Қазақ авторлары шығармаларын аударудың стилистикалық мәселелері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3
І. ҚАЗАҚ АВТОРЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ АУДАРМАСЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 «Автор», «шығарма», «аударма» ұғымдарына жалпы түсінік 6
1.2 Көркем әдебиет саласындағы аударма мәселесі 9
ІІ ЖАМБЫЛ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ АУДАРМАСЫ
2.1 Өлең аудармасының теориясы мен поэтикасы 16
2.2 Қазақ жазушыларының шығармаларын аудару мәселесі 25
2.3 Жамбыл шығармаларының аудармасы 32
ІІІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ АУДАРМАСЫ
3.1 Абай және қазақ әдебиетінің аудармасы 36
ҚОРЫТЫНДЫ 41
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 45
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
І. ҚАЗАҚ АВТОРЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ АУДАРМАСЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
+ , , ұғымдарына жалпы түсінік 6
+ Көркем әдебиет ... ... ... ... ... ...
2.1 Өлең ... теориясы мен поэтикасы ... ... ... ... ... ... 25
2.3 Жамбыл шығармаларының аудармасы ... ... ... ... Абай және ... әдебиетінің аудармасы 36
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... аударма арқылы араласып-құраласады. Біз өмір сүріп жатқан әлемнің ... ... бір ... ... адам ... кез келген қимыл-қарекеті өзінше шағын жүйе екендігі, онсыз әлемнің тұтас жүйесі ... ... ... ... арасында да коммуникацияның өз жүйесі, яғни трансляторы болуы керек. Тілдер арасындағы осындай байланыстырушы жүйенің ең қарапайым ... - ... Бұл ... ... аударма адамзатты біріктіріп тұрған факторлардың бірі деуге де болады. Аударма ұғымы - кең ұғым. ... ... ... ... ... ... ... Республикасының тәуелсіз мемлекет ретінде халықаралық қарым-қатынастар жүйесінің жаңа ... ... ... жаһандану үдерісінің бүкіл әлемді қамтыған ауқымына орай аударманың біздің ... алар орны ... ... ... арта ... ... ... поэзия аудармасының арғы-бергідегі жүріп өткен жолын, бел-белестерін бажайлау, ізденістері мен іркілістерін саралау - ұлттың көркемдік ойының бүгінгі биігін ... алда алар ... ... бір ... Бұл ... ... ... арқылы тәржіменің халқымыз тарихында қандайлық қомақты орын ... ғана ... ... ... ... ... атқарар рөлінің де бөлекше болатынын көрсете аламыз. Бүгінгі таңда ... ... ... әлем ... ең ... шығармаларын төгілте түсіру арқылы мемлекеттік тіліміздің мәртебесін асыруға ықпал жасай алады. ... ... ... ... ... келу ... теориялық тұрғыдан тұжырымдай талдау оның келешектегі көркемдік көкжиегін кеңейту жолдарын қарастыруға ... ... ... ... Қазақ әдебиеттануы мен тіл ғылымында аударматанудың алар орны онша қомақты емес. Бұл төл топырағымызда тәржімеге қатысты зерттеулердің кенжелеп қалуынан орын алып ... ... ... де ... ... ... әлемде ғылыми пән ретінде жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысында ғана ... Оның ... ... ... ... кез ... мәселенің негізгі, түйінді теориялық проблемаларымен түбірлеп айналысу Орталықтың еншісіне қалдырылатын да, ұлт республикаларындағы ... ... ... ... ұлттық сөз өнерінің төл туындыларын талдаумен тежелетін. Аударманың халықтар достығының дәнекері ... ... ... қатарға шығарылып қарастырылғандықтан, тәржіме туындылары бәрінен бұрын әдеби байланыстар тұрғысынан сөз етіліп, аударма категориялары, нормалары, типологиясы, эволюциясы, өлең ... ... ... ... ... ... мәселелер екінші қатарға ысырылып қала беретін. Идеологиялық қағидалармен ... ... ол ... діни ... нәзиралық дастандар, көптеген ғашықтық, батырлық қиссалар жарияланған жоқ, сондықтан тәржіметану тұрғысынан талданған да жоқ. Соның өзінде де ... ... ... ... берген қазақ аударматануы қалыптасып, С.Талжанов, Ө.Айтбаев, Н.Сағындықова, Ә.Сатыбалдиев, З.Тұрарбеков, ... ... ... ... аударма мәселелерімен тікелей айналысқан ғалымдар, қаламгерлер шықты, аударма мәселелерін қарастырған С.Талжанов пен Н.Сағындықованың, әдеби байланыстар проблемаларына ... ... ... ... ... ... диссертациялары дайындалды, бұл тақырыпқа арнаулы зерттеулер жазбағанымен, аударма мәселелері ғалымдарымыз, әдебиетшілеріміз, ақын-жазушыларымыз Ғ.Мүсіреповтің, З.Ахметовтің, Ш.Сәтбаеваның, М.Қаратаевтың, З.Қабдоловтың, ... ... ... ... Р.Нұрғалидың, А.Егеубаевтың, Ж.Дәдебаевтың, тағы басқалардың еңбектерінде, сын кітаптарында, мақалаларында ... ... ... 2007 жылға дейін филология ғылымдарының әдебиеттану саласы бойынша аударма мәселелерін сөз еткен 2 докторлық, 28 ... ... ... өзі қазақ аударматануының біраз асуларды алғанын көрсетеді. Орыс және алыс шетел ғалымдарының әдеби байланыстар мен көркем ... ... ... ... ... ... жиырма шақты жылдың ішінде тың ізденістермен толыға түсті. Кезінде ... ... ... зерттеулері ретінде мойындалған бірқатар туындылармен қатар, олар да осы жұмыстың арқауы ретінде ұсталды. ... ... ... ... - ... заңдылықтарына арқа сүйеу арқылы тіларалық коммуникация міндеттерін шешетін сөз өнерінің өзгеше түрі. Көркем аударманың жемісі ретінде зерттеу ... ... ... - алдымен әдебиеттану нысаны. Ең бастысы - ... ... ... көркем аудармасының (рас, көбіне проза аудармасы сөз етіледі) жекелеген кезеңдері, жекелеген авторлар аудармасы, аудармашылар ... ... ... ... ... ... кандидаттық диссертациялар, хрестоматиялар, аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері қазақ поэзиясының орыс тіліне аударылу проблемалары ... ... ... ... ... ... ... теориялық мәселелері, бүкіл бел-белестері, поэтикасы арнаулы, көлемді ... ... ... ... ... жету үшін ... ... белгіленді: - тәржіменің теориялық ой-қисындарын жинақтай көрсету; - өлең ... ... ... ... - ... ... аудармасының даму кезеңдерін белгілеу; - поэзия ... ... ... ... - ... ... байыту тәсілдерін талдау; - аударманың төл әдебиетке ықпалын анықтау; - ... ... ... - ... ... ... нысаны. Диссертациялық жұмыста қазақ өлең аудармасының қалыптасу, даму белестері мүмкін болғанынша ... ... ... ... жалпы тарихына қысқаша шолу жасау, аудармаға әр замандағы көзқарастарды саралап айту арқылы өлең аудармасының ... ... ... ... ... ... қасиеттері, мүмкіндіктері көрсетіледі. Зерттеудің басты нысаны - ХІХ ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ... ... ... ... ... қазақ тіліне арғы-бергіде аударылған өзге туындылар да қарастырылды. Жұмыстың пәні. Бұрынғы ... ... өзге ... ең ... ... араб, парсы тілдеріндегі шығармалардан алынып, негізінен нәзира түрінде қазақшаға түсірілген қисса, ... ... жаңа ... ... ... ... бергі соңғы бір жарым ғасыр аясында қазақтың поэзия аудармасы мол қазына жинады. Әлем ... ... ... әйгілі шығармалары туған тілімізге тәржімеленіп, сөз өнеріміздің қоржынына қосылды. Соңғы бір ... жуық ... ... бұл ... мемлекеттік деңгейде атқарылып, жүйелі, мақсатты сипат алды. Өлең аудармасына қазақ жырындағы таланттардың бәрі дерлік тартылып, аударма ... ... ... ... құралдары анағұрлым молыға түсті. Тарих табыстырған, тағдыр тоғыстырған орыс халқының төл поэзиясынан аударма ... кең ... ... Орыс тілі ... сол ... ... әлем ... күні кешеге дейін бір елдің құрамында өмір сүрген, қазір де ... ... ... ... ... ... өлең-жырларының таңдаулылары тәржімеленді. Тәржіменің түр-түрі шығып, туыстас түркі тілдерінен ғана емес, өзге топтардағы тілдерден де тікелей аудару тәжірибеге ене ... Бұл ... ... ... ... ... талдап, таразылаудың әбден жөні бар.
Курстық жұмыстың маңызы. Еңбекте нақты аударматану мен аударма теориясы біртұтастықта - ... ... ... ретінде қарастырылған. Диссертация кейінгі жылдарда ТМД елдерінде тәржіметануға тың тұрғыдан қараған ... ... ... орыс ... ... француз, неміс тілдерінен аударылған осы тақырыптағы зерттеулерді алғаш рет қазақ әдебиеттануының ғылыми айналымына түсіріп отыр. Зерттеуде жалпы лингвистикалық ... ... мен ... арнаулы теориясының бірін бірі қалай жалғастырып, қалай толықтыратыны көрсетілген. Еңбек аударма өнерін негізінен әдебиеттану еншісі ретінде тани отырып, оның тілтанудың ... ... ... стилистика сияқты арналарымен тікелей байланысты екенін дәлелдейді.
І. ҚАЗАҚ АВТОРЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ ... ... , , ... ... ... (гр. au(c)tor) -- көркем шығарманы, публицистикалық туындыны, сәулеткерлік дүниелерді, жобаларды, өнертабысты жазған, жасаған кісі. Автор құқы ... және ... ... ... ... ... көрсетілген шығарма жарық көрсе немесе ашылған жаңалығына Автордың патенті болса, ... құқы заң ... ... деп ... ... авторлық және аралас құқықтарды қорғайтын арнаулы мекеме бар.[[1]]
Автор (лат. auctor - жаратушы, негізін қалаушы) - өнертануда, философияда эстетикалық, сондай-ақ, мәдени-әлеуметтік ... ... ... ұғым. қазіргі өнертануда, әдебиеттануда қалыптасқан түсінік бойынша автор - өнер ... ... ... өз шығармасы арқылы өзінің дара көркемдік танымын әйгілейтін шығармашылық тұлға. Автор категориясы шығармашылық қабілет, шығармашылық даралық, дара дүниетаным, этикалық, ... ... өмір ... секілді ұғымдар ауқымында талқыланады.
Көркемдік жүйе түзуші бірегей қабілет, ерік иесі ... ... ... ... байырғы мифтерден, фольклор туындыларынан да бажалайнады. Алайда ежелгі мәдениеттер кеңістігінде автор тұлғасының дара ... ... ... ... белгісі басым еді. Гегельдің айтуынша, мифология - өнердің, қайнар көзі, бірден-бір қойнауы болған көне дәуірде автор үшін дара ... ... оны ... ... ... ... дара тәсіл, құралдарын іздеудің, мүмкіндігін де, қажеттілігі де болмаған. Яғни, автор тіршілікті, әлем сырын мифтік канондар ... ... ... дәнекерші-түсіндірмеші рөлін орындаған.
Автоp - белгiлi бip ... ... ... ... ... Pоманның авторыы, жобаның авторы, мақала авторы.
Иелес автор -- басқа адаммен ... ... ... ... ... ... ... адам немесе ұйым.
Шығарма. 1. Белгілі бір автордың жазған әдеби, ғылыми, т.б. ... 2. ... ... оқушылардың белгілі бір тақырыпқа жазатын шығармасы.
Шығарма - материалды тасушысы тіл болып енетін, өнердің түрі.
Шығарма, туынды. Белгілі бір ... ... ... ... ... Біздің жазушыларымыздың көптеген шығармалары дүние жүзіндегі ондаған шетел тілдеріне аударылды.
Шығармашылық - ... ... ... материалдық игілік жасауға бағытталған адамның қызметі.
Туынды - ақын, жазушылардың жарық көрген шығармашылық еңбегі.
Аударма -- бір ... ... ... ... бір ... әрі дәл әрі толық қайталай бейнелейтін тілдік қимыл. Тіл ғалымдарының деректерін негізге ала отырып,қазіргі таңда дүниеде 2796 тіл бар ... ... ... ... ... маңызды екенін білеміз. Аударма әрқашанда адамдар, қауымдар,халықтар арасындағы тәжірибе алмасудың дәнекері. Аударма сөз, ... ... ... ... бір ... Әрі халықты рухани жағынан дамытудың күшті құралы. Аударма халықтың мәдени ... бір ... ... ... ... ... ... Адамзат аударма арқылы араласып құралады.
Көркем аударма - әдеби шығарманың бір тілден ... ... ... ... көркем әдеби шығармашылықтың бір саласы. Орта ғасырлардан бастап қазақ ... де ... ... ... сюжетті арқау ете отырып шығарма жазу дәстүрі болған. Оларды бүгінгі дәуірде қалыптасқан мағынада аударма деуге келмейді. Олар ... ... ... деп ... ... төлтума шығарма сипатына ие болған. Шынайы аударма ... ... ... ... шарт. Көркем аударма түпнұскаға мағынасы қаншалық жақын келетініне орай дәлме- дәл аударма, ... ... ... аударма деп ажыратылады. Көркем аудармада әдеби шығарма бастан аяқ сөзбе-сөз тәжімаланбайды, сөздердің мағынасын, көркемдік қуатын, бейнелік әсерін неғұрлым толық ... ... ... ... жасаушы адам кем дегенде екі тілді жақсы білуі кажет. Онсыз аударма сапасы ойдағыдай шықпайды, түпнұсканың ұлттық сипаты, ... ... ... ... сөз ... ... мағынасын толық жеткізу, көркемділігін жоғалтпау, маңызын төмендетпеу сияқты талантар толық сақталуы шарт. ... - ... кең ... мол ... ... Аударма арқылы бір халықтың таңдаулы әдеби шығармаларынан ... ... ... ... ... Көркем аударманың қасиетін арттырып, түп- нұсканың мағыналық байлығын, ой-толғамдары мен сезім иірімдерін, көркемдік өзгешеліктерін жаңғыртып, жарқырататын қайта туғызатын суреткерлік шеберлік. ... ... ... ... ... ... орны ... Қазақ әдебиетінде қазіргі заманғы көркем аударма жасау дәстүрі 19 ... ... Абай ... ... Гетенің, орыс ақындары Ю.Лермонтовтың, А.Пушкиннің жекелеген шығармаларын ... ... ... ... ... ... орыс педагогы К.Д. Ушинскийдің, Шәкерім Құдайбердіұлы Л.Толстойдың ("Асархадон патша", "Үш сауал"), А.С. Пушкиннің ("Дубровский", "Боран"), Тұрагұл Абайұлы М.Горькийдің ("Челкаш"), АС. ... ... "Мен ... жерікпін"), Б.Прустың ("Антек") шығармаларын аударып, көркем аударманың дамуына ықпал етті. 20 ғ-да ... ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Әуезовтер көркем аударманың арнасын кеңейтті. Х.Өзденбаев, Т.Нұртазин, Ғ.Жарылғапов, Ә.Жұмабаев, Г.Бельгер, Н.Шәкеев, Ж.Ысмағұлов, С.Ақтаев, т.б. қаламгерлер көркем аударма саласын жаңа ... ... соны ... барды. Қазақ әдебиеттану ғылымында көркем аударма тарихы мен теориясын зерттеу ісі ... ... ... ғылым докторы Н.Сағындықованың "Көркем аударманың негіздері" (1995) аталатын монография жарық көрді. 2002 ... ... ... ... әлем ... ... ... озық үлгілерін қазақ тілінде шығарып келеді.
Аударма теориясының обьектісі мен міндеті. Аударма теориясының обьектісі - ... ал ... - ... ... өмір сүріп отырған әртүрлі құбылыстарды реттеп, сұрыптап жинақтай ... ... ... ... ете ... ... ... көтеру.[[3]] Ал,аудармашылар болса, осы теория негізінде,практика барысында кездесетін әр түрлі нақтылы мәселелерді жан-жақты дұрыс ... ... ... үздіксіз кемелденіп отырады.Түп-төркіні аударма практикасынан келіп шыққан аударма теориясы процесіне жетекшілік ету барысында тағы да үздіксіз жетіліп,толықтанып,дамып ... ... ... ... ... отырған деңгейінің дәуірлік шектемелігі бар деуіміз де сондықтан, Аударма дегеніміз екі тілге қатысты әрекет болғандықтан аударма теориясын ... ... да сол ... тұлғасына тығыз байланысты болады. Екі тілдің лексикалық, грамматикалық, ... ... ... ... Сол себепті де, аударма теориясының міндеттерін мынадай түіндерге жинақтап көрсетуге болады: 1) Тіл ... ... ала ... ... ... грамматика, стилистика, логика жақтарынан салыстыра зерттеп, екі тілдегі ұқсастықтары мен ерекшеліктерін тауып ... ... ... зерттеп, аудару тәсілін жан-жақты қарастыру; 2) Осындай салыстыру принципі негізінде аударма ... ... ... ... мәселелерге жан-жақтылы талдау жүргіщзіп, дұрыс қорытынды шығарып, оларды бейнелеу тәсілін ... ... езу; 3) ... ... ... ету ... ... аударма нұсқасында әділ баға беріп, аударма сапасын үздіксіз жоғарылату.
+ Көркем әдебиет саласындағы аударма мәселесі
Ұлттық әдебиет өз өмірімен тіршілік ... ... ол сол ... ... ... оның ... даму жағдайларымен шартты түрде байланысты және басқа халықтар әдебиетімен қарым - ... ... Осы ... - ... ... ... орны ... Сонымен қатар, аударма - ақынның дүниетанымдық қорын байытудың баға жетпес көзі ретінде белсенді ... ... ... ... ... ... ... алмасуы нәтижесінде мәдениет пен өркениеттің дамуына, адам баласының эстетикалық көркемдікке қол жеткізуіне, санасының ... ... ... ... жол сияқты.
Ақыл - ауыс, ырыс - жұғыс деп білетін халық ... ... ... ... біле ... ... - ақ өзге елде, көрші жұртта не ... ... ... жіті ... ... ... ең алдымен көңіл бөлетін - жан дүниені байытар рухани қазына үлгілері. Ендеше, ... ауыс - ... ... ... ежелден - ақ ел назарында болып келген. Кедергі - тіл ... ... ... оның да ... тапқан: тіл үйрену арқылы бір халықтың қазынасын екінші тілге аудару дәстүрі батыс, шығыс ... ... да ... ... Әлем ... ... ... байланысуында, ғылым мен әдебиет салаларында халықаралық ынтымақтастықтың ... ... ... ... ... ... аясы өте кең. Бір тілден екінші тілге поэзиялық және прозалық шығармалар, ... ... ... ... ... іс ... саяси және қоғам қайраткерлерінің, шешендердің сөйлеген сөздері, кинофильмдер аударылады; әр түрлі тілде сөйлейтін адамдар тіл табысу үшін аудармашылардың көмегін ... ... біз ... ... ... әдебиет саласындағы аудармаларды сөз еткелі отырмыз.
сөзі жалпыға түсінікті, әрі көпшілікке белгілі болып табылады. Осыған қарамастан, бұл адам әрекетінің арнайы бір түрі және ... ... ол ... ... қажет етеді. Аудармашылардың өздері де ұғымына нақты анықтама беруге қиналады. Кейбір әдебиетшілер болу керек деген пікір айтады. ... ... ... ... толық сәйкес болу керек. Бұл арада деген ұғымға тоқталу керек деп ... Егер бір ... екі ... ... екі ... ... жағдайда өмір сүрсе, онда тек шартты түрде ғана болмақ. ... ... ... ... ... ... ... айтқан: .
Аударма дегеніміз - бір тілде ауызша айтылған ой - ... ... ... мәтінді тыңдаушыға, оқушыға екінші тілде, яғни оның ана тілінде түсінікті етіп жеткізу. Ал, әдеби ... ... ... дегеніміз - бір тілде жазылған ... ... ... ... ... ... ... жеткізу және түпнұсқасының стильдік, көркемдік ерекшеліктерін мейлінше нақты ... ... Бұл ... ... ең қиын - лингвистикалық ерекшелік емес, ал түпнұсқасының көркемдік жағын дұрыс ... яғни ... ... ... ... ... ... позициясын және стилін нақты, дәл көрсете білуі. Көркем ... ... ... ... ... орны ... Аударма - жалпы әдеби үрдістің кең ... ... ... ... бір ... ... ... шығармаларынан басқа халықтың өкілдері де сусындай алады.
Толық мағынадағы аударма қалай да ... ... ... ... ... ... ... бастан - аяқ тәржімалау мүмкін емес. Әсіресе, поэзиялық шығармалардың ... ... ... ... қоймайды. Оның себебі де бар - әр тілде қалыптасқан сөз қолдану тәсілдері ерекше болып келеді. ... ... ... ... сол ... ... ... жеткізу мүмкін емес. Басқа тілде айтылған ойдың жалпы мағынасын ... ... сол ... тән ... ... ... ... сөз қолдану өзгешеліктерін дәл келтіру әлдеқайда қиын. Ал, онсыз көркемдік ой - ... ... де ... ... ... ... нәтижесінде түпнұсқаның мазмұны мен пішіні арасындағы бірлік пен тұтастықтың сақталуының маңызы жоғары. Түпнұсқаның мазмұны мен ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайда әдеби шығарманың көркемдік табиғаты, автордың шығармашылақ даралығы мүлде бұрмаланып, түпнұсқа бір басқа, аударма бір басқа - ... екі ... ... ... ... ... жағдайда аудармадан түпнұсқаның мазмұны да, көркемдік - бейнелеу ерекшеліктерін де табу ... ... Ал, ... ... ... ... мен ... дәл жеткізу немесе біршама дәл жеткізу аударма ісіндегі ең бір қиын, күрделі әрі аудармашы шығармашылығының мағынасы мен мәнін анықтайтын ... ... ... ... ... Бір ұлттық тілде жазылған көркем шығарманы екінші бір ... ... ... ... құралдары арқылы қайта жасау, аудару оңай емес. Ал, түпнұсқа белгілі бір ұлттың ұлы ақынының шығармасы болса, оның ұлттық ... ... ... ... ... онда оны өзге ... аудару аудармашыдан үлкен жауапкершілікті ғана емес, сонымен қатар, үлкен талантты талап ... ... ... - ... ... Ол өз тілінің айшығы мен ажарын, көркемдік бейнелеу мүмкіншілігін, ... ... ... ... ақын ... ... ... мазмұны мен мәнін, тіл байлығын, ұлттық бояуын жете білетін шебер маман дәрежесіне көтерілуі ... ... ғана ол ... ... ... ... мен ... толық игеріп, өз аудармасында олардың арасындағы байланысты, ... мен ... ... ... ... ... қабылдауды психологиялық тұрғыдан зерттеудің талабына сай келетін - ... ... ( ... ... ... ... Неміс философы Н. Гартман көркем шығарманы талдай отыра, онда тілдік құрылым қабатын, кейіпкердің іс - ... ... ... ... және ... ... қабатын көрсетеді. Поляк эстетигі Р. Ингарден де поэтикалық шығарманы сөздің дыбысталу қабатынан, сөздердің ... ... ... ... ... қабаттан (шығармадығы көрсетілген заттық болмыс), (слой видов), көркем мәтіндегі астарлы ой және сезімдік - ... ... ... тұратынын көрсеткен.
кезінде көркем шығарма көп сатылы біртұтас жүйе ретінде қарастырылады. Негізгі тұжырымдарды жалпылай келіп, көркем ... ... ... көрсетуге болады:
1) Табиғи тіл қабаты;
2) Суреттелетін фактілер қабаты;
3) Идеялық - ... ... ... ішіне автордың тарихи, дүниетанымдық, адамгершілік позициясы және қоршаған ортаны түсіну, сезіну ерекшелігі кіреді.
Тәжірибесі аз немесе эстетикалық жағынан қалыптаспаған ... ... ... ... ғана ... алады да басқа - жоғарғы сатылы қабаттарға үңілмейді. Мұндай оқырмандардың қиялы мен елестету қабілеті жақсы ... ... олар ... ... ... (кейіпкерлердің іс - әрекеттері, оларды байланыстырушы өмірлік қарым қатынастар мен сезімдер, т.с.с.) өте жақсы құрай алады.
Осындай ... ... ... бір іс - ... ... маңызын түсініп аша алады, яғни, олар кейіпкердің іс - әрекетінің мәнін қабылдай алады, демек, типтік ... ... ... ... ... ... дәрежесі тек фактілер қабылдап, идеялық мазмұн, автордың дүниетанымы сияқты қабаттарға жетпейді. Мұндай оқырмандарға тән ... - егер ... ... ... ... ... мен ... құндылықтарына жанасымды болса, олар көркем мәтіннің жоғарғы идеялық мәнін, мазмұнын қабылдай алады да, ... ... ... ... ... ... көрінбейді. Бұл жағдайда оқырманда шығарманы моральдық өнерге ретінде қабылдайтын рухани - психологиялық ассоциациалар пайда болды. Шығарманы осындай ... ... ... - ... түсінуге дәрменсіздігінен емес, ал таяздығынан болатын құбылыс. молдығы және мазмұндылығы ... өмір ... ... ... ... ... ... қызығушылығына және әр түрлі жазушылар шығармашылығындағы идеялық - көкемдік концепцияларынан хабардар болуына байланысты. Көркем мәтінге сай ассоциациялардың туындауы - ... ... ... ... тұрғыдан ұғыну дәрежесінде қабылдаудың негізгі шарты. Бұл қор ... бай ... және ... ... интерпритациялау (айымдау) тәжірибесі мол болса, соғұрлым қабылдау философиялығы жоғары болмақ.
Көркем ... ... - ... ... ... ... ... ең жоғарғы сатысы бола тұра, ол осы жүйенің әр сатысынан көрініс табады. ... ... ... ең ... ... ... кейде қиынға түседі. Автордың ұстанымын қабылдау фактілері қабатын түсінуден (мысалы, кейіпкерлердің қылықтарының, іс - ... ... ... кейін оңайырақ та, стилистикалық, тілдік ерекшеліктерін түсінуден кейін қабылдау қиынырақ ... ... ... ... тілдік құралдар автор дүниетанымын тек жанама түрде көрсетеді. Осыған орай, автор стилін қабылдау кейбір тілдік көркемдік ерекшеліктерін ... әкеп ... да, оның ... ... ... Егер ... ... толық жүйенің тілдік қабаты ретінде қабылдап, ... ... бұл ... ... ... ... тереңдей түспек.
Соңғы кезде көркем мәтіннің құрылымы туралы эстетикалық түсініктер семиотика саласының бірқатар ұғымдарымен толыға түсті. Көркем шығарма ... ... яғни ... емес модельдік жүйе ретінде қарастыру - эстетикалық қабылдау психологиясы үшін ... ... ... бейне - нақтылық пен жалпылықтың бірлігі. Ол сөз болып отырған құбылыстар туралы көрнекі ... ... әсер ... әдеби шығарма кейіпкерінің нақты өмірлік жағдайға тасымалдану ... ... ... Оны ... оқырманнан қолдануды қажет етеді, яғни оқырманда өмірлік жағдайлар және жағдайлардағы адамдардың өзін - өзі ұстау, іс - ... ... ... ... ... ... ... адекватты эстетикалық қабылдау үшін тек мәтіннің негізінде нақты бейнелердің тууы жеткіліксіз. Олар ... ... ... - ... ... бір қыры ... ... қажет. Оқырман үшін ең қиыны - осы. Егер шығармадағы суреттелетін болмысты ... ... ... ... ... - ... оның ... мен өз ойының үндесуі сезімін тудырса, оқырман мұны шығарманың идеялық мазмұны ретінде қабылдайды. Сондай - ақ ... ... ... ретінде оқырмандардың көбі санайды. Бірақ мұндай жағдайда шығарманың идеялық мазмұны оқырман үшін белгісіз болуы мүмкін. Сондықтан, ... ... үшін ... ... ... елестете алу жеткіліксіз. Осындай елестету әрқашан көркем елестету, яғни эстетикалық құндылықты көрсететін образдық жалпылау бола ... ... ... ... үшін ... шығармадағы құбылыстарды, болмысты елестету жеткіліксіз. Бұл - көркемдік елестету, көркемдік сезіну болуы тиіс.
терминін ... рет ... ... М.С. ... С.Л. ... бұл ... жан - жақты талдап, зерттеп, оның қолданылу аясын белгіледі. Ғалымның пікірінше, суреткер тағы бір елестетулер ... ... Олар - ... ... ... ... тудыруға тырысатын интеллектуалдық үрдістер. Бұл оның шығармасымен танысқан адамның тұлғасына әсер ету мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... өнерді қарым - қатынастың бір құралы ретінде қабылдау тенденциясы қалыптасқандығы туралы жоғарыда айтылып өтті. Осы көзқарасқа ... ... ... ... ... ... оқырманның шығармашылық дамуына жағдай жасайды. Бұл жағдайда эстетикалық қабылдау - ... тура ... ... ... ... мағұлмат ала отырып және оқырманның әр түрлі ассоциациялары мен ... ... ... шығармашылық процесс ретінде қабылданады. Бұл тұжырым оқырманның қабылдауының тарихи және жеке дара ... ... ... ... ... ... мен ... шығармашылығының бірлігі ретінде материалистік түсініктеме ретінде қалыптасады. Бұл көзқарастар негізінде және ... ... ... ... ... біріктіруге мүмкіндік туады. Оқырмандық қабылдаудың субъективтілігі жайлы тұжырымның қолданылуы Н.А. Рубакиннің идеяларын материалистік тұрғыдан ... ... бола ... ... таңба басқандай талассыз тағылымы мынаны үйретті: жер бетін мекендеген халықтар мен ұлттар ешқашан ... ... ... ... өзге жұрттардың мәдениеті мен өнерінен нәр алып, үлгі тұтуды мұрат еткен. Сөйтіп, олардың арасындағы ... ... ... ... ... барған сайын даму, бірін-бірі байыту бағытында өрістеген. Өзіңде барды ... ... ... ... бойға дарыту - мәдениет тарихындағы орныққан, өркен жайып, тамырын тереңге жіберген.
Адамзат қоғамы бір ұлттан ғана ... ... ... ... ... тұратын әркімге аян. Халықтар ынтымағын нығайту жолында ... ... ... ... ... Аударма не үшін жасалған?
Орыстың ұлы ойшыл сыншысы В.Г. Белинский 1844 жылы бір ... ... ... ... келіп, мынадай бір пікір түйген: .
Бір тілдегі ... ... ... тілге қарай аудару қажет екендігі туралы пікірталас басталғалы талай замандар өтті. ... ... ... күн ... ... ... ұшы қиыры көрінбейтін түбегейлі проблемалардың бірі. Әдеби аударма ... ... - бірі ... ... ... жақындасып, туыстасуына айтулы көмек көрсететіні белгілі. Көркем аударма жекелеген қалам қайраткерлерінің ғана емес, бүкіл бір елдің әдебиетіне әсерін тигізеді.
Әдебиет ... бір ... ... әр ... әр ... ... ілтипат білдіреді. Осының нәтижесінде бір туындының бірнеше аудармасы сақталады. Олардың ішінде сәттісі де, сәтсізі де ұшырасуы мүмкін.
Пушкин ... ... ... аударудағы табыстармен қоса, сәтсіздіктер де бой көрсетіп қалады. Мүлде шалағай ... ... ... ... ... ... ойы бұрмаланғаны, сөйтіп шығарманың идеялық - көркемдік қасиетіне ... ... ... ... ... ... ... Пушкин лирикасының жеке шумақтары мүлде тәржімаланбай тасталған, ол кейбір аудармашылар түпнұсқаны түсінбей қарама-қарсы ... ... ... қолданған. Ірілі-ұсақты мін-мүліктер Пушкин мұрасына айырықша ұқыптылықпен, мұқият қарауды талап етеді.
Сөзді фактілерге ... ... ... () ... ... ... көз жіберейік. Осындағы әбден түсінікті айтылған сөздерді Тәкен Әлімқұлов бұзып тәржімалған. - , - ... Бұл ... ... ... қоюы мағынаға нұқсан келтіріп тұр.
Осы өлеңнің мына бір ... Т. ... ... ... ... ... вы, восторги сладострастья,
Перед тайной прелестью отрад.
Прямой любви, прямого счастья?
Примчаться ль радости назад?
Аудармашы осы ... ... деп ... ... Әлімқұлов аударған () өлеңінде де тап басып, дәл айтылмаған жайттар баршылық. Бірінші ... ... ... - ... Сол шумақтың қалған төрт тармағындағы сөздер орынсыз ұшыраған және мағынасы нақ берілмегендіктен өзгеше күйге көшкен.
Орысшасы:
Стократ блажен, кто в ... ... ... миг ... на ... к ... и неизвестный
Стыдливую переклонит красоту.
Қазақшасы:
Бастаңғы сыр, қуаныштың алдында
Баурай білсең, сұлу қызды ұялшақ,
Дер кезінде, жалын ... ... алып ... ... - ... ... деп ... берілген. - деп, қыз мағынасында алған.
Т. Әлімқұловтың аудармасында Пушкин рухына жақындайтын шумақтар аз кездеспейді. Бірақ, жоғарыдағыдай тастап кетушіліктер, ... ... сай ... ... әрін де, ... де ... ... аударудың бір мысалын () өлеңінің қазақшасынан байқай аламыз (аударған Қ. Көпішев).
Орысшасы:
С пришельцем обнимися -
Но ... ... не ... ... ... ал, құшақ жайдағы,
Мейірбанды ақынды.
Сый қонағың келгендей
Қастерлеме жақынды.
Орысшасы:
Прими же его любозанья
И чистые желанья
Сердечной пустоты!
Қазақшасы:
Сүйейінші, келші мен
Кіршіксіз таза жүрекпен,
Білсең соны ... екі ... да ... ... Пушкин нұсқасынан жырақтап кеткенін, мағына жағынан жуыспай тұрғанын дәлелдейді. Үшінші, төртінші ... ... ... ұғым ... - болып өзгерген, үшінші тармақта Көпішев өз жанынан сөз қосқан. ().
Аудармада бұдан ... ... - ... ... - ... ... ... мағынасын сақтау бұл шеберліктің бір қыры.
В.Г. Белинский А.С. Пушкин ... ... ... ... ойы мен сезімдер бірлігін оның пафосы деп анықтайды. деп түсіндіреді. Сондықтан, шығарманы түсіну - оның ... ... ... сөз, ал ... ... дегеніміз - оның пафосын саналы түрде ұғыну.
ІІ ЖАМБЫЛ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ... Өлең ... ... мен поэтикасы
Аударма қазақ даласында атам заманнан болған. Түркінің "тілмаш" деген сөзінен (тегінде, ... деп ... мәш, яғни ... ұста ... ... орыстың "толмачы" шыққан. Ұлы Жібек жолының алтын ... - ... ... те ... жоқ. Ал ... ... аудармаға көшкенде түркі халықтарына ортақ Алтын Орда дәуіріндегі аудармалар қатарында Сарай қаласынан ... ақын Сейф ... ... ... ХІV ... ... ... айтылады. Тұрсынбек Кәкішевтің: "Алтын Орда дәуіріне біз түгелдей ортақпыз. Ал оның ... ... тілі - ... тілі ... онда қазақ даласы мен тілі жетекшілік сипатқа ие ... ... та ... ... ... ... есте ұстау жөн. Қазақ аудармасының бастапқы кезеңдерінде аударма, ... ... ... ... бір ... араласып, қойындасып жатады. Бұларды аударманың балама түрлері, танымал шығарманы жаңа тілде жеткізудің ... ... ... ... ... ... аудармасының тарихын жазу үшін біз міндетті түрде әлемдік аударма тарихындағы ... мен ... ой ... ... ... Аударма тарихы, оның бел-белестері, даму эволюциясы жөнінде сөз еткенде біз бұл бағытта терең зерттеулері бар орыс ... ... өте ... ... да ... жалпы аударма тарихына қатысты мәліметтер көбірек ортаға салынып, орыс тілінде жарияланған тәржіметанушылық зерттеулерге жиі-жиі сілтеме жасалды. ... ... ... ... ... ... айналымына түсірудің артықтық етпейтіні де есте ұсталды.
Төл әдебиетіміздің өзіндік ерекшелігін ескере келіп, ауызша тарап жеткен ... сөз ... ... ... ... ... ... жеткен аудармаларды аударма тарихына жатқызудың жайын ойластыру керек болады. "Әртүрлі тілдерде сөйлейтін халықтардың арасындағы алғашқы байланыс ... ... ... жоқ. ... ... ұзақ ... бойы қағазға түспей келсе керек. Бізде ауызша аударма кезеңінен қалған ешқандай белгі жоқ. ... ... ... ... халықтар арасындағы әрқилы байланыстардың есте жоқ ерте замандардан келе жатқанын пайымдау ауызша аударма жазу шыққанға дейін болған деп болжауға мүмкіндік ... ... ... ... ... өскен халықтың, бүкіл тарихы ауызша жеткен халықтың күні кешегі ... ... неге ... ... ... ... бірі - ... ауызша аудармашылығы. Темірғали Нұртазиннің "Жер жүзі мәдениетін елге шашудың бір ... ... Абай ... ... ... ... сюжетті романдарды әңгіме етіп айтып береді, төңірегіндегі ақын-әншілер арқылы халыққа ... ... ... "Үш мушкетер", "Жиырма жыл өткен соң", т.б. Абай аузынан ... ... ... ... ... ... ... пікірі ғылыми айналымға қайта қосатындай құнды пікір.
Әр ... ... ... ... оның ... ... де ... қалыптастыра бастайды. Бұл әдебиет әуелде төлтума шығармашылықпен қойындасып, араласып кетеді, жазба мәдениеті бұрынырақ орныққан алыптардың тақырыптық сарындарына, оқиғалық ... арқа ... ... ... ... төлтума мен телтуманың ара-жігі ажыратылмай жүрсе, төл әдебиет кемеліне келген сайын аударылған шығармалар отау ... ... ... де, енді оның ... ... ... бастайды.
Қазақ тәржіме өнерінде өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастап бой көрсеткен бейімдеп ... ... ... ... ... аударманың алғашқы ретінде белден басып кете берудің мысалдары бізде де кездескені көрсетіледі. Ұлттық сөз өнеріндегі тырнақалды тәржімелер болғандықтан, ... ... өлең ... де, сөз ... да, ... көлемі де өзгеріп кетіп отырады, бірақ, аудармашы ... ... ойын дәл ... сөз түйінін де дәл табады. Жалпы, еркін аударманың ерекшелігі де алдымен авторды өз ... ... ... ... оның ... ойын жеткізуге күш салатындығында. Дегенмен, әр нәрсенің өз жөні бар. Шығармашылықта еркіндіксіз болмайды. Аудармашының еркінсіп кетуі - ... Бәрі ... ... ... аударманың хрестоматиялық мысалы, классикалық үлгісі - ... ... ... "Тау ... ... ... алшақтаған, өз бетінше кеткен деп осынысы үшін Лермонтовты айыптау ешкімнің ойына келмейді. Еркін аударманың ерен түрін ... да ... ... ... ... талай тұс сондай. Абай еркіндігі оған Пушкин ... ... ете ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Қазақ әдеби аудармасында әлемдік тәржіме өнеріндегі әдіс-тәсілдердің барлығы дерлік ... ... ... ... арасында бұрыннан бары - бейімдей аудару (адаптация). Оның мәнісін Мұхаметжан Сералиннің "Айқапта" ... ... ... ... ... болады: "Қадірменді оқушыларымыздың алдына салып отырған мына "Рүстем-Зорап" қиссасы фарсы тілінде жазылған ... ... ... ... бір ... Рюккерт деген немістің бір шайыры "Рүстем-Зорап" қиссасын "Шахнама" деп алып, бір жағы ... бір жағы ... ... ... ... ... Соны орыс шайыры Жуковский 1846-1847 жылдары өлең қылып, арттырып, кемітіп, қалыбына лайықты етіп істеп шығарған. Мен оны ... ... ... тіліне Жуковскийдің шығарған қалыбынан дым алыстатпай аударуға тырыстым".
Еліктеуді толыққанды, дербес әдеби жанр ретінде тану керек, жекелеген шумақтарда кездесетін сіңіру мен ... ... - ... ... ... ... жөнсіз. Мағжан Жұмабаевтың Феттен жасаған аудармасы ретінде қаралып жүрген ("Жүрек мас") өлеңі шындығында орыс ақынының әсерімен, еліктеу түрінде жазылған төл ... ... ... ... ... ... қазақ өлең тәржімесіне жасаған теріс ықпалы нақты мысалдармен дәлелденеді. Сонымен бірге сөзбе-сөзшілдікті, әріпшілдікті ... ... ... сала ... де жөні жоқ. Әріпшілдік - ғылыми ұғым. Оның да ... ... ... бар. Егер ... ... ... ... болмағанда аудармадағы дәлдік те дәл қазіргі деңгейінде болмас еді. Аударма ... ... ... ... ... әріпшілдік өз қызметін атқарды. Негізінде, әріпшіл аударманың тәржіменің басқа түрлеріне дес бермей кететін тұстары көп-ақ. Мысалы, саяси құжаттар, әсіресе дипломатия ... ... ... әріпшілдіктен артық, әріпшілдіктен сенімді ештеңе жоқ. Ал поэзияға келгенде де әріпшілдік әдіспен жасалған аудармалардың өзіндік орны ... ... ... ... Саймасай (эквивалентті) аудармаға тиісінше көңіл бөлінген. Саймасай аудармада мәтіннің негізгі күш түсетін тұстарын (доминанттарын) сақтау мақсатында саналы түрде жоғалтуға көнуге тура ... ... ... әу ... латындық этимонын еске түсіріп қойған да артық емес: "эквивалентті" - ... тең" ... сөз. ... аудармашы шығарманың оқырманға әсер күшін тең сақтауға ұмтылуы керек. ... ... ... ... аудармадан негізгі айырмашылығы да түпкі нәтижеге бағдар ұстайтындығында. "Барабарлықпен салыстырғанда саймасайлық түпкі нәтижеге көбірек бейім тұрады" - ... ... ... ... осылай делінген. Саймасай аударманың денодаттық, коннотациялық, мәтіндік-нормативтік, прагматикалық, формалық түрлері болады, солардың ... де ... жері - ... ... ... ... ортақтастығы.
Еңбекте көп назар аударылған тақырыптың бірі - қазақ поэзия аудармасындағы әдіс-тәсілдердің эволюциясы. Қазақ аудармасы да негізінен ... ... ... ... сөз өнеріндегі тырнақалды тәржімелер болғандықтан, оларда түпнұсқаның өлең өлшемі де, сөз саптауы да, тіпті көлемі де өзгеріп кетіп ... ... ... шығарманың айтар ойын дәл ұстайды, сөз түйінін де дәл ... ... ... ... ерекшелігі де алдымен авторды өз қалпынша қайта сөйлетуге емес, оның айтар ойын ғана жеткізуге күш салатындығында. ... ... ... яғни ... аудармаға көшкен кезеңді толықтай кері кету деп санау жөнсіз. Әріпшіл ... ... ... ... барабар аудармаға бірден секіріп өту мүмкін де емес еді. Осы арқылы өзге ... ... ... ықтияттап қарауға көшу рецепцияның жаңа белесінің көрінісіне айналды. Саймасай аударманың жиырмасыншы ғасырда біржола орнығуына адамзат санасына нақтылықтың біржола ... де ... ... ... Қай ... да ... дәлдік, қай тақырыпта да ауа жайылмай сөйлеу талап етілетін жаңа заман аударма өнеріне де ... ... ... ... ... ... барабар (адекватты) аударма ең жоғары сатыда тұрғаны ... ... ... түпнұсқаның ерекшеліктері мен мазмұнын, оның тілдік пішінін аударма жасалатын тілдің құрылымын, стилін, лексикасы мен грамматикасын тілдің ... ... ... ... ... ... дұрыс, дәл және толық беру талап етіледі.
Зерттеуші аударма ... ... ... ... ... ... ... атымен мансұқтай сөйлеудің жөнсіздігі дәлелденеді. Жолма-жол аударманың көптеген кемшіліктерімен қатар даусыз бір артықшылығы бар, ол артықшылығы - ... ... ... ... жол ... ... мен ... жол (строка в строку) аударманың арасын ашып алу керек. Жолма жол аударма деп түпнұсқаның мәтінін егжей-тегжейіне ... ... ... ... сөзбесөзге жақын аударманы айтамыз, ал жолына жол аударма - түпнұсқаның ... ... жолы тап ... етіп аудару. Өлеңде жолына жол келтіре тұрып ... ... ... ... ... ... болады.
Тәржіменің түр-түріне тоқталғанда, көне тілдерден бүгінгі тілдерге, бір ... ескі ... ... ... ... айтқанда, бұл құбылыс бізге қатыссыз сияқты сөйлейтініміз бар. Қадым замандарда дүниеге келген ... ... ... ... ... сөз ... ... өзі тілдің тазалығының, халықтың бірлігінің белгісі деп жатамыз. Негізінде, бұл ... ... ... жата ... Бағзыдан жеткен дастандардың тілі бүгінгі әдеби тілімізден аумай тұрса, ол сол шығармалардың ауызша жеткенінің арқасы ... ... ... ... көркемдігінің бір сыры да ғасырлар бойы айтыла-айтыла әбден ұштала-ұштала түскенінде, дамылсыз редакцияланғанында. Ол ұлы редактордың аты - халық. Бұл ... ғой, оны сол ... ғана ... ... қой ... ұғым болған жоқ ол кезде. Ал заманында тасқа қашалған, бертінде қағазға түскен халық мұрасын осы заманғы тілде қайта сөйлету дәстүрі ... де ... ... ұлттық поэзияда тың түр табуға жасаған ықпалы нақты мысалдармен дәлелденген. Шалыс ұйқас біздің ... ... ... жасаған аудармалары арқылы енсе, он буынды өлең Қасым Аманжоловтың Шевченко жырларын тәржімелеуі арқылы орныққан.
Поэзия аудармасына ... ... ... ... ... ... сөзбе-сөзділіктен қашу, жолма-жолдылықтан қашу, шығармашылық еркіндікке құлаш ұру сияқты болып келеді. Бірақ, осы айтылғаннан өлең аудармасында сөзбе-сөздік дәлдік, ... ... ... ... емес ... ой шыға ма? ... Бәрі де таланттың қолында. Шын талант өзге біреу сірестіріп қоятын сөзбе-сөзділіктің өзін ... ... ... ... шын ... өзге ... жабыстырып қоятын жолма-жолдылықтың өзін жарасымды жымдастырып жібереді. Бұл орайда Ғали Орманов аударған Пушкиннің "Қысқы жол" ... ... ... бола ... ... волнистые туманы
Толқынға ұқсас тұманнан
Пробирается луна,
Ай ақырын шығады;
На печальные поляны
Төңірекке мұңайған
Льет печально свет она.
Мұңды сәуле құяды.
По дороге зимней, скучной
Қысқы жолда ... ... ... аттар бұлдырап;
Колокольчик однозвучный
Жалғыз үнмен қоңырау
Утомительно гремит
Қажытады сылдырап.
Тәржіме тәжірибесіне талдау жасаған тұста аудармашы жұмысының бүкіл үдерісі шартты түрде төрт кезеңге бөлінген. ... ... ... ... оның семантикалық және стилистикалық құралдарын жан-жақты зерделеу, өлеңнің ырғақтық, ... ... ... ... ... элементтерін айқындайтын белгілерді бөліп алу жұмысы жүрмек, онан кейін аударма тілінде түпнұсқаның маңызды қырларын қайта қалпына келтіруге теңдес құралдарды іздестіру ... ... соң ... о ... бөле ... белгілерді жаңа көркемдік тұтастыққа жинақтау жүреді. Соңғы кезеңде біткен аударма түпнұсқамен ... ... ... ... ... осы ... ... өлең аудармасына онша тән емес сияқты. Түпнұсқамен салыстырып, біткен өлеңге түзету енгізу жырдың тұтас табиғатына ... ... ... мүмкін. Ол жұмыс поэзияда алдымен атқарылуы керек.
Адамды түсіну қандай қиын ... оның ... ... одан да ... Иржи ... "Дұрыстап оқу - жұмыстың жартысын жасап тастау" деген сөзі бар. Аударылатын мәтіндегі өмір ... ... әрі ... ... - ... қойылар басты талап.
Аудармадағы ағаттықтардың, қателіктердің, кемшіліктердің әр кезеңдегі сипаты әр түрлі. Тәржімешінің когнитивті тәжірибесінің ... ... ... бірі - тастап кету. Семантикалық деңгейдегі қателіктер өзгеру, ауысулардың, яғни трансформацияның дәл ұғынылмауынан орын алады. ... ... ... ... де ... ... бөлінді.
Өлең аудармасының өнері дегеніміз бір тұста ұтып, бір тұста ұтылып жүріп барып шығармашылық ... ... Әр жол ... дөп ... әр жол ... дәл ... деген адам дәл сол жолдарда тауып кеткендей болып көрінгенімен, шығарманы тұтастай алып қарағанда ... ... ... қалып жатады. Белгілі бір дәрежеде "құрбандықтарға" саналы түрде бармайынша, шын мәніндегі көркем ... қол ... ... Ол үшін ... өзі ... ... шығармадағы тастап кетуге, алмастыруға болатын тұстарды бар жан-жүрегімен, бар ақыл-ойымен, ... ... ... тиіс. Ең бастысы - нақпа-нақ ... ... ... сене ... ... арқа ... беру ... түбінде бір опындырмай қоймайтыны сөзсіз. Абзалы, аудармашының ақын ғана ... ... ... ... ... ... ... жатқаны керек. Аудармашылық өнер мен ғылымның арасында тұруға тиіс дейтініміз де сондықтан.
Реалиялар аудармаларына да назар салынған. Ең ... ... ... дәл ... ... айтар ойын дәл аңдау, басты бейнелерін дәл жеткізу шарт. Қалғаны - екінші қатардағы нәрселер. Тіпті бір ... ... ... ... сөздердің, атаулардың өзі шындап келгенде өлең өрнегін айшықты ете ... ... ... ... ... әсерді арттыруға қызмет етіп қана тұрғанын көреміз.
Диссертацияда рецепция проблемасына да тиісінше көңіл бөлінген. Бір қоғамның басқа елде ... ... ... ... ... ... және мәдени формаларды қабыл алуы әдеби ауыс-түйістен алдымен көрінеді. Көркем мәтінді қабыл алушы, пайымдаушы ретінде аудармашының өзі субъективті ... ... ... Әрі тәржімеші мен автордың дүниетанымында да өзгешелік болатындығы сөзсіз. Оның үстіне қабыл ... ... - ... ... ... ретінде оқырманның өзі де субъективті тұлға.
Зерттеуде аударылған мәтіннің қабыл алынуында ... ... тіл ... ... қандайлық үлкен орын алатыны айтылады. Қазақ тілінде орыс тіліндегідей род ... ... ... ... өзі ... ... Абайдың Лермонтовтан аударған "Жартас" өлеңіндегі суреттелген жай қазақ оқырманын орыс оқырманындай толқыта қоймайды. Себебі, біз жартасты, яғни мужской ... ... ер ... ... ал ... ... ... жас қыздың метафорасы ретінде соншалықты табиғи қабыл алмаймыз. Мұндай ойлау жүйесі бізге тән емес. Тегінде, ұлттық ойлау жүйесінен ... ... ... аудармаға көнбейтін болуы да мүмкін.
Аудармадағы ағаттықтардың типологиясы екшеледі. Тіларалық омонимдер, ... ... ... ... отызыншы-қырқыншы жылдарға дейін мәтіннің мәнін дәл ұқпаудың өзі жиі кездесіп тұрды.
Өлеңнің басты өлшемі - оқырманға ... ... ... де ... ... талап - түпнұсқаның әсерін жасау. Ол әсерге аудармашының қалай қол жеткізетіні - ... ... ... ... ... бұл ... ... түпнұсқаны өзге тілде орындауы үшін аспапты, яғни ... сол ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Бұл істе түсіну, зерттеу (идентификация) мен өзектен өткізудің (эмпатия) орны үлкен. Қазақ аударма өнерінде ... ... әлі ... шешілмегені алаңдатарлық. Тәржіменің талайында қателіктердің біразы мәтіннің ... ... ... ... ... ... яғни филологиялық тұрғыдан талдау әлі де әлсіз. Аудармашылардың көбінде тәржіменің түпмақсаты жөнінде ұғым-түсінік дұрыс ... ... ... өз ... түк те ... өлең ... ... әкелер соны бояуы, жаңа үні жоқ аудармалардың түгелдей дерлік ... ... ... ... пайдасы шамалы. Тарауда қазақтың өлең құрылысына аударма арқылы келген жаңалықтар да талданды.
Бұл тараушада пішін мен мазмұн бірлігіне қол жеткізу, эвфонияны ... ... ... буын, ұйқас, ырғақ, метафора, перифраз, идиома, интонация құбылыстары әртүрлі ақындар аудармалары арқылы ... ... ... сол кезеңдегі ұлттық әдеби тіл деңгейіне баға беруге болады, әрі тілдің тарихын қалыптастыруға да ... ... ... ... ... өлеңінің көркемдік құралдарын қалай байытқаны бұрын бізде болмаған шалыс ұйқастан, он ... ... ... тың ... ... өлең ... ... де танылады.
Тілдің өзіндік сипатына байланысты тәржіменің түпнұсқадан да асып түсуі мүмкін деген ой ортаға салынып отыр. Мәселе мынада. Өлең - ... ... ... Ақ ... де өзінің ішкі ырғағы бар. Ақын қай шумақты ... да ... ... ... ... ... тұрмайды. Соған орай оның өз ойын, өз ... өз ... ... дәл ... ... етіп ... алмауы әбден мүмкін. Мұның өзі ең мінсіз деген шығармалардан да табылуы мүмкін. Сол ... сол ... сол ... өзге тілдегі өзге ырғаққа, өзге ұйқасқа, өзге буынға, өзге ... ... гөрі ... әрлірек болып түсуі де мүмкін.
Тәржіме поэтикасы мәселесінде пішін мен мазмұн бірлігінің маңызы үлкен. Белинский аудармашы талантын пішінді дәл табу ... деп ... ... ... пішін дегеніміз халықтық ойлау машығының көркем бейнелерде көрініс тапқан тұтас жүйесі. Ол ... ... ... тұрмысының, сенім-нанымының, әдет-ғұрыптарының, үйренген үрдістерінің, талғамының ерекшелігінен құралады. Аудармашының еңсеруіне тура ... ... ең ... бірі ... ... ерекшеліктерін дәл ұстай білу, соны өзге тілде жеткізе білу".
Пішін мен тілді ... ... ... ... ... - кең ұғым. Тіл көбіне-көп пішінге қызмет етіп қана ... ... ... да. ... кеңес әдебиетінде шығарманың көркемдік пішініне көңілдегідей мән берілген жоқ. Қит етсе ... ... ... ... айыптың алдаспаны суырылып шыға салатын. Социалистік реализм әдісін ұстанатын ақын-жазушылар ... төл ... ... ... ... қалса идеологиялық билік, әдеби сын тарапынан қолдала бермейтін тәсілдерді аударма жасау арқылы пайдаланып ... ... ... ... ... көз үйренген көркемдік шешімдер, аударма арқылы құлаққа сіңісті бола бастаған дыбыстық үйлесімдер ... ... ... да ауысатын.
Пішіндік ізденістер қазақ поэзиясында негізінен екі кезеңде ... бой ... сол екі ... ... де бір есіммен - Маяковский есімімен байланысты. Алғашында - ... ... ... ... ... - ... ... аудармаларда. Маяковскийдің өзі өлеңдерінің аудармасы тәржімешілерге қиындық келтіретінін жақсы білген. Білгендіктен де: "Менің өлеңдерімді аударудың айрықша қиындығы мынада - мен ... ... ... ... мәнерінің сөз саптауын енгіземін, мысалы, "светить - и ... ... ... ... ... ... ... өлең кәдімгі әңгімелесу сияқты болып кетеді. Мұндай өлеңдер тілдің жүйесін тұтастай түйсіне ... ғана ... әрі ... ... көрінеді", деп айтып кеткен. Алайда, аудармашыларымыз Маяковский өлең жолдарын сатылап, баспалдақтап құрады екен деп, қазақтың қара өлең ... ... ... ... ... ... поэзиясының сыртқы формасын сақтауға болмайтындығы, өлең жолын сатылауды сөз мағынасы көрінеу керек етіп ... ... ... ... ... ... ғана ... жөніндегі тілек-ескертпелерді терең пайымдай алған жоқ.
Қай жанрдағы шығарманың да ... ... ... ... ... болып тұратын сөз саздылығы - аударманың да басты шарттарының бірі. Сол ... ... ... ... ... алар орны үлкен. Дауыссыз дыбыстардың қайталануынан туатын бұл әсерді жөнімен пайдалана білсе, автордың өзіндік өрнегін де әдемі танытуға болады. Әрине, ... ... ... ... ... ... ... беруге ұмтылудың тіпті де қажеті жоқ.
"Сөз сазының, өлеңдегі дыбыстар үндестілігінің біздің эмоциямызға әсер күші қай кезде де ... ... ... ... өлең ... тіпті де бөліп алуға болмайды. Былайша қарағанда әуезділіктің өзінде, әрине, нақты мағына жоқ, сөйте тұра ол ... ... ... ... мағыналық категорияларын айқындай түседі.
Еңбекте тәржіме теориясында әлі шешімін таппаған мәселелердің бірі - ақ өлең ... да ... ... бөлінген. "Батыстың жаңа поэзиясында белең алып бара жатқан верлибрді, басқа да ұйқассыз өлең түрлерін аудару өздерінің өнері орыс поэзиясы ... ... ... ... осы пішінге аздап болса да келіңкірейтін ақындарды қажет етеді. Біздің поэзиямыздың аға буынында мұндай сөз шеберлері өте аз", ... ... ... ... ақ өлең ... орнықпағаны анық. Қадыр Мырза Әли дұрыс айтады: "Қазақ ... ... ... ... ... Ол ... мысқалдап, болмаса батпандап қабылдағанды әуел бастан жек көреді. Ақ өлең ... ... бар. ... ... ... ... ғана арқа сүйеген ұйқассыз өлең күні бүгінге шейін сіңбей-ақ келеді. Оны ... ... ... он бір ... шалыс ұйқастың өзін бауырына баспай-ақ қойды. Содан да болса ... Абай ... он, он бір ... шалыс ұйқастарын өзіміздің көне қара өлең формасымен аударған. Иә, қазақ ... ... ... ... өлең жаза ... болды, сәби жырымыздың өн бойын қызыл бөрткен басып кете ... Төл ... ... ... ... өзінде осылай. Сондықтан да біздің көпті көрген тәжірибелі тәржімашыларымыз ... де, Таку ... да, ... ... да ... ұйқасқа түсіріп жүр...". Диссертацияда Пабло Неруданың ұйқассыз жазылған "Қарғыс" атты ... ... 9 ... ... ... талдау арқылы жалпы ұйқассыз өлең қазақтың жыраулық поэзиясында бар екендігі, ... ... ... ... ақ ... ... беру мүмкін екендігі айтылады.
2.2 Қазақ жазушыларының шығармаларын аудару мәселесі
Өркениет пен өркениеттің, халық пен халықтың танысуы, табысуы адамның адаммен ... ... ... Олар ... ... үшін ... ... белгілер табуы керек, ал сол таныстық ұзағынан ... үшін олар ... ... таппайтын нәрселерді де табуы керек. Танысудың осындай жолы - ... ... ... ... ... ... халықтың жан әлемін, оның мәдениетін, атап айтқанда, көркем әдебиетін аударманың көмегі арқылы танып-білуге болатындығын әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Әрине, аударманың бәрі бірдей таным нысанын, яғни түпнұсқаны толық бейнелей бермейді. Көркем аударма - бір тілде жазылған ... ... ... ... ... қайта әкелу нәтижесі, ал көркем аударма теориясы, іс жүзіндегі жанды тәжірибені зерттей әрі жинақтай келіп, осы ... яғни ... ... ... ... ... ... аударманың алдына қойылған міндетті орындайтын құралдардың сипатын анықтаумен айналысады. Тарихи тәжірибе көркем аударманың бір-біріне кереғар екі ... ... ... ... ... ... дәл шығуы, бірақ көркемдік тұрғыдан толыққанды болмауы да ... ... ... ... ... ... ... алайда, түпнұсқадан қашықтап кеткен еркін баян болуы да ... Осы екі ... ... қосып, аударманың аңсар тұтарлық үлгісі сөзбе-сөз дәл әрі көркемдік тұрғыдан ... ... ... табылады деп пікір түюдің ешқандай қиындығы жоқ. Бірақ аудармашы аңсар тұтатындай мұндай ... ... ... іс ... ... емес: нақты бір ойды жеткізу үшін екі тілдің әрқайсысы атымен өзгеше құралдар қолданады. Мәтінді аудару барысында сөзбе-сөз дәлдік пен ... ... ... ... ... ... ... Мәселені шешудің диалектикалық жолын іздеуге тура келеді.
Тәржіменің ... ... ... - басы ашық жай. ... ... былай қойғанда, кез келген аудармашы (бүгінгі заман аудармашыларын айтамыз) өз жұмысының жарияланатындай болуын ойлайды. Ал ненің жариялануы, ненің жарияланбауы, ... ... ... ... ... ... қажет еткен дүние әдетте, прагматикалық тұрғыдан десек те, ... ... ... Әр ... әр ... аудармаға әр түрлі ақындардың таңдалатыны сондықтан. Жаңалықтар да ... ... ... соны ... ... ... ... Бұл мәселенің тағы бір қыры мынада. Аударылатын туынды ұлт ... ... ... ... ... бар нәрсені өзгеден іздемейсің. Демек, аудармашы таланты оның қоғамдық сұранысты сергек сезінуінен, оқырманның нені ... ... дәл ... ... де көрінеді.
Бүгінде бүкіләлемдік бәсеке қалыпты жайға айналды. Елдер ... ... ... ... ... ... ... тілінің сол бәсекеде шыдас беруі үшін оның мол мүмкіндігін дәйім ... ... ... ... бір жолы - көркем аударма. ... әлем ... ... әрі бұрып бара жатқан мына заманда бізде бөлекше құбылыс бой көрсете қалады екен деп үміт етудің жөні жоқ. ... ... ... ... ... ... ... үшін деген талапты да еске алған артық емес. Бұл ең ... тіл ... ... саласында байқалса тіпті жақсы. Қазіргі аудармалар ең алдымен қазақ тілінің қамы, болашағы үшін жасалуы керек. Аударма ... ... ... оқырманы мемлекеттік тілдің мүмкіндігін нақты көретіндей болуға тиіс. ... ... ... ... әлем ... аударатын арнайы орталық ашу керек пе?
Көркем аударма - шығармашылық ... ... мен ... ... ... күрделі де жауапты сала. Орыстың атақты ақыны, аудармашы В.Жуковский әдебиеттегі осы бір салмақты сала жөнінде деген еді. ... ... ... көк атты оңай ... кете алмасы анық. Ал бүгінгі жаһандық заманда қазақ әдебиеті әлем тілдеріне аударылмай, көсегесінің көгермейтінін қаламгерлеріміз қынжыла ... жүр. ... ... ... ... әдебиетіміздегі үлкен түйткіл болып отыр. Осы орайда ... ... ... Бұған жазушыларымыздың өздері не дейді?
Әкім ТАРАЗИ, жазушы, Қазақ - станның еңбек сіңірген қайраткері: иә - ... құру ... ... ода - ... ... Сүлейменов бас хат - шы, мен қарапайым хатшы болып жүр - ген уақыттарда біз ... ... ... айта ... жазушылардың шы - ғар - маларын шет тілдеріне аударумен айналысатын үлкен бір басқарма құр - ған - быз. Оған ... ... ... ... ... құлауына байланысты, өкінішке қарай, бұл басқарма жабылып қалды. Сол кезде қазақ әдебиетіндегі шығармаларды орыс ... ... да ... ... ... қалған азаматтарымыз күнкөрістің қиындауына орай жан-жаққа ыдырап кетті. Кей - бі - реу - лері ... ... ... енді ... - лері базар аралап кетті де, үлкен іс ... ... ... ... ... жат мем - лекет еді ғой. Ал енді ... ... ел ... деп қуа - нып, ... жүргенімізде жас мем - ле - кетіміз аяғынан тік тұрып кетсінші деп бұл мәселені біраз уақытқа дейін көтерген жоқпыз. ... ... мәсе - ле - сін де ... ... тырыстық. Со - нымен, міне, Тәуелсіздігімізге 20 жыл толды, осы екі мәселе сол қалпында қалып қойды. Қазір осы аударма ... ... ... бірақ құлақ асатын ешкім жоқ. Ешкім үндемеген соң, салың суға кетеді де, ... ... ... саны жағы - нан, жер ... ... эконо - микалық мүмкіндіктері жағынан бізден әлдеқайда тө - мен ... ... ... кезеңнің өзін - де-ақ қаламгерлерінің шығармаларын шет тілдеріне аудару мәселесін керемет жолға қойған болатын. ... ... ... ... ал ... ... көптеген шетелдіктер танитын. Олар шы - ғар - маларын кемінде жиырма тілге ау - да - ратын. Осы дәстүрді олар әлі ... ... ... ... Ал біз ... мемлекет ашып берген басқарманы жауып тастап, әйтеуір, әупірімдеп жүрміз. Шығармалары шет тіл - де - ріне ... ... ... жазу - шы - ... бағы ... Мен бұрын деп қал - жыңдайтынмын. Ал қазір деп әзілдеп жүр - мін. ... ... - ... 1 млрд 600 млн адам ағыл - шын ... сөйлейді. Ағыл - шын тілін білетіндер қытай - лар - дан да көп. Ең болмаса шы - ғар - ма - ла - ... ... ... аударылса жақсы болар еді. Меніңше, ал - ды - мен шет тіл - де - ріне аударатын ау - дар - ма - шы - ... орта - лық - та - рын Ал - ма - ... ... ... ... шет ... универ - си - тет - терінен, өнер ака - де - мия - ла - ... ашу ... ... ... тілінде ауда - ра - тын аудармашылар бар, көркем әдебиетті ауда - ра - тын - дар си - рек. ... ау - ... мен ... ау - дар - - ... ... жер мен көк - тей. Сон - дық - тан ... мық - ты ... - ма - шы - лар - ды дая - р - лау үшін арнайы мамандарды шақы - рып, ... ау - ... ... жас - ... іріктеп, олар - ды көркем аудар - маға баулу қажет. ... ... ... аудармашы, Халықаралық сыйлығының иегері: жоқ - ... ... кез ... ... жос - пар - лау көп. Әуел ... қолға алын - ған жақ - сы бастамалар кейіннен нау - қан - шыл - ... ... ... ... ... ... да - ... деп түрлі бағдар - ла - малар жасалып жатыр. Бірақ осыдан шыққан нәтиже қо - мақ - ты деп айта ала - мыз ба? ... тілі ... ... де өмір ... және ... кейін де өмір сүре береді. Тәңірінің жаратқан ... жеке ... - дің ... әсер ... Сол сияқ - - ты ... де белгілі бір шартқа ба - ғын - - дыруға келмейді. Егер ... ... - гер - ... ... - ма - ла - рын әлем тіл - ... ауда - ратын орталық ашы - латын болса, бұл ұйым - ның тек аудар - ма - шы - лар - дың ... ... ... ... бар. ... елі - міздегі аударма - шы - лардың басын біріктіріп, олар - дың әрқай - сысы әдебиеттің қай ... ау - ... ... ... жөн. Бірақ бізде белгілі бір ұйым жұмыс істей бастаса, тек сол ... ... - ла - ры ғана ... ... жатады. Аудар - машылардың жағдайын ойлайтын орталық олардың қаламақы алуына, есімдерінің шығармашылық ... ... ... көте - рі - ... ... етуі керек. Алайда дәл қазіргі біздің қоғамда осын - дай орталық ашылса, одан әде - биет - ке, ... ... жоқ ... ... ... кете ме деп ... Мен өз ... аударма саласында отыз жыл жұмыс істеп келе жатырмын. Көр - кем аударма менің шы - ғар - ... ... бір ... ... да, мен ... аудармадан бас тартқан емеспін. Әлі де талай аударма жасаймын деп ойлаймын. Алайда егер мен белгілі бір ... ... ... маған өзім қаламайтын шығар - ма - лар - ды ... ... ... мүм - кін. ... ... мен жұмыс істей алмайтын шығармын деп ойлаймын. Мен ... ... орыс ... ... - дым. Осы ... үшін сый - лығын иелендім. Мұның бәрі - халықтың көз ... ... мен ... ... ... жасаған емеспін. Көркем аударма - тапсырыспен емес, адам - ның өз жүрек қалауымен, шығар - ма - ш - ылық ... ... ... дү - ние. Ал ... ... бір орта - лық - қа ... ... ол жерде міндетті түрде тапсырыстар болады. Бұл ... - гер - ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұл - өте күрделі ... ... ... әлем ... ... айналысатын орталық мем - ле - кет - тен ... ... - онда ... ... ... аударады деген сөз. Ал шығармашылық адамы үшін саясаттан әдебиет, мәдениет маңыздырақ. Жалпы, аударма әрі күрделі, әрі ... ... ... ... ... мәсе - ... қандай да бір түйіткілдер өте үй - ле - сімді, нәзік ... ... ... ... ... ... ... жазушы, филология ғылымының докторы, профессор: - ... ... ... әлем ... аударумен шұ - ғыл - данатын орталықтың мемлекеттік ... ... жәр - ... ... дұрыс. Белгілі бір деңгейде тапсырыстардың болуы да заңды. Алай - да тапсырыс жөнді болуы үшін ... ... шы - ғар - ... ... отыратын комиссия құрылуы қажет. Мемлекеттің қарамағында болғаннан кейін аудармашыларға ... ... ... ... жағдай сенімдірек болады. Бүгінде мемлекеттен руханиятқа бөлінетін қаржының ... ... ... ... ... ... орталық арқылы шет тілдеріне аударылуы тиіс. Өйткені жаһандық уақытта қазақ әдебиетін шетелге таныту деге - ні - міз - ... ... ... ... таныту. Көркем шығармаларды ау - дару үшін қазақ сөзінің құдіретін түсінетін, сөздің мәйегін ішкен ау - дар - - ма - ... ... ... ... тек ... ғана емес, жас - тар - ды да аудармаға бейімдеп, ... ... ... ... ... - халықтар әдебиетін өзара байланыстыратын, ... ... пен ... байытатын баға жеткізгісіз рухани қазына. Дегенмен ғылыми-көпшілік, танымдық, тарихи-этнографиялық еңбектердің бәрін аудару міндет ... Ең ... ... ... дегендерін аудару керек. Тәжік-қазақ әдеби байланыстарын зерттеген филология ғылымдарының докторы Ә.Нұралиев газетіне (, 2004) ... ... , - деп ... қажетті бір әдебиетке қатысты пікірін білдіріпті. Бізде қазақ тақырыбына жазылған орыс немесе басқа да ... ... ... ... бар. ... ... жыл бұрын қазақ тақырыбындағы орыс жазушыларының жекелеген туындылары аударылып, баспадан шыққанымен, әлі ... ... ... ... ... таңдап, қажеттісін аудару әлі бір жүйеге түспей келеді. Тарихи романның атасы В.Скоттың Шығыс тақырыбына арналған және ... ... ... ... ... үш ... сорпасы қосылмайтын тәржімелеу кімге пайдалы?! Қазір діни ... ... ... ... ... ... ... ықпалы қандай? Әдебиетіміздің басқа ұлттарға және шетелге насихатталуына, таралуына сол ... ... ... ... ... ... аудармашы кадрларын даярлау тиімді болар еді. Мысалы, француз ... ... ... ... ... ... ... Мұқанов қазақ көркем аудармасына үлкен еңбек сіңірді. ... ... ... ... шығармаларын Ш.Құсайынов, М.Жұмабаев туындыларын Ә.Қодар, Қ.Жұмаділовтің дилогиясын З.Буланова, С.Елубаевтың романын А.Жақсылықов орысшаға ... Бұл ... ... ... ... ... ... Мәселен, Ә.Ахметов аударған Агата Кристидің әңгімелері ағылшын түпнұсқамен ... ... ... ... дәл, ... ... ... орысша аударма нұсқаларынан да үздік. Осындай бағалауды Гетенің аударған М.Құрмановқа, Клер Клермонттың тәржімелеген ... да ... ... ... тікелей орыс тіліне және ағылшын, француз, жапон, араб тілдеріне аударатын ... ... бар. ... ... өнерге баулып, тәжірибе жинақтатса, ұлт әдебиеті үшін үлкен септігін тигізері анық. Қазір бізде ... ... ... ... ынта-ықыласы төмендеп кеткен уақытта аударма шығармасына қызықтыруда талап-талғамын ескеру маңызды. Бұрынғы аударма ... ... ... ... ... ... классиктердің кітабын сол тілден тікелей аударып шығару ... ... ... еді. ... қарай, ағылшын тілін жақсы білгенімен, әдеби тілді меңгермесе, қалай аудара ... ... ... бәрі ... ... ... Тағы бір ... ағылшын тілінде сайрап тұрған қазақ тілінде Құдай тілін байлап тұрады. Ағыл - шынша ағып тұрса да, ... ... ... тіл ... ... онда оның тікелей сол тілде қойыртпақ тәржімесі кімге керек. Ендігі мәселе - ... ... - ғын ... ... ... Өкінішке қа - рай, деген сауалдар жиі естіліп қалады. Қалай десек те, аудармашылар даярлау мәселесі мемле - кет - тік ... ... жоқ. Рас, ... ... ҚазҰУ-де, Абай атында - ғы ҚазҰПУ-де, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия университетінде, Абылайхан атындағы Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті және ... да ... ... ... ... ... ... даярлап жатыр.М.Тынышбаев атындағы Көлік және коммуникация университетінде, т.б. жо - ғары оқу орындарында, тіпті кейбір жекеменшік оқу ... ... ... ісі ... бар. Аудармашылар даярланып жатқанымен, бәрібір оқыту үдерісінде бір ... ... ... - дар ... Бұл ... мем - ... деңгейде мән беруді уақыт өзі күн тәртібіне қойып отыр. Бастысы - нақты бір аударма түріне мамандандыруды жүйе - леу ... ... ... көркем және ауызша аудармашылар даярлау қолға алынса (халықаралық негізгі тілдерден), басқаларында жазбаша ... ... ... ... ... деген ой бар. Дегенмен аударманы оқытып үйретуде дербес институт ашу қажеттілігі де айқын. ... ... шет ... әр аударма түрінен аудармашы даярлайтын арнайы университеттер бар. Елдің болашағы үшін ... ... іс. ... ... ... даярлау заманауи талапқа сай болуы тиіс. Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... кабинетті қай жоғары оқу орнын таба алар екенсіз. Маман даярлау дегенде тағы бір ... ойға ... ... келген студенттер деген сауал қояды. Әрине, қазақ-орыс тілдерінен бөлек, ағылшын тілі оқытылады. Бірақ бір мәселе тағы бар. ... ... ... ... ... ... Оның ойында шет тілін білсе, аудармашы болып шыға келеді. Шетелдегі ауызша аудармашылар әзірлейтін атақты университеттің өзінде бәрі аудармашы бола бермейді, ... ... ... ... ... ... санаулысы ғана мамандығын жалғастырады. Мамандық жауапкершілігі күшті. Мұны айтқан кезде оқуға қабылдау кезінде ... ... ... ... конкурс болса, яғни болашақ студенттің қазақ тілін ... ... ... ... орыс және ағылшын тілдерін меңгеруі (ауызша не тест) түрінде алынса, сонда оқыту үдерісі де ... еді. ... ... ... ... ... ... қоса, логика, эстетика, шешендік өнер пәндері жүргізілгені дұрыс. Енді ... ... ... бір ... ... ... қол - жазбаларды біздің аударма ісі сту - ... ... ... реце - ... ... аударманың көркемдік-тілдік сапасы да артар еді әрі студенттер болашақ аударма маманы ретінде тәжірибе жинақтар еді.Әл-Фараби ... ... ... ... және ... аударма теориясы кафедрасы атқарып жатқан шаралар аз емес. Ең ... ... 7-8 жыл ... ... ... ісі ... түрде қолға алынды. Филология факультетінің деканы, ғылым докторы, профессор Қ.Әбдезұлы да кафедраның оқыту үдерісін және алға қойған мақсаттарын шешуді ... ... ... ... ... ... ... профессор Ж.Дәдебаевтың басшылығымен бірқатар нәтижелі істер атқарылды. Студенттер мен магистранттарды сапалы оқу құралдарымен қамтамасыз ... ... ана тілі және орыс ... ... ... тілін тереңдеп білуге көңіл бөлінуде. Студенттер оқу үдерісінде ... ... оқып ... ... ... ... ... кезде оларды шығармашылыққа бейім - деп, яғни аудару тәсілдері мен ... ... жазу ... ... ... жасалуда. Белгілі аудармашы К.Юсуптің редак - торлығымен шығатын ... ... ... ... ау - ... ... үлес ... жүр. Болашағы зор осынау журналға жан-жақты қамқорлық, ... ... ... ... ... қазақ, орыс, ағылшын тіліндегі аударма басылымын шығару да - уақыт талабы. ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінді. Кейбір республикалар мұны ұтымды пайдаланды. Мысалы, Балтық жағалауы, Грузия, Әзірбайжан, т.б. республикалар басқа ... ... ... ... ... ... ... басқа тілге үздік аударылған туындыларын бағалап отырды. Эстонияда өзге ... ... ... ... ... мен ... ұлттың шығармасын өз тіліне шебер тәржімелеушіге жыл сайын сыйлық тағайындалды. Ресейден бастап, бірқатар ... бұл ... ... ... ... 1983 жылы көрнекті жазушы М.Д.Симашкоға І.Есенберлиннің трилогиясы мен Ғ.Мүсіреповтің дилогиясының екінші ... ... үшін Абай ... ... ... берілді. Суреткердің қазақ тақырыбында жазылған көптеген тілдерге аударылған туындылары еленбей, ақыр аяғында аудармасы ғана лауреаттық атақ иеленді. ... ... ... ... ... мен стильдік сәйкестігі жағынан түпнұсқадан төмендігі аңғарылады. Бізде ... ... ... ... ... ... ... амалсыз аудармасына ғана атақ алды. Қазақ әдебиетінің қазынасына қаншама көркем классиканы баламалы да биік үлгіде ... ... ... ... ... Осыдан туатын ой: көркем аудармада М.Әуезов атындағы республикалық мемлекеттік сыйлық тағайындау уақыты да жетті. Ұлы суреткердің әлем және орыс ... ... ... өз алдына, аударма зерттеуге және аударманың басқа да түріне белсене ... ... ... бойы мемлекеттеріндей ұлтының талантты ақын-жазушыларының туындыларын өз тіліне сәтті және өз әдебиетін басқа тілге сапалы тәржімелеген дарынды аудармашыларды елеп-ескеріп, марапаттап ... ... әлем ... ... де артар еді. ... тағы бір ... - ... ... ... ... ісі. Барлық аудармалар ешқандай рецензиясыз әрі әдеби өңделмей, баспаға барады. баспасы ... ... жыл ... ... ... ... ... туындылар аудармасын қайта бастырып шығарады. Ол кездегі кейбір тәржімелер сапасы сын көтермейді. Сонан соң классиканың бәрін аудару ... ... ... ... лайықтысын тәржімелеу қажет. Тәуелсіз елімізді шетелдік үздік әдеби ... ... ... - - ... толықтыру - аса маңызды, қажетті, ... іс. ... ... ... ... басты талаптарының біріне айналдырмай, өркениетті елдер санатына ілесе алмаймыз. Сапалы да білімді, білікті, жазу ... ... ... ... және ... ... әрі ... ауыз - ша аудармашылар даярлауды үкімет - тік деңгейде қолға алу - аса ... ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, бүкіл социалистік әдебиеттің алтын қазынасына қосылған шынайы асыл ... ... ұлан - ... ... халықтар әдебиетінің қай-қайсысына болса да Жамбыл шығармалары құнды қазына болып қосылуда. Қай ұлттың ақындары болса да ... ... ... ... өз ұлтының тілінде сөйлеткісі келеді. Олар Жамбыл шығармаларының бүкіл қасиеттерін сақтай отырып аударғысы келеді. Осы жөніндегі ... ең ... ... ... ... ... ... қазақ ақын-жазушыларынан күтеді. Қазақстан Жазушылар одағы Жамбыл шығармаларының аудармасын дұрыс ұйымдастырып, соны қадағалап отыруын тілейді. Осындай ұлы тілекті біз қалай ... ... Осы ... бір топшылап ойланатын уақыт әлдеқашан жетіп еді. Жамбыл шығармаларын аудару ... ... ... бір проблемасы еді де, Қазақстан Жазушылар одағының ең күрделі ісінің бірі еді. ... бұл іс ... ... ... ... жылдың көктемінде Өзбекстан жазушыларының съезіне барған қазақ жазушыларының делегациясына бірнеше өзбек жазушылары мынадай сұрақ ... ... ... ылғи ... ... ... бірақ қазақшасынан аударарымызды, орысшасынан аударарымызды біле алмай жүрміз. Өйткені қазақшасы мен орысшасы біріне-бірі жанаспайды, - деді. Дәл осы сияқты сұрақты ... ... да ... бар. Бұл бір. Москва әдебиет баспасы Жамбыл шығармаларының бұл күнге дейінгі аудармаларын ұнатпай, өздері қайта аударғысы ... ... Бұл екі. ... өлеңдерімен бүкіл халқымыз сөйлейді. Цитатқа алады. Бірақ орысша аудармасында бар сөзді оригиналынан қазақшасында барды, ... таба ... ... ... бар. Бұл ... ... ... осы үш жағдайды еске алып, ойланыңқырап қарасақ, Жамбыл шығармаларын аудару жұмысында толып жатқан кемшіліктер барлығын айқын көреміз. Ол қандай кемшіліктер? Соны ... ... ... ... ... ... мәселесін дұрыс шешу үшін ең алдымен жақсы аударушылар кадры керек. Ондай кадр бар ма? - ... ... ... ... ... білетініміз жалғыз ғана Павел Кузнецов жолдас. Жамбыл шығармаларының көпшілігін аударған осы. Ендеше әңгіме осы ... ... ... ... ... ... ... бір мақаласында ( 1939 жыл, октябрьдің 18-і) Кузнецовтың ... ... ... ... ... ... шығармасын аударған дейді. Біз де осы поэмасынан ... ... ... ... ... бір ... шың ... болса, ол шыңның ең биік бір жотасы . Бұл ... ... ... ... поэма.
Поэма қазақшасында былай басталады:
.
Ал енді осының Кузнецов аударған орысшасын жолма-жол ... дәл ... ... ... ... біріншіден, қазақшасына орысшасы жанаспайды, екіншіден, қазақшасы өте көркем образды болып ... ... ол жоқ, ... ... туралы басқа біреу айтып отырған сияқты. Бұл ма, Кузнецов Жамбыл шығармаларының кейбір тамаша жерлерін ... ... ... та ... ... осы ... өлең жолдары орысшасында жоқ.
Жамбылдың , деген тамаша өлеңдерін түп нұсқасына ... ... етіп ... ... басталады.
деген өлең:
-
дейді.
Қандай тамаша өлең!Осы ғұрлы аса күшті жері орысша аудармасында жоқ ... ... оның ... ... иі ... ... бұратана сөздерімен баттасқан жасық өлең тұрса, жаның қайтіп ... Осы ... бір ... ... деп ... ... да ... айттым деді ме екен? Жамбыл десе, Кузнецов деп аударады. деген атақты өлеңді де негізінен бұрмалап, тіпті теріс ... Бұл өлең ... ... ... Осы өленнің қазақшасының аяқталуы:
,-
дегенді оқығанда, өткен ғасырлардан бізге жеткен, өкінішті өткен ... ... ... ағарған бір қария Ленин мавзолейінде тәуап етіп тұрғанын көресіздер. Осы қария ... ... ... ... ... етіп бас иіп тұрған сияқты. Міне Жамбыл өлеңінің күші осындай. Кузнецов мұны ... ... да ... ... ... ... Жазушылары одағының басқармасы Жамбылға жеткілікті көңіл бөлмей келе жатқанын ... де ... ... ... ... ... ескерткен болатын. Жамбылға көңіл бөлудің ең бір басты шарты - оның шығармаларын ... ... ... Осы жөнінде Қазақстан Жазушылары одағының басқармасы жеткілікті шара қолданған ... ... ... ... ... жауапсыздық әлі бар. Аударушылар кадры жасақталған жоқ. Баяғы бір Кузнецов. Жамбыл өлеңдерінің жолма-жол аудармасын жасау ... ... ... ... тілін жеткілікті білмейтін, мәдениет дәрежесі төмен адамдарға тапсыру фактісі әлі бар. Осының салдарынан аударушы: деп, өз ... ... арта ... да бар. ... ең ... осы жұмысты реттеу керек, жолма-жол аударма жасайтын жақсы кадр жасақтау керек. Әрбір жолма-жол аударманы оригиналына салыстырып. Тексеріп, әбден дұрыстап ... ... ... ... ... ... Жамбыл өлеңдерін аударғанда аударудың бүкіл заңын, тәртібін бұлжытпай сақтауға міндетті.
Жамбыл өлеңдерін (жалпы қай ... ... да) ... оның ... ойын, формасын, мазмұнын, сөз образдарын, теңеулерін - ... ... ... ... ... ... керек. Онсыз аударуға болмайды. Егер Кузнецовтың аудармаларын әдебиет теориясының заңдарымен қарай бастасақ, кемшіліктен аяқ алып жүре алмас ... ... ... шығармаларының жалпы сырын дұрыс бере алмаған Кузнецовтан өлеңнің басқа қасиеттерін қалай аудардың деп сұраудың әзірше қажеті жоқ қой.
Ендігі сөз ... ... ... ... ... ... ... етіп аударатын болайық. Жамбыл шығармаларын аудару жұмысы өте игілікті, абыройлы жұмыс екенін Қазақстан совет Жазушылары одағының басшылары да, ... да ... ... ... шығармаларын аудару жұмысын кәсіп етудің айласы деп түсінетін дүмше әдебиетшілер аулақ жүрсін.
Аударуды - творчество деп қарайтын, көркем әдебиетті ... ... ... мен ... ... ... әрі мәдениетті, әрі талантты ақындар ғана Жамбыл шығармаларын аудара алады. Сондай аудармашылар кадрын жасақтауды жұртшылық ... ... ... күтіп отыр.
ІІІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНІҢ АУДАРМАСЫ
3.1 Абай және қазақ әдебиетінің аудармасы
Ойсыз әлем болмайтын секілді, идеясыз ұлт болмайды. Ғұмырлық идеясыз халық жел ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі іздеуге кіріскендігі. Өткенінде өнеге , тарихында тәлімі бар ел төл дәуірінің толғақты сәттерінде өзіне өзі есеп беріп, төрт құбыласын ... ... ... сыр ... ... тірелген кезеңнің тамырын басады, келер күнге барлау жасайды. Ұлттық идея, оның ... ... ... ... ... ... ... Ал патриотизм неден басталады? Өзіміз тірішілік етіп ... ... ... кеңестігіміздегі біртуар дүниелер, қасиеттер мен дара тұлғаларды сүю, қасиетті санау мен уағыздаудан басталады. Ол өз ... ... ... ... мен ... қайраттанып, Абай мен Ахметше толғанып, Шәкәрім мен Нұрғисаша тебіренуден басталады. Аңғарып отырғанымыздай, ұлттық идея ... ... ... мен ... қажеттіктерін өзек ете салатын идея ғана емес, халықтың дәуірлік мұратын ... ... ... да ... бола ... ... ... шыңдайтын ұран. Ұлттық идея сынды эфемерлі дүниені жерге жақындататын жол - ұлты тұна тыңдаған тұлғалар ... ... ... таратып, уағыздап отыру. Сонда ғана ұлттық кемелдену процессі орын алары сөзсіз. Кемелденуді көштен кейін қалғандардың ғана сыбағасы деп қабылдауға мүлдем ... ... ... ... ... ... де, мыңнан озған тұлпардың да маңдайына жазылған, жалпы алғанда, адамзат еншісі. Осы орайда, исі ... пір ... ... ... - Абай ... түрлі қырынан қарастырудың өзі ізделініп отырған ұлттық идеяның мазмұнының баюына, нақтылануына әсер етеді. Абай шығармашылығының аудармамен тығыз байланыстылығы ешкімге жаңалық ... ... - ... бір ... ... елге ... ... пошта аттары, ағартушылық шабармандары" деген екен кезінде А.С. Пушкин. Расында да дәл ... ... ісі дәл ... ... ... яғни ... ... аударма ретінде қазақ мәдениетінде ХІХ ғасырдың екінші ... ... Бұл - орыс ... алдыңғы қатарлы шығармаларын аудару мезгілі еді. Осы бағытты бастаған Ш. Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтар болды. Солардың арқасында қарапайым халық арасында ғылым-білімге, ... ... ... ... , дегізген ағартушылық үрдістері басталды десек қателеспейміз.Мәдениеттер, тіпті, өркениеттер арасындағы мәдени дәнекерлікті жүзеге асырған Абай ... ... ... ... ... негіз бар. Абай орыстың ақындарын ана тіліне ... ... ... білген. Абай Құнанбаев орыстың Крылов, Пушкин, Лермонтов сияқты ұлы ... ... ... ... ... ... рухани нәр алды, өлең жазудың шеберлігін, сөз сараптаудың, ойды бейнелеп айтудың ... та ... ... ... ... ... өзі сусындаған, нәр алған орыс халқының классиктерін ана тіліне аударып, өз халқына паш етуі ... ... ... ... іс еді. Абай заманында қазақ арасында аударма өнері мүлде ... ... ... Егер ... ... ... табыла қалса да, олар аударма ісіне негізгі мамандығының мұқтажына қажетті қосалқы құрал ретінде қарайтын еді. Мысалы, көрнекті ... және ... ... ... ... осы саладағы еңбегіне назар аударсақ соның куәсі боламыз. Ол өзінің "Қырғыз ... ... ... ... ... ... шығармаларын аудара отырып, пайдаланып, өз жанынан сюжеттер қосып түрлентті. Ол жас жеткіншектерді ... себі ... ... ... әңгімелерді орысшадан қазақ тіліне аударған, бірақ бұл игілікті іспен кең көлемде және арнайы айналысқан жоқ. Ыбырай ... ... ... ... ... К.Д. ... И.М.Паульсонның шығармалары еді.Шәкәрім Құдайбердиевті де аудармашы ретінде тани аламыз. Ш. Құдайбердиевтің көркем аудармаға қосқан үлесінің шоқ жұлдыздары - А.С. ... ... мен ... ... болды.Әлихан Бөкейхановтың қазақ тарихындағы саяси орнын бәріміз білгенімізбен, оның қазақ мәдениетіндегі ... ... ... ... ... бірі біле бермеуі мүмкін. Әлиханның кейінгі ұрпаққа қалдырған әдеби мұрасының ең көлемдісі - ... ... ... ... ... классик жазушылары Л.Н.Толстой, А.П.Чехов, В.Г.Короленко, Д.М. Мамин-Сибиряк ... ... ... ... ... елдерінің қаламгерлері Ги де Мопассан әңгімелері, сондай-ақ, үнді, түркі тектес халықтардың әдеби шығармалары және антикалық дәуірдің ... де ... ... ... ... Абай ... қазақ мәдениетінің тарихында болған үлкен оқиға. Аудармашыға қойылатын ең бірінші талап оның ... ... қос ... ... де - өз ана тілі мен ... ... ... бөтен тілді де барынша жақсы меңгерумен байланысты. Әлгіге қоса, аудармашы тіл сырын, сөз ... ... ... ... ... ... ... әрбір көрініс пен құбылысты көркемдік, әсемдік тұрғысынан ұғына алатындай қиялы ұшқыр, ойы терең, жаны сергек те сезімтал, ақындық-жазушылық ... иесі ... да ... Осы ... барлығы Абайдың бойында болған.Абай аудармамен шұғылданған шағында бұл салада арнайы қызмет етуді, сөйтіп аударма ісін кәсіби биікке көтеруді ... етіп ... ... ... де, Абай ... ... өнер тәжірибесінде әрдайым сол кезде қазақ үшін озық үлгі ... ... ... ... сүйенгендіктен, өзі сүйсіне оқып, үлгі-өнеге тұтқан классик ақындарды қазақша сөйлетпей отыра алмаған. Ол ол ма, Абай ... ... ... ... асқан көркемдік пен терең мазмұнға ие болуына сол ... ... ... ... ... әсер ... күмәнсіз. Қалайда, ақынның әдеби мұрасы ішінде аударма үлгілерінің де ... орны мен ... бар. Сан ... келтірсек: аудармаға арналған 15 жылында Абай үлкенді-кішілі 50-ден астам шығарманы орыс тілінен қазақшаға аударыпты. Сонда ол А.С.Пушкиннің ... ... атты ... ... 7 үзінді, М.Ю. Лермонтовтан 30-ға таяу өлең, И.А. Крыловтан 12 мысал және басқа да ... 7 өлең ... ... ... ... ... бастайтын себебіміз кездейсоқ емес. Қазақ ақынының аударма өнеріндегі алғашқы қадамы дәл сол тұлғадан басталған ... Сол ... ... жеті үзінді қазақшаланған болса, олардың бәрі бірдей Пушкиннің түпнұсқасымен мүлтіксіз дәл түсе бермейді. Бұл неліктен? Абайдың алғашқы қадамы, яғни ... ... ... ... туды ... ... үзінділердің ішінде ақынның әрі көркем, әрі дәлірек аударғандары да ... ғой ... ... ... ... жоқ, қайттім білдірмей", "Барасың қайда, қайда болмай маған" т.б.). Тегі, негізгі себепті басқа жақтан іздеген дұрыс.Абайдың жасаған аудармаларының дәл не ... ... ... ... ... ... ... дәл аударудан дұрыс мағына шықпаған, не мәтіннің жай мағынасын бергенімен, ... ... қол ... ... Абай түпнұсқа мәтінінен алыстап барып, оның идеялық-көркемдік мағынасын дәл беруге тырысады. Ара-тұра, ақын Пушкиннің түп ... ... ... оны ... ... оқырмандарының қамын жеуінен туған заңды көрініс деп білу керек деп ойлаймын. Осындай ізденудің арқасында Абай ... ... ... ... ... Абайдың ерекше сүйіп аударған екінші ақыны - М.Ю. Лермонтов. Ең алдымен, Лермонтов ... ... ... ... таныс екенін және оның жеке өлеңдерімен бірге кейбір поэмаларынан да үзінділер аударғанын аңғарамыз. Абайдың аса ... ... ... ... ... орыстың атақты мысалшысы - И.А.Крылов. Сол бір кезде, аударма өнері жолға қойылмай тұрған шақтың өзінде И.А.Крыловтың бір мысалын ... мен ... ... рет ... ... қазақшалаған болатын. Содан кейін Абай оның он екі мысалын қазақ ... ... ... ... ... ... ... оның өсиетшілдік бағыты басымырақ мысалдарын Абай ден қоя аударған. Бұл аудармаларында да Абай ... ... ... терең түсінудің үлгілерін көрсете алған. Соншалық шабытты жолдар орыс елінің ұлы мәдениетімен қазақ ақынының танысып, Пушкин, Лермонтов сынды абзал ... ... ... ... Сол себепті, Абай, бір жағынан, ақындық өнерін шырқау биікке көтерсе, екіншіден, сол кездегі қазақ жұртшылығын тың бір ... ... ... ... өнеге боларлық ұмытылмас еңбек жасады. ... ... ... мен ... зерттеу жұмысы ғылыми әдебиетте аударма жайында алғаш пікір ... ... ... ... ... ... ... Көбеевтің "Үлгілі тәржімасы", Молданияз Өтетілеуовтың "Жиған-тергені" және басқа авторлардың жарияланған аударма туралы ойлары Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... аудармасының тарихы мен теориясын қалыптастыруға ғылыми-зерттеу еңбектері де үлкен септігін тигізді. Атап айтқанда: С. Нұрышевтің "Абайдың аударма жөніндегі тәжірибесінен", С. ... ... ... туралы", Ә. Сатыбалдиевтің "Рухани қазына", М. Әлімбаевтың "Өрнекті сөз - ортақ қазына" және т.т. ... ... ... ... ... мәселелері зерттеліп, талқыланды.Аудармашы - өз халқының, өз ... өзі өмір ... ... ... ... ... ... қауымдар, тайпалар, халықтар, ұлттар арасындағы әлеуметтік, экономикалық, рухани, ғылыми қарым-қатынастың, алыс-берістің, айырбастың құралы. Аударма - ... ... ... ынтымақтастықтың тәжірибе-тағлым алмасудың делдалы. Аударма адамдардың көп замандарға созылған ұзақ тарихында тілі өзге ... ... ... ... ... ... ... жасаудың делдалы, дәнекері болған. Аударма халықты рухани жағынан дамытудың күшті құралы, себебі, ол - бүкіл адамзат мәдениетінің ... ... ... ... ... мен ... қайнар бұлағы, тіл ұстарту мектебі.Аударма қай уақытта болмасын мәдениетте зор маңызға ие ... ... ... ие ... отыр және ... адамзат қандай да бір өзара ортақ тіл тапқан күннің өзінде де маңызынан айырылмайтын қажетті мәдени-тілдік әрекет. ХХ ... орта ... ... ... ... ... ... байланысты, аударма ісі бұрынғыдан да гөрі қажеттірек бола ... ... ... ... әдебиет және мәдениет тарихы тұрғысынан болсын, психология мен философияда болсын аудармаға қатысты зерттеулер ... ... ... ... белсенділіктің артуына мемлекеттік "Мәдени мұра" бағдарламасының әсері зор дей ... ... ... баласының озық ойлы авторларының, өз саласының дүлдүлдері болып есептелетін ойшылдар, ғалымдардың ... ... ... ... ... ... көрген тілімізге серпіліс беріп, бұрындары тек көркем әдебиетпен шектеліп келген аудармашылық жұмысты ... ... ... үмітіміз бар. Сол "мен мұндалаған" үмітке жету ... ... тер ... үлкен жауапкершілік арқалау керектігі даусыз. Профессор Ж.Молдабековтың "Аудармадағы ала-құлалық алаңдатады" деген мақаласында келтірілгендей, "аудармашылардың кәсіби деңгейі (сала бойынша және ... ... ... ... ... жоқ. Аудармадағы кәсіби дәстүр де, деңгей де бірдей емес.".Расында да, жасыратыны жоқ, "Мәдени ... ... ... ... ісшаралар бұрындары өз кәсіби қажеттілігі аумағында аракідік қана өзі үшін аударып жүрген көптеген гуманитарлық ғылым салаларының өкілдерін әп-сәтте аудармашы етті. ... ... ... ... ... ... жарияланған аудармалар арасынан терминологиялық көпнұсқалық, ала-құлалық, көңілге қонымсыз жайдақ аудармалар кездесетіндігі тіл жанашырларын ... ... ... та ... жұмыстары осы мамандардың кәсіби және өзіндік тұлғалық әлеуетін қатар ... ме ... ... ... және ... әлеуетін басқаруын тездетуде ме десек, әзірге бұл екі бағыттағы жүйелі жұмыс тіптен шамалы, ... ... ... ... Ал ... ... ... әлеуметтанулық классикалық мәтіндерді филолог-аудармашылар қолына берсеңіз, онда да қиындық кезікпес еді деуге тағы да ... ... ... ... ... оның мәдени мағынасын, идеялық бағытын, әлеуметтік-лингвистикалық дәстүрдің құрылымы мен стилін дұрыс ұқпайынша, бұл ... ... ... ... ... ... Бірақ, "көш жүре түзеледі" демекші, бірте-бірте аудармадан кенжелеп ... ... ... да ... қамтамасыз ететіндей аударылған мұра жинарына сенеміз. Сол бір мақалды келтіріп, бұл ... ... ... ... деп ... ... Осы ... мемлекеттік бастаманың арқасында ғылымның сала-саласы бойынша сұрыпталып келе жатқан интеллектулды аудармашылар топтарының пайда болғанының қуанарлық жағдай екендігін әрі ... ... ... жүйрік, мыңнан тұлпар" шыққандай біреулерінің бой көрсететіндігін білеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Аударма - ... ... ... ... ... қысқа мерзімде қазақ әдебиеті өзінің озық үлгілері арқылы Европа классикалық әдебиетінің өресіне жетті". Бұл істе ... ... ... орны бар. ... ... ... ... қаншама бай дегенмен, роман сияқты күрделі жанрлардың ... ғана ... ... ... еді. "Аударманың сапасы сол елдегі төл әдебиеттің сапасына сай келеді. Көш ... төл ... ... ... аударма әдебиеті жедел жүреді. Кейде аударма әдебиет те төл әдебиеттің өсіп-өркендеуіне көмек беріп отырады". Нақты мысал атасақ, орыс ... де ... ... ... ... ... айта ... Жуковскийдің Шиллерден жасаған аудармалары болмағанда орыс тарихи балладасы қашан ... ... ... еді. ... көпке дейін роман болмағаны мәлім. Кейін романдарды аудару, басқасын ... ... ... ... ... ... де көзі жеткен. Мысалы, В.Тредиаковский қазір о баста орыста болмаған-ау деп ... ... да ... ... ... (бесполезность, беспристрастность, благодарность, независимость, снисходительность, сущность, целность, т.б.) алдымен аударма кітаптарында қолданған, солардың көбі ... ... ... ... ... біздің "тәуелсіздік" деген сөзіміздің арғы тегі де тәржімеден тараған болып шығады. ... отыз ... ... ... ... қарқынының біршама бәсеңдеуіне аударманың миссиясы жөнінде қате түсініктердің де әсері ... ... тіл ... ... ... кез артта қалды.Бір тілден екінші тілге көркем аударма жасауға бола ма? ... ... ... тұтас теория тұрғызған авторлар да аз емес. Бағзыдағы талай трактатта халық рухы өзге ... ... ал ... ... ... ... айтылады. Аударма өнер туындысындағы пішін мен мазмұнның бірлігін ... бұл ... - ... ... ол ... жерде өнер жойылады дескен бұрынғылар. Біздің бәріміз бір планетада - Жер атты планетада өмір ... ... ... ... ... ортақ, демек оны танып-білу әдістерінде де ортақ жайлар көп болуға тиіс. Әрбір тұтас әдеби туынды, яғни идеялардың, сезімдердің, образдар мен ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесімен талдап-түсінуге және жеткізуге көнеді. Аударманың құдіреті өлі тілдерді тірілтуінен-ақ танылып тұр. Көне ... көне ... ... ескі ... ескі орыс ... жасалған аудармалар арқылы қаншама мәдени мұра адамзат игілігіне айналғаны жақсы мәлім. Тәржімешілер болмаса ... ... де ... ... тіл ... ғана қолы ... еді.Өнердің қай түріне де сынның әсер-ықпалы үлкен. Аударма да солай. Соңғы сексен-тоқсан жылдың ішінде бой ... ... ... сыны осы ... ... ... ... қалыптасуына хал-қадерінше көмек көрсете білді. Еңбекте ретті жерінде аударма сынына байланысты ойлар да ортаға салынып ... Бұл ... ... ... гөрі ... ... Сөз бен сөзді, жол мен жолды, тіпті шумақ пен ... ... өлең мен ... ... керек. Сонда ғана аудармашы жырдың мақамдық құрылымын сақтай алды ма, идеясын аша алды ма, пішіндік ерекшеліктерін қалпына ... алды ма ... ... ... ... болады. Өкінішке орай, осы арада қазақ әдеби сыны талай ... ... ... ... ... ... ашық ... тура келеді. Аударма туралы сөз қозғайтын адамдардың талайы түпнұсқадағы сөзді санамалап, тіркесті түгендеп кететіні, ал ... ... ... ... таза ... ... ... саяси сипат беріп, сөзбе-сөз, сірескен аударма жасауға итермелеуге себепкер ... да рас. ... ... ... тән ... кемшіліктің бірі - барлық аудармашылардың дерлік осы іспен шығармашылығының негізгі арнасы, өмірлік кәсібі ретінде ... ... ... ... жасау белең алғандығы. Көркем аударма саласында көрнекті із қалдырған ... ... ... та, осы іске ... бойы бар ... ... ... айналысқанын, көлемді дүниелерге құлаш ұрғанын көреміз. Аудармашылық - ... ... ... ... тек ... алып түсетін шаруа емес. Тәржіменің машығын алмайынша, аударма техникасын емін-еркін ... ... ... ... ойнататын зергерлікке қол жеткізбейінше аударма асуы алдырмайды. Талантты шығарманы өзге тілде өз деңгейінде қайта туындатудың басты шарты - оқи ... ... ... тек ... оқырманнан шықпақ. Бұл ойды талантты қаламгер тек талантты оқырманнан шығады деп ... ... ... таласуға да болар, арғы-бергідегі әлем әдебиетінен, өзіміздің төл сөз өнерімізден оқуға онша зауқы соқпаған, сонда да ... ... ... ... ... ... дара дарындарды атауға да болар, шығармашылық дегеннің өзі ... ... адам ... ... тылсым дүние екені мәлім, бірақ, көп оқымай, көп тоқымай ... ... ... ... ... атау ... ... өлең аудармасында ақындық қанатты қиял мен салқын ақылға салған ... ... ... ... ... ... өзі бір жағынан, аударманың шынайылығын шытынатып жіберетін шектен шыққан шабытшылдықтан сақтаса, екінші ... ... ... қонбайтын қарадүрсін дәлме-дәлдіктен сақтап тұрады. Аударматану қанша жерден жетістікке ... де, ... ... ... ... арылмайтындығы, тіпті арылмауға тиістігі талассыз. Сол субъективизм, түпнұсқадан кез ... ... ... ... өзін-өзі ақтап тұруы керек, олардың бәрі де аудармашы-ақынның қалауынан емес, екі тілдің арасындағы, екі ... ... ... ... екі өркениеттің арасындағы айырмашылықтардан табиғи туындауы қажет. Қазақ тілінің қабылдампаздығы - ... ... ... ... ... қабылдампаз болатыны - қазақтың ділі ... ... ... біз ол ... ... ... ... да ашық айтуға тиіспіз. Халқымыздың жаман әдетке де, ... ... де ... ... сыр ... Ал ... ... дұрысы мен бұрысының ара салмағын безбендегенде қазақ негізінен озықты, ілгеріні, асылды алдымен алуға бейім дейміз. Асылды алудың адамзат ойлап ... ең ... ... - аударма. ... ... ... ... қалай аударылғанына көп көңіл бөлінетіні заңды. Сонымен қатар, н е н і аудару деген қ а л а й ... мәні еш кем ... ... Осы ... ... қазақ өлең аудармасында мұны бүкіл әлем біледі, қадір тұтады, мұны аудармағанымыз ұят болады ... ... ... ... ... бәрі ... ... шыға бермегенін айтуға тура келеді. Алдағы кезде қазақ әдебиетіндегі нәзира дәстүрі қазіргіден тереңірек зерттеледі деп ... ... ... ... жылдарындағы бостан сана, дінге деген көзқарастың өзгеруі, сол арқылы бұрын жабық күйінде келген, әрі барғанда Академияның қолжазба қорында сақталған діни ... ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан қарастыруға мол мүмкіндік жасайды. Эпос нәзирасы әдісімен туындаған діни дастандарда, ғашықтық қиссаларында аударманың өзіндік элементтері бар ... ... ... ... ... өзі жанр ретінде ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетін жалғастырып жатқан, өз уақытының талап-тілегін өтеген жанрға жатады. Оның өзіндік табиғатын әлі де ... ... түсу - ... күндердің міндеті. Аударма ұғымының өзі әр дәуірде әрқилы болғанын ұмытпауға тиіспіз. Демек, біздің әдебиетімізде өзіндік орны бар ... - өз ... ... ... белгілі бір дәрежеде атқарған, алайда көбіне көп бір шығарманың негізінде соған сарындас жаңа туынды жарату тәсілі. ... ... ... ... -- қай ... алып ... да ғажап құбылыс. Халқымыздың жақсы десе жайылып түсетін жомарт жанын да, жаңалық атаулыны жатсынбайтын жүрегін де, өнер иесіне өзгеше құрметі мен ... ... ... да, ең ... - ... деп тапқан тұсында ұлттық менталитетін ішінара өзгертуге ... де осы ... ... ... нұсқалары анық айғақтай алады. Қазақтың жан дүниесі нағыз ... ... ... кемел көрсететін нақты мысалдың бірі де міне осы. Аударма ... ... ... тек ... ... мәтінен ғана іздей беруге болмайды. Аударманың әсер-ықпалы бәрінен бұрын семантикадан таралады. Мысалы, қазақта күңгірт деген сөз баяғыдан бар, ... ... сөз де ... бар, ... ... ... ... алдымен Абай қолданған, алдымен аудармада қолданған. Осындай жолмен келген фразеологизмдер, перифраздар, метафоралар, т.б. көркемдік құралдар аз емес. ... ... өлең ... ... түсуі де қызғылықты тақырыптардың бірі. Шығарманың уәзінін ... - ... ... шын ... ... ... ... қатарында қарастырылуға тиіс. Тәржіменің қазақ өлеңінің ұйқас жүйесіне ықпалы жан-жақты сөз етілді. Абай аудармалары арқылы алғаш рет көрінген шалыс ... ... төл ... ... ... жақсы мәлім. Орыс әдебиеттанушыларының еңбектерінде жиі айтылатын мәселенің бірі - жолма-жол ... Бұл ... ... ... ... орыс ... сол тіл арқылы басқа тілдерге аударатын тұстарда алдан жиі шығатын жай. Қазақ ақындарының алдынан мұндай ... ... ... емес. Аудармаға араласқан қазақ қаламгерлерінің қай-қайсысы да орыс тіліндегі туындыларды емін-еркін түсіне бастағанына кем қойғанда бір ... ... ... Енді бұл ... ... ... Ағылшын тілін емін-еркін түсінетін адамдар қанша көбейгенімен, олардың арасынан ақындық дарын ... таяу ... ... көп шыға ... ... Тәржіме тақырыбындағы мақалалардың бірі "Глобализация как бесконечный процесс перевода с английского" деп аталады. Қаласақ та, қаламасақ та, англо-американ ... ... ... ... ... ... ие болатыны, ал өзге тілдер мен мәдени ... ... ... қазынаға үлес қосуы негізінен ағылшын тіліне аударылу арқылы жүзеге асатыны шығар күндей шындыққа айналып ... ... ... үш ... тұғырнамасы мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілген, ел халқының үш тілді - қазақ, орыс, ағылшын тілдерін ... ... ... жасаған білім мен мәдениет қазынасына еркін қол жеткізудің, ұлт ретінде ... ... ... бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына қосылуының бір шарты деп қарастырылып отырған бүгінгі таңда аударма - шын ... жас ... жаңа ... ... ... ... ... бір тетігі.Елдің бәсекеге қабілеттілігінің бір шарты - тілдің бәсекеге ... ... ... ... өз тілімен өмір сүре алатын ұлт қана қаймықпай түсе алады. Тілдің бәсекеге ... ... ... - мына ... ... ... ... айта алатындығы. Әсіресе, жаһан жырының жауһарларын жарқырата жеткізе білетіндігі. Демек, қазақ поэзия аудармасының ... ұлы ... ... шағы әлі ... ... Ларин Б. Теория и критика перевода. Л., 1962, ... ... Н. ... - ... Мына ... ... - средство взаимного сближения народов. М., 1987, 141-142-беттер.3. ... М. ... және ... А., 1962.4. ... переводоведение. Выпуск 3. СП. 2002.5. Оболенская Ю.Л. Художественный перевод и межкультурная коммуникация. М., 2006, 5-бет.6. Бахтин М.М. ... ... ... М., 1979, 334-335 ... ... М. ... ... русского языка. В четырех томах. СП. "Азбука", 1996. Т. ІV, 72-бет.8. ... Т. ... ... ... ... А., 1994, ... Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. А., 1986, 212-бет.10. Нелюбин Л. Толковый ... ... М., 2004.11. ... И. ... ... ... в области перевода. Мастерство перевода - 1969. М., 1970, 119-бет.12. Елеукенов Ш. Сұлулыққа іңкәрлік. А., 1999, ... ... И. Кто из ... мне возвратил... Новый мир. 1994, ¹9.14. Қасқабасов С. ... ... ... А., 1984, ... ... Қ. ... Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетімен дәстүр ... ... ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Астана, 2003, 17-бет. 16. Қасқабасов С., Әзібаева Б. Бабалар ... 1 том. ... ... ... П. ... и ... М., 1961, 285-286 беттер.18. Маяковский В.В. Собр. соч. т. 10, 274-бет.19. Мастерство перевода - ... 1963, ... 20. ... Б. Кому ... ... ... 1972, ¹2.21. ... Әли Қ. Таңдамалы туындыларының көп томдығы. 13-том. А., 2005, 329-330-беттер.22. Байтұрсынов А. Шығармалары. А., 1989, 192-бет.23. Қабдолов З. Сөз ... ... ... 24. ... Р. Абай және ... ... әдеби тілі. А., 2004, 503-бет.25. Кашкин И. Для читателя-современника. М., 1968, 439-440 беттер.26. Огнев В. Горизонты поэзии. М., В двух ... ... ... ... М. ... ... А., 1991, 250-бет.28. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. А., 1975, 147-бет.29. ... В., ... О. ... ... М., 2006, ... ... И. Введение в переводоведение. М.-С-П., 2006, 52-бет.31. Нұртазин Т. Абай және орыстың классикалық әдебиеті. ... 1945, ¹ 2.32. ... Л. ... как ... процесс перевода с английского. Четвертые Федоровские чтения. Вып. 4. С-П. 2003, ... ... С. ... аударманың кейбір мәселелері (мақалалар жинағы). - Алматы: Қаз.ССР Ғылым Академиясының баспасы, 1957 - 151 б.34. ... С. ... ... ... - ... ... ... көркем әдебиет баспасы, 1962. - б.35. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына: Көркем аударма ... - ... ... - 171 б.36. ... М. ... сөз - ... қазына. Алматы,1967.37. Молдабеков Ж.Ж. Аудармадағы ала-құлалық алаңдатады // Ақиқат. - 2006. - №4. - 41- 45 ... ... ... ... ... ... ... Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет.
39. " Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - ... ЖШС, ... ... Ж. Аударма теориясы және практикасы: Оқу құралы. - Алматы:Қазақ университеті, 2005. - 272 бет.
41. ... І. ... 2 т. - ... ... ... ... А.С. ... - Алматы: 1 т., 1953.
43. Раппопорт С. Художественное представление и художественный образ. М.: Наука, 1985.
44. Әуезов М. ... ... ... ... туралы. // Уақыт және әдебиет. - Алматы, ... ... М. ... ... ... ... ... // Көркем аударманың мәселелері. Мақалалар жинағы. - Алматы: Қазақ көркем ... ... ... ... С.О. О ... и переводчиках. / Аударманың лексика - семантикалық мәселелері: (тәжірибелер, толғаныстар, топшылаулар). - Алматы: Ғылым, 1987.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары60 бет
Аударма кезіндегі сөз құрылымын өзгерту19 бет
Көркем шығармаларды ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері28 бет
Көркем шығармаларды орыс тілінен ағылшын тіліне аударудағы ерекшеліктер20 бет
Көшпенді түрік тілдес халықтар өркениеті зерттелу дәрежесі4 бет
Экономикалық ілімдер тарихы пәні жөнінде жалпы мәлімет4 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь