Халықаралық географиялық терминдердің, өзге де кейбір сөздердің топонимдер құрамындағы мағыналық жүктемесі

Жоспар

КІРІСПЕ

І Тарау
1.1. Халықаралық географиялық терминдердің, өзге де кейбір
сөздердің топонимдер құрамындағы мағыналық жүктемесі ... ... ..5 бет
1.2.Табиғат жағдайынларының гидронимдер мен оропимдерде бейнелеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8 бет

ІІ Тарау
2.1.Географиялық объектілердің атаудағы табиғаты қорғау принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14 бет
2.2. Табиғи ортаны қорғау, оның өзгешіліктерін болжауда топонимикалық деректерді пайдалану мүмкіндіктері ... ... ... ..17 бет

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19 бет

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20 бет
Кіріспе
Жер – су аттарының мағынасын, пайда болуы, қалыптасу, тұрақтану және дұрыс жазылып, айтылу заңдылықтарының зерттейтің топонимикалық ғылымына сұраныс артып келеді. Бұл қазіргі кезенде қоғамда қалыптасып отырған жағдайлармен (тарихи, байырғы атауларының жаңғыртылуы, мемлекеттік тілді ғылыми терминологияның бір жүйеге келтіру мен тұрақтандыру және т.б.)тағыз байланысты.
Топонимиканы пән ретінде жоғары оқу орындарының география, тарих, философия факультетінің оқу жоспарына еңгізудің білікті маман дайындауда маңызы зор екенің тәжірибе дәлелдеп отыр. Мысалы, «Топонимиканегіздері» курсы Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің География – экология факультетінде 20 жылдай оқытылып келеді. Бұл пәннің негізгі теориялық мәселелері қазақ топонимиясы негізінде қарастырылады. Өйткені Қазақстан жеріндегі топонимдердің көпшілігі қазақ тілінде және жергілікті топономияда табиғи орта тұрады ақпар да мол. Қазақ топономиясын ұлан - ғайыр Қазақстан жері жайлы тарихи – географияляқ ақпараттардың бірден – бір деп қарау орынды.
Біз ұсынып отырған оқу құралын «географияляқ туризм», географияляқ – тарих» мамандықтарының оқу жоспарларына енгізілген «Топономика негіздері»курсын оқыту барысында пайдалануға болады.
Пайдаланған әдебиеттер

1. Шаведова Л.Н. Символезация и вербализация в познаний и культуре //Роль языка в структуриований сознания.ч. І – том – М., 1984
2. Қашқари М. Түрік сөздігі.І – том. Алматы: Хант баспанасы 1997
3.Мырзалиев Э.М. Очерки топонимики. – М., «Мысль», 1974
4. Халид Қ. Тауарих Хамса: «бес тарих» Ауд.Б. Төтенбаев, А. Жолдасова. – Алматы:қазан, 1992
5. Қонқабаев К. Топонимия Южной Киргизий. – Фрунзе: Илим, 1980
6.Қалиев Б. «Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. – Алматы: Ғылым,1988
7.Вальская Б.А. Путешествия Егора Петровчина Ковалевского – М., Геогрофиз 1956
8. К.Каймулдиева Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері Алматы: Ғылым 2001
        
        Жоспар
КІРІСПЕ
І Тарау
1.1. Халықаралық географиялық терминдердің, өзге де кейбір
сөздердің топонимдер құрамындағы мағыналық ... ... ... жағдайынларының гидронимдер мен оропимдерде бейнелеуі
_______________________________________________________8 бет
ІІ Тарау
2.1.Географиялық объектілердің атаудағы табиғаты қорғау
принциптері___________________________________________________14 бет
2.2. Табиғи ... ... оның ... болжауда топонимикалық
деректерді пайдалану мүмкіндіктері ______________17 бет
Қорытынды _______________________________________________19 бет
Пайдаланған әдебиеттер_____________________________________20 ... – су ... ... ... ... ... тұрақтану және
дұрыс жазылып, айтылу заңдылықтарының ... ... ... артып келеді. Бұл қазіргі ... ... ... ... ... байырғы атауларының жаңғыртылуы, мемлекеттік ... ... бір ... ... мен ... және т.б.)тағыз
байланысты.
Топонимиканы пән ретінде жоғары оқу орындарының география, ... ... оқу ... еңгізудің білікті маман дайындауда
маңызы зор екенің тәжірибе дәлелдеп отыр. Мысалы, ... Абай ... ... ... ... ... – экология
факультетінде 20 жылдай оқытылып келеді. Бұл ... ... ... ... топонимиясы негізінде қарастырылады. Өйткені Қазақстан
жеріндегі топонимдердің көпшілігі қазақ тілінде және жергілікті топономияда
табиғи орта тұрады ... да мол. ... ... ұлан - ... ... жайлы тарихи – географияляқ ақпараттардың бірден – бір деп ... ... ... оқу ... ... туризм», географияляқ –
тарих» мамандықтарының оқу жоспарларына ... ... ... ... пайдалануға болады.
І Тарау. 1.1. халықаралық географиялық терминдердің, өзге де кейбір
сөздердің топонимдер құрамындағы мағыналық жүктемесі
Қазақ халқының географиялық ... аса бал ... Бұл ... ... ... халықтың тарихымен, мал
шаруашылығын ұйымдастыру сипатымен табиғат жағдайларымен, ... ... ... ... ... оны жеке – дара құбылыс ретінде
қарастыру мүмкін емес.
Халықтық географиялық терминдерден ... ... ... ... ... Э.М. ... ... түйіндейді:
«Терминдер – топонимикасының негізі, олар ... ... ... ... ... ... ... табылады... кез келген
топономикалық зерттеу халықтық географиялық терминдерді талдаудан ... және ... сол ... түбірлі (субстратты) жергілікті топономия
міндетті түрде ескертілуі қажет». Осы ... ... ала ... жер – су аттарын зерттеу олардың мағыналық жүктемесін ажырату ... және ... ... ... ... ... болады.
Бай халық қазынасының осы күнге дейін зерттеулер ... ... ... ... ... негіз болуының өзін тарихи ... ... Бұл ... 1916 жылы ... тілінде жарық көрген «Тауартх –
и хамса – йи шарқит» кітабында Қ.Халил былай жазған: «Менің өте таң ... ... ... оқымаған халық деген лақап айтылады. Ал ... ... ... пән ... ... қиын ... жердің бірлігін
айырып, соған дәлме – дәл ат ат қойып сөйлейді.
Қазақтың географиялық терминдерінің ғылыми ... ... ... Орыс ... ... ұйымдастырған ғылыми экспедициялардың
есептері мен жазбалары белгілі дәрежеге ықпал еткен. Қазақ ... ... 1863 – 1885 ... ... ... П.П.Семеновтың
«Россия империясының географиялық – ... ... ... Бұл ... ...... құрамындағы географиялық
терминдер сызықша арқылы бөлініп жазылған. Мұны өзі қазақ тіліндегі жазылу
нормасына сәйкес ... орыс ... ... үшін ... ... бір жолы ... ... Сөздікке терминнің
қазақшадан аударғанда мағынасы жақша ішінде ... Бұл ... ... ... ... үшін ... атаулардың тізімін, мағынасын
берумен ғана емес, объектінің географиялық ... ... де ... ... өзі ... ... топонимдерінің мәнін түсінуге
мағынасы жан – жақты талдауға ... ... ... ... ХҮІІ – ХХ ... ... ... әдебиеттер кеңінен пайдаланылды. Қазақ терминдері басқа түрлі
халықтардың географиялық ... ... ... тапқанды. Халқымыздың географиялық терминологиясы ғылыми
көпшілікке насихаттап түсіндіруде Э.М.Мурзаевтың 1984 жылы ... ... ... ... ... ... зор. ... тұрғысынан қазақ географиялық терминдерін алғаш топтастырып,
мағынасына анықтама берген Ғ.Қ.Қоңқаннансвтың зерттеу ... ... зор. ... ... ... белгісіздеу болып кейбір құнды еңбектер
тарихи талқысынан ... ... ... ... ... өзі осы ... болды. Мұндай туындылар қатарына 1602 ж ... ... ... ...... ... ... ХҮІІІ ғасырда өмір сүрген
Шанырантты Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп – ... ... ... ... табиғи жағдайларын нақты бейнелеуге топонимдер
құрамында болатын халықтық және жергілікті географиялық ... ... ... ғылымында индикатор – терминдер деп аталатын мұндай
сөздер тобы ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық сипатын, шығу ... Осы ... ... ... ... ... – су аттарында жергілікті жердің ландшафтық ... ... ... ... жинақталған.
Ащы.Қазақ халқында бұл терминмен өзен, көл болйларындағы ... ... Ғали ... түсіндіруінше, мұндай ойыстарда тұз
бен ылғал сүйгіш өсімдіктер өседі. Мұндай өсімдік жамылғысы мал үшін жақсы
азық ... ... Біз осы ... мен қолданылу («мал ащына
жатыр»)сипатына орай, ащына жайылымдық термин ретінде қараймыз. Бұл ... бір ... ... ... ... сын есім ... ащы ... сипат алмай, судың қасиетін білдіретін анықтаушы
болып табылады: Ащыкөл, Ащыбұлақ,; ал Ащлыөзен ... ... ... ... ие ... Мал ... ретінде пайдаланылған ащылардың
орналасқан жерлерін қазақ халқы географиялық атауларда ... ... ... ... ... ... Кеңащы,
Қызылащы, Үшащы тәрізді жер аттары ащылардың бар екендігін дәлелдейді.
Нақты картографиялық ... бұл ... ... ... сәйкес келетінің байқатады. Құланөтпес жататын Көп өзенінің
байқатады саласының ... оның ... ... ... ... алып ... ... сол жақ саласы болып табылатын Ащылыайтақ ... да ... ... Сонымен:
• мал шаруашылығы үшін қажетіне орай, «ащы» сөзі ландшафтық
терминге айналады,
• терминді судың тұздылығын білдіретін сын есіммен
шатастырмау қажет;
... ... ... ... ... ... ... байланысты әркелкі болады (Ащылыкөл ... ... екі ... де ... ретіндегі мағынасы мал шаруашылығының
сипаттамасымен анықталады. «Желдерден қорғалған ... ... ... ... ... тау алды жазығы» ... ... қыс ... ... ... мал ... Қазақтар үшін
тау етегінің желден қорғайтын ық жақ беткейлері ғана осы ұғымға ие болған,
геграфиялық атау ... ... ... ... ... ... ... береді. Дегенмен атауларды талдап, мағынасын түсіндіру
барысында ... ... ... ... осы ... ... Қарабауыр оронимі Ғ.Қоңқашбаевтың сөздігінен, жоғарыда ... ... ... ... ... атауы «баурайы кең» деген
мағынада талданады.
Бас. Қазақ тілінде дене ... ... ... ... ... ... бастық, бастау, бастапқы және т.б.)негізгі болған.
Халақтық географиялық терминологиядағы «бас» ұғымына
1.2.Табиғат жағдайынларының ... мен ... ... су мен ... қажеттісу қорының тапшылығы қазақ халқында
географиялық ... ... ... себепші болды. Аридті климат
тіршілік ететін басқа халықтарда да осы ерекшеліктер байқалады: Р.Копо –
Рейдің мәліметтеріне ... ... ... ... ... үшін 20 – ... ... есімдер пайдаланылады екен.
Қазақ гидронимиясын зерттеуге зор үлес қосқан ... ...... ... ... ... терминдерінің, әр түрлі бағыттағы (диалектологиялық, топонимикалық)
сөздіктердегі мәліметтердің негізінде географиялық ... ... ... (1 – ...... гидронимдердегі индикатор – терминдер
|Гидронимдер |Индикатор – терминдер ... ... ... ... ашы, ... бидайық, былқылдақ, |
|(лемнонимдер) ... ... көл, ... ... қақ, ... ... |ой, сор, тақыр, татыр, ... ... тұз, ... ... |
| |шығалақ. ... ... ... ... айыр, аша, ащысу, бақанас, дария, еспе, |
|(потаманимдер) |жарма, жайылма, ирек, кемер, қамау, қарасу, мұқыр, ... |
| ... ... сай, саға, сала, соқыр ... ... ... ... бастау, бұлақ, жылға, қайнар, тамшы, |
| |көз, ... ... ... аттары |Апан, қауға, құдық,күю,еспе, орпа, шаңырау, шұңқыр |
Сонымен, индикатор – ... ... ... ... үшін ... ... жинақталды. Бұл ақпардың негізінде су ... ... ... ... ... тереңдігі, көлемі, ұзындығы,
жер бедері, қауіпсіздігі, өсімдікпен ... ... және т.б.) ... ... ... ... – терминдерді зерттеудің маңызы
зор.
Су тапшылығы байқалатын Қазақстанның шөлейт және шөл белдемдеріндегі
географиялық объектілердің атауларында ... ... ... жиі
кездеседі. Бұл объектілер сызбаға түсірілді.(1 – сурет).
Мәліметтер 1:500 000 масштабтағы ... ... ... ... ... ... су ... орналасуын белгілеп,
топонимдерде «бекітудің» мал ... үшін ... зор ... ... халқының табиғатты пайдалану ерекшеліктері дала, шөлейт
бедемдеріндегі көлдердің ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі лимнонимдердегі индикатор –
терминдер арқылы сипатталады:
а) «ащы» термині судың тұздылығынан ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде тұздылық дәреженің көрсетеді (Айранкөл,
Солт. Қазақстандағы көл);
б) «саумал» суының көрмектілігі жоғары ... ... ... ... 10 – ға жуық Саумакөл бар);
в) «қақ» терминімен жазда ... ... ... ... ... ... суының топырақтардың тұздылығына байланысты көбінесе көрмектігі
жоғары (Қызылқақ, Қақ ... жиі ... ... ... суы ... бара ... тұздың судағы
концептрациясы өте жоғары көлдерді белгілейді )Тұзкөл, ... ... ... ... ... ... қалатын саяз сулы тұзды көлдерді
белгілейді (Қарасор, Алқасор – қазақстанның солтүстігіндегі көлдер).
Дала және шөлейт ... ... ... күшті қарқынмен
өзендер көктемде күшті қарқынмен тасып, жылдың басқа ... суы ... Бұл ... те өзен ... ... көрініс тапқан.
Потонимдердегі индикатор – терминдердің кейбіреулері ... ... ... ... су ... ... ... тұрақсыздығын бейнелейді. өзен
аттарының өзі су режимінен ... ... ... Қазақстан дала, шөлейт
белдемдерінде жиі кездесетін Қусақ потанимі, кейбір зерттеулерге қарағнда,
«құрғаған (қу) сай ... ... ... Осы ... дала ... өзенінің атауын тасу режимі жайлы мәліметтермен байланыстыруға
болады, өйткені бұл атаудың мағынасына байланысты ... ... ... дәрежесінен көтеріле қойылған жоқ. П.П. ... ... бұл ... ... ... өткен ғасырларда аса
күшті, ағысы өте жылдам, түбі тартпа балшықты болған тасу кезінде тереңдігі
4 аршынға (=2,8 м) ... ... ... ... ... көктем
шыға солтүстікке, Арқаның солтүстік – шығыс бөліктеріндегі тауларға қарай
ауатынын дәлелдейді. Осы ... ... ... өзеннің көктемде
күшті тасу нәтижесінде құландардың жолында табиғи бөгет ... олай ... ... ... ... су ... ... береді.
Қазақ гидронимдерінде су түсінігі ... де ... ... ұзақ шоқылы жербедер жағдайында тау жыныстарының суда
еруіне байланысты көл суларының түстері айрықша болды. Осы өңірдегі Сарыала
көлінің географиялық ... «қол суы ...... ... көлінің суы « қоңырқай сары түсті» деген мәліметтер келтіріледі.
Аридті климат жағдайында көлдер мен өзерндердің суы тартылып, құрдымға
айналуы қарқынды ... ... тұшы ... ... ... ... қопалар мен томарлар, ащы көлдердің орнында сорлар, қақтар, түз
қабаттары қалады. Суы ... ... ... ... ... ... «қамыс» сөзі арқылы да айқын ажыратылады. Мысалы, Қарағанды
өнеріндегі кішігірім ... ... ... 6,2 км²) ... ... ... – ақ ... болады. Бұл көл туралы географиялық деректерде
«көлді түгелімен қамыс болып кеткен, қамыстардың биіктігі 2 – 3 м; ... ... ... ... шоқтарын алып жатыр» делінген. Ғылымдардың зерттеулері
Қазақстанның жазықтары мен аласа аудандарының ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сонымен қазақ гидронимдерінде жергілікті табиғат жағдайларына орай
қалыптасатын су объектілерінің ерекшеліктері (ұзындығы, тереңдігі, суының
тұздылығы мен ... және т.б.) ... ... Бұл ... ... үшін маңызы зор болды.
Орографиялық орта және биік тау жүйелері (Тянь – ... ... ... ... орталық бөлігін аласа таулы, ұсақ шоқылы, ленудациялық
жербедер (Сарыарқа, Шу – Іле ... ...... мен ... ойпатты жазықтар (Каспий маңы, Тұран ойпаттар), ... ...... ... ... Сібір жазығы)алып жатыр. Жаратылысы,
көнелігі, қалыптасуы жөнінен бір – біріне өзгеше болып келетін орографиялық
бірліктердегі жер бедері де ... ... ... Жер ... ... ... ... орографиялық терминологияның да мейлінше бай
болуына алғышарт ... ... мал ... ... өзі
жербедері жақсы ажыратып, бір орыннан екінші орынға көшу ... ... ... ... ... ретінде таңдап алуға негіз болды.
Осы аталған факторлар әсерінен қазақ ... ... ... бай, ... ... ерекшеліктерін дәл бейнелейтін
атаулардан тұратын жетілген жүйе ретінде қалыптасты деуге ... ... ... ғылымдар тұрғысынан арнайы ... ... ... ... Ғ.Қоңқашбаев, Г.Ц.Медоев, Э.М.Мурзаев
еңбектерінде көрнекті орын ... ... ... ... ... ... ... бұл мәліметтер табиғатты пайдалану барысында маңызды болды.
Қазақ тілінде орографиялық ... ат ... ... ... ... таулы, ұсақ шоқылы жербедермен сипатталатын Сарыарқада
салыстырмалы түрде биік тауларды ... ... ... деп ... және ... ... «тас», «шоқы» сияқты ... ... ... жөнінде мынадай ... ... ... ... ... ... ... таудан биіктігі
асып түсетіндіктен осылай қосылған».
б/ Дегенмен, айта ... ... ... (биік нүктесі 1133м)
Сарыарқаның ... ... ең биік тау ... ... таулы аудандар
үшін аласа тау қатарына ... Орал ... ... енетін бөліктеріндегі кішігірім қалдық
массивтер, ... ... ... ... ... сипатталады. Мысалы, Қарғалытау (310 м), Текетау (262 м),
Қызбелтау (219 м), ... (296 м), ... (262 м). ... ... аудандарда аласа, орташа биіктіктегі таулардың өзі «төбе» терминімен
белгіленеді.
б) Тау алды жазықтары мен биік ... ... ... ... ... (Бетпақдала, Оңтүстік Қазақстандағы Сексеуілдала, Жусандала,
Ақдала). Бұл заңдылықты халықтың тау мен ... ... жер ... ... көрсету мақсаты кездеуімен түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ... «қара» терминімен
байланысты атаулар қойылады. Жазық аудандарда ерекшеленіп көзге түсетін
кішігірім төбелерінің көпшілігінің ... ... ... байланысты. Мұны
осы төбелер арқылы жазық далада ... алу, ... келе ... алдын ала
хабарлау мақсатында қойылған деп топшылаймыз.
в) Оронимдердегі түсті білдіретін атаулар көп жағдайда ... ... ... тау ... ... байланысты болды. Бұл
мәселеге байланысты талас тудыратын жағдайлар бар екендігін ... ... ... ... сипаттамалары бар объектілердің атауына тоқтала
кетейік.
Ақшоқы – ... ... ... тау аты, таудың абсалютті
биіктігі 1055 м – ге жетеді. П.П.Семенов ... шығу ... ... ... бұл атты алу ... ұзақ ... қар ... жататындығына
байланысты». Кейде бұл атаудың этимологиясын «шөпке бай ... деп ... ... ... ... маңында түске байланысты атаулар (Ақтас,
Ақшәулі, ... ... ... ... Көп ... ... элементтерді жіктеуде осы өңір үшін ... ... ... түсі ... ... т.б.) ... деп қорытынды жасауға
болады.
Көкшетау – іргелес орналасқан денудациялық жазықтардан ... ... тік, ... ... ... ... биікті
айырмасы (амплитуда( 50 м – ге жетеді. Таудың осы сипатының ерекше әсер
қалдыратының 1813 ж осы ... ... Ф. ... мына сөздері дәлелдей
түседі: «... оң ... 3 ... ... көгілдір тартып сұмдық
биіктіктегі Көкшетау тауы көрінеді, тау төбелерін бұлт басыып түр». Бұл ... ... да ... ... ... дәлелдейді.
ІІ Тарау.
2.1.Географиялық объектілердің атаудағы табиғаты қорғау принциптері
Түркі ... ... ... ... – қатынасы әр түрлі ...... мен ... ... ... құрметтеу, оны
анимациялау, яғни пір татудан айқын көрінеді. Мұның ... ... ... іс ... ... ... қиын емес. Өйткені, Ш.
Уалихановтың атап көрсеткендей, шамандық сенім – ... ... ... ... ... шексіз махаббат, оны қадір тұтып, қастарлеу
жатыр. Қазақ ... ... ... туған жерді, яғни атамекенді құрметтеу
дәстүрін еншіледі. Қасиетті жер – суын пір ... ... ... ... ... атаулар қалыптасты. Қазақ халқының
табиғатты пайдалану жүйесінде ерекше табиғат ... ... ... өзі бұл ... ... ... деуге болады. Рухани ... ... ... ... тиіс ... ескерткіштері ерекше атаулы қажет болды. Гографиялық
объектілердің «қасиетті» деп жариялау арқылы, халық ғасырлар бойы ... ... ... өзен – ... таулы аймақтардың табиғи қорларын,
ежелгі тарихи – археологиялық ескерткіштерді қорғауға алады.
Спелеононимдердегі (үңгір атаулары)қорғау ... ... ... ... ... ... қатысуымен беріледі. Оңтүстік Қазақстан
облысында орналасқан Ақмешіт әулие үңгірі ... ... ... ... ... ... ... болған. Ұзындығы 150, ені 65 м – ге
жететін бұл табиғат ескерткіштерінің қазіргі кезде ...... өте зор. ... ... ... Қарлығаш ата, Дуана
қожа, Тамшы әулие, Жеті ... ... ... ... ... лингвистикалық компоненттердің болуымен түсіндіреді. Шығыс
Қазақстандағы Шағын ... оң ... ... ... ... үнгірі
де ерекше табиғи объект болып есептеледі. Үнгірде мөлдір сулы, тұщы ... ... ... ... ... болып саналатын осы үңгірді
Абайдың, М. ... ... ... деректер бар. Үңгірлердің ерекше
табиғат ерекшіліктері екендігін ескерсек, спелеонимдердің табу – топонимдер
сипатын алу оларды қорғау мақсатында ... деп ... ... пір тұту дәстүрінің өзі киелі, «әулие» аталған ... ... ... жасалынбауына жағдай жасаған. Осы ретте «ата»
компонентінің қатысуымен жасалған атаулардың ерекше табиғат ... ... ... ... жөн ... ... Қазақстандағы
Бектауата (Әулиетау) тауының көптеген үнгірлер орналасқан және ... ...... ормандар мен шалғындар өседі. Мұнда ауданы 500ге ... ... ... ... ... орналасқан. Халықтың «ата»,
«әулие» атын біреуі ... емес ... ... бойы ... ... ... ... демалыс орындары орналасқан. Осы өңірдің су су
ресурстарын зерттеген Балқаш ... ... ... ... сулары мен үңгірдегі көл суының шөлейт белдем жағдайларда ерекше сипат
алатын тұшы су көздері екендігін анықталған.
Сакральды ... ... ... ... ... ... маңызы бар.
Орталық Қазақстандағы Атасу менеральды ... ... ... ... бром және т.б.) ... сауықтырушы органдар
ашылып, «Сарыарқа» деп аталатын материалды су шығарылады.
Шығыс Қазақстан облысындағы ... ... ... ... ... магнийлі мениралды сулардың көзі Әулиеқыз деп аталады.
Судың емдік қысиеттерін бағалау ... ... ат ... қазақ халқы
шашады су көзін ластаудан сақтап, ... ... да ... ... ... ... ... ауданының
территоиядағы өсімдік балшықтарға бай көлдер ... ... ... ... ... халық көлдің бұл сипатын ежелден бөліп, пайдаланған.
Мұның өзі лимнонимде бейнелеген деуге болады.
«Әулиелік сипатқа ие ... ... су ... ... ... ... т.б.) малына мал батпаған, суын ластамаған. Бұл топонимдердегі ақпар
арқылы географиялық объектілерді ... ... ... ... ... айрықша объектілерінің тобынудың, өзара ерекше ... өзі ... ... емес, табиғатты қорғау қажеттілігін сезінуден
туындаған. Кезінде «арасан» аталған шипалы ... ... ... ... сауықтыру орындары ашылған Арасан бұлақтардың маңында шаруашылық әрекет
жүргізілмеген, мұндай объектілер табиғар сыйы ретінде қабылданып, мекшіктік
сипатқа да не ... ... ... ... ... Барлықарасан, Қапаларасан, Қуарсан сияқты ірі сауықтыру
орындары жұмыс істейді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тиуісуге болмайтын табыну объектісіне айналдыру жиі
кездеседі. Мысалы, Кетпен асуы маңындағы жалғыз торанғы ағашын қорғап қалу
мақсатын ... бір ... оны ... ... айналдырып, шүберек
байлағаны нәтижесінде отыз жылдай бойы, сол ағашқа ешкім тиіспегені ... бар. ... ... ... ... ... ... Үлкенағаш
топониміне негіз болып, ерекше қорғалып, сақталғандығын да халықтың айрықша
табиғат ескерткіштеріне табынуының нәтижесі болып ... ... бұл алып ... сынған бұтақтарын да пайдаланбайды.
Жер аттарында кездесетін «мола» сөзі де ... ... ... ... қорғауға бағытталған әрекетінің нәтижесі болып
табылады. Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі аруақтарды құрметтеу, олардың
«тыныштығын бұзбау» сияқты ...... ... ... ... ... деп таңылған. Сондықтан айналасындағы территориядан белгілі бір
ерекшеліктері арқылы ажыратылатын жерлердің ... ... ... және т.б.) ... сөзі ... бұл тұрғыда Ш.Уәлихановтың
жазбаларынан мынадай ... ... ... ... даласы –
Қ.Қ.)он бойында көптеген көне әрі жаңа молалар... ... ... ... бұл ... ... ... тұрғыдан гөрігеографиялық
жағынан анағұрлым маңызды, себебі жүрленген адамдар аттары ел ... ... ... да, ... өзінің жол бағдарын осы молалардың
тұсына қарап айқындайды».
2.2. Табиғи ортаны қорғау, оның ... ... ... ... ... пен ... ... күрделі қарым – қатынастарды зерттеудің
географиялық негіздері табиғи ортаның қазіргі жағдайларына баға ... жай – ... ... және ... ... ... де
қамтиды.
Қазіргі кезде маңызды ғылыми мәселенің бірі қорғаудың ... ... және ... ланшафтардың өзгеру бағытын болжауға қатысты
анықталады. Сондықтан дәстүр әдіс – ... ... соны ... ... қажеттілігі туады осы тұрғыдан географиялық білім қорын жинақтау
дәрежесіне орай, қазақ топонимдерін ... ... ... әбден
болады.
Бұл табиғат ерекшіліктерін бейнелеудегі топонимдердің «шыңдыққа
жанасымдылығымен» және олардың пайда болу ... ...... ... ... ... ... Қ.Н.Сербинаның (1950) редакциясымен жарық көрген «Үлкен сызба
кітабының) 1627 жылғы нұсқасында мынадай ... ... ... ағып шыққан Ырғыз өзені Ақбашлы көліне құяды» П.И.Рычковтың 1762
жылы жазылып, 1887 ж ... ... ... ... ... (1832) ... ескі карталарда бұл қол Ақсақал – барби
деп аталған. А.Макшеевтің көрсетуінше, ХІХ ... ... ... көл ... ... Шалқартеңіз деп аталған. Ғылымның
топшылауына, бұл атау, «көлдің ... ... ... тұщы ... ... Ал ХХ ... ортасына сәйкес келетін мәліметтерде
Шалқартеңіз көлі ...... ... ең ірі су айдынныретінде
ситатталады. Кейінгі географиялық ... ... ... ең ... бірі ... ... ... көлі түгелімен дерлік сорға
айналғандығы» келтірілді 1985 ж жарық көрген «СССР ... ... ірі ... соры мен ... деп ... өзі ... хабар береді. Ал Балқаш көлінің ауданының кішірейгендігін
батысындағы Қаратеңіз шығанағының аты дәлелдейді.
Қазақ топонимдерін табиғи ортаны ... оның ... ... ... көзі ... пайдалануға қатысты төмендегідей жұмыстар жүргізу қажет.
а) Табиғат ... ... ... микротопонимдерді
жинақтау ісін қолға алу және олардың мағынасының қазіргі географиялық
жағдайларға сәйкес ... ... ... ... ... ... беретін атауларды іріктеп, олардың
мағыналық жүктемесін құрайтын географиялық ақпарды басқа ... ... ... ... ... сараптаулар негізінде топонимдердің пайда болу мерзімін
анықтауға қатысты деректер жинақтау және оларды пайдалану:
в) Мағыналық жүктемесін ... ... ... ... ... және ... қорғауға алу, дұрыс жазылуын қадағалау;
г) «Арасан», «Ата», «әулие», «баба», «мола» және фито – ... ... ... ... ... ... объектілер
жөнінде географиялық, тарихи деректер жинақтау;
д) Өсімдік және жануар түрлерінің таралу арсалдарын қалпына ... ... ... ... ... ... ісіне
топонимикалық деректерді кеңінен пайдалану.
Дегенмен, бұл мәселенің де салыстырмалы ... ... ... ... Бұл ... халық жалынан ондаған мың ауыл, мерзімдік
қоныс, жайылымдық және шыбындық жерлер, бұлақ, құлық ... ... ... ... ұмыт болуын айтуға болады. Осы тұрғыда Н.Моисеев
тің адамзат ... үшін ... ... тәжірибесінің ролі жайлы мынадай ой
түйіндегенің келтіргіміз келеді. «Мәдениет генетикалық ... ... ол ... ... ... ... Мәдениеттің кез – ... ... орны ... ... ... де ... ... Бұл
айтылғанның тақырыбымызға қатысы қазақ қатынасы географиялық атаулар
жүйесін халық ... ... ... ... ... деп түсінуден
туындайды. Қазақ халқының айналадағы орта туралы білім мен ... ... ... ... ... өзі ... ... алмасуын үздіксіздігін негізделеді.
Қорытынды
Ұсынып отырған курстық жұмысымды қарастырып, талдаған мәселелердің
негізінде төмендегідей ... ... ... ... ... табиғатты пайдалану жүйесінің
аумағындағы қоршаған ортаны танып – ... ... ... жүйе ... Халықтың географиялық терминдер мен мағыналық
жүктемесіне, құрылымдық ерекшеліктеріне жан – жакты ... ... ... топономиясы тұнғыш рет халықтын экологиялық бейімделу
тәжірибесі мен географиялықбілімін ұрпақтарына жеткізудің құралы ... ... ... ... ... ... ... анықталғандықтан, географиялық ... мен ... ... осы ... ... ... ... географиялық терминдердің топонимдер құрамындағы
мағынасы жөнінде нақты сараптаулар жүргізіліп, дәстүрлі ... ... қоры ... ... мен ... ... ... тополнимясында себепші болған табиғат жағдайлары мен
ресурстары нақты географиялық ... ... ... өзгерістерінің индикаторлары ретінде бағаланады.
5. табиғатты пайдалану жүйесінің ... ... ... ... ... ... дәстүрлі де отпонимияда көрініс тапты.
Номинацияның табуация принціпіне сәйкес, ерекше табиғи, тарихи объектілер
айрықша ... ие ... ... ... ... ... ... сәйкес, табиғатқа табыну арқылы оны қорғау әрекеті жүзеге
асқан.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Шаведова Л.Н. ... и ... в ... и ... ... в структуриований сознания.ч. І – том – М., ... ... М. ... ... – том. ... Хант ... 1997
3.Мырзалиев Э.М. Очерки топонимики. – М., «Мысль», 1974
4. Халид Қ. Тауарих Хамса: «бес тарих» Ауд.Б. Төтенбаев, А. ... ... ... ... К. Топонимия Южной Киргизий. – Фрунзе: Илим, 1980
6.Қалиев Б. «Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. – Алматы: Ғылым,1988
7.Вальская Б.А. ... ... ... ... – М., ... К.Каймулдиева Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері Алматы:
Ғылым 2001

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
" МРЭК" АҚ 110 кВ " Старый город" қосалқы станциясын қайта құрылымдау34 бет
Жүктемелер түрлері3 бет
Орамды коммутатор есебі10 бет
Текстилді машина жасау зауытының электрмен жабдықтау жүйесін жобалауға арналған бастапқы деректер30 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
«АБДИ» компаниясының қаржысын басқаруды талдау және оның тиімділігін арттырудың кейбір жолдарын ұсыну77 бет
Іле-Алатауы кейбір мүктерінен биологиялық белсенді заттарды алудың сызба-нұсқасын жасау және анализдеу56 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Алматы қаласының кейбір ағаш өсімдіктерінің салыстырмалы экологиялық ерекшеліктері27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь