген әнші дыбыстың биік позициясына ұмтылады емес пе. Бас ... ... ... келтіру, әсіресе ерлер дауысындағы жоғарғы регистрлерді
дамыту үшін қажет. Ол үшін өтпелі ноталарды фонациялау кезінде дыбыс жоғары
көтеріле беруі үшін ... ... ... ... ... Осылайша
жауапты диапазон өсіп, дамып, жоғарғы биік ноталар меңгеріледі.
Сонымен регистрлердің бірігуі мен дауыс диапазонын дамыту, ... ... ... ... бірқалыпты алып жүру үшін, ... ... ... әртүрлі жағдайларда оларды қажет ... ... ... ... ... ... ... шешу барысында педагог әнші
дауысының жеке ... ... ... ... білім, ішкі есту
қабілеті, сезімталдығы мен үлкен шыдамдылық көмекші болады.
Жоғарыда айтып ... ... ... ... – ол ... ... ... дауыс тембрі туралы айтқан кезде, біз ... ... тән ... ... және қасыбір шығарманы орындаған кездегі
көркемдік міндеттер мен мақсаттарға байланысты ауысып отырытын ... ... ... ... ... қолдан жасалған тембр
белгілі бір ... ... ... ... мінездемесі үшін
пайдаланылады.
Табиғи тембр де оның ... да ... ... ән ... ... етеді.
Дыбыстар әртүрлі болады, «ашық» дыбыстар ашық бояуға, «жабыңқы»
дыбыстар қою ... ие ... ... ... ... біз парадоксальді
құбылыс кездестіреміз: ....... «ашық» ... ... ашық ... емес
керісінше жабық күйде болады да «жабық» дауыста ашық болады.
Шын мәнісінде дыбыстың ашық ... ... ... ... ... шыққан кезде жұтқыншақты бұлшық еттері тарыла бастайды, қатты
тарылған сайын ... ... ... ... ... ... төмендеп,
тілдің екі шеті көтеріліп жоғарғы таңдайға жақындай түседі. ... ... ... ... ... ... саңылауы ашық болады. Ол ... ... ... бір ... ашық ... сақтап тұрғанынша қала
береді. Ауа бағанасы өз бағытында қатты таңдайдың ... ... ... ... пердесі ығыстырған мұрын қуысына тимей өтіп
кетіп ашық ... ... ... ән айту үшін ... дем алу ... пайдалану керек.
Бұл әдіспен дем алған уақытта өкпенің жоғарғы жағы ... ... ... ... ... ... ... көтерілуінен байқаймыз. Диафрагма мен
іш органдары да ... ... дем алу ... ән айту өте қиые әрі
зиянды. Бұғана мен жоғарғы қабырғалардың бұлшық еттері ... ... ... ... ... үшін көп күш қажет. Бұлшық еттердің
ширығуы пайда болады да дауыс «дөрекі», ащы болып шығады, өйткені ол ... ... беру ... ... ... ... дөңгеленген формалы болады және бояуы ... ... Оның ... ... ... ... жатыр. Мұнда дыбыс
ауа ағымы қимылының арқасында (дем шығару) ... ... ... ... ... ... позициясы- биік, жоғары.[14]
«Жабыңқы» дыбыспен ән айтқан кезде көмей сәл төмен түседі де ... ... ... ... ... ... ... болып
көтеріледі. Ауа бағанасы жоғары жылжығанында ... ... ... ... түбірі тартылыңқырап тұрғандықтан ... ... ... тіл ... арық, канал формасына енеді. Бүкіл ... ... ... жақ ... ... ... ... соның
нәтижесінде ауыз «О» әріп сияқты формаға келеді. ... ашу ... жеке ... ... ... ... ... еркін
жағдайда болады.
«Жабыңқы» дауыспен ән айту үшін төменқабырғалы-диафрагмальді дем алу
әдісін қолдану керек, мұны мамандар да мойындайды.
Дем алған кезде ауа ағым ауыз бен ... ... ... ... ... өтіп ... толығымен толтырған кезде, өкпе кеңейеді. Төменгі
қабырғалы ашылыңқырап, диафрагма жиырылып төмен ... де ... ... алға итереді. тДем шығарған кезде (ол барынша ұзақ ... ... ... ... ... және ... ... бірте-бірте
орнына келуін бақылап отыру керек. Дем алу ... ... дем ... кезде
бір уақытта іске қосылып, дем шығалатын кезде біртіндеп орнына келуі
дыбыстың ... және ... ... ... ... роль атқарады.
Осы жоғарыда айтылған дауыс пен дем алу аппаратының іс-қимылдарын
бұлжытпай орындаған кезде ғана ... қою, ... ... ... ... ... ... дыбыстары көлемді, ауқымды болып
келеді және міндетті түрде бас резонаторларымен боялады.
Төменгі ... ... ... ... мен ... Бұл ... фонациялау дем алу тірегімен емес бұлшық ... ... ... ... ... жүргізуде «piano» айту және бірте-
бірте күшейтіп, азайту қиын болады. Дыбыс оркестр дауысын ... ... ... айрылады. Ән айтушыға өзінің дауысы қатты, күшті
шығып жатқан сияқтанғанымен, залдағы тыңдаушы ... ... ... ... жұтқыншақ пен көмей бұлшық еттерінің қатты күшенуінің әсерінен
евстахи құбырлары арқылы (мұрын жұтқыншағы мен құлақ қуыстарын ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
әншіге өз дауысы қатты, күшті шығып жатқандай болады. Ал шын ... ... ... ... биік ... дөңгеленген, жабыңқы әрі вертикальді ... ... ... ... ... ашы әрі ... ... келеді. Жабыңқы дыбыстар мәнерлі бояуға бай, иілгіш болады және оңай
күшейтіліп ... әрі ... ... оңай ... ... Оларды
шабуылдағандағанда дем алу тірегі, дем шығару белсенділігі бұлшық еттер
жұмысынан басым болады. әнші дыбысты ... ... ... қалыптасқанда
сезінеді. Ол дегеніміз дыбыстың шығуында жоғарғы резонаторлар жұмыс істеді
деген сөз. Оның ... ... ... бүкіл дауыс диапазонында
сақталуы керек.
Жабыңқы дыбыс формасын, яғни, жоғары позициялы дыбыс формасын оның
пайда ... ... ... болу ... әнші ... ... ... (ло ес,
есту және бұлшық еттерді бақылап отыру арқылы бекиді). Ең алдымен терең дем
аламыз (диафрагма мен ... ... ... ... ... ... жоғары көтерілген таңдай ... ... ауыз бен ... ... ... ... ... дөңгеленген, жабыңқы дыбыс
қалыптасады. Дыбысты жоғарғы резонаторларға ... ... ... ... төмен түсіп, болмашы ғана қимылдар істеп еркін жағдайда болады. Дыбыс
ірі ... ... ... ... ... ... мен дүмпулеріне жол
беруге болмайды. Жұтқыншақ белсенді болуы керек.
Сөз, дыбыс жақындығы – ол ... ... әнші ... ... ... ән ... «жақын дыбыс» терминің тура мағынасында түсініп,
дыбысты еріндеріне жақындатуға әрекеттенеді де ... ... ... Олар ... ... пайда болатынын, оны алға жылжыту
мүмкін еместігін ... ... алға ... ... ... ... ... майда, қысыңқы болып ... ... ... мен жұтқыншақ бұлшық еттері шаршап, ауырып, дауыс ... ... ... ... Аз ... ән ... ... дауыс қарлығып
қалады.
Бұл жағымсыз теріс құбылыстар дыбысты алға ... ... ... ... мен ... ... белгілі бір бөлімдерінде дыбыс пен сөздің табиғи қалыптасуының
бұзылуы нәтижесінде пайда болады. Бұл жағдайда әнші ... ... ... алу ... ... ... ... сонымен қатар ауыз-
жұтқыншақ қуысын ашу формасына байланысты ... біле ... ... құбырының бұлшық еттерін жаттықтыру үлкен роль атқарады. ... ... ... ... ... ашумен бірге жұтқыншақ кіре берсін
жер де ашылады, онда дыбыс қалыптасады. Жұмса. әрі еркін қалыптаса бастаған
дыбыс ауыз ... ... ... ... ... «жақын
дыбыс», яғни, шоғырланған, позициясы биік, жоғары дыбыс пайда болады.
Әнші ... ... ... ... ... тәсілдерді меңгеріп,
қолдана білуі керек.
Вокальді-техникалық дағдыларсыз профессионалды ән айту мүмкін емес.
Әнші ән айту ... ... ... ... ән айтқан кезде
техникалық жетік меңгеруі керек. ән айтқан кезде техникалық тәсілдер туралы
ойланып, алаңдамау керек. Ол ... ... бір ... ... ойын, оның идеясы мен образдарын тыңдаушыға жеткізетін құрал болып
кетуі керек. «Бас» - тан ... ... ... ... ... техникалық тәсілдерді жетік меңгеріп оны автоматизмге дейін
жеткізу керек.
Кантиленасыз ән айту жоқ. ... ән ... legato – ... істеу, дұрыс дем алу сияқты оқу процесі біткенше жүріп отырған.
Legatoмен, яғни, ... ... ... істегенде, бір
нотадан екінші нотаға ауысу кезінде ауа ағымы (дем ... ... ... да ... керек. Ал дыбыс құрылуының нәтижесінде ауыз бен
жұтқыншақ қуыстарының өзгеріске ұшырауы болар-болмас қана ... ... ... ... ... зор. ... ... (ноталрды атап
айту), сольфеджиоланбаған вокализ (белгілі бір дауысты әріппен айтылады)
екеуінің де ... ролі өте ... және ... кем ... ... вокальді шығармаларды орындаған кезде бірыңғай ... ... ... Ол көптеген дауыссыздармен бөлініп ... ... ... ... ... вокальді сызықты (түзуді) бөлек бөлшектерге бөліп
тастайды. Мұны болдырмас үшін ауа ... ... ... жөн және ... ... ... керек. Дауыссыз дыбыс артикуляциялық аппараттың
жылдам қимылымен (тілдің ұшы, ерін т.б.), ... ... ... ... жарып шығу байқалмайтындай етіп айтылады. ... ... ... дауыссыздар келесі буынға-дыбысқа
ауыстырыла береді.
Мысалы:
Я слы-шал, как ка-тил-ся ру-чей с ... скал – деп ... ... ... ... айтқанда ән айту дауысты дыбыстарда құрылғандықтан ол ... ал ... ... ... ... ... ең ... сәтте айтылады.
Осы тәсілді меңгерудің нәтижесінде ... ... ...... ... нотаға (дыбыс) тоқтамай, дыбысты үзбей өту.
Стаккатоны тек жеңіл дауыстардың прерогативасы деп санау қалыптасып
кеткен. ... бұл ... ... ... ... түрлерін
пайдалана алатын болулары керек.
Стаккатоны пайдалану дыбысты дәл, ... ... ... дыбыстың жеңіл шығуын, жұтқыншақ, ... ... ... дем ... ... қалыптастыруға көмектеседі.
Алғашқыда стаккатоға арналған жаттығулар жай темпте орындалады.
Оларда ... ... ... ... пен ... ... сайын
темп қосыла береді. Бұ тәсілмен жұмыс істегенде ... ... ... ... ... дем алу ... іске ... жөн. Демді сыртқа шығару
иафрагманың белсенді қозғауларымен және көмей бұлшық ... ... ... Стаккато кезінде көмей ... ... ... ... ... салыныды. Дыбыс позициясы биік болуы
қажет, ... ... бас ... ... ... ... жақ сәл төмен
түсіп, таңдай көтеріледі, кантиленада байқағанымыздай. Ешқандай жағдайда да
дыбысты қолдан алға ... ... ... ... алға ... ... көмей бұлшық еттері қимылдарының тежелуіне әкеледі.
Трельді меңгеру вокальді аппарат ... ... оның ... ... ... ... ... қалыптастыруға, дауыс ептілігін
дамытуға көмектеседі.
Трель дегеніміз – ол кіші секунда немесе үлкен секунданы ... ... екі ... ... уақыт аралығында алмастырып
отыруды ... ... ... ... ... арқасында жүзеге асады.
Трельмен жұмыс істеуді ізбе-із ... екі ... ... ... керек.
Оларды алмастырып айту алғашқыда жай темпте жүргізіледі. Темп бірте-бірте
жылдамдатылып, ақырында трельге жетеді. Трель бір ... ... ... ... ... ол міндетті түрде құлаққа анық естілетін екі
дыбыстан құралуы керек. ... ... тіл, ... ... ... , бір
қалыпта тұруын қадағалау қажет. ... ... ... жоғары
болуы керек.
Ән айтуда трель безендіруші құрал ... ... ... ... ... ... ... аччаккатура
(acciaccatura) немесе қысқа ... ... ... ... Бұл ... графикалық белгілері негізгі нотаның алдында
тұрады:
а) Апподжиатура немесе ұзын форшлаг, негізгі нотаның екпінін ... ... ... ... ... ... ... немесе қысқа форшлаг, керісінше негізгі нотаның екпінін
де ұзақтығын да алмайды.
в)мордент екі-үш ... ... ... ... әсемдік, сұлулық,
көркемдік береді. Оны орындау виртуоздықты, ... ... ... ... ... әсем ... ... аталған тәсілдер автордың түпкі ойын өзгертпей, музыкалық фразаға
жеңілдік, ... ... ... Бұл ... жиі ... ... жойып, шектен тыс боямалы қылып жібереді.
Дауыс бір нотадан екінші нотаға өткен ... ... нота ... ... ... ... жағдайда, оны портаменто тәсілі деп атайды.
Бұл тәсілдің графикалық бейнелеуі екі нотаның ... ... ... ... мақсатында пайдаланылады. Оны жиі қолдану
әдепсіздік болып саналады. Жалпы ... ... ... ... болғандықтан көп қолдана бермейді. Портаменто көбінесе алшақ
интервалдарда дыбыс тасымалдау үшін ... ... ... тәсіл
регистрлеріді тегістеу үшін қажет.
Мысалы дауысты төменгі регистрден ... ... ... ... Ол үшін төменгі нотаны бас резонаторларын барынша қолдана ... ... ... қылып алу керек. Осылайша ән айтушы жоғарғы
нотаға перспектива ... ал оның ... және ... ... ... басталады. Әнші жоғарғы нотаны дем алу ағымын
тоқтатпай, дәл, тура ... ... Бұл ... ... ... жоғарғы
дыбысты өзіне қабылдайды. Мұндағы маңызды бір ... ол ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар ол бас
резонаторларымен боялу керек, яғни, ... ... ... ... ... ... айтқан кезде дыбыстың биік позициясын
сақтау керек. Көмей ... ... ... ... ... ff- ға ... ... күшейтіп,
pianissimo- ға қайта келуді филирование деп ... ... ... ... ... ... алғашқы сатыларында филировка тәсілін екі кезеңге бөлген
дұрыс. Бірінші кезең – pianissimo-дан fortissimo –ға бару; ... ... ... ... Piano- ға (Р) айтқан кездегі дем алу,
forte- ге (F) ... ... қою, ... ... ... ... алу әншіні тірексіздіктен сақтандырады.
Forte- ге айту дем алу тірегіне, әншінің эмоциясына негізделген.
Сондықтан forte- ге ... ... ... айту деп ... ... ... шабуылмен айтуға тыйым салуы керек, ... ... ... ... аяқталуы мүмкін. Филирование тәсілі, оның crescendo- сы
мен diminuendo-сы көркемдік ... ... ... Бұл ... меңгеру
үшін, дем алуды дұрыс бөле білу керек.
Сrescendo кезінде дыбысты piano ... ... ... ... бірте-бірте жылдамдатыла беруі керек, оның күшін де, шабуылдың
тығыздығн да біртіндеп арттыра беру ... ... ... ... ... ... де ... да азайта беру керек.
Сөз бен айту синтезіндегі тепе-теңдікке жету үшін ең алдымен ән ... ... ... ... ... орфоэпиялық,
психологиялық) біліп, меңгеріп алу керек.
1) Негізгі айырмашылықтары неде ... ... ең ... олардың
функцияларына деп жауап береміз.
Сөйлеуде дауысты әріп мән, мағынаны ұғыну функциясын орындайды. Ал ... ... ... ... ... ... ... тембрлік
бояуын анықтау болып табылады.
Тембрлік бояуды вокальді ... ... ... ... ... ... көмегімен өзгертуге болады.
2) Ән айтуда форманта, яғни, дауысты биіктігі жағынан әртүрлі болып
келетін ноталарда ұзақ уақыт созылып ... ... Ал ... ... өте ... ... беріледі және биіктігі өзгермейді.
3) Үшінші айырмашылық дем алуда. Сөйлегенде адам ауаны өкпеге ... ... ... ... ... ... дем алу мен ... бірдей болып келеді. Циклдың жиілігі (дем алу, дем шығару)
дені сау адамда минутына он ... ... ... дем алу ... ... ... енгізеді.
Ән айту процесінде қиындықтар көбейе береді. Дем алу, әншілік
формантаның қалыптасуы үшін өте ... ол ... дем ... көлемі,
күші, иілгіштігі және қалыптасуы жағынан ... ... Дем алу ... ... ... мен ... қабырғалар қатысады. Ал дем
шығару уақыты 20-30 есе ... Оған ... ... ... қажеттілігі себепболады. Дем алу көлемінің өсуіне, ән
айтудағы ... ... да ... ... айтқанда дауыстыларды вокализациялау үшін дем ... ... ... ... Бірақ ол организмнің табиғи
функцияларымен қарама-қайшы болмауы керек және оларды бұзбағаны жөн.
4) ... мен ән ... көп ... бірі ... яғни,
вибрато. Сөйлеуде обертондар болмайды және болуы да ... ... Ал ... болады, өйткені обертон өңделген әншілік дауыстың ... бірі ... ... Ән айту мен ... ... ... екеуінің
арасындағы негізгі айырмашылықтардың бірі.
Сөйлеуде дауыстардың бояуы, көлемділігі, тіпті қалыптасатын ... ... ... Оның ... ... екі түрінің
болуында, толық және толық емес. Толық ... ... ... ... ... және ... ... айту қадағаланады. Толық
емес түрінде ... ... ... ал ... ... ... кейде мүлдем бәсеңсіп кетеді. Оны редукция деп атаймыз.
Ән айтудағы жағдайда басқаша. Әншілік артикуляция ... ... ... ... ... жақындау. Сөзді вокализациялаған кезде оның шығу
ұзақтығы нақты артикуляция мен дикцияның анықтығын қажет етеді. ... ... ... ... заңдары бар, сондықтан мұнда толық сәйкестіктің
болуы мүмкін емес. Сөйлеуде дауыстының редукциясы дыбыстың бәсеңдеп ... ... ... Ән айтуда ол міндетті емес, өйткені барлық дауысты
дыбыстар толық айтылып шығуы керек. Тек үлессіз дауыстың ... ... ... ғана сәл ... бұл ... жұмсақ, әлсіз, жабыңқы болып
айтылады. Сөйлеу ... ... ... артикуляцияда ауыз-
жұтқыншақ қуысы көбірек, кеңірек болып ашылады. Ән айту дауыстыларының
бірыңғай ағымы деген ұғым бар. Ол ... ... ... барлық
регистрлерде тегістеуді және бүкіл диапазон бойында тембрлік бояудың бірдей
болуын талап етеді. Бұл ... ... ... құлаққа ала болып естілуін
тудырады. Дауыстыларды тегістеп, туралаған кезде, айтылып жатқан фразадағы
сөздердің мағынасы ... ... ... Бұл ... кейбір
дауыстылар ән айтуға өте ... Бұл ең ... ... ... ... «и» ... ... оны айтқан кезде ауыз қуысы мүлдем
жабық тұрады десек те болады.
6) Дауыс диапазоны ... мен ән ... ... ... ... ... ... сегіз тонды қамтиды, ал ән айтуда дауыс ... ... ... ... одан да көп. ... ... ... бұндай көлемді қамти алмайды (12-16 тон).
Сонымен, ән айтқанда оның негізгі ... ... ... әннің көркемдік мәнерін меңгеру, нақты, анық дикцияға жету жолындағы
алғашқы ... ол ән ... ... мен ... ... ... мен ... білу болып табылады.
Сөз музыкамен қосылған кезде, авторлардың ойын, ... ... ... ... ... ... ... дикция ән айтудың көркемдік мәнерлілігімен жұмыс істеудің
техникалық жағы болып есептеледі. Орындаушы шығарманың ... ... өз ... ... ... әлеміне енуі қажет. Осы
жағдайда ғана ол әнде ... ... ... бере ... мен ... ... ... бастау керек. Педагог оқушының назарын
сөзді анық ... ... ... оқушы ән айту ... ... анық ... кантиленамен қоса алмайды. Өйткені, ол сөзді
анық айтамын деп, вокалды әуен ағымын үзе ... ... әнші ... ... ... ... негізінде кантиленаны дамытуы керек. Сонымен
дем алуды меңгеру және оны ... ән ... ... ... ... ... болып саналады.
Бірінші этапты меңгеруде дикцияның анық болуы шарт ... Ән ... дем алу мен оны ... ... ... бір дауысты дыбыс арқылы іске
асады.
Дауысты дыбыс – вокалды сақтаушы. Ол арқылы ... ... ... ... бояуын табу жүзеге асады. Дауыстылардың бұндай басымдылығы
олардың дауыссыз дыбыстарға қарағанда созылып айтылатындығымен ... ... дем алу ... меңгерілгеннен кейін (белгілі бір дауысты
дыбыстағы ... ... ... ... ... жету үшін,
дауыстылардың әр түрлі комбинацияда алмасып келіп отыруына ауысуға болады.
Осыдан ... ... этап ...... ... айту ... ... сөздің негізін, айқындығын сақтаушылар
ретінде танымал. Сондықтан ән айту олардың рөлі өте ... ... ... ... әр ... ... қосылуынан
бастаған жөн. Өйткені сонорлы дауыссыздар басқа дауыссыздарға қарағанда сәл
ұзақтау айтылады. Одан ... ... «м» ... ... ... ... ... бүркеуге, жабуға септігін тигізеді. Басқаша
айтқанда «маскада» (бас резонаторында) резонациялауға көмектеседі. ... ... «м» ... айту жұтқыншақ пен ауыз ... ... бос ... ... ... істеу барысында, дауыстылардың алатын орнын,
маңызын, ролін ... ... ... ән айту дауыстыларға
негізделген. ... ... мен ... ... ... ... ... керек. Жұмыстың бұл этапында дауыссыздардың анық
айтылуы, вокалды тұрғыдан дұрыс қалыптасқан ... ... ... қол ... керек.
Үшінші этап дикцияның анық, мәнерлі болуына қол жеткізу. Бұл этапта
сөздерді айту әдісі ... ... ... ... және ... ... көркемдік мақсаттарына байланысты ауысып отыруы керек.
Анық сөз, дұрыс акцент қою, фразалау, сөз ... ... ... ... ... жетістікке қол жеткізу үшін бұлар аздық етеді.
Артист - әнші өз кейіпкерінің қайғы-қуанышын, махаббатын, ... ... ... сол сезімдердің бәрін өз басынан кешіргендей болуы керек. Егер
ол тыңдарман қауымға осы сезімдерді жеткізе ... онда ол ... ... деп айта ... – құрметті, қоғамдық мәні жоғары, қиыншылығы мен сыры ... ... ... ... ... мамандық. Яғни, адам
жанының сәулетшісі. Жас ұрпаққа өз ... ... ... ақылшы, тәрбиеші. «Шәкіртсіз ұстаз – тұл» (Абай). Мектепте
оқу-тәрбие процесін ... ... сай ... ... ... ... іс-тәжірибеміздің үздіксіз толықтырып отыруымызға,
жаңа ізденістерді ... ... ... ... ... және ... болуы олардың
ісінде тапқырлықты, ептілікті талап етеді. Музыка мамандығы оқушылардың
жас және жеке ... ... ... музыканы қалай
қабылдау-ларын зерттейді. Мұғалімнің ... тіл ... ... ... ... ... тек музыкалық шығармаларды ... ... сол ... жайында әңгімелеп, сазгерлерге және ... ... ... деген өзінің көз-қарастарын айта отырып,
балалардың көңіл-күйлеріне әсерін тигізеді. ... ... ... ... оның ... қоя білуіне, ісіне мән беруіне ... ... ... ... ... балалардың музы-
калық қабілеттерін, музыкалық ой-өрістерін, музыкаға деген ... ... ән айту ... ... деп ... сыныпта топ болып ән ... ең ... ...... ... ... деңгейге жеткізе орындап, тыңдаушысына
жеткізе білу. ... ән ... ... - бірі ... жоғары
талаптарға сай жүргізілуі тиіс.
Оқушылардың ... ... ... ... болып келгендіктен
үйретілетін әндерді, жаттығуларды таңдап алу ... ... ... ... ... ... ... сақталуы керек. Оқушылардың
дыбыс шығару аппараттарын бірте-бірте ... ... ... ... алмайтын, есту қабілеті нашар балаларды мұғалімге жақын алдыңғы
қатарда отырғызу, дауысқа күш ... ... ... ... үйрету,
т.б. арқылы балалардың бұзылуларын сақтаймыз.
Ән сабағы өткізілетін бөлме жарық, ... ... жылы ... ... Ән
айтқан кездегі отыру ережесі де ... ... ... ... ... ... ән ... , әнді хормен айтуға үйрету барысында ән айтудың
өзіндік ... ... ... әнді ... да ... ... терең
сезіммен, ырғақтық үйлесіммен, сөздерін анық та ... ... ... ... ... үшін ... вокалдық ережелердің орындалуын
үнемі қадағалау керек.
Ән айтқанда денені ... ... білу ...... түзу тік ... сәл артқа қарай көтеріп отыру. Қолды тізенің үстіне қою (отырғанда),
немесе түзу екі ... ... ... алу. Ән ... ... ... ... көтермей ішке терең алып белгілі
бір тиянақты ойды білдіретін фразаға дейін ... ... ... ... қолының көтерілуіне баланыстыруға болады.
Дыбыстау немесе дыбыс шығару. Дыбысты таза өз ... ... ... ... ... бастау, фраза аяғына дейін жеткізу.
Дикция. Дауыс дыбысты таза шығару, дауыссыз дыбыстарды қысқа анық
меңгеру, әннің ... анық та ... ... ... ... ... ... р-р-р, қ-қ-қ «қандай жақсы» дегенде қ-қ-қан-н-д-д-дай
деп дыбыстарға отырып алмай қасқа да нақты шығарып, ... ... ... айту.
Сонымен, музыкалық тәрбиенің ең көпшілік түрі ән салу ... ... ... ... ... ... ... өзінің музыкалық
қабілеттіліктерін ашуға мүмкіндік алады.
Мектептегі музыка мұѓалімі өз ... ... ... ... ... ѓана ... ол ... мањызы бар музыкалыќ -
таѓылым жұмыстарды ұйымдастырушы, мерекелік кештерді, ... ... ... ... тек ... ... ѓана оќушылардыњ
әдеміліктен, көркемөнерден, әдебиеттен, мәдениеттен, музыкадан ... ... ... - ... ... ... ќасиет ќабілеттерін
дамытады.
Оќушыныњ музыка ... ... ... ... ... ... одан әрі өнер биігіне жетелейді. Музыкалық
тәрбие жұмысында мұѓалім мына ... есте ... ... ... ... іс-әрекеттер оќушыныњ музыкалыќ
талѓамыныњ дұрыс баѓытта ... ... ... шарт ;
- Ќолданылатын әдіс- тәсілдер баланыњ ... ... ... шыѓармашылыќ шеберлігін жетілдіруге баѓытталуы
тиіс ;
- Басты ... ... ... сол арќылы жан дүниесі тазарѓан,
мәдениетті азамат ... ... тиіс ... жүргізілетін музыкалыќ тәрбие жұмыстары ... ... ... ... ... ... де, олардыњ
музыканы білуге деген ... ... ... ... - ... ... ... музыкалыќ мәдени орындарѓа бару, түрлі кештер
ұйымдастыру, карнавал, конкурс , ... ... ... ... ... ... ... өзгертіп адамгершілік
ќасиеттерін ќалыптастыруѓа ыќпал етеді.
Музыканы әнді ... бала ... ... Ол – баланыњ ... ... ... ... ... зор ... әсер ... әрбір жанұя мен мектеп ... ... ... ) ... ... ... жас ерекшелігін лайыќты музыкалыќ
тәрбие беріп отыруѓа міндетті. Демек, оќушыныњ алдымен ... ... ... ... үйретудіњ мањызы зор. Бұл- оныњ ... ... ... адамгершілігін дамытады. Музыка мәселесі
жайында көп мұра ќалдырѓан орыстыњ революционер - ... ... ... Н.Г. ... Ол ... ... ... адам өз
сезімін, алѓан әсерін сыртќа ... үшін өзі де ... ... деген
екен. Бұл - музыканыњ әсері мен ... ... ... ... өте ... зор ... ... өзініњ жоѓары саясилылыѓы, ќоѓамѓа,
Отанѓа деген патриоттыќ сезімдерін ... ... аќ ол ... ... түсініп, дұрыс ќабылдауѓа, оны ... ... ... ... оќушыларѓа берілетін эстетикалыќ ... ... ... ... тыс ... беріле береді.
Ќандай болмасын мектептегі ... ... ... ән - ... би,
сауыќ кештері үлкен орын алады. Жеке дауыста, хорда орындалатын әндер,
оркестрде тартылатын ... ... ... ... мектеп
оќушыларын Отанды сүюге, ењбекке, туѓан елдіњ табиѓаты, көркіне деген таза
сүйіспеншілігін арттыруѓа ... ... ... оны ... білу ... артады. Түсініп
тыњдаѓан музыка ѓана ... ... ... ... ... ... ете алады. Адам музыканы тыњдау,оны орындау арќылы өмір ќұблыстарын
терењ ... ... ... . Музыка әуені мен мазмұны ... ... ... ... ... ... сезім туѓызып, эмоциялыќ
әсер алу ќабілетін ілгері дамытады. Тамаша жазушы ... ... ... ... ... ... жүрегіне нәзік бір ой-ќиялды
туѓызѓанын айтады, сондай-аќ бұрын ол ондайды ... ... де емес ... Шынында, музыкалыќ шыѓармаларды түсініп тыњдай білу- адамныњ ... ... ... ... ... ... ... оќушыларын жарќын
сезімге бастайды және өмір ќуанышына ... ... ... тәрбиеші
кластан тыс жұмыстарында оќушыны музыкалыќ шыѓармаларды саналы түрде
түсініп, ќызыѓа ... ... ... ... жұмыс жүргізген мектепте ѓана ... ... ... мәдениет, музыкадан ләззат алуѓа
ќабілеті ... ... ... ... ... одан ... өмір ќұбылысын бұлжытпай түсінуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... дамытып, кейін
белгілі бір музыкалыќ оќу орындарына барып ... ... ...... ќуанышымыз, үмітіміз, болашаѓымыз. Бүгінгі мектептіњ
алдына ќойылып отырѓаны – жеткіншек ... ... ... ... эстетикалыќ тәрбие берудіњ сапасын арттыру. Оќушыларѓа көркемдік білім
беру мен ... ... ... ... мәдени мұрасымен байланыстыра
отырып, айтарлыќтай жаќсартуы. Музыкалыќ ... беру ... ... ... көркемдік талѓамын тәрбиелеу, өнер шыѓармаларын сүйіп туѓан
табиѓатын, оныњ ... ... ... ... ... Сонымен жүргізілетін жұмыстыњ мәні аса зор дей келе болашаќ
жас ұрпаќ үшін ќажеттілігін мойындай отырып оќу ... ... ... ұлы, дарынды, білімді, перзенттерін ... ... деп ... ... ... А.Б., ... А., Хорға арналған вокалды-хор
жаттығулары//Шымкент, 2006;
2. Қыдырбаева Қ.,Ғылым мен білімдегі инновациялық дамудың
мәселелері//Шымкент, ... ... ... ... ... 2006, ... 29.09;
4. Қасенова Р.К.,Танкешева Ф.С.,Музыкалық білім берудің
әдістемесі//Шымкент, 2006;
5. Апраксина А., ... ... ... в школе – Москва, 1983,
б.15;
6. Әбуова К., Хор жүргізу//Алматы, ... ... С., ... ...... 2007;
8. Шацкая В.Н. Музыкально – эстетическое воспитание детей и
юношества//Москва, 1975
9. Д.Б. ... ... ... и ... ... по ... для
общеобразовательной школы»; Москва 1985
10. Асафьев Б.В., О хоровом искусстве//Сб.Статьей, Л., Музыка, 1980;
11. Теплов Б., Основные музыкальные способности ... в ... ... б. ... ... К., Хор ...... 1983;
13. Шепаева С.А., Сыдыкова Р.Ш., Ән айтуды үйрету әдістемесі//Шымкент,
2008;
14. Шойынбаев Қ.Ә., Дауыс қою методикасы//Шымкент,2005;
15. Қожахметова А.Ш., Әншілік дауыс тәрбиесі//Алматы,2007;
16. ... Р., ... ... музыканы оқыту әдістемесі – Алматы,
2008;
17. Огороднов Д.,Воспитание певца в самодеятельном ансамбле//Украина,1980;
18. Шойынбаев Қ.Ә., Дауысты қалыптастыру//Шымкент,2002;
19. Добровольская Э.Н., ... Н.Д., Что надо ... ... о ... – Москва, 1972;
20. Әсімбекова К., Мустафин Б., Таубалдиева Ж., Ән сабағы – Алматы, 1997;
21. Витт Ф.,Практические советы обучающимся пению//Ленинград,1968;
22. ... Л.Б., К ... об ... ... ... ... ... Б., Музыка сабағы – Алматы, 1990;
24. Луканин В.М., Обучение и воспитание молодого певца//Ленинград,1977;
25. Нестеренко Е.Е., ... ... ... ... Б.М., Психология музыкальных способностей//Москва,1947;
27. Чаплин В.А., К вопросу певческого дыхания//Москва,1986;
28. ... М.С., ... В.А., ... Л.И., ... ... с ... коллективом - Москва, 1999;
29. Морозов В.В., О развитии детского голоса//Музыка в школе, 2004, №5 б.42-
43;
30. Леоферов Н.А., Оценивание творчество ... в ... ... ... в ... 2004, №5 б.56-58;
31. Кубанцева Е.И., Процесс учебной ... ... с ... и
хором //Музыка в школе, 2003, №8 б.72-74;
32. Қадырбаева Н., Музыка сабағында оқытушылардың ... ... ... 2006, №3, ... ... Б., ... ... Мектептегі музыка, 2005, №3, б.18;
34. Кабалевский Д.Б., Основные принципы и методы программы по музыке для
общеобразовательной школы - Москва, 1985;
35. ... Э.Б., ... в ... ... - ... ... ... Қ.М., Қарамолдаева Т., Мектепте музыка тәрбиесін беру
әдістемесін - Алматы, 1997;
37. Касенова Р.К., Танкешова Ф.С., Мектептегі музыкалық тәрбиенің
әдістемесі – Шымкент, ... ... ... Э.Б., ... и ... основы музыкального обучения
в общеобразовательной школе – Москва, ... ... П., ... А., ... ... ... тәрбие беру
әдістемелері - Алматы, 1996;
40. НұғмановаӘ.А., Балалар дауысының тәрбиесі.- ... ... ... П., ... тәрбие/Алматы, 2000;
42. М.Ахметова Ән өнері және ...... 1993ж.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
6м010100- "мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандығының магистратураға қабылдау емтиханының бағдарламасы28 бет
«дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар »7 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың қабылдауды дамытуға арналған психологиялық әдістеме қолдану мүмкіндіктері»32 бет
Агресиялық мінез-құлық табиғатына психологиялық талдау78 бет
Асыранды балаларда жиі кездесетін генетикалық ауралар және олардың диагностикасы5 бет
Ата-аналар мен балалардың құқықтық қарым-қатынастар.32 бет
Ата-аналарға ойын терапиясының маңыздылығын қалай түсіндіру қажет4 бет
Ағылшын тілі сабағында жаңа технологияларды пайдалану8 бет
Бала тілі поэзиясы37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь