Сурет тарихы

Жоспар:
1. Кіріспе
1.1. Әр түрлі кезеңдер мен мәдениетке адам денесін бейнелеуді оқыту әдістері.
2. Ежелгі Грециядағы сурет мектебі
2.1. Сурет салудың ортағасырлық мектебі (средневековье)
2.2. Қайта өрлеу дәуірі және сурет салу (эпоха возраждения)
2.3. Көркем сурет мектептерінде сурет салуға оқытып үйрету
3. XVIII.XIXғғ. сурет өнерінің дамуы
3.1. Адам денесін кеңістікте бейнелеу принциптері
3.2. Фигура құрудың бірізділігі
3.3. Адамның рухани мәнділігінің қалыптасуына суреттің әсері
3.4. Ежелгі түркі мәдениетіндегі жазу
3.5. Тамғалы тас сыры
4. Кескіндеме
4.1. Түстердің символикасы
4.2. Түссіз және түрлі түсті түстер
4.3. Түстік шеңбер
4.4 Бояу тілі
4.5. Қарапайым натюрморт
4.6. Композиция
5. Қазақстан суретшілері
6. Қазақ халқының сәндік қолданбалы өнері
7. Қазақ халқының дүниетанымы
7.1. Ортағасырлық мәдениет орталығы
7.2. Отырар қорының музейі
8. Ою.өрнек әлемі
8.1. Ою түрлері
8.2. Кесте үлгілері
        
        Жоспар:
1. Кіріспе
1. Әр түрлі кезеңдер мен мәдениетке адам денесін ... ... ... ... ... ... ... салудың ортағасырлық мектебі (средневековье)
2.2. Қайта өрлеу дәуірі және сурет салу (эпоха возраждения)
2.3. Көркем ... ... ... ... ... үйрету
3. XVIII-XIXғғ. сурет өнерінің дамуы
3.1. Адам денесін кеңістікте ... ... ... ... ... ... ... мәнділігінің қалыптасуына суреттің әсері
3.4. Ежелгі түркі мәдениетіндегі жазу
3.5. Тамғалы тас сыры
4. ... ... ... ... және түрлі түсті түстер
4.3. Түстік шеңбер
4.4 Бояу тілі
4.5. Қарапайым натюрморт
4.6. ... ... ... ... ... ... қолданбалы өнері
7. Қазақ халқының дүниетанымы
7.1. Ортағасырлық ... ... ... ... ... ... әлемі
8.1. Ою түрлері
8.2. Кесте үлгілері
Сурет - болмысты зерттеудің және бейнелеудің аса маңызды құралы, бүкіл
реалистік ... ... түп ... ... өнерінің түрлеріне сурет
рисунок, кескіндеме живопись, мүсін ... ... ... ... ... - бейнелеу өнерінің ең қарапайым, қолайлы да жедел техникасы болып
табылады.
Адам тіршілігін жазықтық бетіне бейнелеу өнері қалай пайда болғандығы
жайлы ой ... ... ... ... еске ... ... қоршаған
ортамен байланыстыра отырып бейнелеу қажеттілігі, яғни «адам және кеңістік»
мәселесі туындайды. Адамды бейнелеу барысында дене бөліктерінің тепе-
тендігін сақтай отырып, оның формасын ... ... ... ... ... пайда болды. Осылайша, әлеуметтік, материалдық ортаның
өзгеруіне байланысты және қоғамның рухани жетілуіне байланысты адамды
бейнелеу ... ... дами ... түрлі кезеңдер мен мәдениетке адам денесін бейнелеуді оқыту әдістері.
Каноникалық Египетте сурет салуға ... ... ... мәні “о ... ... ... ... оның күнделікті
тіршілігін шын бейнелеудің қажеттілігі болмады. Сурет салуға үйрету
барысында ... ... ... ... ... ... ... үйрету 2 бағытта жүргізілді:
1. Оқушы тақта мен папирус бетіне контурлық сызықтарды еркін және
жеңіл ... ... ... Оқушы қабырғадағы фреска, тастағы барельеф ж/е басқа
монументальді бейнелер үшін ... ... ... ... ... болуы қажет еді.
Адам денесін бейнелеуде әр түрлі көзқарастағы ерекше канон болды: бас,
аяқтар және ... ... ... ... ал көз бен қас, ... бейнеленді. Суретте 3 өлшемді бейнелеу, яғни перспектива болмады,ал
бейнелеудің өзі сызықтық сипатта болды.
Ежелгі Египетте құлиеленуші дәуірдегі адамның «тұтас ... ... ... ... және т.б. ... ... қағидаға айналды
(рисовали по единому принципу, правилу). Адам ... ... ... ... арқылы жеке формула мен кестелер арқасында салынған. Бұл ... ... ... бір ... ... бейнелеуді жеңілдетсе, екінші жағынан
суретшіге ой ... ... ... ... ... суретші қыспаққа
алынып, өзінің көргеніндей етіп бейнелеу мүмкіндігінен айырды. ... ... ... ... мен ... ... Мемфис
мектебі еді. Ол айналасына басқа мектептерді топтаған ... ... ... ... ... ... оқу ... дағдыларды талап
етті.
Адам денесін бейнелеу үшін египеттіктер барлық денені, оның әрбір
бөлігін өлшеу мен ... ... ... ... ... жасады. Адам
денесінің бөліктерін египеттіктер математикалық дәлдікпен шығарды. Адам
денесі 21 1/4 бөлікке бөлінді. Өлшем бірлігі қолдың ортаңғы саусағының
ұзындығымен есептелді. Өлшем ... ... өмір ... сай ... ... қарай жүргізілді. Адам денесі мынандай
өлшемдерге бөлінді: өкше биіктігі орта саусақтың ... тең, ... ... 4 ... ... тең. Шат сүйегі барлық денені тең бөлікке
бөледі. Кіндік 11-ші бөлікке орналасады, 12-де қабырғаның шығыңқы сүйегінің
жоғары ... ... 14-15 ... ... 16-да ... орналасқан.
Бас 4 саусақтың ұзындығына тең. 17 бөлікке төменгі жақта мұрын ұшы, 18
бөлікке маңдай ... ... ... Дене бөліктерінің барлығы үшін
дәл өлшем анықталған. Мұндай біліммен әр түрлі суретшілердің салған
суреттері тепе-тең болған. Кейде бір ... екі ... ... ... де болған. Тек қана ер адам, әйел адам және бала ... ... ... ... ... ... н-се әйгілі
адам жай қарапайым құлдың денесінен бірнеше есе ірілеу етіп салынған.
Егер ... ... мыс. ... топ ... онда ... адам
денесі тәптіштей (подробно) салынып, оның жанындағыларды шектеу сызықтармен
айқындаған.
Сонымен, Ежелгі Египетте сурет салуға үйрету натураны зерделеу емес,
арнайы жасап ... ... мен ... ... ... ... ... мектебі
Гректер Ежелгі египеттік мектептің бейнелеу ... ... ... ... ... жаңаша көзқараспен қарады. Олар, керісінше, жас
суретшілерді өмірді мұқият ... ... одан ... ... ... ең әсем ... ол әдемі формадағы әйел денесі мен бұлшық
еттері дамыған ерлер деп ... ... жер ... өмір о ... жайлы ойларды ығыстырды.
Классикалық Греция өнері реалистік өнерде әрбір бейне адам бейнесіндегі
“Құдай” бейнесінің ... ... ... мүсіншісі Поликлет адам денесінің ... ... ... және ... рет ... өнері тарихында “контропост” мәселесін
шешті, яғни бір аяғына сүйеніп тұрған дененің ішкі ... ... Адам ... ... ... өмірдегідей, сол қалпындағыдай, күйге
енді. Поликлеттің қолжазбалары сақталмады, ... ... ... ... ... ... ... бірлігі табан болып табылады (
кейбір ... ... бойы н-се ... биіктігі деген тұжырым да бар).
Афиныда біздің эрамызға дейін 4000 жылдарда Полигнот ... ... Ол ... қозғалыстағы қалпын ғана емес, ең бірінші рет оның ... де ... бере ... ... ... Ол ... сол өз қалпындағы
өлшеммен салды. Оның суреттері боялған, фоны ашық түсті суреттер болатын.
Полигнот ... ... адам ... өмір мен қозғалыс беретін сызықты сурет
мәдениетін дамытты.
Грек суретшісі Апполодор өз жұмыстарында реалды көлемнің жарық ... ... ... ... ... салу ... біртіндеп дамып, оқыту әдістерінің түбегейлі
басқа түрінің қажеттігі пайда болды. Грек суретшілерінің реалды ... ... ... яғни ... ... ... сала бастағанынан
көруге болады.
Сурет салудың ортағасырлық мектебі ... ... ... Ежелгі Гректердің ұлы шеберлердің ... ... ... ... ... мен ... ... табынушылығы үлкен қуғыншылыққа ... ... мен ... қоса ... Енді оқу натураға қарап емес, механикалық көшіру
бойынша, ғылыми негізсіз ... ... ... ... әлемнен
мистикалық, шындыққа жанаспайтын шығармашылыққа ауысты. ... ... тану күнә ... ... ... өмірдің шындыққа ұқсас
формаларын бейнелеу, ... ... ... ... ал бұл, ... философиямен қатар жүрді. Осылайша, ортағасырлық дәуірде сурет
өнері оқу пәні ретінде дамуын тоқтатты. Реалистік суреттің ғылыми­теориялық
негізі және оны ... ... ... ... ... шын ... ... өрлеу дәуірі және сурет салу. (Эпоха Возрождения)
Қайта өрлеу дәуірі бейнелеу өнерінің дамуы тарихында ғана ... ... ... ... әдістері аймағында да жаңа кезеңді ашты. Мың
жылдық үзілістен кейін қайтадан ғылыми білімге, ... жаңа ... ... ... ... ... кірісі отырып, табиғат заңын
ашуға ұмтылып, ғылым мен өнер арасындағы байланысты қайта оятты.
Қайта өрлеу дәуірінің шеберлерін ... ... ... ... ... Гректің ұлы өнері жайлы ... ... Ол ... ... ... ... ұзақ сапар шегу, төрт­бес тіл
білуді әдет еткен, тек ғылымда ғана емес, шығармашылық саласында да өздерін
көрсете алатын ... да ... ұлы ... ... механик, инженер, физик
және биолог еді. ... ... ... ... сәулетші
болды және фортификация жүйесін ... Олар ... ... ... ... өнер ... ... зерттеді. Өздерінің
еңбектерінде олар оптика, ... ... ... ... ... және ... анатомия жайлы ілім жасайды. Қайта
өрлеу суретшілері ғылым күшіне сеніп, өнер ... ... ... ... Олар өз ... көпшілікке ұсынуды парыз деп ... ... ... ... Бруннелеки алаңда көпшілік жұртқа арнап
оқыды.
Қайта өрлеу дәуіріндегі сурет салуға ... биік ... ... ... ... ... ... перспектива, оптика және
анатомияның ғылыми жаңалықтарын қарындашпен, ... ... ... ... ... Сурет салуға үйрету бук ... ... ... бір ... де бос ... ... мүсінші немесе гравюра
шеберінен әр түрлі техника мен технологияны үйрене отырып сурет салу керек
болды.
Альберти сурет салуды ... ... ... ... ... ... қарайды, ал Микеланджело бұл жайлы: «Қолмен емес, беспен
сурет салу»,­ ... еді. Бұл ... ... ... ... ... ірі ... суретті салып, оқушыларға көрсететін еді. Себебі кіші
көлемді суреттердегі ұсақ кемшіліктер көзге түсе ... Ал ... ... үшін ол ... қаттырақ жұмыңқырап қарауды ұсынды. Оның
айтқан кеңестері қазіргі кезде де өз ... ... ... ... ... ... ғылымды өнердің
практикалық міндеттеріне ... ... ден ... Ол өз ... мен
ірі суретшілер тәжірибесінен жасырын сыр жасамады. ... ... да ... ... ... ... сурет салуға құрды. Себебі сурет
салудың күрделі проблемасының шешімі оқушы зерігетіндей емес, ... ... ... ... ... ... салуда Леонардо да Винчи ерекше көңіл бөлді. Бұл ... ... ... дұрыс орналастыруға, тепе­теңдік орталығын табуға,
қозғалыс сипатын дұрыс беруге көңіл бөлінеді. Бұл әдіс бүгінгі ... де ... ... ... ... ... ... Дюрер де өнер үшін көп құнды шығармалар
жасады. Оның шығармалары гуманистік идеялармен ерекшеленеді. Ол оқудың
пайдасы жайлы айта отырып: «Бір ... ... адам ... ... ... ... ... тиіс», ­ деген. Ол суретшіні жас кезінен үйрету
керектігін, ... мен ... ... ... қажет екендігін жазды.
Оның пікірінше, өмірінің бірінші күнінен бастап суретшінің денесінің дұрыс
дамуына, «дене түзілісі мен құрылысына баса назар аудырылуы ... ... ... үшін музыка аспабында ойнауы қажет. Жемісті жұмыс жасап,
шығармашылықпен ... үшін ... пен ... ... ... ... «ол
жақсы үйде тұрып, оған ешкім кедергі жасамауы керек». Сонымен қатар, жас
суретшінің ақылына күш беру үшін ол тек жақсы нәрсені көріп өсуі ... ... ... ... ... жайлы білім» деген
шығармасы оның ең бір жемісті еңбегі болып саналды. ... бұл ... оған ... ... ... Суретші адам денесін геометриялық
дәлелдермен және математикалық есептеулермен табуға тырысты.
Әйел денесінің суреті біздің назарымызды ерекше айдартады. Бұл жерде
Дюрер адам денесін тек ... ғана ... ... ... ... да
пайдаланады. Бүкіл дене, сызықпен үш бөлікке бөлінеді: иық­бел,
жамбас­мықын сызығы және тізе бөлігі. Дюрер бұл ... ... бір ... ... ... ... Мұндай сызба сурет салуды үйретуде
әдістемелік құрал бола алады (мысалы, торстың ұзындығы иық пен ... ... ... пен ... ... ... аралыққа тең)
Дюрердің шабу әдісі енді бастаған суретшілер үшін ... ... ... ... суреттегі тональдық тапсырмаларды дұрыс шешуге көмектеседі.
Адам денесін бөлшектерге бөлу заңдылықтарымен қайта өрлеу дәуірінің барлық
суретшілері Монтенья, Боттичели, ... ... және Жанн ... ... ... көп ... бөлген. Ол былай деп жазады:
«Табиғат пен өмірге өзіннің қабылдауында қаншылықты жақындасаң, сенің
жұмысың да соншалықты тартымды болатынын білуің қажет».
Қайта өрлеу ... ... ... қорытындылай
отырып, біз олардың сурет өнерінде ғылыми­теориялық негіздеме жағынан ерен
еңбек еткенін көреміз.
Перспектива аймағында олардың жасаған еңбегі суретшілерге үш ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу
болмаған. Пластикалық анатомияны оқуға көп көңіл бөлінеді. Адам денесін
салуда ... ... ... суретшілер көңіл бөлген. Олардың
шығармалары өзінің анатомиясын, ... ... ... ... қайран қалдырады. Бейнелеу өнерінің негізіне осындай ғылыми
еңбек сіңірген қайта өрлеу дәуірінің суретшілері үлкен жетістіктерге жетті.
Бұл өз ... адам ... ең ... ... болып табылады. Бұл
дәуірдің теориялық еңбектерінің мәні ... қиын ... ... ... ... ... Олар сурет салуда суретші­педагогтарға дұрыс жол
көрсететін оқу пәні ... ... ... сурет салуға оқытып үйрету.
( Европа)
Ұзақ жылғы педагогика практикасындағы академиялық жүйенің негізгі
жай­күйі Просперо Фонтананың, Кальварто және Флоренциядағы Академиялық
сурет ... 1563ж., ... Луки ... 1577ж. Және ... Каррачи
академиясында 1585-1588жж. ашылды.
Болон Көркемсурет академиясында ағайынды Каррачилер елге ең
танымалдылары еді. Олар тұңғыш рет сурет салуға өзіндік пән ... ... слу, ... ... оқыту методикасын жан­жақты жасады,
қажетті әдістемелік құралдармен академияны қамтамасыз етеді. Каррачидің
академиялық мектебі жақсы ... ... Оны ... ... ... ... материалын игерді, тондық мәнді түсіне білді, перспектива мен
пластикалық анатомияны ... ... ... олар ... ... ... шығып кетті. Академияда көшірме жұмысы қолға алынды.
Сонда да, кемшіліктерге қарамай, Каррачи мектебі көркемсурет ілімін жолға
қою жұмысында көп еңбек ... Жас ... ... ... ... ... Оның ... 1648ж. Парижде мемлекеттік король академиясы,
1660ж. Римде көркемсурет академиясы, 1692ж. Венада, 1696ж. Берлинде, 1753ж.
Мадридте, 1757ж. Петерборда, 1768ж. Лондонда ашылды. Бұл ... ... және ... өрлеу дәуірі кезіндегі биік өнер негізінде
тәрбиеледі.
Бірақ мемлекеттік академиямен қатар, жеке ... де ... ... ... ... ең ірісі Фламенд суретшісі Рубенс
шеберханасы болды.
Рубенс өз оқушыларына суретші ұстаз ретінде ғана емес, сондай ақ педагог
ретінде де қызмет етті.
XVII ғ. ... ... ... ... көркем сурет орталығы болды.
Ежелгі өнер үлгісі ретінле және биік қайта өрлеу дәстүріне сүйенген
Еуропаның барлық академиясы бейнелеу өнерінің идеалды мектебін ... ... ... зор ... ... ... кері кеткен кездер де болды, ол сурет салуды оқыту әдісінің
дамуына кедергі жасады. Адамның ... ... ... ... ... ежелгі сурет
өнерінің нышандарын іздеп, өзі жанынан қосып отырды. Солай болса да,
суретшілерді оқыту ... ... бойы ... өнер ... ... әсер етті.
XVIII­XIX ғғ. сурет өнерінің дамуы.
XVIII­XIX ғғ. сурет өнері.
Міне, ең ақыры сурет салуға ерекше мән беріліп,өзіндік оқу пәні ретінде
орын ... ... ... әр ... оқу ... ... ... баспадан шығарды. Оқушыларға өзінің шығармашылық
еңбектерінде суретші әсерлерін бақылайтын, жеке ... ... ... белгілі бір тәртіпке келтіру жайы айтылды.
Оқытудың академиялық жүйесінің тиімділігі ­ өнерге оқытып үйретудің
ғылыми ағрту және биік ... ... бір ... өтуімен
тұжырымдалады. Көптеген суретшілер өз өнерлеріне адамдардың мұраты мен
сезімін биктететін маңызды және биік іс ретінде қарады. Суретші Рейнольде
«Өз мұратын олардың ... ... ... ... ­ ... еді.
Бірақ көптеген суретші­педагогтер ежелгі өнер қағидаларына бағынып, тым
артық еліктейтін болды.
Мұндай әдіс бейнені нанымдылығы мен ... ... ... ... ... ... және танымдық мүмкіншіліктерін
азайтты. Суретшілерге кемшіліктер акдемиялық білім мен тәрбие жүйесінің
өзінде жатқан сияқты болып көрінді.
Көркем білімнің академиялық жүйесінің қарсыластарының ... ... Дени ... ... Ол ... ... ... өмірден
емес, мектептен оқу қажеттілігін айтты. «Жас суретш ежелгі суретшілер
еңбегін ... үшін ... ... ... ... ... ... адамдард бақылап, үйренуі тиіс», ­ деген.
Данышпан ақылдылар арасында сурет салуға оқыту әдісі бойынша ... ... ... ... ... ... ... мен сызбаны схоластикалық
түрде жаттаудан гөрі, натураға қарап салуға үйретуді дұрыс деп тапты.
Себебі табиғат өзінің заңдылықтарына бағынатыны сияқты, өнердің де ... ... ... ... өзі үшін әрекет жасайды, суретші де адам ретінде адамзат үшін
іс атқарады. ... ... біз ... өте аз мөлшерде алып
пайдаланамыз. Суретші салған суреті арқылы адамға жақсы әсер етіп, оның
сезімін қызықтырып, оятуы және адам жанына, ... нәр ... оны ... ... ... табиғатқа риза болып, оған екінші табиғатты, яғни
адамның қолымн жасалған, адам ойы мен сезімінен туған табиғатты ... ... үшін ... ... берілген заңға, ережеге сай, оған
қарсы келмейтіндей әрекет жасауы керек.
Гете «Қателіктің ең ... ... ... ... ... ... нәрсенің өз нұсқасында көріп бағалай білмеуінде», ­ деп жазады.
Оның айтқаны қазір шындық. Жас суретшінің шығармашылық мүмкіндігін
көркем білім шектейді, ... өз ... ... жол ... деу ... Гете ... қарап сурет жаңа бастаған суретшіге өте пайдалы деп
санайды.
Ол оқу ісін дұрыс ұйымдастыруға ... ... мән ... ... ... жұмысты аяқтау кезіндегі соңғы кезеңнің ерекшеліктеріне
көңіл бөледі. Сурет салуды жемісті аяқтау үшін оны дұрыс бастауы ... ... ... ... ... ... етіп, бояуға аз күш жұмсау
керек.
Бірақ XVIII ғасырдың аяғында көркем ... мен ... ... ... Оған 1789 ж. Өнер ... ... ұлы буржуазиялық
Француз революциясы әсер етті.
Француз көркем академиясы Луй Давидтiң басшылығымен өнерге және ... жаңа ... ... ... ... ... мен
әдістердi қолдай отырып, адам денесiн бейнелеуде қойылымның дұрыстығы негiз
болып табылды. Жаңадан бастаған суретшiге бұл оңай сияқты көрiнгенімен,
оның ... ... ... ... Бұл ... Давиттің оқушысы Энгр
жазып кеткен. Академиялық сурет салуға оқыту сурет салу ... ... ... ... ғасырдың аяңы мен ХIХ ғасырдың екiншi жартысына дейiн сурет салу
әдiстерiне көп көңiл бөлiндi. Бұл кезеңде сурет салу бойынша әр ... оқу ... ... ... ... Әсiресе, «Адам
денесiн салуға үйрету» атты оқу құралы өте нақты құрылған. Ол кезде сызықты-
контурлық суретке көп көңiл бөлiндi. Көптеген ... ... ... ... нанымды құрылса, форманың iшкi құрылымының қажетi
жоқ деп ... ... ... академиясында: «Ең бастысы, сызықтық
суреттi нақты берсе болды, iшкi ... ... ... да болады», —
деп айту әдетке айналды.
Бiрақ ХIХ ғ. екiншi жартысында академиялық сурет өзiнiң қатаңдығы мен
дәлдiгiн жоғалта ... ... ... ... аяқталуына бөлiндi. Жоғарғы көркем
мектеп суреттiң шеберлiк жағы мен эстетикалық жағын және көркем-
шығармашылық негізiне көңiл бөле бастады.
ХIХ -ХХ ғғ. ... ... ... ғ. академияларда әйелдiң киiмсiз денесi, натура ендiрiлдi. Әйел
денесiнiң моделiмен жұмыс жасаудың жақсы ... да, ... ... ... ... әйел ... ... меңгерудiң аяқталу кезеңiнде ыңғайлы.
Сурет салудың әлiппесiн уйрену үшiн әр адам моделi ... ... ... мен пластикасының құрылымы айқын.
Бiрақ ХIХ ғ. аяғында империонистер шығармашылығының ықпалы астында
көптеген суретшiлердiң шығармаларындағы нақты бұйымдар «бояулы тұман»
iшiнде ерiп, ... дәл ... ... ... ... ... ... суреттiң ғылыми негiзi де керексiз болды.
Бұған қарама-қайшылықта югославиялық суретшi педагог
А. Ашбе суреттi негiздің негiзi деп есептеп: «ғылыми ... ... ... ... ... ... ... — дедi. А. Ашбе
оқыту әдiсi негiзiне геометриялық денелердi — куб, шар, ... ... ... Ол сурет салу негiзiне натурадан қарап сурет ... ... оның ... ... — ол гипстен қарап сурет салуды
жоққа шығарып, өз мектебiне тек кәсiби дайындығы бар суретшiлердi ғана
қабылдады. Ал ол кезде П.П. ... ... ... ... ... ... де, ... де жұмыс жасай беретiн. Ашбе мектебiнде одан басқа
оқушылар тек көмiрмен және ... ... ... сурет салуда бiр жақты ғана әдiс қолданылатын едi. Солай болса
да барлық бағыттарды жеңiп, сурет академиялық мектебi ең басты ... ... ... үйренгiсi келетiн жастар жиi-жиi өткен классикалық мұраларға
қайта жүгiндi. Бейнелеу өнерiнде жетекшi рөл тағы да сурет ... ... ... ... берiлдi.
Адам денесiн кеңiстiкте бейнелеу принциптерi
а) Модель қою және бейнемен танысу
Оқушыларға қойылымды қоймас бұрын, олардың әйел ... ер адам ... ... ... ету ... ... кеңiстiкте фигураның қалай
қоятыны жөнiнде ойлануды, қандай тақырыпта болу керектiгiн шешудi ұсынады.
Алдымен оқушылардан болашақ модельдiн қай жерде (тұрмыстық жағайда немесе
шеберханада және т.б.) ... ... ... ... ... оқушыларды қойылым қоюға қатысуға шақырады. Қойылым
белгiлi бiр тақырыпта қойылады. Оқушылардың ... бұл ... ... ... көз алдына келтiру міндетiн қояды. Фигура мен
кеңiстiктiң жарасымдығын шешу, қозғалыс пластикасын табу және образ шешiмiн
жалпылауды долбарлар мен ... ... ... ... ... ... ... iшiнен ұтымды орындалған сурет
студенттерге көрсетiледi және қателiктер жiберiлген суреттерге де тоқталып,
оларды болдырмаудың шаралары қарастырылады.
ә) Материал таңдау
Сонымен, шешiмін тапқан эскиз ... ... ... қандай қағазда
және қандай өлшемдегi планшет қажеттiгiн айқындайды. Кiшкентай эскиз
жұмыстың қандай материалда орындалатынын айта алады. Яғни, студенттi
шығармашылықпен ойлауға үйретедi, қойылымды ... ... ... ... шешу ... ... ... орындау техникасы мен
материалдарды шектемейдi. Мысалы, әйел бейнесi лирикалық қойылым болса,
орындау манерасы жұмсақ растушевка ... ... ... қарындашпен фактуралы
қағазда орындалады. Ер адам бейнесi, керiсiнше қатты қағазда ... ... ... ... немесе тондық қағазда контрасты
жұмсақ материалдармен (көмiр немесе сангина) орындалады.
Осылайша, өлшем қағаз, ... ... және ... ... ... келесi кезеңге кiрiсемiз.
б) Орынды ұйымдастыру
(кеңiстiктi ұйымдастастыру)
Қағаз тартылған планшет дайындалады. Ендi студент пен педагог таңдаған
эскиз негiзiнде өлшеммен жұмыс басталады. ... ... ... ... ... ... байланысты. Жеңiл сызықтармен кеңiстiкте орналасқан
(бөлме, интерьер бөлiгi немесе заттар қойылған бөлме iшi) фигура сызықтар
контуры арқылы сызылады. ... ... ... ... ... алынбайды,
фигура мен қоршаған орта орналасқан тепе-теңдiктi есепке алу ... ... ... ... ... ... ... өрнектi, қозғалысты
(бос жердi басып кетпеу үшiн) нақтылап алуы қажет. Көлем үйлесiмдiк тапқан
кезде композиция шешiмін ... деп ... ... ... ... адам денесiн кеңiстiкте қалай орналастыруға болады? Мысалы, бiз
қойған қойылым қозғалыста, яғни бiр аяғы алға қарай ... ... ... ... орта сызық белгiленедi, бұл иық арасы және өкше табан сүйенiшi
арқылы өтедi. Содан кейiн бүкiл орта ... ... ... тең ... ... (бiр ... - баспен тең), бұл дене биiктiгi болады.
Сосын шұңқыр орналасқан жердi белгiлеп, көкiрек нүктесiнен өтетiн
күретамыр шұңқырынан оңға және солға қарай бас ... алу ... ... өлшемі болады. Сызықтан иықты белгiлеп (оның алдын ала кеңiстiкте
орналасқан бұрышын табу керек), екi бас ... бел ... ... ... ... ... табуға болады. Бел сызықтарынан үш
бөлiктi белгiлеп, тiзе сызығын және жамбас сызығын анықтауға болады.
Сирақты салу үшін қалған екi бөлiк ... ... оның ... ... ... ендi дене бөлiктерiнiң құрылымдық көлемiн бiрiктiруге
кiрiседi.
Басты жұмыртқа формасы сияқтф саламыз, мойын цилиндр, кеуде ... ... ... ... ... бел мен ... ... цилиндр
сияқты; тiзелер куб немесе қорапша сияқты; табан тiкбұрышты призма түрiнде
салынады.
Сурет салушы олардың ... ... ... жағынан бiрiктiргеннен
кейiн дене қозғалысының пластикасын қоршаған ортамен бiрiктiре табуы тиiс;
дененi қоршаған бұйымдар, мата қыртысы олардың кеңістiктегi ... ... ... керек.
Ендi адам сүйегiнiң негiзгi ажырамас бөлiгi оның өзегi екендiгiгін
ескерiп, ойша еске түсiрiп, жеңiл ... ... ... Тек ... тұратын сүйектi жерлерге назар аударып, белгiлеп отырған жөн.
Осылайша, тепе-теңдiк, қозғалыс пен ... тағы да ... ... ... ... болады. Ол үшін сүйек пен еттің қозғалыстағы
байланысын дәл таба отырып салу қажет. Бос кеңiстiктегi фигура абристерiн
нақтылап, көлемдiк жарықты — ... ... ... ... ... сурет үшiн ең жақсы техника штрих болып табылады. Себебi ол
көлемнiң ... ... ... ... және ... салушыға
форманың жұмыр, жазық екендiгiн жақсы көрсететiн штрихтар салу үшiн ... ... ... айнала шар сияқты көлемге ие болады. Сосын
фигураны қоршаған кеңiстiкке назар аударып, оның қоршаған ортада батып
кетпеуiне ... ... ... Бейнемен жұмыс. Қозғалыс, тон, сызықтар пластикасының үйлесiмдiлiгi
табылған сәтте бөлшектiк жұмыс жасауға кiрiсу керек. Шығыңқы бөлiктердi
кеңiстiкпен ажыратып, оның ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, қол саусақтарын нақты салу, егер ол алдыңғы
планда болса, анатомиялық сауаттылықты ... ... ... ... ескерiп салуға болады. Егер фигура киiмде болса,
оңда матаның қандай да бiр қыртысын белгiлей отырып, фигура ерекшелiгiн
көрсетуге ... ... ... ... ... сезiм тудыратынын бiлгені жөн.
Барлығы бiрдей өзiнiң үйлесiмдiлiгiн тапқан кезде ... ... әсер ете ... ... ... көрермендерде қандай әсер
(жақсы немесе керi) туатынын сезiнсе, демек ... ... ... ... фигурасының қоршаған ортамен байланысы.
Академиялық сурет мiндеттерiнде жанаса отырып, бiз фигура тепе-теңдiгiне,
оның қозғалысына, оның құрылымдық және анатомиялық құрылысына ең ... ... ... ... ... бiттi деп есептейміз. Бiрақ адамның
кеңiстiкте ешқашан жалғыз болмайтынын ұмытпаған жөн. Ол, ... ... ... ол ... ... ... ... үлкен залда, арнайы
орында немесе демалғанда болсын, қоршаған ортамен байланыста болады.
Қоршаған орта адамға күмән жоқ, әсер етедi, оның ... ... ... оның ... ... ... Адамда өзiндiк мiнез мәнерi, адамдармен
өзiн-өзi ұстай бiлу мәнерi, киiну, ойлау, өз ойын айта бiлу, ... ... т.б. ... ... ... Бұл ... ... адамның мамандығы мен
айналысатын жұмысы оның мiнезiне өзiнiң таңбасын салатыны жайлы болып
отырған жоқ. Адам қоршаған ортамен тығыз байланысты және суретші ... бұл ... ... ортамен сай келетiнiн айтып беру болып
табылады. Сондықтан оқу қойылымы қойылғанда дене мен ... ... ... ұсынылған модельдiң қандай қоршаған ортада, орында болу керектiгiн
ескерген жөн.
Мысалы, адам қатал, бiрақ кiшiпейiлдi, биязы мiнездi болса, оның қызметi
адамдармен жиi кездесiп, ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Егер адам өте елгезек және биязы болса, ол
көпшiлiкке қызмет етумен айналысқан. Мұндай қызметтегi адамдар аздап ашулы
және жинақы ... бұл тек ... ... ... де ... ... бетiнде күлкi үйiрiлiп, көзқарасында байсалдылық, сабырлық
сақталады. Жауапкершiлiгi аз жұмыспен айналысатын адамдар әлдеқайда
сабырлы, олардың қимылдары саябыр және олар өзiн ... ... ... ... ... ... көзқарасы ұмытшақтау болып келедi.
Мұның бәрi, әрине психология бойынша ... ... ... ... орта мен оның ... ... ... бiрге. Сондықтан
адамды қарастырғанда оны қоршаған ортамен байланыстырмау мүмкiн емес.
Адамның рухани мәндiлiгiнiң қалыптасуына суреттiң әсерi
Бiздiң ғасырымыз — ... ... ... жаңа ...... ... яғни ... бiр бағдарлама бойынша кез келген көлемдi
графикалық және түстiк шешiмдi шешу мүмкiндiгiне ие компьютер келiп ... ... бiр ... ... кез ... ... мен ... шығара алады. Бiрақ бұл машина жасаған фотосурет сияқты. Фотосурет —
тiрi адамнан ... ... ... ... ... салған сурет
биоэнергетикалық жағынан қабылдаушыға рухани, жалпы әсер етедi. Сондықтан
академиялық сурет салу дәстурiн сақтау Қазақстан көркемсурет ... ... ... ... Бұл ... сақтау үшін ежелгi мәдени
дәстүрлердi бейнелеу өнерiне суретшiнi бала кезiнен баулу қажет. Бейнелеу
өнерiне оқытуды мамандандырылған түрде терең, яғни ... ... ... ... ... ... ... ғана шығармашылыққа деген
қызуғышылық тiрi табиғатпен тiлдесудiң кiлтiн тауып, компьютер ғасыры
болашақ адамның рухани мәніне өзінің ... баса ... жол ... етіп ... мен ... ... тірі ... сақтау
жас суретшілерге қойылатын аса жауапты міндет болып отыр.
Өнер – ... жер ... ең ... катаклизмнен құтқаратын жол.
Сонымен, жас ұрпақты қоршаған ортаны тануға, ... ... ... ... ... ... ... білуге қажет. Суретші –
Ұлы Жаратушы мен оның жасаған дүниелері арасындағы сарапшы. Болашағымыз
болып табылатын жас ... ... ... оған ... адамзат мыңдаған
жылдар бойы жинақтаған тәжірибе мен бай мұраларды беру ... ... ... ... ... дән өніп ... болашақ шығармашылар –
ақын, суретші, әнші, сазгер жүрегі мен ... ... жер ... ... мен ... ... ... ету жауапкершілігін өздеріне алады.
Егер әрбір суретші доқ дегенде бір суретші тәрбиелеп шығарса, ал ол ... тағы ... ... жүз жылда алты ұрпақ тәрбиелеп шығаруына
болады. Бұл тұтас бір дені сау, үйлесімді тұлға саңлақтары ... ... жер ... ... өміріміздегі, адам санасындағы рухани жай-күйді
төмендететін лас нәрселерден энергетикалық тазартудан өткізуге қабілеті
жетер еді. Бізге бейнелеу өнері ... ... ... ... жинақтап көтеру қажет: жұмсақ сырлы Египет тәжірибесін, Грецияның
жетілген ... ... ... ... ... ... пен
мүлгіген Словения тәжірибелерін таным жемісінің адамзат дамуы мен
жетілуінің жаңа бұтақтарының өсіп-өнуі үшін ... ... ... ... мен ... оқып-үйренудің, танудың ешбірі
суретсіз және оның көрсетілімінсіз іске аспайды. Мысалы, археологтар
сазбалшықтан жасалған ежелгі дүние бұйымдарын тапса, оны қағаз бетіне
түсіріп, ... ... сол ... ... мұрасын, оның жасаған
дүниесінен хабардар бола алады. Сәулетші бір ғимаратты ойластырса, ол оны
ең алдымен қағаз бетіне түсіріп, ... ... іске ... Авиа
құрастырушы ұшқыш аппарат немесе самолет жасау үшін қағаз бетіне оның
моделін түсіруі ... Адам ... ... ... үшін ... үйдің дизайнын жасайды, қоршаған ортаны өзіне ыңғайлы болу жағын
ескеріп, суретін ... ... ... өзін өнер тілімен жеке түрде терең тұлға екендігін
көрсете білсе, бұл адамзат жинақтаған тәжірибе мен танымға тағы бір қазына
болып ... ... ... да ... ... ... ... әрбір адамның санасына жеткізе отырып, оның тіршіліктің бір бөлігі
ретінде жер мен ғарыш үшін өмір кешуіне, әлем жаратылысының жарасымдылығын
сақтауына жауапты екендігін ... ... Тек ол үшін көп күш ... тілі ... ... тәрбиелеп, оның «Жаратылыс өзегі» екендігін сезіну
қабілетін жетілдіру қажет.
Ежелгі түркі мәдениетіндегі жазу
Күлтегін, ... ... ... ... ... ... қағанатының
тарихи дамуы мен құлдырауын келешек буынға шежіре етіп қалдыруы және оны
тасқа жаздыруы дүние жүзінің тарихында түркі мәдениетінің озық тұрғанын
әйгілейді. Күлтегін ... ... ... қағанның (732ж.)
бұйрығымен тұрғызылған болатын. Жазу мен сызу ­ бұл мәдениеттің өзінің
пайда болу ... ... ... VI-VII ғасырларда тасқа жазылған Орхон
ескерткіштері дүниежүзілік өркениет тарихынан маңызды орын алады. Орхон
жазуларында Түркі қағанаты дәуірінде өмір сүрген адамдардың білімі,
дүниетанымы, ... ... ... тілдес халықтардың тарихы мен тағдыры,
ұлысаралық қарым­қатынастары, жеңістері мен өкініштері, отаншылдық, ерлік,
бірлік намыс ... ... ... ... ... ... ... адал қызмет еткен Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк тәрізді ... ... ... ... берілген. Сонымен қатар, бұл
жазулар ­ түркі халықтарының бұдан бір жарым мың жыл ... ... ... ... ... куәлігі. Монғол даласындағы тас
ескерткіштегі руникалық жазуды Вильгельм Томсен (1893ж.) түркітілдес мәтін
деп ... ... ... білдірген еді.
1970ж. Дж.Клаусон былай деп жазған еді: «Руникалық алфавитті кім жасаса
да ол биік ... ... ... ... мен ... ... ... білетін адам болуы тиіс. Оның үстіне, ол адамның түрік болуы
мүмкін емес».
Аталған ескерткіштердің табылу тарихы, тілі, оқиғалық мазмұны, жанры
жөнінде XIX ғасырдың ... күні ... ... ... зерттеулерде
көптеген қызғылықты ойлар қорытылған, мұраның генизисі, тарихи танымдық,
жанрлық сипаты, көркемдік қасиеті және т.б. ... ... ... ... мәліметтерді зерттеу ұзаққа созылған бірнеше
кезеңнен өтіп дәлелденеді. Бұл тұрғыдан Олжас Сүлейменовтың ғылыми
еңбектерін атауға болады. Ел ордасы ... ... ... ... университетінде Күлтегін ескерткішінің көшірмесі
орнатылды.
Орхон ескерткіштерінің ең көрнектілері: Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк
жазуларында түркі аңыз­дастандарында жиі ... ... орын ... ... ... көрінеді. Сол сарындардың кейбіреулері төмендегіше.
«Күлтегін» жазуында былай деп жызылған: «Жоғарыда көк тәңірі, төменде
қара жер жаралғанда, екеуінің арасында адам баласын ... ... ... ... ... ... отырған, түркі халқы елін, заңын ұстай
білген, иелік еткен». Тастағы жазуларда «түркі халқы жойылдың» деген
тіркестер әлденеше рет ... ... ... ата­бабалардың кейінгі
буынға қалдырған қатаң ескертпесіндей естіледі.
Қара сөзбен баяндалған Орхон жазуларында әлірелеудің алуан түрлері
кездеседі. «Түркі, оғыз бектері, халқы ... ... ... ... жер ... ... халқы ел­жұртынды кім қорлайды?» ­ деп өз
елінің күшіне сенімді қаһарман айтса керек. «Өлімші халықты бай қылдым, аз
халықты көп ... тату елге ... ... деген сөздер мен қазақтың
батырлық дастандарының соңында айтылған «жауды жеңіп, ел ... ... ... ... ... тәрізді тіркестердің арасындағы ұқсастық
та айқын білінеді.
Бізге дейінгі келіп жеткен ежелгі түркілердің руникалық жазу мәдениетін
тек тасқа ... жазу ... ғана ... ... ... ... қалыптасқан ерекше және сирек дүниетанымдылық құбылыстар деп
қарастырған абзал.
Тамғалы тас ... ... ... ең бір ... түрі ­ ... осы ... мекендеген тайпалардың тас бетіне жазып қалдырған
белгілері. Оларды қазақтар «тамғалы тас» деп атаған. Қазақстанның кең
байтақ өлкесінде төрт түрлі жазудың үлгісі сақталған. Ескі ғұн, ... руна ... ... ескерткішіндегі руна жазуы, Шығыс
Түркістандағы ұйғырлар пайдаланған арамей жазуы (Жұбан ана, Батагай), араб
жазулары (Айша бибі, Бабаша Хатын, ... ана, Көк ... және т.б.). ... немесе мавзолейдің қабырғасына жазып қалдырған тарихи сөздер қазақ
мәдениетінің ортас ғасырдағы бір жойқын белгісі, «қазақта жазу болмаған»
деп ... ... ... ... ... ашық ... Осындай
мыңдаған тасқа жазылған қазақ сөздерін біріктіріп, жеке бір кітап етіп
шығарса, қазақты білмейтіндер өзінен­өзі таңғалып ... еді. ... ... ... ... суреттейтін араб қарпі мен тасқа
жазылған сөздер Бетпақдала сахарасында XI ... XIX ... ... ... ... жойқын жазудың тұрған жерін қазақтар ерте заманнан
бері қарай «Тамғалы тас», «Тамғалы жер» деп атайды.
Ол Бетпақдаланың ... қия ... ... ... шың­жартас, Сарысу
өзенінен 20 километрдей жоғарырақ тұрады. Тамғалы жер биік шыңнан іргесінде
жоғары шалқып тұратын құмайт тастар, ол өте жұмсақ ... ... да өте ... ... Өте ескі ... келе жатқан «Тамғалы тас»
жазуында көп ғасырлар ішінде ... ... ... ... ... ... ... тағбалары, ел басқарушылардың қол қойған
аттар, ұрандары, тасқа қиып түсірген әдемі өрнектер, «қошқар ... ... ... ... ... ізі» және т.б. бар. Мұндай көп таңбалар,
қазақ өрнегінің үлгілері ... ... ... ... ... жиі кездесіп отырады. Таста ең әдемі сақталған ... ... ... қазақтардың араб қарпімен жазған сөздері. Бұл тасқа
жазудың ерекше ... ... ... ... бас иіп, ... ... ... аттарын жазып жүрген. «Тамғалы тастың» ұлы атаққа ие
болуы осы ... ... ... ... ұран ... бір ел ... ... дейді. Сондықтан бұл тасты көп ғалымдар «Тарихтың зор куәлігі» деп
атаған.
Көп ғалымдардң зерттеуінше, мұндай қия ... ... ... ... мағынасы орасан зор. Әдемі суретті тамғалар тарихи
дәуірде өмір сүрген тайпалардың барлығында болған. Олардң ... ... ... ... ... ... қалған.
Тастағы жазудың тарихын , мәдениетін елесін зерттеуге қызққан ғалымдар
XIX ғасырдың қырықншы жылдарынан бері ... ... тас ... келе
бастады. Оны ең бірінші рет келіп көрген Ғылым академиясының атақты
профессоры ­ А.И.Шренк. Ол Қызылжардан Ескі өзенін ... ... ... ... ... ... жағалап, Шу өзенінің аяғына дейін жетеді.
Көп уақытын ... ... ... ... ... ... өтіп ... тасты көріп, қуанышқа кенелді, оның көп жазуларын,
таңбаларын қағаз бетіне түсірді. Бетпақдаланы ... ... ... ... ... «тамғалы тас ­ қазақтардың жан­тәнімен
ардақтайтын киелі тасы. ... ... ... ... ... ... тас туралы мұндай жарқын сөзді А.Н.Седельников және тағы
басқа географтар да айтқан. Бұл жазуды көбіне терең зерттеген ... ... ... ... пен ... уезінен шыққан
Х.Бекхожин болды. Бұлар тастағы араб қарпімен жазған жазуларды, көптеген
таңбаларды суретке түсіріп, кейін кеңес дәуірінде ... ... ... Тамғалы тасты әдейі іздеп барып зерттеген ғалымдар
Қ.И.Сәтбаев (1928), О.Х.Марғұлан, географ­ботаник В.А.Селеван болды.
В.А.Селеван бұл ... өте ... оның бір ... ... еңбегінде
басып шығарады.
Тамғалы тас жазуында ерте кезден мән берген ғалым А.И.Шренк болды. Ол
бұл жазудың тарихи сарының айыру үшін ... ... ... берген
әңгімелерді жазып алып отырған. Ғалымның айтуынша, қазақ жеріне ислам діні
келгенге дейін бұл ... көп ... осы ... бас қосып, ұлы мереке
жасаған. Барлық тайпалардың ұлыс басқаратын адамдары, ... ... ... ... ... құрып, қай тайпа қай жерді қоныс ететінін шешкен.
Әрбір тайпаның өзіне арнап таңба беріп, ол таңбаның суретін осы ... ... ... ... ... жазулар жайлы әңгімелері
«Оғыз­намеде» берілген мәліметтерге өте ұқсас.
Жиренше шешен ­ VIII­X ... Сыр ... ... ... ... ойшыл. Ол көптеген жарқын істер атқарған. Жиренше шешен
әрбір тайпаны белгілі аймаққа берік орналастырып, қыс қыстайтын, жаз
жайлайтын өлкелерді анықтайды, өздеріне таңба ... ... ... ... үшн өзен бойларын тәртіпке келтіреді (Жиренше шешен жер шолу), тамғалы
тастағы көп таңбалардың мәні осында. ... еріп ... ... ... ... жазуларды анықтайтын араб қарпімен жазылған
қазақша түсіндірмелер бар. Тастың жоғарғы төбесінен төменгі етегіне дейін
адам қолы қиып түсірген ... ... ... Әсіресе, жалпақ қия
тастың оңтүстік беті толық жазумен, таңбамен толған. А.И.Шренк қағазды
жайып қойып, қия тастың ... ... ... ... ... ... тіршілік құбылыстарын, одан алған әсерлерін суретші жылдам
орындалатын долбар (наброски), эскиздер ... ... ... бетіне
түсіріп отырады. Мұндай дайындық суреттер, кескіндемелік картиналар,
фескалар, мозайка мен витраждарды жасауға қажет болады. Сәулетші немесе
дизайнер­суретші өзінің ... ойын ... ... жобада жасап алады.
Мүсіншіге мүсін жасауда көлем, формаларды дұрыс беріп, форманы кеңстікте
дұрыс орналастыру үшін ... ... ... ... ... ... ­ ... арнайы оқу орындарының студенттері объектіні
құрылым мен жарық­көлеңкелі нақты ... ... ... көп ... ... мұндай жүйесі XIV ғасырдң соңында басталып, әдеттегідей,
атақты суретшілердің «оригинал» суреттерін көшірумен, гипстен жасалған
антикалық құймалар мен тірі натураға қарап сурет ... ... ... ... денелерді, гипстен жасалған өрнектерді, әр түрлі
натюрморттарды, адам мен табиғат көрінісін салу бойынша түрлі
тапсырмалардың ауқымды аймағын көрсете алады.
Бейнелеу ... ... ... жартасқа қашап салған
суреттерінен немесе кескіндеме египеттік папирустардан, керамикалық
ыдыстарға салынған грек әшекейлерінен, орыс икондары ... ... біз ... әр түрлі заң бойынша құрылғанын көре аламыз.
Палеолит суретшілері жануарлардың қырынан қарағанда танымал ... ... ... және рельефтерде, әр түрлі ракурстарда
бір бейнеде біріктірілді, денелердің үлкен­кішілігі олардың маңыздылығына
қарай (фараон қарапайым жауынгерден ... ... ... ... шартты символикалық және өрнектік принциптері, бұл шығармада ең
басты роль ойнады. Қазіргі суретшілер өзінің эмоционалды ... ... ... ... бұзып, формаларды сындырады, бұл жерде ең басты
эмоционалды­субъективті ... ... ... орынға барлық адамдар үшін қабылдау
заңдылықтарымен шарттандырылған натураны обхективті бейнелеуді қояды. Тап
осы объективті қасиет суреттің әр түрлі мәдениет пен ұлттар үшін ... ... ... ... береді. Сәулетші, құрылысшы, конструктор­инженер
үшін сурет сзбамен тең кәсіби қатынас құралы болып қалады.
Реалистік суреттің теориялық және ... ... ... ... кезеңінде қаланған болатын, сол кезеңнен бастап реалистік
сурет салуға оқытып­үйрену кез келген көркем білімнің маңызды ... ... ... ұлы ... ... ... ... былай деп
жазған еді: «Сурет немесе долбар жасау өнері кескіндеменің де, ... ... де ең ... ... ... табылады, сурет кез келген ғылымның
бастауы мен тамыры».
Бұл жайлы Д.Кардовский былай дейді: ... ... ... ... ... құру ... болса, онда ең алдымен әрі қарай оның
негізіне және кескіндеме құру формасымен байланысты болатын ... ... ... Оқу ... ... ... мен ... бетіндегі
кеңістікті бейнелеу тәсілдері мен ережелерін зерделеу мақсатн көздейді.
Оқытудың негізі натураға қарап сурет салу ... ... Өзі ... ... үшін ... ... тән ... он қбылдау
ерекшеліктерін саналы түрде көруге үйренуі қажет. Оқытудың мақсаты көзге
көрінген бейнелерді ... ... ... ... ... ... ... ортаның шындығын танудың ерекше құралы ретінде қарау қажет.
Суретші Марк Шагал (1887-1985) болашақ суретшіні анықтаудың негізі
реалистік өнер болып табылады деп есептеген: ... ... ... үйрену керек, жас суретшілерді алдымен дұрыс жолға қою
қажет...ал ол оқуды аяқтағаннан кейін қалай дамитындығы өз ... ... ... ... ... ... ... принциптері
жалпыға бірдей».
Адамдар ежелден­ақ жануарлар бейнесін әр түрлі материалда бейнелеуге,
мүсіндеуге, ағаштан ойып, ... ... ... ... ... әуес болған.
Оның дәлелі ретінде Жетісу жартастарының бетіндегі ... ... ... ... ... бір түрі ... Қазақстан
территориясында пайда болды. Тастағы өнер ескерткіштерінің көптігі ежелгі
қазақ халқының дәстүрлі көркем ... ... аша ... ... салынған бейнелерден садақшылар, салт аттылар, өгіз және жыртқыш
аңдарды көруге болады. Садақ ұстаған аңшылардың иттерімен аңдарға қарсы
шабуыл жасау кезі де ... ... ... таңба белгілер ле
кездеседі.
Құстарды бейнелеу түркі халықтарының ұғымында аспанды, балық суды, ... ... ... ретінде стилизацияланған түрде қазақ халқының
сәндік­қолданбалы өнерін мәнерлеу құралдарымен байыта түседі.
Даналық өрнегіндегі өнер туындылары, мысалы аузымен құс ... ... ... ... ... ... ... мүйіз біткен бүғының өмірде
кездеспейтіні, мұның бәрі де өмрдегі типті құбылыстар емес ... аян. ... ­ ... ... еш ауытқуы жоқ үлгі, стандарт. Екінші,
құбылыстың ең бедерлі сипатын, мәнін айғақтау. ... өмір ... ... ауытқығанымен, оның тегін тектеуге болатындай негізгі формасын
көңілде ұялату. Сондықтан даналық өрнегіндегі аң­құс ... ... ... ... ... ... ... халқының өмір салтындағы
мың сан көрініс, дүниетанымдағы мың сан ұғым­түсінік ... ... өнер ... ... ... экспрессивтілігімен көрініс тапқан.
Ал орыс халқында жануарлар суретін сол ... ... ... ... адам ... ... отырып көрсету кездеседі.
Салған суреттердің бсты кейіпкерлері құстар мен жануарлар болып келетін
суретшілер бар. ... ... ... деп ... ... сөзі ... деген мағына береді.
Жануарлар әлемі ­ шексіз әр алуан және ... ... бай. ... ... алып қарайтын болса, олардың қанаттары мың құбылған
түрлі­түстерге боялған, сол сияқты көбелектердің қанатындағы бояулардың
түсі де ашық, ... ... ... ... ... ... жануарлар
суретін салу, оларды сол тұрған қалпында бейнелеу оңайға соқпайды. Олар бір
орында ... ... ... ... ... ... яғни олардың жүріс­тұрысын, қимыл­қозғалысын бақылап, зерттеу
қажет. Біздң жағдайымызда емін­еркін далада жүрген ... ... ... Сондықтан жануарлардың әр түрлі бейнелерін бейнелеу үшін
хайуанаттар бағына (зоопрк) жиі ... ... ... ... жолбарыс,
барыс, піл және тағы басқа жануарлардың өзі тар тор көз ... ... ... ... тыным таппайды, бір орында тыныш тұрмайды.
Жалпы жануарлардың суретін салу үшін алғашқы тәжірибелерге жай
қозғалатын, асықпайтын, маңғаз және ... ... ... біртүсті піл,
арыстан, елік, түйе, ат және т.б. жануарларды таңдап алуға болады. Егер
сурет салып жатқанда жануар өз ... ... ... ... тұрып, сол
қалпына оралғанша күте тұрған жөн. Бұл жиі ... ... ... бір бетке бр жануардың бірнеше қалыптағы бейнесін салып алуға
болады.
Осындай натураға қарап салған суреттерден кейін қозғалыстғы
жануарлардың, ұшып бара ... ... ... қағаз бетіне түсіру
оңайға түсері сөзсіз.
Оқушылар натураға қарап салған суреттерден кейін қозғалыстағы
жануарлардың, ұшып бара жатқан құстардың бейнелерін қағаз бетіне түсіру
оңайға түсері ... оқға ... ... ... күнінен бастап табиғат пен тірі
жан­жануарларды зерделеуде адамдардың, жануарлардың, құстардың бейнесін
жүйелі ... сала ... Оқу ... да ең ... эскиз, долбар
жасау мәселелерін қарастырады. Сондықтан оқушыларды ұзақ ... ... аз ... ... ... ... ... қажеттігі анықталды. Ол
үшін құстар мен жануарлардың арнайы қатырылған денелері натура ретінде
қабылданды.
Алғашқы сабақты кішігірім құстың бейнесі (чучела) арнайы ... ... ... Натура оқушының көз деңгейінен аздап жоғарылау
тұрғаны жөн. Бұл тапсырманы орындауда фонның болуы міндетті емес, тек форма
құрылымы ... ... ... бір ... ... қара құс, сауысқан және
т.б. құстар түрі қойылса болды. Жұмысты күндізгі жарық сәулесі түсіп
тұрғанда, яғни құстың табиғи ашық ауадағы ... үшін ... ... ... ... сурет салуды орындау барысында әрқашан натурадан
кіші өлшемдегі көлем алынады. Себебі қойылған натура алыстан қарағанда
кішірейіп көрінеді. Жұмысты бастаудың алдында оқушыларды құстың ... ... ... бұл ... ... іске асыру, жалпы білім беретін мектептер
үшін қажет емес. Бірақ жалпы жануарлар ... ... ... ... ... ... мен құстар бейнесін бейнелеудегі
саналы ойлау қабілеті ықпалын тигізіп, ... ... ... ... ... ... түрлерін пайдалану жағын ескерген жөн.
Сондай­ақ, нәзік штрихтардың өшіп ... да ... ... ... ... арқылы салынып жатқан натураның (құс, қоян, тиін, құндыз және
т.б.) шығыңқы, ойық жерлерін көрсетуе болады.
Оқушылар бір сабақта бірнеше долбар ... ... бір ... ... орындауы тиіс. Сондықтан сурет салмас бұрын оқушы алдын
ала үлгі ретінде жалпы саналатын суреттер үшін орын ... ... қай ... салу ... кейін осы суретті толық бір бетке
салғанда орынды болып, сәтті шығатындығын есепке алуы маңызды болмақ.
Қойылған натураны әр түрлі қырынан ... ... ... ... ... құстардың дене формасын жан­жақты зерделеу мақсатында практикада
пайдаланылады. Жұмыс барысында оқушылар бақылаушы әрі суретші ... біз ... ... ... де, ... да тоқтатпай, натураның
тепе­теңдігі мен қозғалыс формасына тез қабылдап, қағаз бетіне түсіруге
тырысуы қажет. Уақыт қалып ... жеке ... ... жұмстары
жүргізіледі.
Сабақтың соңында салынған суреттерді мұғаліммен бірге қарап отырып,
ондағы графикалық ізденістерге талдау жасалынады.
Кескіндеме
Әрбір бұйым ... тән ... ие. ... ... ­ ... алма ­ ... көк, сары және т.б. ... табиғи түсі күннің ашық жарық сулесі
түскенде ол түсін өзгертеді, ал қараңғыда түсті ажыратуға болмайды. Демек,
заттың түсін көрсететін тек жарық қана ... ... алма ... ... ... сары түсті ыдысқа салынған алмаға қарағанда басқа ... ... ... көзі оптикалық жүйенің ең жетілгені болып
есептеледі, бірақ ол кез келген түстік дақтарды жеке емес, ... ... ... ... түстік ортасымен байланысты, яғни
субъективті түрде қабылдайды. Қазіргі кезде түс проблемасын бірқатар ... ... ... ... Физика пәнін энергетикалық табиғи түстер
қызықтырады,физиологияны жарықты қабылда мен оның түске айналу процесі
қызықтырса, психология түсті қабылдау мен оның адамға психиалық жағынан
әсер ... ... ... оны ... айналдыру проблемаларымен, сондай­ақ
әр түрлі эмоция тудырумен да айналысады, биология болса, түстің жануарлар
мен өсімдіктер (организміне) ағзаларының тіршілік етуіне әсер ету рөлі ... ... әр ... ... ... әр ... ... зерттелуін түстану
немесе түстер жайлы ғылым деп атайды.
Түс жайлы табиғи оқыту мен оны ... ... ... арасында
көзге көрінер нақты байланыс бар. Қайта өрлеу дәуірінен бастап еуропалық
өнер мектептерінің дәстүрлі түріне ... ... ... ... (реалистік) шынайы әдістерді дамыту үшін пайдаланылды.
Суртшілерді бркелкі бұйымның жазықтық бетіндегі әр түрлі қайдан шығатыны,
табиғаттан бақылағанымыздай, ... ... ... ... ... еді. Түсті жаратылыстану ғылымы жолымен зерделеу мен
көркемдік, эстетикалық жолмен меңгерудің айтарлықтай өзгешелігі ... ... ... түстік толқындардың ұзындығын сандық және сапалық
жағынан өлшеуі мүмкін. Бірақ кескіндемеде түстік құрылым заңдылықтары
суретшінің ... ... ... ... ... ... ... Өнер адам өмірін, оның мақсат­мұраты мен талғам­түсінігін
көрсетеді. Білім табиғаттың әр түрлі түстердің қосындысын біріктіреді,
түстік жарасымдылық, үндестік, гармония, колорит сырын ... ... ... өздігінен ашып бермейді.
Кескіндеме ­ бұл болмысты эстетикалық тұрғыдан көрсететін бейнелеу
өнері. ... ... ... ... да ... ... брге
түстік үйлесімділікті түсіну де басқаша болады. Өнер мен өмір байланысы да
сонымен бірге өзгеріске ұшырайды.
Кескіндеме өнерінің дамуына (фр. ... ... ... ... ... ... әсер ... ендіруші импрессионистер зор
ықпал етті. Олар жарық ауа ортасының әсерімен пайда болатын қандай да бір
азғантай ғана өзгерістерді байқап, ... ... ... Импрессионистер
күнделікт шынайы тіршіліктен оның бай да ашық бояу жарқылын, жаңа түстік
гармония мен ... ... аша ... Импрессионист суретші Ван
Гогтың шығармаларында бояу байлығы ерекше ашық түстер арқылы беріледі.
Клод Моне өзінің «Пішен шөмеле» (1874) шығармасында жарықтың түсуіне
байланысты объектінің ... ... түсі ... ... «жарықты аулап оны тікелей картинағ лақтыруға» үйренген
алғашқы кескіндемешілер болды. Кескіндеменің мұндай дәстүрлі емес ... сол ... ... ... пен ыза ... ... жанжал шығаруға дейін барды. Олардың түсінігінде, яғни қалыптасып
қалған ұғымында заттың түсі, әдеттегідей, өзгеріссіз: «Ағаштар күлгін түсті
емес, аспан сары түске енбеуі ... ­ ... ... ережеге бағынуды талап
етті. Түстерді қабылдау қабілеті жетілмеген адам соқыр, көзі көрмейтін
адамға тең. Бұл ... ... ... ... бір ... қар ... ... су­көгілдір, аспан көк деген қатты қалған ұғымдарды
білдіреді. Тәжірибесі жоқ суретші қарды күннің кез келген ... таза ... ... сала ... Ал ... ... жаз, күз ... бәрібір,
бірдей жасыл түспен салады. Кескіндеме өнерінде шығармашылық табысқа жету
үшін суретшінің көзі түстік штамп жасаудың «пердесінен» арылуы қажет. ... көру ... қою ... ... ... салу ... ... заттың
түсі нақты жарық түскен кезде және басқа заттармен қатар тұрғанда қандай
түске енетіндігін көре білу қажет. Тәжірибесі мол ... ... ... ... ... ... ... рефлекс, контраст,
жарық заттың бояу түсіне әсер ететін факторлар болып есептеледі. Заттардың
сыртқы бетіне түсетін өзгерістердегі жарықтың алатын орнына назар аударып,
Леонардо да ... ... деп ... ... ... дененің сыртқы қабаты осы
дененің өзінің нақты түсі бола алмайды. Егер ақ ... ... ... ... он
қараңғы жерге орналастырып, оған күннің және шырақтың жарығын түсірсе, ... екі ... түс ... ... ... ... ... ол түстік
перспектива мен рефлекстің басқа заттардан шағылысып ... ... біз ... ... ... ашық ... түсетін жарықтың тіке
сәулесі әсер ететіні, көрші заттардан түсетін жарықтан заттың өзінің табиғи
түсін, тіпті оның әлсіз ... ... ... қабылдауға қабілетті
екендігі байқалады.
Заттың түсін айқындаушы физикалық негізгі жоғарғы ... ... емес ... түсетін жарық сәулелерін өткізіп, көрсетуге қызмет етеді.
Түсті қабылдау ­ өте күрделі процесс. Ол тек физикалық жағынан ғана
емес, психологиялық ықпалымен ... ... ... ... ... ... Адамның түсті көруге эмоционалды­психологиялық әсерінің ұзақ даму
жолында ... ... ... биік ... ... ... дейінгі
әсері жетіліп, даму үстінде болады. Түстік сезінудің ... ... ... ... ... бейнелер мен ұғым пайда
болғанда, түсті қабылдаудың байып күрделене түскенін ұғынамыз.
Түстің қасиеті мен ... екі ... ... ... өзіндік, яғни түстік
тон, жарық, қанықтылық (түстердің объективті сапалығы) сияқты бірқалыпты
сипаттарға ие; келесі «өзіндік емес» ­ ... ... ... ... ... ... ... «басым» және т.б. эмоционалдық реакция
қалдыратын қасиеті бар. Жарықтың бұйыммен тығыз ... ... емес ... ... ... мен ... ... барлық түрлері және
жанрлары үшін өте маңызды, себебі осы қасиеттер арқылы шығарманың
эмоционалдығы мен мәнерлігінің артуына қол ... ... ... ... ... ... ... мысатыл,
«күңгірт», «қанық» деп қоңыр түспен, яғни қызылдау немесе қызыл­сарыдан
пайда болған түсті және ... ... ... ... ... ... түстер) деп түстерді бөліп ажыратады.
Кеңістіктік тереңдігі сезінуге байланысты «шығыңқы» және «шегінуші»
түстердің мағынасы көз алдымызға келеді. Егер көк және ... ... екі ... қатар орналастырсақ, көк түс «шегінуші» түс ретінде
қабылданады, себебі ол ... ... ... бара жатқан затты
білдіреді. Түстердің кеңістіктік қасиетін қайта ... ... ... және пайдаланған. Олар өздерінің шығармаларында алдыңы планын
салыстырмалы түрде жылы қоңырқай тонда, ортаңғы планды ... ... ... ... көгілдір­көк түспен бейнелеген.
Түстердің эмоционалды­психологиялық қасиетін белгілі голланд суретшісі
Винсент Ван Гог (1853-1890) ... ... ... ... ... ... ... деп түсіндіреді: «Кафе ­ бұл адамдардың
өлімге ұшырайтын, ... ... ... қылмыс жасайтын орны. Бір сөзбен
айтқанда, мен нәзік қозғалыс түсті қою­қызыл мен шарап түсті қызылмен,
нәзік ­ жасыл түсті мен ... ... ... контрастпен түйістіре отырып,
тозақ отының атмосфераның ақ сұр түсті реңктер арқылы батыстық ... ... ... бастан үшін беруге тырыстым». Тұрмыстық
заттарды безендіруде түстің алар орны зор. Халық шығармашылығының өнер
шығармаларында форма мен түстң жарасымд үйлесімділігі ... ... ... ... түсін қабылдай отырып, адам оған лайықты әр түрлі
қуанышқа, қағыға, қорқынышқа, көңілді, жеіл, көтеріңкі өңіл күйге ие
болмақ. Заттардың басқа ... біз ... ... температура,
фактура және т.б. сияқт сипаттамамен байланыстырамыз.
Түс тек заттар жайлы маңызды ақпарат қана ... ... ауа, ... ... ... ортасын шынайы жағдаяттарда бейнелі әсер ету арқылы
белгілі бір ой мен сезімді де оятады.
Мысалы, К.С.Петров­Водкиннің «Қызыл атты шомылдыру» ... ... ... ... ... Ресейдегі пісіп­жетілу кезіндегі
идеяны ашу үшін түстің бейнелі әсерін пайдаланудағы ... көре ... су ... ... ... ... ... мен алтын түсті,
жеңіл, нәзік жас бойжігіт денесі уақыт белгісін жасайды, алда күтіп тұрған
қиын ... ... ... ... ... ойды қозғайды.
Қызыл түстң адамға ерекше әсер ететіндігі ежелден ... ... ... ... қара түс адамның еңсесін басады. Ұлы неміс ақыны, ойшыл
Иоганн Вольфганг Гете ... түс пен ... бір ... бойнда дп
есептеген. Ол қызыл мен сары ... ... ... энергиясын
оятады, ал көк түс енжарлыққа салады деп ... ... ... ... ... ... қызыл түс
қауіп төндіретін тыйым салу белгісі болып саналады. Қызыл түстің қызу ... ... ... ... ... ... ... (қызыл
түс­қанның түсі) байланыстырады. Қазіргі ... ... ... ... индустрияда, әкімшілік және ... үй ... ... ішін сырлауда, дизайндық шешім қабылдауда есепке алынады.
Түстік климат адм еңбегінің өнімділігіне және ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйіне әсер етіп, сергектік пен
күш­қуат береді немесе керісінше енжарлыққа, сылбырлыққа салады.
Түстердің ... ... ... ... ... түстің символикалық белгісі
шығарманың мұраты ­ көркем мазмұнды маңызды рөл ... Бұл тек ... ... ғана ... ... мазмұндық мәнерлеу арқылы да
жетуге ... ... ... ... ... ... түстің символикалық мазмұнын
айқындайтын ... ... ... ... кезеңде болған емес. Мысалы,
орта ғасырда қызыл түс бір мезгілде әсемдік пен қуаныштың белгісі ... Сары шаша пен ... ... ... болып есептелді, ал
сол кзде ... ... ... қызл шаш пен ... белгісі іспетті еді.
Діни белгіледе ақ түс тазалықты, кіршіксіз пәктікті, жасыл түс ­ ... ... ... ­ ... мен ... қызыл әулиенің қанын
білдіретін белгі ретінде ... ... ... ... ... жасыл түс үміт белгісі болып есептелген, ... ... пен ... ... ... түс қан, от, махабатты білдіреді, ақ
түс бейкүнәлікті, сәулені; қара түс қайғы, ... ... ... ... есептеледі. Ресейде қызыл түс сұлулықты, әдемі, әсемдікті
білдіріп, «қызыл алаң», «қызыл ... ... ... ... ... қыз» деп бәрі де қызылмен аталған.
Түстердің тілі де өзіне тән ерекше. Қызыл ... ... ... ... ... қан қызыл, шоқ қызыл деп те атайды. Жасыл түс жасыл болуы
мүмкін, шөп сияқты немесе улы ашық ... ... ... Орыс ... ақ ... ... ... ол тазалық пен берік сенімділікті
білдіреді, ал шығыста ақ түс қайғы ... ... ... ... халқы ортағасырда ақ түс пен қара түсті қарама­қарсы қойып,
әсемдік пен ... ... ... ... есептеген. Сұлулықты
жарлағанда, мысалы аппақ қардай беті, қара ... ... ... ... ... қап­қара көмірдей деп салыстырған.
Түстердің белгілері қайта туып, қайта жоғалған. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жалау
мен эмблемаларда сақталған.
Түссіз және түрлі­түсті түстер
Түс атауының бәрін екі ... ... ... ... ­ ... (ахроматтық), оған ақ, сұр және қара түс жатады. Бұл түстер түске ие
емес және бір­бірінен жарықтық ерекшелігіне ... ... ... түстердің де бейнелеу әрекетінде үлкен мүмкіншіліктері бар. ... ... ... ... ... ақ ... қара ... өтетін
өтпелі реңктердің 300 - 400-ге дейінгі түрін ажырата алады. Ахроматтық
түстердің ... ... ... ... ажыратуға болатындығын
қарапайым мысал арқылы білуге болады. Егер ақ түсті қағаз, тас ... ... ... ... өзара бір-бірімен салыстыратын ... онда олар ... ақ, ... аппақ болып көрінеді. Ең көп түстік ... ... ... ... ... ... ... түстердің бәрі ахроматтық
түстерге қарағанда, түсті немесе хроматтық түстер деп аталады.
Спектрлiк түстер
Ұлы ағылшын ғалымы Исаак ... күн ... ... ... ... ... орналасқан ғажап әсем түстердiң пайда болуын тәжiрибелiк
жолмен көрсете отырып дәлелдедi. Бұл құбылыс аспанда пайда болатын
кемпiрқосаққа ұқсайды.
Түстiк тонның табиғи өлшемi ... ... ... ... ... қызыл, қызғылт-сары, сары-қызыл, қызғыш-сары, сары, жасыл-сары,
көгiлдiр, күлгiн. ... ... ... спектр құрамында ақ, сұр
және қара түстер, яғни ахроматтық түстер жоқ, сондай-ақ қою қызыл түстер
де, қоңыр түс те бұл ... ... тек әр ... түстердi ғана ажыратып қоймай, мысалы қызыл немесе ... ... ... ... ... ... ... салалы
сипаттамасын қанық түс ретiнде салыстыру мүмкiндiк бойынша көре аламыз.
Қанықтылық деп хроматтық түстерден ажырату дәрежесi ахроматтық ашықтықты
айтамыз. Сондықтан да, ... ... ... ... тон, ... пен
қанықтылық болып табылады.
Хроматтық түстерге қолдануға болатын ашықтық ... бiз ... ... бiр қара ... ақ ... бар екендiгiн түсiнемiз. Егер хроматтық
түске ахроматтық түстi қолдансақ, онда хроматтық түстiң қанықтылығы мен
оның ашықтығы да бiр мезгiлде ... ... ... ... ақ ... қоса
отырып, оның қанықтылығын азайтамыз, ал ашықтығын байытамыз. Осылайша,
пастельдiк тон деп аталатын көптеген ашық түстердi алуға болады. Ашықтығы
бойынша қаралау ахроматтық ... ... ... ... ... ... мол қанықтылығын бiр мезгiлде азайтуға болады. «Таза» деген сөз
арқылы басқа түстердiң немесе реңктердiң қоспасы жоқ түс екенiн пайымдауға
болады. Осылайша, таза ... тек үш ... ... ... қызыл, көк
және сары түс енедi. Негiзгi үш түстi оптикалық ... ақ ... ... олардың екеуiн қосу арқылы мысалы, сары мен қызғылт сары түстi алуға
болады. Түстiк шеңбер таза спектрлiк түстердi жүйелейдi.
Түстiк шеңбер
Түстердi шеңбер iшiне ... ... өте ... ... Солай
жасағанда ол түстер теориясының көптеген заңдылықтарын көрнектi түрде
түсiндiру мүмкiндiгiн бередi.
Қоңыр қызыл және күлгiн көк түстердiң шеткi спектрi бiр-бiрiне ... оған ... түс ... оны қою ... мен ... ... ... түстiк шеңбер деп аталатын айнала дөнгелектi бiр-бiрiне
жалғап ... ... ... шеңбердi қызыл, қызғыш-сары, сары, сарғыш-
жасыл түстер кiргiзетiндей етiп ... ... ... күн мен ... ... ... ал екiншiсi көгiлдiр-жасыл, көкшiл, көк, күлгiн
түстер «суық түстер» деп аталатын су мен ауа кеңiстiгін беретiн түстер
жиынтығы келiп шығады. ... жылы ... ... ... ... ... ... керiсiнше суық түстер суығырақ түстiң қатарында суық болып
көрiнетiнiн ұмытпаған жөн. Көптеген iрi суретшлер жылы және суық түстердiң
барлық палитрасын пайдалана ... ... ... ... ... суретшiлерде
(Репин, Гальс, Рембрандт және т.б.) өздерi жақсы көретiн жылы түсті калорит
басым.
Ал кейбiр суретшiлерде (Суриков, Врубель, т.б.) суық түстер басым.
Табиғат көрiнiсiн ... ... және Юона ... көк ... түстер қатарына енедi. Бұл, әрине салыстырмалы түрде Врубельдiң
шығармаларында байқалады. Таза түстердi суық ... жылы ... ... оқу ... ... ... ... ғана бастаған суретшi-кескiндемешiге бұл мәселенi түс реңктерiне
жақын жұмсақтық қатынаста шешуге болады. Ондай кезде ол ... ... ... қызғылт түске жiктеле ме деген сұрақ қойса ... ... түс ... ... ... ... ақ түске қарағанда ажырату
қиынға соғады, көгiлдiр түстiң көкшiл-жасыл түстен аз ғана ... сол ... ою қою көк ... қара ... ... ... ... түскен және жарық түскен формасын алдымызда тұрғанда
жарықтың жылылығын және жартылай көлеңкенi ажырата алуға болады. ... суық және жылы ... ең ... ... ... ... Сол сияқты электрленген дене де өзiнiң ең жоғарғы нүктесiнде
бiр жағынан қонымды, екiншi жағынан керi электр күшiн көрсетедi. Бұл ... ... ... ... ... ... бастаған суретші өзiнiң көруiне сеңбей, ереже, қағидалар ... ... ... ... ... ... «ереже» бойынша жасаған жұмыс өмірдi шынайы бейнелеуге жол
көрсете алмайды.
Кескiндемелiк картинаны жасау, мысалы төмендегiдей кезеңдерден ... ... ... ... бірiздiлiкпен шешуден тұрады:
1) картинаның идеясын ойластыру;
2) алғашқы эскиздi ... ... ... ... ... ... орындау және олардың көзтегi арқылы
картинада бейнеленген бейнелерiн түзету.
Бояу тiлi
Өнердiң әр саласының өркендеп дамуымен қатар, сол саланы, оның тарихын,
ерекшелiктерiн заңдылықтарын, маңызды ... ... ... ... ... ... ... дамып келедi.
Өнердi зерттейтiн ғылыми салаларына, атап айтқанда, өнер ... ... ... ... өнер тану ... ... әсiресе бейнелеу өнерiнiң
әдiстерi мен технологиясы, композиция теориясы, пластикалық анатомия,
перспектива теориясы, бейнелеу өнерiн қабылдау теориясы, өнердi оқыту
теориясы, өнер туындыларын ... ... ... өнер ... мәдениет зерттеу, т.т. жатады.
Түстанудағы түстерге өнер тұрғысынан қарау табиғат пен өмірдегi түстердi
қабылдау, түсiну мүмкiндiгiн көбейтедi. Түстердiң реңктерiнiң ... ... ... дейiн): ақ, ақ шаңқан, ақша, ақшылтым, ақбоз,
бозалаң, бозаң, бозамық, бозарыңқы, бозша, бозғылтым, қылаңбоз, шаңқанбоз,
ақсары, ақшылсары, сарғыш, сарғылт, сарша, сары, ... ... ... ... ... ... қырмызы, қызылжоса, жоса,
тоққызыл, жиренқызыл, жирен, қызылқоңыр, қоңыр, қоңырқай, қоңырша,
қошқызыл, қоңырқошқыл, қоңыр жасыл, жасыл, жасылша, көк, ... ... ... ... көгерен, көкшулан, көккүлгiн, күлгiн,
күлгiнше, қаракөк, алқара көк, қара, қаракүйе, қараборқын, шымқайқара,
қаракер, қараторы, қаракүрең, ... ... ... сұр, ... ... ақсұр, бурыл, қарабурыл, көкбурыл, құба, құбақан, құбаша,
аққұба.
Бойында өнерге деген қабiлетi бар жастар уақытты бос өткiзбейдi, ... мен ... ... өнердiң халық қазынасы екендiгiн ұғынады,
себебi өнердiң бiрден қалыптаса қоймайтыны белгiлi. Ол үшiн өзi ... өмір ... деп ... оның шығу ... өсуi мен ... ... Ал мұндай жүйелi iзденiс мектепте оқып жүргенде басталса, жас
талапкер өнердiң асқақ биiгiне қол жеткiзуi мүмкiн.
Алға қойған мақсат жоғары болуы ... Сөз ... айта ... ... ... бiр шәкiртi келiп: «Сiздей болу үшiн не iстеуiм керек»,
— деп сұрағанда: «Мен драматургияның құдайы болғым келедi, бiрақ ел менi
Шекспир деп ... ал сен ... ... келедi екен, нысанаң төмен,
сондықтан сен ешкiм де бола алмайсың!» — дептi. Талапкерге керектi тағы бiр
қасиет — еңбекқорлық, ... Өзiн ... ... ... ... өздiгiнен тұжырым жасап үйрену ләзiм. «Мен еш ... ... ... де ... ... -. дейдi П.Пикассо. Бұл айтылған
қасиеттер сергектiкке, сезiмталдыққа баулиды.. Суретшi, жалпы өнер адамы,
өмiрдегi қоғамдағы түрлi құбылыстарға дер кезiнде үн қоса ... ... ... адам мән ... өте ... ... ... кейбiр
нәзiк сәттерiн көре бiлiп, соны қызықтауы тиiс. Аспандағы бұлттардың
сұлбаларын бiр ... ... ағаш ... ... ... әр түрлi композиция элементтерiн iздеуге талпыуы керек-ақ.
Әрбiр арманшыл талапкердiң ойын дәптерiнiң болғаны артықтық етпейдi. Ол өз
төңiрегiндегi әр түрлi ... сол ... ... беруi керек. Әрине,
әр сурет ойдағыдай болып шыға бермейдi. Ол кездерде еш түңiлмей, ... не ... ... ... ... ... ... Өмiрде жастарды
қызықтырып, елiктiрiп әкететiн толып жатқан «қызықтар» аз емес. Мәселе
солардың бәрiн сырын қойып, өзiннiң армандаған өнерiне жан тәнiңмен
берiлiп, бос ... ... ... Сурет өнерi де өнердiн өзге саласы
сияқты бiрнеше жанрға бөлiнедi. Майлы бояумен пейзаж салып жүрiп, графикаға
бой ұрып, оны ... ... ... атүстi шұғылданып, одан кейiн құрылыс
бедерiмен айналысу өнер қуу емес, кәсіп қуу болар едi. өнерге бұлайша
қараған адам арманынан айырылып қалуы ... ... ... өз жолын таппай
жатып әр салада күшiн сынауға талпынған адам ешқашан биiк мұратқа ... ... ... әр ... ... ... берсең, тулаққа
айналады», — деген әдебиет классигi М. Горький.
Балалардың бойындағы байқалған ... ... дер ... ... ерте ... ол қабiлеттiң өркен жаюы, ел мақтанышына айналуы
мүмкiн. Ал кейбiр ата-аналардың iс-әрекетi адамды қынжылатады. Суретшi,
әншi, домбырашы, артист, ... ... ... ... бетiн қайтарып, ол
салаға қомсына қарайтындар аз емес. Өскелең ... ... құру ... ... бала ... ... ... өзгерiстер
болса екен дегiм келедi. Ән-күй, сурет, бiр сөзбен айтқанда, өнер ... озық ... ... ... Жас ... ... ... жармаған
гүл тәрiздi. Тек жастайынан ғылыми негiзге сүйенген, эстетикалық тәрбие
алған адам ғана өнердiң асқаралы биiктiгiне көтерiле алады.
Түр мен ... ... ... табиғи орта ғажайып көркемділігімен көз ... ... әсер ... ... түр мен ... адам ... ... етіп,
еңбекке қабілеттілікті, штворчестволықты арттырады. Колористика ғылымы 30
мыңға жуық түр мен түс бар ... ... ... ... ... сұлулығы,
алуан түсті реңі мен ... ... тән ... ... ... ... ... тарихында табиғат пен қоғам өміріндегі әр
түрлі құбылыстар сырына әуес ... ... ... жататын құбылыстардың
өзара байланысымен ортақ қасиет, заңдылықтары да ... ... ... болады. Айталық, бір түстің өзінің әр ел мен әрбір ... әсер ... ... ... Оған ... ... ... жақсы көз жеткізуге
болады: Еуропада қара түсті қайғы­қасіреттің белгісі деп санаса, Қытай мен
Жапонияда ол қуаныштың белгісі. ... ... ... түс ... ... деп саналады. Түстердің табиғаты мен практикалық қажеттілігі ... ... ... ... тану ... ... келуіне ықпал
жасады. Кітапта түр­түстану ғылымыне елеулі еңбек ... ... ... ... ... ... ғалымдардың көптеген атлас,
альбом мен шкалаларын жасп, пайдаланғаны туралы кең ... ... ... ... ... ... өмірлері де тартымды
штрихтармен кез келген оқырманы қызықтырары сөзсіз. Түстердің физиологиялық
негізі, түрлі түстерді тұрмыс пен ... ... ... ... кқріп
қабылдау қызметі, факторлары бүгінде өзекті мәселе болып отыр. Түр­түстің
адам ... мен ... ... ... психологиялық жағдайына әсер­ықпалы
да түрлі ғылыми зерттеулер негізінде жаңа ... ... ... ... «Түр­түс және символика», «Түр­түстерге ... ... ... түр мен түстің қолданылу аясы, терминдік мағыналары
кеңінен ашылатын еңбектер баршылық. Түр­түс атауларының ... ... ... ... өз жүйесінде зерттелуіне қажет екендігіне баса көңіл
бөлінуде. Қазіргі таңда бұл сала ... ... ... ... ... ... көруде. Түр­түске байланысты ақын­жазушылардың, өнер
зерттеушілердің, журналистер мен тіл ... ұзақ ... ... ... онда ... тапқан. Алайда, түр­түс атауларының, оның
психологиялық әсері мен ... ... ... секілді қырлары әлі де
ашылмаған. Өнерлі қазақ халқының ... ... ... олардың
реңктерін айыруда қалыптастырған төл сөздерін өнердің ғылыми тілінің
айналымына ... ... ... ... ... ... ... өнер
тарихы, өнертану, мүсін, сурет, графика, түс, реңк, негізгі түстер, туынды
түстер, табиғи түстер, шағылысқан түс, біркелкі ... түс, өң ... түс ... цвет), түстің түрленуі, шаңқай түс, түстүйсік
(цветоощущение) және т.б.
Қарапайым натюрморт
Қарапайм наюрморт ... ... ­ ... ... бейтарап фондағы бір
жақ қырынан түскен жарық бойынша бір мазмұндық топ ... ... ... және ... ... беру. Кескіндемеге үйрету тапсырмасының
басында жеке ... ... және ... ... ... ... фонды
пайдаланып сурет салу тапсырылған. Жаттығуларды орындай барысында алынған
теориялық білім мен ... ... ... ... заттар тобын бейнелеуге өтуге мүмкіндік береді. Натюрморт
кескіндеме сауаттылығының негізін меңгеру үшін ... ... ... табылады. Заттың түсін, формасын натураға қарап шынай бейнелей білу ... ... ... орналасу және олардың тұтас кескіндемелік
этюдтегі сипаты арқылы бере білу.
Бұйымды сауатты, ... ... бұл ... ... ... мен әсемдігін айқындауға ... ... пен ... ... бір­бірімен тығыз байланысты ... ... ... жеке ... түстік гармония мен форма
пластикасының заңдылықтарын жете түсінетін ең ... ... ... саналады. Оқушы бұл арқылы техникалық әдістер мен натураға деген
шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... ол заттарды топтау мен жинақтауға белгілі бөлігін
жібере алады. Суретші В.С.Кеменов: «Натюрморт ­ ... блім ... нық тұра ... жері ... ... ­ деп жазды. Жеке затты салудан
натюрмортқа өтуден бұрын ... ... ... ... бейнелеу
процесімен танысқн пайдалы, содан кейін акварель бояуымен натюрмортты түс
арқылы орындауға кірісуге ... ... ­ ... сұр ... ... тондық бейнелеу.
Жаңадан бастаған кескіндемешілердің әдеттегі қатесі ­ ... ... зиян ... түспен тым қатты айналысуы. Олар тонның,
кескіндеменің ажырамас бөлігі ... ... ... ... кетеді, ал
бұл өз кезегінде түстік гармонияның ... алып ... ... ... натюрмортқа үйрету гризайль техникасында, яғни
қылқалам мен тек қара ... ... ... бояу ... ... ... ... Натюрморт екі вариантты гризайль және түстік бояумен
орындалады. Екі ... ... мен ... ... ... бірдей: жазықтық бетіне заттарды композициялық топтау ... ... ... ... нүктесі бойынша сызықтық­құрылымдық құру қажет.
Гризайль әдісімен орындауда алдымен мұқият ... ... ... позициясынан бағалау қажет. Бір зат екіншіге қарағанда қаралау
немесе ашықтау болып, бірінің көлеңкесі ... ... ал ... ... болып көрінеді. Жарық пен көлеңке қатынастарын дұрыс алу ... ... ... ... олардың бір­біріне, фонға деген
қатынасын теңдей бере білу қажет. ... ... ... Ақ ... ... таза ... ылғалдап алу қажет. Кішігірім ыдыста
қара немесе қою ... ... ... ... оның ... ... өзгеруін ескере отырып дайындау қажет. Тонды жағу ... ... ... ең қара ... ... ашық ... ... жасау
керек. Барлық заттарда мөлдір бояу суымен көлеңкелерді рефлексті жаба
отырып және ... ... таза ... ... ... ... ... арқылы өткізе отырып көрсетуге болады. Жоғары қабатына ... ... ... тонмен тұмшаламаған жөн. Келесі, әр қарайғы жұмыс фонға
назар аударуды талап ... Оны ... ала, ... ... ... бояу ... ... тастау қажет. Осылайша, алдын ала ... ... ... ... қатынасын, зат формасының бөлігі
мен жарық түскен жерлерінің арасындағы негізгі ... пен ... ... ... ... ... ... ­ негізгі қатынастарды ... ... ... ... заттың оларды бір­бірімен салыстыра отырып,
тондық күшін нақталаймыз. Ол үшін заттардағы көлеңке мен көлеңкені ... ... ... ... мен ... ... заттың жарық
түскен жерін, сондай­ақ өзіндік және түспелі көлеңкені де салыстыру қажет.
Заттың ... тоны мен ... ... табылғанда әрбір затты жекелей
алып, оның көлемі, ... мен ... ... ... өңдеу
қажет. Осылайша, үшінші кезеңде заттың ашық ... ... ... ... ... ... ... отырып, салыстыру арқылы бейнелеуге
кіріскен жөн. Бояу ... ... ... сай ... ... ... формасына лайық болуы керек. Көп ... ... ... ... ... пен көлеңке арасындағы шекараны күшейте түскен
жөн. Заттар арасындағы ... ... ... ... пен ... ... жету қажет. Әрбір заттың өзінің тоны болатынын және
басқаға қарағанда, ... бар тағы ... ... ие ... ... жөн
Композиция
Елестету қабілетінің дамуынсыз суретші шығармашылық әрекет ... тек ... ... ... ... ... алуы үмкін. Бейнелеу
өнері ­ бұл болмыстың бейнелі көрінісі. Н.Н.Ге бұл ... ... ... ... өзінің бойында елестете алу күшін дамытуы керек». Белгілі кеңес
үкіметінің ... ... ... К.Р.Трохименко оқушының тек
натураға қарап сурет корпозициясын орындауы, өздігінен ... ... сала ... ... ... деп еесептеген. Мұндай жұмыс жасау
шығармашылық тұрғыда ... ... ... есте ... ... дамуын
тежейді. Оқушы тақырып тауып, оның сюжетін анықтап, оны ... ... ... ... ... ... ... әдіс­тәсіл жұмысқа өзінің
кері әсерін тигізуі мүмкін. Осылайша, оқушылар біртіндеп шығармашылық
ізденістен алыстап, ... өз ... ... ... ... ­ ... ... негізгі психкалық процестерді жұмылдырудың
алдын алушы күрделі кешенді үрдіс. Н.П.Крылов: ... ... ... ... ... ... және ... жағдайда оны
салынатын заттар мен денелердің қарапайым қойылуымен және орналастырылуымен
араластыруға
болмайды». ­ ... ... ... ... ... ... жаңа
жұмыстағы қоғамдық қажеттілікпен байланысты. Себебі, осы нәрсе ... мен ... ... ... ... ... ... күш ретінде
қызмет етеді. Суретшінің елестету қабілеті практикалық іс­әрекеттер кезінде
қалыптасады. Суретші бейнелерді жасай ... ... ... ... ... жұмыс процесінде әрдайым өзгертіп отырады. Ол ... ойын ... ... ... бейнелеу іс­әрекеті
барысында анықтай түседі. Шынайы орындау барысында әрбір көркем бейне
жетілдіре түсіп, тексеріліп, ... ... ... ойы ... бетіне
немесе кенеп бетіне түскен сәттен бастап ол ... ... ... Оны суреттегі кескіндемедегі (эскиздерде) мәнерлілігінің жетілуі
көрермендік бейненің тазалануымен, нақтылануымен ... ... ... әрекеті елестету қабілетінің ... ... үшін әрі ... және ... ... ... ... қоршаған орта әлемімен, практикамен әрқашан байланысы осы
әлемді танып білуі біліктігіне байланысты. Суретші қаншалықты білгір, ... ... ... кең және ... әрекетіндегі тәжірибесі бай болса,
соншалықты оның жаңа көркем шығармалар жасауға мүмкіндігі мол болады. Әрбір
шығармашылық ... ... ... ... ... да ... міндеттерді шешу болып табылады. Сонымен қатар, бұл міндеттер
бірінен кейін бірі ... ... ... ... Бұл ... бұзу,
әдетте, шығармашылық ойдың азаюына, бейнеленетін заттың мәнерлілігінің
кемуіне алып келеді.
Қазақстан суретшілері
Қазақстанда кескіндеме мен ... ... ... ... ... пен ... ... ең ауқымды түрде дамыды. Қазақстанның әсем
де таңғажайып бай табиғаты, оның көз ... ... ... ... өз ... ... сүйіспеншілігін оятып, сезімдерін
тебірентті. Нәтижесінде, Әбілхан Қастеев, Ходжа­Ахмеи Ходжиков, ... ... ... ... Бортников, Мария Лизогуб, Айша
Ғалымбаева, Нағыз­Бек Нұрмұхамедов, Сабыр ... ... ... ... , ... Молдабеков, Әли Жүсіпов, Гүлфайрус Исмаилова,
Кәміл Шаяхметов, Сахи ... Үкі ... ... ... ... ... Айтбаев, Оралбек Нұржұмаев, Шаймардан Сариев, Әбдірашит
Садыханов, Тоқболат Тоғысбаев ... ... ... ... ... ... ... әсем табиғатының жыршысы ретнде Әубәкір
Ысмаилов, Орал Тансықбаев, Әбілхан ... ... ... ... ... ерекшеліктері мерекелік бояуға толы ашық та,
жарқындығымен көрерменді өзіне тартады.
Шоқан ­ ... және өнер ... ... ... ... ... тілі бай, ... жанды»,
тарихшы Шоқан ­ көне өнердің сүрлеу соқпақтарын терең ойдың таразысынан
өткізіп, жасығынан асылын бөліп, ... ... ... Қысқа болса да
ойлы, өнегелі өмір кешкен Шоқан бейнелеу өнеріне де өз ... ... ... салған суреттер өз тұсындағы ел тағдырының ... Ол ... ... ... ... көркем
бейненің жан­дүниесін, дәуірдің кесек тұлғасын алдына жайып салады.
Қазақ жерінде қазан төңкерісіне ... ... ... ... және басқа
қалаларда болып қайтқан орыс суретшілерінің салған сурет шығармалары ғана
бейнелеу ... ... ... қоспады, оның болашық ірі суерші
болуға лайық екендігі сол кезде бағаланады.
Шоқан Омбы ... ... оқып ... ... ... ... ... карта, схемалармен қатар, ... ... ... ... де ... мына суреттен көре аламыз.
Жобадағы бояу түстерінің көңіл ... ... ... орнықты да
қонымды көрінетін графикалық қолтаңбасы жас суретшінің жаңадан қалыптаса
бастаған кәсіби шеберлігін ... ... ... ... ... және оның айналасындағы жер, су бедері, қыстау, әскери
жертөле, көпір және т.б. нәрселерді аңғару қиынға ... ... ... ... ... ... шығармаларына алғы
сөз ретінде жазған «Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың өмірі мен қызметі» атты
мақаласында: ... ... ... өзінің ата мекенін
көгадалдырумен, ағаштың жаңа түрлерін өсірумен айналысқан. Ол ... өз ... ... тау ... ақ ... ... әсем аллея
орнатқан», ­ деп жазады.
Тумысында ақыл­парасаты асқақ, ... ... ... ... ... ... ... тартқан болса керек.
Шоқанның Қашқария жолын алдын ала барлауға шыққан сапарында жазған
қолжазбаларында ... ... ... ... ... өзенінен тауға дейін шубай созылған Шұбарағаш ... ... ... кірдік...Белес­белес құмнан басқа түк көрмейміз. Дала
өсімдігінің бұталары ғана оқта ... бір ... Бұл шөп көп ... ... ... ... төменгі сабақтары күмістей аппақ болады
да, жіп­жіңішке нәзік бұтақтары жасыл тартып тұрады», ­деп Шоқан ... ... ... жазба түрде суреттеумен қатар, қағаз бетіне
түсіріп, көргендерін дәлме­дәл бейнелеп те ... ... ... ... кезінде: «25­інде біз қонған жерден Тасма тауы тізбегінің
көрінісі», ­ деп табиғат көрінісін мәтін арқылы ... келе ... да, ... ... яғни ... үзе ... ... көргендерін мәтін арасында сурет
арқылы қаламұшпен ... ... ... ... ... дейін өнер зерттеушілеріміз: «Қазақстан бейнелеу өнері
революцияға дейін қолөнері ... ғана ... Ол ... қалыптасқан
бейнелеу өнері болмады....Бұған көшпелі тұрмыс жағдайы мен «жан иесін салу
күнә» деген уағыздар кедергі жасап келеді». ­ ... ... ... негізсіз
тұжырымдарға барып жүрді.
Халқымыздың ықылым замандардан бастау ... ... мен ... ... ... мең кезеңдері, ұлттық сипаты мен дәстүрлік ... ... ... ... ... ауыз тұшырлық мәселе
көтерілген жоқ.
«Ыстықкөл сапарының күнделігі» ... ... ... ... ... «Тас төбеден қапырық атқан отты лепті күн аңғарлы тау алқабына ақша
бұлт ... ... ... ... тұр, ... қызғылт түсті
шұғылыға шомылған көлдің дидары көктен құйылған нұрдың реңімен үйлесіп, ... ... ... ... ... ... ... астасып жатыр». Осы
сөз арқылы ... ... ... ... ... ... атты шығармашылық туынды қағаз бетінде бейнеленді.
Бұл көркем шығарма сол кездегі өнеріміздің тарихының деңгейінің ... ... ... ... ... ... ... мен Теріскей
Алатаудың нақты көріністері асқан шеберлікпен көрсетілген.
Күнгей Алатау беттеріндегі тіршілік тау ... мен жсыл ... ... Биік ... оны қоршаған жер, су, орман, алқаптарды ... ... ... емес, нақ үстінен бейнелеп көрермен көңілінен шыққан
Шоқанды ... ... ... Алып ... ... биік шыңдар мен
кеңістік, төменде бірнеше мыңдаған шақырымға созылған қайраты мен ... кең дала ... ... бір­бірінен жарасымдылықта әсем көрініс тапқан.
Шоқан сурет салудың «дымқыл» әдісімен, қаламұш, ... ... ... шебер меңгерген. Жазық қағаз ... ... ... ... бере білуді сәтті шығару, затты барлық жағынан көріп
тұрғандай әсерлі бейнелей ... ... пен ... ... ... ... ... суретте дұрыс табылған түстердің өзара қатынастарын орнды шешіп,
табиғаттың түстік сан ... өте ... бере ... ... мен ... ... ... графиалық туындылары арасынан
портреттік жұмыстар басты орын алады. ... ... ... ... ... ... бітім­болмысын, мінез­құлық ерекшеліктерін нақты
көрсетеді. Мұның үстіне Шоқан Орта Азия мен ... ... оның ... пен ... қалмақ пен қытайдың, башқұрт пен бұқаралықтардың
антропологиялық типін, этникалық ... мен ... ... ... әрі оны ... ... тілмен де, айшықты, ажарлы суретпен
де өрнектей ... ... ... өте ... ... ... алғырылығы мен қайталанбас
қабілеттігі ... ... ... корпусында қатар оқыған жақын достарының
бірі Г.Н.Потанин: «Шоқан оқу орнына түспей тұрып­ақ сурет сала алатын. ... ... ... орыс ... басып озды», ­ деп жазады.
Академик Әлкей Марғұлан Шоқан ... ... XIX ... ... ... ... салаларында еңбек еткен қазақ халқының шын
мәніндегі тұңғыш суретшілерінің бірі екендігін ең алғаш ... ... ... қазақтың сән өнері мен қолөнері түрлерінен де ауқымды мағлұмат
ала алған. Ққұлақ, зерек Шоқан ... ерте ... ... ... ­ деп ... ... таңда Шоқанды бейнелеу
өнерінің сурет пен ескіндеме тәрізді болмысты зерттеудің және бейнелеудің
аса маңызды құралын игерген ... ... ауыз ... айта ... ... ... ... Теріскей Алатауға қарағандағы көрініс», «Жатақ»,
«Қазақтың бейнесі», «Тезек төренің ... ... ... «Аға ... ... «Сарыбалыш руының байы Айылшы
Шамратовтың баласы», «Г.Н.Потанин», «Автопортрет», ... ... «Тау ... ... ... ... ... өрнегі»,
«Қарақұйрықтың лағы», «Сартай Сарыбағыш ұранынан».
Сурет сыры
Қазақтың кемеңгер ұлы Шоқан өнер саласында да көптеген ... ... ... ... ... ... ең ... болғаны ­ «Тезек
төренің бейнесі». Қарындашпен ... бұл ... бас ... ... жастыққа жантая отырған ер адам бейнеленген.
Бұл сурет бірнеше рет ... ... ... жарияланып, оның
орындалу көркемдік шеберлігі туралы көп айтылғанымен, суреттің мағынасы ... ... ... ... келеді.
1962 жылы басылып шыққан Шоқан шығармалары жинағының суреттерге арналған
5­томында бұл суретті Ә.Марғұлан: «Тезек ... ... 1865 ... ­ деп ... береді. Осы томның кіріспе мақаласында Әлекең бұл
суретті былай сипаттағын: «Сұлтан ... ... ... ... ... Оның қоңқақ мұрны, өткр көзі, ... ... ... Оның ... ескі ... басындағы дөңгелек бас киім құтанның
қауырсынымен әшекейленген»
Өкінішке қарай, ... ... ... датасын анықтауға неге
сүйенгенін, портреті адам Тезек сұлтан екені неден белгілі болды, ... ... ... ... бейнеленгенін жазған ... ... ... ма, осылар ештеңе айтпаған.
Өнер туындысын ғылыми сипаттауда бұл деректер бар болса ... ... ... ... мұндай деректер суреттің өзінде болмаған.
Осы суретті өз еңбектерінде жариялап әңгіме арқауы еткен басқа авторлар
да Ә.Марғұланның айтқандарын азды­көпті ... ... жоқ. ... ... ... адам сұлтан Тезек деп есептегендіктен, оның үстіндегі киім
қазақ сұлтандарының киімі деп, бас ... ... ... ... деп түсіндіреді.
Сейсен Иұхтарұлы «Шоқан және өнер» атты кітабында бас ... ... ... ... деп санап, қарқара туралы бірнеше аңызды. Есік
басынан табылған ... ... бас ... ... тиек ... суреттегі бас
киімдегі қауырсынның жалқы (біреу) болуы Тезек төренің бір ғана ... ... ... ... ... ... ... жорамалға
дейін барады.
Барлық аторлардың басты қателігі ­ ... ... ... ... ... ... суреттегі адамдардың киген киімдері
маңызды дерек болады. Өйткені киім ­ адамның ұлтын, өмір ... ... ... кәсібін, жасын, тіпті психологиясын сипаттайтын белгі.
Ал бұрынғы ғасырларда киімдегі бұл ерекшеліктер қатаң ... ... оны ... көрсететін. Сондықтан өнер шығармасында ... ... ... ... ... арқылы оның кім екенін нақтырақ анықтауға
болады.
Біз де Шоқан ... ... ... ... ... ... Портреттегі адамның бс киіміндегі қауырсын үкіге де, қарқараға да
ұқсамайды. Үкінің, құтанның (қарқараның) қауырсындары түбіне қарай ... ... ... ... ... болып келеді. Және үкі де, қарқара да
бас киімге ... тік ... ... шаншыла бекітіледі.
Ал суреттегі қауырсынның формасы түзу, біршама ұзын, ені керісінше
түбіне қарай жіңішке, ұшы ... ... және ең ... ... ұш ... ... ... көзі бар екенін анық байқауға
болады. Ұндай көзі бар қауырсын құстардың ішінде тек ... оның ... ... ... ... ... бас ... тігінен емес,
көлденеңінен артқа қарай бағыттала бекітілгенін де анық өруге болады. ... бас ... ... ... бекіте арна дәрежес белгілі ретінде
тағу Шығыс халықтарында тек Қытайға ғана тән дәстүр болатын. 1759 ... ... ... киім ... ... ... жарияланып, онда түрлі
дәреже белгілері заңдастырылады. Сол ереже бойынша тауыс ... ... ... бас ... ... ... белгісі болып бекітілген.
Қашқарға, Құлжаға барған сапарларының күнделіктерінде чиновниктердің бұл
айыр белгілері туралы Шоқан да жиі ... ... ... және ... ... ... биік ... және әскери атағын куәландырып
тұр»
Қырғыздардың ел ... ейін де ... ... шен алып, тас
таққанын Шоқан Ыстықкөл сапарының ... де ... ... орда ... ... әр ... ... белгілі бар түсті
шарлар алған, қазіргі бұғы руының ... ... ... ... ... қызыл шарик иеленген. Көріп отырғанымыздай Шоқан қытайлардың ресми
әскери бас киіміндегі айыру белгілерін жақсы білген.
Шоқан Тезек сұлтанның ауылында екі рет ... ... рет 1856 жылы ... ... ... ... бассейінен зерттеуге
атанған әсери ғылыми экспедицияның құрамында ... ол бес күн ... ... рет ... ... ... өмірінің соңғы айларын
өткізеді. Бірінші болғанында қызмет ... де, өз ... де ... ... ... ... сұлтанның жеке басына онша көңіл ... оның өз ... ... болады. Сол жылы орыстармен жақсы
қатынаста ... ... ... де орс ... ... ... белгісі болатын қытай әскери киімімен жүруі емес.
Өмірінің соңғы кезінде де Шоқан Тезек ауылында сурет ... ... ... ... ... оның ғылыми еңбектерін толықтыру үшін
салынған. Сондықтан суреттер көбіне бір тақырыпқа арналған топтама ... ... ... ... ... сапары кезінед қырғыздардың, ұлы
жүз қазақтарының өмірін бейнелейтін суреттер, Құлжа сапарында ... ... ... ұйғырлар өмірінен суреттер салған. Шоқан
суреттерінің оның ғылыми ... ... ... ... да атап айтады. Шоқан үшін бейнелеу өнері де ... ... ... бір жолы.
1856 жылы Шоқан Құлжаға барған сапарында қытайлардың өмірін бейнелейтін
бірнеше топтама суреттерді салады (қала ... ... ... т.б.) Осы сапар кезіндегі күнделігінде Шоқан қытай ... ... ... де жиі ... ... Оның кейбір үзінділерін біз
мақалада ... ... ... киімдегі қытай офицерінің бейнесі ... ... ... ... табуы заңдылық. Құлжада Шоқан тамыз айының
басынан қараша айына дейін болған. Яғни, қысқа әрі ... ... ... ... ... ... оның ... салуыда таңқаларлық жайт
емес екені түсінікті.
Осы ... ... ... отырып, осы уақытқа дейін Тезек төренің
портреті саналып жүрген төменгі дәрежелі ... ... ... ... ... ... ... суреттің салынған жылы да 1865 ... 1856 жыл ... ... Яғни,Шоқанның Құлжаға барған сапарында салынған
сурет.
Сөзімізді қорытындылай келе ... ... ... ... мен
шығармашылығы, оның сурет өнері әлі тиянақты зерттеулерді ... ... ... әлі ашылмаған сырлары көп.
Суретші Әубәкір Ысмаилов
Әубәкір Ысмаилов 1913 ... 13 ... ... облысында дүниеге
келді. 1928 жылдан Омбы қаласының М.В.Врибиль атындағы көркемсурет ... оқып ... ... ... жас ... ... ... Вхтеин
студиясының дайындық курсында оқыды, бірақ ауыр сырқатқаннан ол оқуын үзіп
Алматыға қайтады. Алматыда өзінің жақсы ... жаны ... ісі ... ынта­жігерімен кіріседі. Сол кездерде суретші кескіндеме өнерімен
айналыса жүріп, аяси ... ... ... 1933 жылы ... Қазақстан Суретшілер одағының ұйымдастыру комитетінің ... ... ... ... ... ... Қазақстандық
жылжымалы көрмесіне мүше болады. Оның көркем шығармалары республикалық және
Одақтық көрмелерге қойыла бастайды. ... ... ... ... мазмұндық мәнін жоймай келе ... ... ... бтыр мн ... ... «Қарағанды көмір шахтасы», «Қараой даласы»,
«Көртоғай», «Сарысу ... ... ... ... ... «Хан тәңірі» жатады. Суретші «Хан тәңірі» шығармасына этюдтер мен
эскиздер жасай отырып, ... Оның ... ... ... ... қатынастарға толы, ашық та айқын бояу реңктеріне бай. «Хан тәңірі»
көркем шығармашылық туындысында «Қоралы ... ... ... қарт ... Олар қарасаң көз жетпес қиыр­шексіз даланың қою қызғылт­көкшіл
түсті жарқабағы маңайында көрініс тапқан. Осы ... ... ... ... ... ... ... ақ және қызғыш түсті жоғары
қарай жарық шашқан пирамида ... ... ... ... ... көрінеді.
Оның төменгі етектерінен сәл жоғарыда жұқалтым сирек ... ... ... Көрші аспан тектес таулар бұл бік ғажайыптың қсында тіптен жоқ
болып кеткендей көрінеді.
Ағымсалы Дүзелханов
Соңғы он жылдықта ... ... ... ... ... қосып, көп
атсалысып жүрген талантты суретшілердің бірі ­ ... ... ... ... қырықтан аса кітапты безендіріп, графикадағы өзіне тән
шеберлігін жан­жақты танытты. Ағымсалының қылқаламынан ... ... ... ... ... «Мен ... ... «Бүршік» атты кітаптарының қай­қайсысы да көркем туындының
ішкі мазмұнына сай әсем ... көз ... ... халық ауыз әдебиетінің озық үлгілерін безендіруде де көп
ізденіп, жаңа бетбұрыстармен ... жүр. ... «Ай ... ... мен жеті ... ... «Қыз ... «Айман­Шолпан»
лиро­эпостық жырларын безендірген суреттері өзгеше мазмұн сапалығымен көзге
түседі. Өзіне дейінгі бұл тақырыптарға салынған стиль ... ... ... ... ... тың ... ... суретшінің қылқаламынан соңғы ... ... ... ... ... ... және «Қыз Жібек» ... ... ... ... таяуда өткен Қазақстан және Орта Азия
республикалары баспа өнімдерінің аймақтық конкурсында 1­дәрежелі дипломымен
олжалы оралды. Сонымен бірге суретшіге «Қыз ... ... ... ... үшін осы ... «Әлішер Науаи» атындағы арнайы ... ... ... ... ... ... шағын туындылармен қоса, кең
тынысты лирикалық эпостық мазмұндағы ... ... ... жасау
жолында да жемісті еңбек етіп келеді.
Оның өнерінің басты ерекшеліктері мен қырларын ашып көрсететін ең ... мен ... ... ... ... табылады.
Қазіргі таңда Қазақстан гобелені жөнінде сөз бола қалғанда Ш.Уәлиханов
атындағы Қазақстан Республикасы Мемлекеттік ... ... ... ... ... ауызға алынары даусыз.
Бәтима Зәуірбекованың гобелендері көрген жанның ... ... ... терең сезімге бөлейді. Көрерменнің ой­зердесіне, таным­түйсігіне
лайықталған оның туындылары сезімге шым­шымдай әсер етіп, терең ... ... ... жетелейді, сондай­ақ өзіне тән сан ... ... ... иірімдерімен баурап алады. Суретшінің гобелендеріне
неғұрлым ден қойып қарап, зерттеп зерделеген ... ... ... ... ... түседі. Қайталанбас өзіне тән
қолтаңбасымен баршаға танымал ... ... ... ... ... мәнерлі суретімен, ой сарабынан өткен әрі сындарлы
композициясымен ерекшеленеді.
Оның ... ... ... кең. Ол көлемдері әр алуан болып
келетін көптеген ... ... ... лирикалық­эпостық
мазмұндағы іргелі еңбектердің авторы. Өзіндік қолтаңбасы бар ... ... мол, ... және көп ... тоқыма
композициялардың қай­қайсысын да ойдағыдай шеше алады.
Тоқыма өнерінің жаңалықтары қауырт өркен жайып отырған қазіргі ... тоқу ... ... сан ... техникалық тәсілдер, бедерлі әрлеулер,
көлемдік кеңестік конструкциялар қолданып отырған кездің өзінде ... ... ... ... тоқудан айнымай келеді. Оның
еңбектерінен туған халқының мәдениетіне зерделей ден қойып, терең ой ... ... ... ... ... ... ... өнердің
төл дәстүрлерін шығармашылық дамытудың үлгісі болып табылады.
Көркемдік ой шешімінің материалда ... ... ... ... ... жұмыс істелсе де, Зәуірбекова үшін тоқу процесі шығармалшылық
ізденістің қайнар көзі болып қала ... ... ... ... ... ... одан әрі әрленіп жетіле түседі, ... ... ... ... ... ... Бәтима Зәуірбекова 1946 жылы Жамбыл
облысының Фурманка селосында туған. Оңтүстік Қазақстанның көрікті табиғаты,
тұрмыс дәстүрі Бәтиманың ... ... ... ... ... өнерге деген құштарлығын туғызады. Қазақ орта мектебін бітіргеннен
кейін Бәтима 1969 жылы Н.В.Гоголь атындағы Алматы көркемсурет ... ... ... оны ... ... шықты. Міне, сол кезден
бастап өзінің қабілет­қажырын гобелен өнеріне ... ... ... ... ... тән өмір ... мен сұлулықты нақышты өнер тілімен
жырлап келеді.
Сувенерлік гобелендер суретшінің ... өз ... ... ... көрген шығармалары болады. Осы бір шағын сипаты ... өте ... ... ... Бәтиманың албырт жастағы нәркес адалдығы,
жан дүниесінің қайырымдылығы көрініс береді. Сипаты жағынан сргек сезімге
толы ... ... ... пәк ... қарайтын базарлы балалық шақтан
елес береді. Мұндағы бояулардың үндестігі мен сурет шешімінің ықшамдылығы
өзара үйлесім тауып, ... ... ... құраған. Гобелен ырғақ пен түстің,
суреттің табиғи астасуын қарапайымдылықпен ... ... ... ... ... ... ... өзіндік сипатын қанық түспен берілген
«есектің» тоқымынан да аңғаруға ... ... қара ... нұсқалау
бояуға бұдан да мол анықтылық, суретке өткірлік пен бейнелік сипат ... ... аша ... ... ... ... бәрінде де
автордың адамдар мен хайуанаттарды ... ... ... ... да ... әйел тұлғалары оның көптеген композицияларының
негізін құрайды. ... ... ... ... жеңіл де жарасымды
үйлесімінің арқасында «Әшекейлі» сувенирлік гобелені түс ... ... ... ... ... ретінде қабылданады. Тығыз бұрмалар, бейне
тербеліп тұрғандай тігінен ... ... ... ... ... ... ескен әсем келбет түзейді. «Жіп иіруші қыз» атты гобеленде авторға тән
шеберлік айқын көзге ұрады.Мұнда шебер қыз ... ... ... Басын
сәл биязы бұруы, қолдарының әсем қимылы, жендерінің қанық түспен ... ... ... ... ... мен астауынан көрінеді. Гобелен
көременді жіп иіруші қыз шығармасының бастау алуын ... ... ... ... мән де ... сары, жасыл және көгілдір түстер
реңдерінің үйлесімді ұштасуынан пайда болған үндестік бояуымен арта түскен.
«Керуен» атты ... ... ... ... қарапайым көрінісін
көз алдымызға әкеледі. Осынау көлбеу тоқыма композициясы шығыс тақырыбының
өзіндік бір нұсқасы іспетті. Алаулаған қызғылт, сары және қына ... ... ... біз аптап ыстқтың, құм ... ... ... ... ... бір ... түйелі керуенмен және
қыздардың тұлғаларымен жандана түсіп, гобеленге ... бір ... ... леп ... 1974 жылы ... ... топтамасы
үшін суретші Құрмет грамотасымен марапатталды, мұның өзі жас ... ... ... баға еді. Зәуірбекованың ... ... ... сәндік типін байыту жолдарын іздестіру ... ... ... ... көп ... құрылымға ие боло
бастады, ол өз шығармаларында бірін­бірі толықтыра ... ... ... сарындарды үндестіре білді.
Суретші шығармашылығындағы дүнеидегі лирикалық, сезімдік түйсінудің
бірте­бірте неғұрлым философиялық ... ... ... ... Бұл ... ... оның ... орнын нақтылауға,
Қазақстан табиғатының өзіндік ... ... ... ... ... жылы ... ... шығармашылық үйінде үйрену сынағынан
өтеді. ... ... ... ... ... ... ... әсерлері оған күшті шығармашылық серпін береді.
«Дала аруы» атты композицияға қолөнердің нәзік мәнерлі тоқу ... ... осы ... ... ... ... ... мен суреттің ерекше арақатынасы арқылы ... ... ... ... айрымасы, бұл жолы ... ... түс ... ... ... қайта тіндердің жұмсақ
астасуы мен мүсіндейді, ұның өзі ... ... ... ... ... ... ... талмай ізденістері оның
шығармашылығының өрісін кеңейте түсті, ол жаңа ... ... ... ... қол ... ... енді түс жағынан,
мейлінше, шебер де нәзік сипт ала бастайды. Бұрынғы шығармалардағы ашық ... ... ... ... ... ... енген мөлдір «акврельдік» бояулар
бастады. Сюжетте де өзгерістер болды: туындыға тың, өмірлік әсерлерден,
республиканы ... ... өз ... ... мен ... пайымдаулардан туған архитектуралық сарындар бойлап енді.
«Күй» атты гобеленнің композицялық шешімі айрықша. Қобыз ұстаған ... ... күн ... ... ... ... Әуен сазы
түстердің шашыраңды толқындары арқылы үн қатады. Жалпы, фонда ... ойға ... ... ... ... ... көне ... сыланытады. Ырғақ құрылымының күрделілігі, түстердің нәзік
үйлесімі, суреттің мәнері шығармаға тұтастық бітім ... ... ... оның қиял ... еркіндігі
Қазақстан тыңын игерудің 30 жылдығына арналған «Жер­ана» атты іргелі
тақырыптық панносын ... ... ... ... біз ұнатқан машығына ­
формаларды ... ... ... тағы да ден ... ... ... костюмін
киген әйел тұлғасы негізгі ой мен композициялық шешімнің өзегі ... ... осы ... ... ... бейнелейтін басқа да
әйелдердің романтикалық образдарын енгізген. Және ... ... ... қалықтап жүргендей жеңіл бір жұмсақ әсерд көрсетілген, ал олардың
көмірдей қап­қара сүлбіл ... ... ... ... көкжиекке ұласқан
толқын жалдары түрінде көрінеді. Түстердің жатық та саздылығы дүниенің
ұлылығы мен сұлулығын, ... кең ... ... Бұл ... ... ... көрінісі ішінара ұшырасатын кемел дәрежесінде
ойдағыдай шыққан деуге әбден болады.
Батима Зәуірбекова ... ... ... ... ... оның
шығармашылығының негізгі бағытын ­ адамзаттың асыл ... ... ... ... асқақ жырлауға ұмтылысып айрықша атап өту
ләзім дер едік. Суретшінің туындылары ­ ... ... ... да ... ... бар ... Оның ... бұл
күндері біздің республикамыз бен еліміздің әр түрлі қалаларында қоғамдық
интерьерлерге сән беріп тұр. Көптеген ... ... ... ... ... ... өнер ... залында қойылған.
Көрермендердің сүйіспеншілігіне ... ьұл ... ... жаңа
қырларын жарқырата жайып, өнерге іңкәр ... ... ... ... ... өз ... тоқ етер ... былай деп түйіндейді.
«Мен шығармаларымның адамдарды қуанышқа ... және ... ... жақсылық пен жарқындылық атаулыны ұялататынына сенімдімін»
Суретші Жәңгір Үмбетов
Жс суретші Жәңгір Үмбетовтың балалық шағы Арал теңізінің ... Ол ... ... ... балықтар мен түрлі гүлдердің бейнесін
әлдебір затқа ойып жүретін еді. Бүған ... ... де ... Сол теңіз
жағалауының тағиғатына деген сүйіспеншілік оны ... ... ... ... ... ... қолөнер шебері ретінде танылған
суретші халық шеберлерінің республикалық көрмесінде екі рет ... ... ­ ... ... Ол тер ... металдан сем бұйымдар
жасаумен шектеліп қалмай, ... (түс ... ... де ден қойып жүр. Бұл
салада оған мірлік қосағы Амангүл Ихнова көп ... ... ... ... бірлесіп жасаған жұмысы ­ ... деп ... ... олар тағы дда ... «Ат жарысы алдында» гобеленін жасады.
Ал екеуінің творчествалық белсенді еңбегінің жақсы жемісі деп ... ... ... ... ... туған өлкенің тарихы ... ... мен ... ... ... астасқан фон арқылы қазақ халқының
өткен тарихы, келешегі мен бүгінгі көңіл күйі символикалық үн ... ... ... ... орын алып ... ... көркемсурет
училищесін, сосын Абай атындағы педагогикалық институтты ... ... ... бояу ... ... ұлттық
композицияларымен ерекшеленді. Ол түрлі өмірлік құбылыстарға, адам ... ... ден ... ... ... ... көптеген
суретшілрді толғандыруда. Жәңгір мен ... ... үн қату ... ... ... бейнелеу мақсатында Арал тақырыбын таңдап алып
отыр. Алғашқы ... ... та ... енді алда ... ... ... ... жұбайлар творчестволық ізденіспен еңбек етуде.
Суретші Шаймардан Сариев
Шаймардан Сариев 1937 жылы ... ... ... ... ... Рига ... армия қатарында қызмет ете жүріп бейнелеу өнері
студиясына қатысты. Алматыға келгеннен соң «Өнер» комбинатында шығармашылық
жұмыспен айналысып, республикалық және бүкілодақтық көрмелерге ... ... ... 1988 жылы ... ... ... ... Суретші
бұл кезеңдерде портрет жанрына ерекше ден қойған еді. Ол өзі жасаған
портрет шығармаларында әрбір ... ... ... ... ... ... шыншыл адами қасиеттерін ынтызарлығын білдіреді. Оның портреттік
жанрдағы шығарма кейіпкерлері де әр түрлі жастағы адамдар: студенттер,
оқушылар, ... ... жас ... ... ішінде ерекше көзге
түскені өзінің сүйікті ұлы Лебіздің ... еді. ... ... ... ... ... ... пәк рухы бар, күн мен ауаның нұры жанында
аялап, шуақ пен жылы самалға кеуденді тосып тұрғанда сезімде боласың. ... ... көп ... ... ... адам ... ағаштан жасаған
кенептiң кергiшiне сыймай, сыртқа шығып кететiндей әсер беретiн. Шаймардан
Сариев кескiндемешi-суретшi ... ... ... ... ... өнерiн бiр тұтастықта көрсету мақсатында шығармашылық еңбек еткен. Ол
өз халқының ұлттық өнерiн биiк бағалап, өз халқының ... ... ... ... ... қасиеттерiн бай бояулы ұлттық
калоритте көрсетуге ұмтылады. Оның мазмұнды кескiндемелiк көркем
шығармалары ұлттың ою-өрнек ... байи ... ... сәндiк
түстiң ашықтығы, жазықтық формасы мен жалпы сурет мазмұны ерекше көзге
түсетiн. Оның қолынан шыққан шығармаларындағы ... ... ... ашық-жарқын ертегi мазмұнындай өрiледi. Ширақ,
қозғалыстағы сызықтар, сыңғырлаған ... ... ... үйлесiмдiлiк
қарапайым тiршiлiк көрiнiсiн поэтикалық өлшемге айналдырады, қуанышқа,
көтерiңкi сезiмге, көрер көз жарасымдылығына толтырады. Сариев шығармалары
түстi сезiнудiң өткiрлiгiмен, күйзелiс пен күштiлiктiң ... ... ... Бұл ... ... иесiнiң қоғамдағы өзгерiстi
сезiнудегi ой-талғамы биiк тұлға екендiгiн аңғартса керек. өмірден ешкiмге
ұқсамай өткен дарын иесiнiң ... ... өнер ... қазiр де өз
көрермендерiн таңдандыруда. Көптеген шығармалары республика өнер
мұражайларының тұрақты экспозициясына айналған.
Қазақ халқының сәндік қолданбалы өнері
Қазақтың көпғасырлы өзіндік халықтық ... ... ... ... ... салт жағдайында қалыптасты. Қазақтардың әлеуметтік-
экономикалық құрылысының ерекшеліктерінің тарихи қалыптасуына қарай сәндік
қолданбалы өнер түрі ... ... ... ... үй ... ... Әсіресе киіз үйдің сүйегі мен ағаш төсектерді жасау, ағашқа
өрнектер ою, кесте тігу, өрмек тоқу, киіз басу, ... ... ... ... ... ... ... зергерлік бұйымдар жасау кең етек алды.
Өз тұрмысын әдемі заттармен безендіруге тырысу – адамға қашаннан тән
қасиет. Халық арасында құмыра жасау, тоқымашылық, ... ... ... ... ... де кең тараған. Бұл кәсіптердің бәрі де гүлдену,
құлдырау, ұмыт болу, кейде қайта өрлеу тәрізді ... ... ... ... кәсіпшілік бұйымдары қашан да жоғары бағаланатын,
әйтсе де соңғы жылдары оған деген ынта арта түсуде. Ұлттық сән өнері
әрқашан халықтық ... ... ... сондай-ақ, туризмнің,
елдер арасындағы техникалық және мәдени алмасулардың дамуына байланысты.
Шетелден келген қонақтар алғашқы кезде Қазақстаннан ескерткіш ретінде тек
керамикалық бұйымдарды ғана ... ... Ал ... ... ... ... ұлттық үлгіде тігілген киімдер, былғарыдан, ағаштан,
сүйек пен мүйізден жасалған көркем ... ... ... ... тұс ... және т.б. пайда болды. Кәсіби шеберлер, сондай-ақ
жергілікті өнеркәсіптің көркем кәсіпорындарында жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... ... сыйлық болып
табылады.
Қазақтың сәндік қолданбалы өнері өте ерте заманнан келе жатқан ежелгі
және мәңгі жас ... ... ... ... бұл өнер адамдардың тұрмысын
безендіруге, үй ішін әсемдеуге, өзінің шындықты эстетикалық қабылдауына
бейнелі түрде көрсетуге ... ... Кез ... ... ... өзіндік қайталанбас ерекшелігін айқындайтын ұлттық көркем дәстүр
мен ұлттық стильдің қалыптасуына ... ... ... ... ... ... өзінің бай тәжірибесін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізді.
Халық шеберлерінің таусылмас ойлап тапқыш қабілеті мен ... ... ... бай ұлттық ою-өрнектерінде көрініс тапты.
Тұрғын үйлерді, тұрмыстық бұйымдарды, үй жиһаздарын, қару-жарақ, ... және т.б. ... ... және ... ... ...... Ең көп тараған өрнек түрлері нақты стилизацияланған жануарлар,
геометриялық және өсімдіктер өрнектері болып табылады.
Өрнектердің мағыналық мазмұны олардың халықтық атауларынан ... ... ... ... жеке ... элементтері, оның ішінде жануарлар
өрнектері «қошқар мүйіз», «түйе табан», «арқар мүйіз», «құс мойын», «жылан
бас», «бөрі құлақ», және т.б. өз ... ... ... ... ... ... ... халқының көркемдік олауының
реалистік негізі мен нәзік байқампаздығы ... ... ... орта ... ала ... ... болады.
Бояу түстерін, реңктерін нәзіктікпен сезіну өрнек элементтерінің бояуы
арқылы, олардың бір-бірімен түстік жарасымдықта көрініс тапқандығынан
байқауға болады. Әдетте бочулар сарғыш-қызыл, қызғылт, ... сары және ... ... ... қазақ өрнектеріне ұлттық
сипат береді.
Қазақ өрнектерін жинақтау мен оларды қағаз бетіне түсіруде оңтүстік
қазақстандық суретші Ғани Иляев, ... ... ... ... көп ... етті. Қазақ жеріндегі обалар мен қорымдардан табылған көне
заман бұйымдары, жиһаздық заттарды көшпелі тайпалардың өнерінің даму
кенеңін ... өнер ... ... ... ... әрі іші ... толы үйлесімділікке құрылса, кейіннен шыншылдық белгілері
азайып, шартты түрде жасала ... ... ... ... сол ... ... және ... жоғары идеялары анық көрінеді. Осы өнер
белгілерінің сипаттарына қарағанда ежелгі ... өнер ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Өолөнеріне
маманданған шеберлер (зергер, бәдізші, сәулетші, т.б.) шықты. Суреттердің
мазмұны байи түсті. Ою-өрнектерді соны мазмұнға құру ... ... ... мен ... ... ... безендірілген
киім-кешектерінен, әсемдік заттарын әшекейлеуден көрініс тапты.
Мүсін өнері қазақ жерінде кең етек алды. Мүсіндер Торғай өзені ... ... ... ... күн шығысқа қарай созылып Алтай,
Тарбағатай тауларына дейін, Оңтүстік Қазақстанда Қаратаудың екі ... ... ... ... ... ... ... Мүсіндер түркі дәуіріндегі (6-8ғ.) және қыпшақ заманындағы
(7-13ғ) мүсін тастар болып екі ... ... ... адам ... ғана ... ... етіп жасалғанымен, ішінара бет-әлпеті мен
тұлғасы айқын суреттелген жұмыр ... де ... Бұл ... ... ... ... ... салт-санасын көрсететін
өнер нұсқаларына жатады. Қыпшақ заманындағы мүсін жасау өнері ... ... ... ... мүсінін қашау, ішінара қасиетті әйел-ананы
пішіндейтін қола мүсін құю) кең етек ... ... тас ... ... ... оның ... ... және араб жазуларымен әсемделген
құлпытастар көптеп жасала бастады.
Көшпелі шаруашылықтың дамуына байланысты қолөнершілер мен шаруашылығына
қажетті желі, шылбыр, ноқта, ... ... ... ... ... ... ... қада, ер-тұрмандар жасаумен шұғылданды. Олар құмнан, тастан,
саздан, құмыра мен ыдыс-аяқтар, мүйізден,сүйектен, мал мен аң ... ... ... ... ... ... шаңқобыз сияқты
музыка аспаптарын жасады.
Қазақ халқының дүниетанымы
Қазақ халқының сан ... ... ... тәжірибесінің,
табиғатты түсіне білуінің, сонымен қоса керемет шеберлігі мен ... ... ... киіз үй ... ... ... Мал
шаруашылығының ерекшелігіне байланысты көшіп-қонуға ыңғайлы, әрі жеңіл, әрі
тасымалдауғ қолайлы баспананың пайда болуы өмір сүруге бейімделу еді.
Тарихи даму ... ... ... ... ... мен өсімдіктері,
ауа райы ерекше қазақ жерінде киіз үйдің пайда болуы табиғи заңдылық.
Терең тамырлы тарихи бар ... ... ... мирас болған
ежелгі мұраларының қай-қайсысын алып қарасақ та олардың негізінде өркендік-
тәрбиелік толғам, табиғат пен адам өмірінің берік байланысын тани білуден
туған ... ... ... ... ... бар. ... бірі киіз ... халық шеберлері оның тек баспана ғана емес, күнделік өмірде
тіршілік қаракетіне қатысты қажеттіліктерді өтеуін де ескерген көп құпиясы
бар екенін байқаймыз.
Киіз ... ... ... алып ... жинақтылығы мен
ыңғайлылығы өз алдына, сәулеттік шешімі мен пішімі, сырт тұлғасының өзі
ерекше сұлулығымен дараланып тұрады. Ғалымдар мен ... киіз үйді ... ... озық ... бірі ... пікір айтуда. Ақиқатында бұл
асыра айтқандық емес. Жалпы пішініне зер салғанда, киіз үйдің күрделі
геометриялық беттерден тұратындығына көз жеткізуге ... Енді ... киіз ... ... ... ... ... талдан жасалады.
Талдың жуандығы шамамен бір тұтам.
Кереге – киіз үйдің қабырғасы. Ол арнайы иіліп қырналған ағаштардан
құрастырылады. Үй жасауға ... ... ... алып, қозға салып балқытып,
тезге салып иеді. Керегенің басы мен аяғы ... ... ... ... кереге желісінің жаңаба (профилі) екі кубтық парабола тәрізді болып
шығады. Желінің ішкі жағын сай-сай етіп ... ... ... ... үшін көктелетін орындарын қарып белгілейді де, ұңғып
тескен соң түйенің мойын терісінен жасалған таспамен бекітіледі. Жайылған
керегінің жоғарғы және төменгі жақтары ... ... ... ... бөлігі пішінді болады. Керегенің бірі қанатындағы
желілер 14 әрісінен, 9 сағанақтан, 9 балшықтан тұрады. Алты ... ... мен ... ... Бұл сан ежелден аспан саны болып
есептеледі.
Үй сыртынан айналдыра тартылатын белдеу, аспан белдеуі – ... Алты ... ... әр ... екі ... екі зодиактік шоқжұлдыз
сипатында. Олай дейтініміз, киіз үйдің есігі, төрі белгілі бір бағытқа
қаратылып тігілсе, ішкі мүлік жиһаздарының ... ... да ... ... оңа ... ... ш ... оның ішінде ыдыс-аяқ тамақ
сақталады. Ал сол босағада ... одан ... ... ... ... ілінеді, әрі қарай жүк жиналады, т.с.с. Әр нәрсенің өзіне тиісті
орны бар. Мұның өзі ... ... ... ... басы ... қаратып салынады, яғни темірқазық
жұлдызға бағытталады. Басты солтүстікке қаратып жату рәсімі осыдан шыққан
болу керек. Бұл жерде ... деп ... ... ... ... ... ... көлбей тіркеледі. Ол – үйдің тірегі. Бақанның
көлбеу бұрышы 62 градус ... яғни ... ... ... ... ... ... – шеңбер тәрізді тоғыннан және күлдіреуіштерден тұрады.
Күлдіреуіштер парбола тәрізді иіледі. Түндік жабылған шаңырақтың пішіні
айналу ... Бұл ... ... ... тән, көк кұмбезінің
кішірейтілген бейнесі болып саналады. Түндік шаршы тәрізді жасалады да,
әлемнің төрт бағытын нұсқап тұрады.
Уық ­ бір ұшымен (қаламы) ... ... ... ... ... ... туырлықтармен жабылатын киіз үйдің негізгі қаңқасы. Үйші
шеберлердің айтуынша, уық біртіндеп ... яғни түзу ... ... ... ... ... ауысады. Есептеулер уықтың тиімді жанабы
парабола екендігін көрсетті. Сонымен уық парабола тәрізді. Ұзындығы үйдің
көлеміне байланысты 12­16 қарсы ... ... ал саны 45­120 ... уық санына назар аударайық, 45, 60, 72, 90, 120. Бұл ... 360-ты ... ... Таңмен таласа басталатын қой өргізу, сиыр
сауу, бие баулау, т.с.с қат­қабат үй шаруашылығын жүргізу белгілі ... ... ... ... ... ... «бие ... «сүт
пісірім», «ет асым» және т.б. сөз тіркестері бар. Сол сағаты күн ... ... де ... Күн ... ... шілдер бойы, арқан бойы
көтерілді делінеді. Бұл өлшемдер шаңырақтан түскен күн сәулесінің жүрген
жолынан көрінеді, уық ... ... ... ... ... ... ... дәлдікпен өлшейтін күн сағаты. Мысалы, үйдің уық
саны -72. ... екі ... ... 5 ... тең ... ... ... екі уықтың арасына 20, үш уықтың арасына 40 минутта жүріп өтеді
немесе бие сауым уақыт. Осы ... ... ... ... киіз үй ... деп ... ... үйдің күмбез тәрізді жасалынуы күн тіке беттің неғұрлым аз, ішкі
көлемінің көп болуын қамтамасыз ... ... ... киімдердің ақ жүннен
басылуы немесе үгітілген ақ сәңке сүйектен ... күн ... ... ... ... өзі ... ... ыстығында ү ішінің салқын болуына жағдай
жасайды әрі әсем көрінеді.
Кереге жоғарғы жағына қарай тартыла береді де, уық ... ... ... ... ... деп ... ... бұрышы
108 градусқа жуық болып шығады. Жоғарыда айтылған аспан саны тағы да
кездесті. Дұрыс тігілген киіз ... ... ... оның ... қатынасына
(пропорциясына) тікелей байланысты, биіктігінің диаметріне қатынасы жуық
мөлшерде 0,62­ге немесе «алтын қима» өлшемі. Үйдің негізгі ... ... ... қасиетіне ие. Пішінінің айналу беттері болып келуі, бұрыштардың
болмауы киіз ... ... ... ... келгенде, киіз үй өнер туындысы ғана емес, халықтың
астрономиялық, жадылық (метерологиялық), математикалық, физикалық,
экономикалық және т.б. ... ... ... ... ... көзі ­ ... ... табиғатының бір бөлшегі. Сондықтан қоршаған табиғи ортаның
түрлі қасиеттері, кескін­келбеті, болмысы туралы ой тол,анбай, белгілі бір
тұжырым жасамай адам баласы ... қала ... ... ... есте ... ... жүйелі бір пішінге келтіріледі. Кез
келген құбылыстың немесе нәрсенің геометриялық сипаты болады дегенбіз. Сл
сиқты тағы бір ... ауыз ... ... ... ... ... құбылыстары адаммен өзіне етене таныс жағдайлармен, яғни адам
өміріндегі белгілі құбылыстармен бейнеленеді. Адам қиялы кейде ... бір ... ... ... де ... отырған.
Халыө ертегілерінің біразына ортақ бай оқиғалар бар. Мысалы, ағайынды үш
жігіт пен ... үш ... бойы бір ... ... ... ... ... күресі
туралы айтылады. Оқиға қысқаша былай өрбиді. Екі күн бойы екі ... ... ... ... ... жеп жүрген бойы бір қарыс
щалды үшінші батыр үшінші үні ... ... бір ... ... ... бәйтеректі тамырымен қопарып алып қашып кетеді. Батырлар ізімен қуып
барса, бойы бір қарыс шал жер астына түсіп кеткен екен. Оның ... ... ... ... ... ... ... Жер асты толған бойы бір қарыс
сақалы қырыс қарыстар ... ... ... бәрін өәм шалды да жеңіпті.
Сөйтіп жер астынан бір сұлу қызды ездестіреді (кейбір ертегілерде алты
немесе үш қыз болып айтылады). Батыр ... ... ... ... жер ... Жер бетіндегі жолдастары батырды жер астында қалдырады. Есебін
тауып қырық күннен соң ... жер ... ... Өзін қалдырып кеткен
жолдастарына келіп татуласыпты. Міне, ертегінің ұзын­ырғасы осындай.
Бұл ертегідегі оқиға аспан шырақтарының қозғалысын тұспалдайтын ... ... бір ... жиналуы жыл маусымындағы жұлдыздардың тоғысын
бейнелесе керек. Ал бойы бірі қырыс, сақалы қырық қарысты құйрықты жұлдыз
(комета) деп ... ... Кім ... ... Галлей кометасы шығар.
Бұл кометаны «әл­Фараби» деп атау орынды деген пікір бар. Кометаның әр ... бір рет ... ... өтетіндігі мәлім. Әл­Фараби 52 жасында (922
жылы) кометаны өзі көріп, бақылап ... ... ... ғұлама ғалым
әл­Машани (А.Ж.Машанов) айтып дәлелдеген. Құйрықты жұлдыз екі шоқжұлдыздан
өтті, үшінші ... ... ... яғни ... ... ... ... кезде құйрықты жұлдыздың құйрығы қысқарады. Мұны шалдың сақалын
бәйтерекке байлау арқылы бейнелеген. Шал қашып жер астына түсті, яғни
құйрықты жұлдыз ... ... ... асып ... ... ... ... шыңырауға түсті, шоқжұлдыз да көкжиектен төмен түсіп ... асты ... ... ... ғни ... ... ... көрінді. Жер астынан сұлу қыз шықты. Бұл Бикеш ... ... ... ... ... соң батыр жер астынан шықты, қырық күн бойы
көрінбей кеткен ... ... ... ... Міне, ертегідегі
оқиғаның осындай мұқамдалған мағынасы болса керек. Бұдан ертегілердің бәрі
бірдей астрономиялық ... ... ой ... Қай ... ... ... қоса, физикалық, химиялық, есептік және т.б. блімнің қарапайым
қағидаларымен таныстыратын әрі тәрбиелік мәні бар көріністермен әдіптеліп
отырады. Қай ... алып ... та, ... ... ... ... жасырын сыр бар. Қанша әсіреленіп, өзгергенімен ертегілердің
негізінде шындық жатыр. Әсіреленіп сипатталатын сондай епті кейбір
ертегінің терең сырлы халықтың дүниетанымын көрсетеді дегенге сену ... ... бар «Күн ... ... ... «Ай ... Айбарша
сұлу», «Қыран қарақшы», «Үркердің қызы Үлпілдек сұлу», «Үш арқар жұлдыз»,
т.с.с. ертегілерді ... ... ... шырақтарының қозғадасы, шығуы,
батуы, тағы басқа қасиеттері жұмбақталғанын көреміз.
Ертегілердің енді бір түрінде ... ... ... ... ... ... ... де жақсы таныс «Ертөстік»
ертегісіндегі жер асты әлемін айдаһар­жылан (қос ... ... ... ... ... ... ретінде Ертөстік пен Күңке
алынған, яғни тіршіліктің, жалпы өмірдің жұптық бейнесі. Ал үстіңгі әлем ­
аспан әлемін самұрық білдіреді.
Адам ... ... ... түсінігі әлемнің тұтастығын, өлшеусіз
шексіздігін түсінуі осындай қарапайым, ... ... ... ... Адам кіші әлем деп ... ... ұлы ғаламдық қасиеттер
де адамның, яғни кіші әлемнің бойынан көрінуі керек қой. Әлемдік құрылысты
түсіндіретін халық аңызыңда жерді көк өгіз ... тұр ... Ол ... ... бір ғана ... ұзындығы жерден көкке дейін жетеді.
Өгіз алып кеменің (балықтың) үстінде тұр. Кеменің ... ... ­ 550 ... жол. Кеме алып ... үстнде жүзіп жүреді. Ал
мұхит құдайдың құдіретімен көтеріліп тұр, асты бос ... Бұл ... ... ... қисынсыз. Бабаларымыз әлемдік құрылымды түсіне
алмаған ба? Жерд өгіз қалай көтереді? ... ... ... үлкендігі
қандай болмақ? Айтылғанның мәнін өзіміз терең түсіне алмай, бабаларымыздың
дүниетанымы тым анайы болған деп қараймыз­ау. Дандайсыған көңіл дәйекті
пікірден алыстата береді де, ... ... ... Пайымдап қараған
кезде шындықты тануға болады. Ой жіберіп көрейік. Мұхиттың асты ... ... тұр. ... ... де шексіз аспан әлемі деген сөз ғой.
Алып мұхит дегені ғарыштық күрсі (мегагалактика) болса, оның үстіндегі ... ... ... емес пе? Ал көк өгіз ­ сол күн ... ... ... ... бейнесі. Көк өгіз....ел аузындағы сиыр судан
делінетін сөздің негізі, сиыр судың белгі­бейнесі дегенге саяды. Бұл
жөнінде айтылған болатын. Олай ... ... су ... тұр деген түсінік
қой. Құрлықтың шеті қалайда барып суға тіріледі. Мұны тани білген
бабаларымыз тұрмыстық бұйымдарда да осы түсінікті ишарадап бейнелеген.
Мәселен, сырмақ, ... ... ... шетіне салынатын ирек
көмкерме әшекейді су жүгірту дейтіні белгілі. Яғни төрт құбыла да суға
барып тіреледі. «Жерді су ... тұр» ... сөз ... ... ... яғни ... бастауы судан деген мағына берсе керек. Бұл
туралы халықта «Суға түкірме», «дәрет алғанда көлдің жағасында тұрсң да
суды ... ... ... сияқты көптеген тыйымдар бар. Яғни қазақ халқы суды
ерекше қасиетті деп есептеген. «Бар тіршіліктің басы ­ су» деген пікір
құранда да жиі ... ... ... Алла судан жаратты. Олардың
кейбірі бауырымен жорғалайды, кейбірі екі аяқпен, енді бірі төрт аяқпен
жүреді.
Он нұры немесе он түрлі ізгілік кезінде Мұса ... ... ... он өсиетін де білдіреді. Бұл өсиеттер Мұхаммед пайғамбардың
хадистерінде де бар: Жаратушыны бір деп тану, адамды құдайға теңгермеу,
яғни жеке ... ... ... ... ... ала ... ... берген
адал ризығын тыныштықпен жеп, жеті күннің бірінде демалып отыры, ата­ананы
сыйлау және жақсы көру, ... кісі ... ... ... ұрлық
жасамау, ғайбат сөйлемеу және кісіге жала жаппау, іштарлық жасап қызғаншақ
болмау».
Әлемнң жоғарыдағыдай ... ... бір ... ... ... ... аз ... Солардың бірі ­ тұнжыраған бас
бейнелер ­ сынтастардағы тәсім­сызық, суреттер, кісінің қолына ұстап тұрған
құс пен ... ... ... ... ... ... (сынтас)
құмралардың орнына балықтың яки кесенің суреті, ал құстың орнына қауырсын
немесе оның тәсімдік бейнесі салынады. Бұл бейнелер терең ойды білдірсе
керек. Көк ­ көк ... ... ... ... (су). Кісі ... ­
тіршілік. Енді ретімен айтсақ, астыңғы, ортаңғы һәм үстіңгі әлемнің ... ... ... ... ... ... ... құраушы төрт
тесіктің басын біріктіруші ғарыштық күрсінің геометриялық бейнесі ­
додекаэдр, жұлдыз әлемі ­ ... ... ... ... ... ... бір әңгімеден үзінді
келтірейік. Сырымға бір жолаушы: «Шекті ... бір ... ... бере сал
деп еді», ­ деп ек жапырақ ескі шүберек береді. Сырым ... Тана ... мен ... биге ... ... ... би ... дейд: « Мынаны шаршылап
кесіпті­ау, «басым байлаулы, аяғым тұсаулы» дейді ғой шамасы. Мынаны
үшкілдеп кесіпті, «сенің сүйегіңмңн ... ... ... осы ... һәм ... ... көрінісі терең ойды білдіріп тұрған жоқ па?!
Екі ... ... ... ... соңы өмірдегі ауқымы үлкен
оқиғамен аяқталады. Терең зердені танытатын, әлемдік танымның көрсеткіші
боларлық мұндай мысалдарды көптеп ... ... ... ... ... немесе тұтастықты танытатын өлшемнің өмірдегі қолданысы тағы
да бір ... ... ... ... ... ойды ... ... зор
мәні бар бейнелерден адам баласының ұрпағаны деген қамқорлығы айқын
аңғарылса керек.
Ортағасырлық Отырар мәдениет орталығы
Арыс өзенінің Сырдарияға құяр ... ... ... орны ... ... ... Тараз, Хамукат қалалары Ұлы Жібек жолында керуен
сарай қызметн атқарса, Отырар оған қоса қолөнері дамыған, ... мал ... ... ... ірі орталық, жауынан қорғана алатын мықты
бекінісі бар қорғанды қала болды. Отырардан бастау ... жол ... ... ... ... ... Орта ... жатты. Ұлы ойшыл, ғұлама ғалым Әбу­Насыр әл­Фарабидің кіндік
қаны Отырар ... ... ... ... ... бар Отырар жайлы не білеміз? Әрине,
білгенімізден білмегеніміз көп. Дегенмен 1970 жылдан бері Отырар орнына
жүргізіліп ... ... ... там­тұмдап болса да, өз нәтижесән
беруде. Соның ішінде біз Отырар сәулет өнеріне тоқталып, орта ғасырға тән
құрылыс ерекшелігінің мәнін ашпақшымыз.
Отырар өмір сүрген ... ... ... көп ... ... ... мал, жан, жер үшін ... былай қойғанда,
қазақ жерінің байлығына қызығып көрші елдердің көз алартпағандары да жоқ.
Соның ішінде, ... ... ... мен ... ... ... елді
есеңгіретіп кетті. Бұл кезде Отырар қаласы оңтүстікті мекендеуші малшы,
жалшылардың арқа ... ... ... етер ортасы болды. Сондай­ақ, жері
мал шаруашылығына қолайлы болғандықтан, қалың ел ... ... ... қоныс тепті. Сөйтіп, Алтынтөбе, Жалпақтөбе, Құйрықтөбе,
Күйікмардан, Пышақшытөбе деген шағын елді мекендер пайда болды.
Отырар қаласының орнына тұңғыш рет ... ... 1904 жылы ... ... мен А.А.Черкасов, 1940 жылы А.Н.Бернштам бмтаған
шағын экспедиция жүргізілді, 1969 жылы шын ... ... ... ... жан ... ... ... жұмысы қолға
алынды.
Ол үшін аэрофотосуреттер түсіріліп, Отырардың топографиясы жасалды.
Сөйтіп қала ... ... 20 ... ... 18 метр екендігі, қала
сыртқы биік қорғанмен қоршалғаны, оның мүйістерінде қарауыл мұнаралары
болғандығы анықталды. Есептеулерге жүгінсек, орлардың ол тереңдігі ... ... ... керек.
Отырар қаласы XVI ғасырдың ортасына дейін өмір сүреді. Осы екі мыңға
жылға жуық ... ... ... рет ... ... ... жетіп, талай
рет құлдырау дәуірін басынан өткізді. Мұның бәрі тарих куәсі ... ... ... ... ... ... орнына жүргізілген экспедиция зерттеулеріне қарағанда, бұрнғы
қираған қаланың үстіне қала салынғандығы анықталды. Ол елді ... ... ... ... суы мол Арыс ... бір тармағына салынған
да, кеңей келе ғасырдың орта шенінде шағын ... ... Келе ... қала бегі ... ... қала басшылары тұратын
шахристанға бөлініп, олар биік дуалмен қоршалды. Сөйтіп, қала іргесі кеңейе
береді де, сауда керуен срайлары ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Әрине, Отырар орнына жүргізіліп жатқан қазба жұмысының қорытындысына
қарап, Отырарадың ең төменге ... ... ... ... қиын. Бірақ Отырарға жақын Құйрықтөбе жүргізілген қазба жұмысы оның
сарай комплекстен, тұрғын үй және ... ... ... ... ... ... ... анықтады. Құрылыс қабырғалары шикі
кірпіш пен жұмбаз араластырылып өрілген. Ал көлемі 10,5х15 метр мәжіліс
сарайының төбесі ... ... ... ою­өрнекті тақтайлармен
безендірілген. Бұлардың бәрі дерлік өртеніп, тек жұрнағы ғана қалған.
Әсіресе, қазба кезінде табылған адам суреттері бейнеленген көлемі 125х35
сантиметр ... ... ... ... Тақтайшаның ортасына
әйел мен ер кісінің бейнесі салынған. Әйел жалпақ бет, талпақ танау етіліп
бейнеленіпті. Басына қалпақ кигізіліп, қасының ортасына сүрме жағылыпты. ... ... ... Үстінде желбегей шапаны бар. Ол оң қолымен
әйелді иығынан құшақтап, сол қолының алақанымен ... ... ... ... ... қалыңдқтар бейнеленсе керек. Тағы бір
тақтайшаға салынған суреттер бір топ садақшылар бейнеленген. Бұл тектес
суреттер қазба жұмысы ретінде Пенжикенттен, Шахристаннан, Барақшы ... де ... ... бұл ... салыну дәуірі бір,
стильдік ерекшеліктері бір­бірімен тектес екенінде дау болмаса керек.
Отырар мдениеті шарықтау шегіне жеткенде, монғол шабуыл оны күйретіп
кетті. ... ... ... ... ... ұшырады. Оның көбі қайта
бас көтере алмады, қала болып қалыптаспады. Ал қанға бөгіп, түтінге
тұншыққан, малдан, жннан айырылып қарала болған Отырар ... ... ... ... ... қала қайта жандана бастады. Өрт шалған,
құлаған үйлердің үстіне құрылыс жұмысы қайта дүргізіле бастады. Сөйтіп,
келе келе Шыңғысхан ұрпақтарының өзара ... ... ... ... ... ... экономикалық орталыққа айнала бастады.
Сөйтіп XIII ғасырдың орта шегінде Шығыс пен Батысты жалғастырған ұлы сауда
жолына айналды. XIV ғасырдың екінші жартысында ... ... ... Темірдің қол астында болды, осы кезеңде қала салу, еңселі, сіулетті
құрылыстар ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Йассауи
мен Арыстан бап кесенелері болды. Отырар орнынан сол дәуірге сай 2300
шаршы метр жердің топырағы аршылып, квартал орны ... Бұл ... 12 үй ... Әрбр ... ... 30 ... метрден 250 шршы
метрге дейін жеткен. Кварталдың ... XI-XII ... ... ... ... ... соның ізімен емес, ауытқулар, қосалқы
құрылыстар тұрғыз арқылы салынған. Кейбір жерлерде ретіне қарай атымдары да
өзгертілген. Сол сияқты қаланың ... ... ... су ... XI-XII ... салынған моншаның орынан XV ғасырда
тұрғызылған монша орны аршылды.
Қазақстан тарихында XVI-XVII ғасырлар қазақтың өзн өзі билеу үшін күрсу
дәуірі болды. 1510 жылы ... ... ... ... ... ... Қасым
ханның тұсында қазақ хандығы нығайды, іргесін кеңейтті, қала салу мен
қолөнері дамыды, сауда саттық кең түрде өріс алды.Бірақ XVII ... ... ... көз ... ... ... енді ғана есін жинап, еркін
өмір сүре бастаған ... ... ... кетті. Отырар қаласы
қайтадан бас көтере алмастай жермен жексен етілді.
Қандай да бір қала ... ... ... Ендеше, қала орнының
кварталдарын, ондағы үйлердің санын, орта ... әр үйде ... ... анықтау арқылы қалада қанша адам мекендегенін білуге болады.
Мұндай есеп Отырар орнна да жүргізіліп, XVI-XVII ғасырларда қаланы 5-7
мың адам ... ... ... ... ... жұмысы әрі қарай жалғастырылып,
археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізіле бермек. Кварталдарды аршу қазба
жұмыстары жылма­жыл тереңдей түсуде. Ғасыр жүгін ... ... ... ... және мәдени құпиясының бүгінгі қауымға сыр шертер күні
алыс емес.
Отырар қорық музейі
Оңтүстік Қазақстан ­ алғашқы адамдар келіп ... ... ... жылдар бойы жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарының негізінде
Қаратау атырабынан ... пен ... ... олардың
еңбек құралдары көптеп табылып отыр.
Ежелгі адамдар отты жаға білген, аң алаумен шұғылданған,
жеміс­жидек теріп, ... ... ... Түрлі ғылыми жұмыстар
жүргізудің нәтижесінде арыстанды өзенінің, Бөріқазған, Тәңірқазған, Тоқалы
аңғарларының бойынан осындай жүздеген мың ... ... ... ... тас ... ... біртендеп қоланы меңгере бастады. Тастан жасалған еңбек
құралдарының орнын қоладан дайындалған ... ... ... ... жасау қолға алынды. Аталған жұмыстар қоныстанған адамдардың
негізгі кәсібіне айналды.
Оңтүстік Қазақстанды ... ... ... ... ... ... Бұл ... сақ дәуірінің обалары қазргі күнге дейін сақталған.
Сақтар ... пен мал ... ... ... ... ... сәулетті
ғимараттарды да сала білген. Сақ заманында мемлекет нышандары қалыптаса
бастаған, алғашқы жазу пайда болған.
Міне, адамзат тарихында өткен дәуіріміздің сабақтастығы мен ... ... ... үстіміздегі жылы ашылған ежелгі Отырар музейінің
экспозициялық залдарынан толық мағлұматтар ала алады. Музейдің бірінші залы
«Ежелгі Отырар ... деп ... ... ... ... ... ерте заманынан бастап, қазіргі дәуіріне дейін шежірелі сыр шертеді.
Мәселен, адамзат тарихының неолит дәуірінен ... ... ... ... ... де молынан табылуы музейге келушілерді қызықтыра
түседі. Адамзат ­ табиғаттың төл туындысы, оның перзенті. Жер тарихындағы
әр түрлі табиғи құбылыстар адамзат ... ... да әр қилы әсер ... ... ежелгі адамдардың тыныс тіршілігі нақтылы фактілермен
толықтырылды. Ғылымда соңғы кездерде дәлелденген жердің магнит өрісінің бір
нүктеден екінші ... ... ... ... ... мен ... де күшті әсер етеді екен. Бұған музей залдарындағы сурет
сызбалар толық дәлел бола ... ... ... ... адамдардың дене құрылысы, әсіресе
бет­пішінінің өзгеріп отыратындығы айқын көрсетіледі. Алғашқы заман
адамдарына арналған залда Отырар өңірінен табылған, тастан, саз балшықтан
жасалған алуан ... ... ... ... Бұлар заманына лайық
дөрекілеу, олақтау, қалыпсыз қолмен жасалған.
Музей экспонаттары арасында VI-IX ... ... ... де ... дамығынын дәлелдейтін фактілер бар. Мәселен, сол
кезден бұл күнге ... ... ... табы өтіп, әбден шіріп, қарапайым
күлге айналған мақта ұлпасы мен бидай дәндері бұл ... ... ... Үш жүз ... ... уақытқа созылған осынау аталмыш дәуірде
адамдар тауар айналымының құралы ретінде ақшаны ойлап тапқан. Музейдегі
арыстан ... ... қолв ... X-XII ... ... ... ... бастағанын көрсетеді. Бұрынғы кедер қаласының
орны, қазіргі Құйрықтөбе өңірінен табылған ... ... ағаш ... кездегі адамдардың қолөнер шеберлігімен қатар, тұрмыс­салт
дәстүрлерінен де хабар береді. Қазба жұмыстары арқылы ағаш кесіндісіндегі
суреттер өз заманындағы үйлену ... ... ... ... құпиясын ашып, сырын шертуде археологиялық қазба
жұмыстарының алатын орны ерекше. X-XII ғасырларға арналған залдағы
экспонаттар тіпті қызықты.
Бұл кез Отырар ... ... ... «Алтын дәуірін» баян етіп
тұрғандай. Шығыс пен Батысты байланыстырып тұрған Жібек жолының Отырар
қаласы арқылы бұл өңірдің өнер ... және ... ... ... жол ... зал ... ерлікпен қорғануы» деп аталады. Алматыдағы
«Қазмузейреставрация» мекемесінің бір топ мамандары Отырар шайқасын
бейнелейтін арнайы диограмма ... Онда осы бір ел ... күн ... мен ... ол ... ... сенімді де дәл көрсете білді.
Гипстен және пластиленнен шебер жасалған Отырар ... ... 800 ... ... қайғылы оқиға көрермен қауымның көз алдына келеді, қатты әсер
етеді. Найза шаншылып, қылыш шабылып жатқан кәдімгі қанд ... ... От ... ... ... ... ... мұң, жүрекке аяныш
сезімін туғызады.
Музейдегі келесі зал да Отырар өміріндегі XIV-XVIII ғасырлардағы
халықтардың тұрмыс­тіршілігін баяндайды. Бұл кезде осы ... ... ... ... Отырарлықтар бұрынғысынша шыны қорытуды
дамытып, түрлі тұтыну заттарын және ... ... ... бастады.
Жібек жолы арқылы тауар алмасу, сауда саттық жұмыстары да қайтадан дами
түсті. Залдағы көптеген қызғылықты экспонаттар ... ... ... осы ... сауда саттық жұмысының қаншалықты дамығанын куәландыра
түскендей. Үндістаннан келген моншақ, қытай фарфорлары, Гератта ... XVII ... орыс ... Алексей Михайловичтің теңгесі осылардың
куәсі. Шыныдан жасалған графин, саздан жасалған торсық, қоладан жасалған
оюлы тарелкалар бұл тұста қолөнердің де қайтадан жанданып, ... ... ... ... ... ... саздан жасалған торсық, қоладан жасалған оюлы
тарелкалардың суреттерін берген дұрыс.
Музей залынан бұл ... ... ... да мол орын ... 2320 ... метр келетін моншаның және мешіттің схемасы көрсетіледі.
Сондай­ақ, күйдірілген саз балшықтан жасалған шелектер, құмыралар, иіс су
құятын ... ... ... бар ... ... ... ... оймалы қаптамалар қойылды.
Х ғасырдың өзінде ақ отырарлықтарда суды құбырмен тасу ... ... ... саз ... ... ... отырған. Мұндай құбырлар
бүгінге күнге дейін жақсы сақталған. Қыш құбырлармен Сырдария ... ... ауыз ... отырған. Осы дәуірлерде, X-XVIII ғасырларда
Отырар өңірінде егіншілік мықтап дамыған, оған сілемдері қазіргі кезге
дейін жақсы сақталған су жүйелері нақты ... бола ... Сол ... ... ... ... ... экспонаттарының ішіндегі
көрнекті орынды иеленген.
Экспонаттардың ең қызықтыларының бірі ­ саяхатшыларға байланысты
көріністер. Отырар өңірінін халқы аң ... күн ... қамы үшін ... үшін де ... Ит ... құс ... ... және кейінірек мылтықпен аң аулайтын саятшылар аз болмаған. Олар
бұл өңірде қазірде де бар. Бұған дәлел ретінде музейге тарихшы, ... ... құс ... ... ... ... ... осы өңірдегі халықтың ежелден күнкөріс кәсібінің бірі болған.
Музейде егіншілікке байланысты да ... мол. Жер ... ... күрек
сияқты топырақ өңдейтін құралдар көптеп қойылған. Әр түрлі кетпендер де
келушілерді қызықтыра түседі.
Қазақ халқының негізгі шаруашылығы мал ... ... ... ... бойғы көшпелі тұрмыста да мал шаруашылығына байланысты.
Осыған орай музейге халықтың мал шаруашылығына байланысты тұтынатын
заттарына да мол орын берілген. ... жүні мен ... ... ... да ... Мәселен, музейде кілем мен алашаны қалай
тоқитындығы экспонаттармен көрсетілген. Ши тоқу, орама шилер жасау, тіпті,
арқан ес мен оны ширату әдістері музейде ... ... ... ... ... ... ... ақ Қожа Ахмет Йассауи кесенесі жайлы егжей тегжейлі
жазылған дүниелер пайда бола бастады. Мысалы, Шараф­ад­Дин әл­Иезди өзінің
әмір Ақсақ Темір ... ... ... ... Қожа ... Йассауи
кесенесі туралы баяндаған. Мұнан кейінгі ғасырларда да Түркістандағы осынау
ғажайып ғимарат саяхатшылар мен көпестердің, жолы түсіп ... ... ... көз ... ... ... ... XVI
ғасырда Шейбани ханның ықыласы түскен Фаззаллах ибн­Рузбихан Исфахани
аталмыш ескерткіш туралы шығысқа тән ... ... ... ... ... кеткен болатын: «Қасиетті Қажының,оған Алланың нұры жаусын, жатқан
жетіне келсек, бұл адам баласының істер қолынан шыққан дүниедегі ғажайыптың
бірегейі. Күмбездері көкпен таласқан оның ... ... өзі ... ... хақ, ұшар басына жетуге дала қыраның ғана қанаты талмайтын
шығар. Оның қасында Йемендегі Сананың ... ... да, ... мен ... олақ қолдан шыққан бұйымдай болып көрінеді. Ғұлама сопы кесенесінің
биіктігіне тең келерлік бұл дүниеде ... ... ... ... ... да тым ... алдындағы әулісі пейіштегі бақтың өзі емес пе?!
Жан­жаққа молынан тарап, арықтарда ағып жатқан суы ... ... ... ақиқаттың жолын іздеп шыққан жолаушының көңілін орнықтырады.Оның
терең құдығы ... ... ... ... ... бір де
кем емес». Сұлу сөзбен сомдалған ескерткіштің бұл портреті шығысқа тән
теңеу мен шарттылықтың молдығына қарамастан, ортағасырлық Шығыс тарихы
әдебиетінің баға жетпес ... ... ... ... сол ... ... ... сән салтанатын зерттеуде, әрине осы заманғы
көркіне сәйкес келе қоймас, дегенмен біз үшін лайықты түпнұсқа бола алады.
Бұл әдеби ... ... ... Ал ... ... Қожа Ахмет Йассауи
кесенесі туралы ертерек түсірілген деректер жоққа тән. ... де ... ... ... ... ... суретінің көркемдік және
тарихи сәулеттік құндылығының қызықтырары сөзсіз.
Ою­өрнек әлемі
Біз «Қнер алды қызыл тіл» ғылым­ілімін бетке ұстадық. Қазіргі
бет­әлпет, жаңаша толғану, шұғыл бетбұрыс, ... ... ... сана түзеу, тұрмысты өңдеу, мәдени­үнемдік жөндеу, ғылыми
тетіктердің іліми әдісіне иек ... ... ... іске ... ... отыр. Бұл секілді ұлы қозғалыс ірі істің негізін қайта құрып,
мәдени­үнемдік өнімін молайту міндетін жүктеді. Демек, мұның шапшаң
орындалып, жүйелі де, ... іске асуы ... ... ... ... ... енгізе білу кілтінде. Бес аспап мамандардың ойымен
қорытылып, жедел ұйымдастырылып, қолымен жүргізіп ... ... ... ... болса керек. Өйткені, шаруашылықтың ұйтқылы желісін, ғылыми
жүйесін, үздіксіз ... ... ... ... ... ... Өнімнің
сапалы болып, өнеркәсіптің қырышты да қарымды үдеуі сонда болса керек.
Ұлы Абай: «Өткірдің жүзі, кестенің бізі өрнегін ... сала ... ... ... ... Істің тетігін білмей, еңбек өнімің көркейту де мүмкін
еместігін нұсқайды. «Көзің көріп, қолың ... ... ісің алға ... ... та сол жайында айтады. Демек, кәсіптің тілін ... ... ... өнім алу ... ... Олай деуге ой барып, тіл жететін
себептерді де, себепшілрді де ... ... ... у ... дейтін
мәтелдің шындығына да көз жетіп отыр. Өздеріңізге әйгілі бола бстаған
олқылықтар содан шығып ... ... ... тарихи, көне
мәдениет шаруашылығы саласынан мақұрым хабарсыздардың оны басқаруы халық
ұйтқысын тоздырып жіберуге апарып соқтырды. ... ... ... іріткі
сілікпеге айналдырды. Жаңсақ әлеміштеу етек алды. Көзің көріп, жүзің
ұялатын бұйым, мүлік киім, жиһаз, құрал­сайман, әзбірей, аспап, ... ... ... ... ... ... ... жілігі
татитындарының ішінен көзге түсіріп, ойға тоқтататындарын таппай жүргеніміз
де жалған емес. Демек, ұқсатылмаған, әлемішке ... ... ... ... ... өнеріміздің жиһаздық үлгілерінің және көрнекті тыныс
өнеріміздің, мәдениетіміздің талғамсыз сілікпеленуі ... ... ... ... Әркімнің қиқалаңы күн көрінісінің дағдылы
әлеміштеу әшекейіне біржола айналып, күн санап күшеюге бет алған. Мұның
дәлелін кез ... ... ... ... ... Өйткені қазақ халқының
етене мәдениет саласының нүктесі қойылып зеттелген туынды еңбек жоқтың
қасы. Үстіртін де ... ... ... малданып жүргендері тым
жарамсыз. Ал етене тарихи бітімдеріне бойлай алған еңбектер жоқ. Соның
салдары әлеміштеуге жетектеді. Сондайлардың бірі қолөнерге ... ... ... ... істелу әдісі, жасалу тәсілі, өндіру амалы,
тұтыну сыры, сипаттау әдістері жансақталған дағдылы әдетке ... ... ... ... ... ... отыр. Мысалы: қамыс
будалау, ши сымдау, итарқа, күрке, жаппа, үйшік, үй тұрғызу, кереге, уық
басын сырлау, шаңырақ шеңберін ... ши ... жүн ... ... ... ... жүгіріп, шекпен тоқу, жүн сабап, киіз басу, ою ... ... ... ... ... ... ... түр салып қаю, күміс қақтап жүзік,
сақина, білезік, сырға соғу, алтын булап аптау, т.т. ... ... ... ... ... ... тұрмыстан шығып, ұмытылып бара
жатқаны белгілі. Қазіргі жаңаша толғаныс өткен­өшкендерімізге бет бұрылып,
тарихи мәдениет үлгілерін жетілдіре түрлендіріп, қалпына ... ... ... ... ... беру ... алға тартып отыр.
Мәдениетті жаңа деңгейге көтеріп, тынысын күшейте ... ... та ... ... бұл ... «шабан үйрек бұрын ұшады» дейтін даналыққа сүйене
отырып, бізде бұдан жиырма жыл бұрын соның кебенегін жамылып, кебіне түскен
едік. Мәселен, біз әр ... ... ... ... ... мүлік, зат,
бұйым, киім, жиһаз, құрал­сайман, қару­жарақ, аспап, амал, ... ... ... ... т.т. ... көп ... ... іздеу салып,
тапқандарымызды қолжазбамызға түсірдік. Мысалы, кәсіптік және тынысты
өнердің ... ... ... ... етене атаулары анықталған. Біз
«сөз ­ сегіз қырлы, бір сырлы» деген көрегендік үлгісі бойынша әр ... ... ... ... ерекше мән берген дұрыс болар деп
қарастырдық. Мәселен, жөке ағашын тарап, кебенек тоқу әдісін кімдер
ұмытпаған? Яғни, қоға өріп, төсеніш жасау тәсілін ... ... ... ... ... ... үй тұрғызу амалын кімдер есінде сақтап жүр? Не
болмаса домбы бұрап қорғану, дабыл қағып айбар шегу, ... ... ... ... ... ... азайып бара жатқанын түсіну
қажет. Демек, өрнек өнерінің түрлеріне сәйкесті іскерлік атаулары әр
өрнектің ... тән ... ... ... аталған. Мысалы, кестеші, оюшы,
тоқымашы, тігінші, ағаш ұстасы, бояушы, иші, етікші, үйші, ... ... ... ... т.б. деп ... ... ... шеберлік,
тігіншілік, зергерлк деген атаулары бар. Мымалы, ұста дүкені, ағаш
шеберлігі, аптау ... ... ... тас ... кесте
тігушісі, етікші місекерлігі, оюшылар місекерлігі деп атаған. Яғни,
місекерлік, дүкен, шеберлік, тігіншілік дейтін халықтың өз ... ... ... ... көне және жаңа ... өз ... ... қанаттануға тиісті. Олай болмаған жағдайда өнер өнер емес,
бұрмалаудың қолжаулық әлеміші болып шығады. Ұлы ұғым ұлттық реңінің
негізінен адасқан кезде өңсіз дүние, ... ... ... мүлік болады.
Ендеше, халық мирастарының ғылыми жүйесін жасау негізгі және мәні өмірбақи
шектелмейтін ең маңызды ... ... ... ... ... ... ... себебі ойып істелетін өрнектің бір түрі
екендігін атауының өзі айтып тұрған тәрізді. Ертедегі от басы ошақ қасынан
ауытқымай, ұл­қыздарын тәрбиелеп, өнерге баурп­баулитын ... ... ... ... ... қолымен ойып­пішкен. Олар математиктер
сияқты есептемей­ақ, инженерлік сияқты өлшемей­ақ дөп өткізіп, сайма­сай
пішіндей білген. Жасаған өнер ... ... ... оң саусағынан
өнері тамған шеберлер болғанын мойындауымыз қажет. Бұл өрнектің д түрлері
сала­сала болып жіктеліп жатады. Өйткені ол атауы оңай, ... ... ... ... ... ... жұмсақтарын өлшеп­пішіп,
ойып­жөндеп, өң беріп қана қоймай. бір­бірімен қиыстыра ... ... жіте білу ... Ою шарты мол, жүйесі күрделі, желісі әрқилы
өрнек. Ою ою үшін ... ... ... ... ол ... ... бүлдірмей
сапалы пішіндеп, үнемдеп бір заттан бірнеше бұйым, мүлік, заттар жасап
шығару әдісін білмесе, қиқалап бүлдіріп алуы да ықтимал. ... ... тек ... оюшы іскерлерге ғана ою ойғызып, әдемі мүлктер жасатқан.
Мысалы, ою өрнегін алуан ... ... ... сүйек, мүйіз, мәрмір, күміс,
алтын, темір, ағаш сияқты бүтін, бітеу заттардан ойып жасайды. Оюдың ойып,
тіліп, кескіндей жүргізілетін алуан ... ... ... ... ... ... ... ою үлгілері табиғи бедерлі үлгісінен алынғандығы
байқалады. Оюдың ... ... ... ... гүл ... ... ... шоқ, кенере қабақ, ойшық т.б. көріністерге ұқсастығы соның
дәлелі тәрізді. Ою үлгілері үй­іші заттарына: кебеже, сақара, әбдіре,
қобды, жүкаяқ, баған, босаға есік, ... ... ... ыдыс,
откиіз, сырмақ, жамылғы, төсекаяқ, ши, бау, алашаға, сондай­ақ киімдер мен
құрал­саймандарға, әр түрлі аспаптар мен қару ... ... ою ... ою ... әр ... ... ... заттың, жасалатын мүліктердің
сипатына қарай киіз, мақпал, жарғақ тәрізді заттарды тіліп, ойып, кесіп
пішіндеп шығарады, бір­бірене қиыстырылатын бөлшектерді қиыстыра ... ... ... ... дөп келіп, құрастырылуы орнында болса ғана
қию әдісімен қайып тігетін амалды қолданады. ... ... ... зат осылайша тігілгеннен кейін сөгілмейтін болады. Егер жасалатын
мүлік сүйектен болса, онда сүйекті қақтау ... ... ... ... алып, жеке кескіндерін пішеді. Сүйекті келбеттей ойып, қаусырып
құрастырады. Сосын оларды ... ... ... ... жиектеп, өрнектерін оюлап шығарады. Яғни, жиһаздарды
безендіру, мүлік, бұйым, ер­тұрман, киімдерді және тағы басқа ... ... ... ... халықтың өз тұрмысында қалыптасқан ою
әдіс болып табылады.
Оюлардың түрлері
Оюлардың алуан түрлері бар, олар: арқармүйіз, ... ... ... тіс, ... ... алақан, жапырақ, иін,ойыс,
баған,ойшық, т.б. Әр ою өз ... тән ... ... кескін келбеттейтін
бірнеше түрлерге жіктеліп аталады. Өйткені өң беруі, реңденуі де ... қилы түс, түр, өң, рең ... ... ... ... ... түрлендіретін қол өнердің бір түрі. Бұл өрнек шуда, қыл, жібек,
тарамыс талшықтарын шабыстыра ширатып, ою үлгілерін түр түрімен ... ... ... ... ... әдемі дүниелерді сымбаттайтын
үлгі.
Арқармүйіз немесе қошқармүйіз, т.б. оюларын беру керек.
Ою деген не?
Заттарды оймыштап, сызықтап, пішіндеп кесіп, тіліп, түрлеп­түстеп, оларға
кескін, тұрпат, сымбат ... ... ... ... ою ... ... айтқанда, ою ­ ірі де кесек, ұсақ та нәзік безендіру
тәсілдерімен сәулеттеу үлгісінің бір түрі. (мысалы, кәдімгі ағаштан
жасалған ... ... ... үшін ... бүркеншік жасап, өрнектеп,
күміспен күптейді). Сүйекті әйнекке қайыстырып, оюлап, бет көрінетіндей
безендіріп, алуан түрлі ою жүргізіп сәндеуге болады. Егер ... ... ... ... кездемелерден: қатипа, барқыт, мақпал, мәуті, жидем,
сұпы, оқыра, борлат берен, дүрия шәйі, шағи, жібек, кәдіс және т.б. болса,
кездемені оймыштап қиып түр ... ... ... бүкпелеп тігіп
жүргізеді. Сонымен қатар, жүн түтіп, қылшықтап, сабап, одан ... ... не ... ... әр ... ... ... Киіз үйдің жабдықтары:
тұскиіз, үзік, туырлық, дөдеге, кереге, уық, шаңырақ өзіндік әсем оюлармен
өрнектелді. Қамзол, бешпет, тірсек жең, ... ... тон, ... ... қол және бет ... және тағы басқа киімнің түрлері, сондай­ақ
аяққап, қоржын, бау, адалбақан, шымылдық сияқты үй іші жабдықтары сәнді де
әдемі түрлендіру әдісінен ... ою ... ... ... берілген төсекаяқты сүйек қақтап, бүркеншіктеп ою қолданып
безендірген.
Қолөнер ұғымы
Бұл ұғымның мәні де мәніс де шексіз, маңызы зор. Ол ... ... ... ... күнделікті қажет етпейтін түрі. Табиғи өмір
құбылысы түстіктердн байқалған құбылмалы ... ... ... ... елестерінің үлгілерін аңғарып, оймен қорытып қолмен жасалған,
жасалуы реңдеу өнерінің әр ... ... өң ... ... жайнататын
үлгісін қолөнер деп атаған. Демек, халықтың тұрмыстық қажетін мекен
өңірінен тауып жаратып, ... ... ... ... үлгілерден
алынған. Мәселен, ақ, көк, сары, қызыл, жасыл, қара, ... сұр, ... ... күлдібадам, шабдар, боз, шаңқан,сарғылт, қызғылт, күлгін,
көгілдір, ақшуған, теңбіл, кер, торы торғын, қуқыл, т.т. түстердің өң,
реңдерін өз тұрмысына айнытпай пайдаланған. Яғни, ... ... ... ... ... ... мен жануарлар бейнесі, түс,
түр, өң, рең, т.т. бедерлерге ... ... ... ... ... ... әдісін жетілдіру негізделіп, тәжірибелік машығын
қалыптастырған. Міне, әуелгі ... ... кешу ... қоға ... жөке ... ... ... абырой жапқыш, кебенек тоқу
тәжірибесінен төселіп, дамыған қолөнер үй тұрмысын ... ... ... ең бір ... түрі.
Түр үлгілері
Түр үлгілері де табиғи ортаның көрінісін бейнелейді. Мысалы: тұқым,
түбір, тамыр, бүртік, бүр, ... ... ... ... ... жапырақ,
гүл, шашақ, ернеу, жұрын, тіс, түйір, ... ... ... ... ... иін, табан, иір, ирек із, тұмсық тірсек, қию, ою, ... ... ... ... ... ... әлеміш, шоқ, т.т. түр жүргізіп
реңдейтін өнердің бір түрін түр салу деп ... ... түр салу ­ ... ... ... киімдерді, жиһаздарды және басқа да тұрмыс
өтейтін заттарды өңдеу тәсілі.
Түсті түр салу
Бұл ­ безендірудің бір ... ... түр ... ... ... амалдарды
меңгеріп, тәжірибе алмаған, машықтанбаған адамның қолынан келмейтін әдіс.
Бұл амалдардың негізі шабыстыруға жатады. Алуан түрлі реңдерді жайнатып
құбылту әр түрлі өң ... ... ... ... ... арқылы
жасалады. Өйткені бір түс, кіл түс, кілең түс, аралас түс, шабыстырылған
түс, шаңқан түс, ашық түс, түрленген түс, ... ... ... ... ... ... т.б. ... жатқан түстер жоғарыда
айтылғандай үйлесімін тауып шабыстырылатын амалмен бұйымдарды безендіреді.
Мысалы, қызыл деген ұғым бір түс емес. Шымқай, қан, ... ... ... ... ... шиқандай, қоңыр, күңгірт, күрең, бор қызыл тәрізді
түрлері көп. Бір сөз яки бір қызыл деген жалпы ... ... ... Сол
секілді қара деген атау қара, мақпал, күйедей, қарақаттай, қарақоңыр ... ... тұр. ... ... атауына қарап түсін айыра білу әр
маман іскердің міндеті. Оны бір бірінен бөлек қарауға ... ... ­ ... ... бір түрі ­өрнек. Өрнектердің түрлері, атаулары, жүргізу,
жүргізу әдістері, тұрмыста тұтыну тәсілі, ұқсату амалдары әр ... ... ... ... ойып, кейбірін шекіп, қайсы бірін
сызып, кейбіреуін сыздықтап жүргізеді. Осындай өрнек өнерінің мынадай
түрлері мен ... ... ою, ... ... ... соқпа, құйма, өрме, бұрама, қаю,
кертпе, будырма, шекіме, орама, бояма, сызу, сыздық, кертпе, ... ... түр, ... әшекей, сүрме, көз, айшық, ботамойнық, ботатірсек,
арқармүйіз, қошқартұмсық, шимай және т.б.
Бізд/ң халықтың осыншама өрнек өнерінің түрлері бар екендігін
жұрттың бәрі бірдей біле ... Ал бұл ­ өте ... ... ... Өрнек өнеріне үйрену ең керекті мәселенің біріне жатады.
Жасөспірімдерді тәрбиелеудің бір ұшы ... ... ... ... ... түрлі өнеркәсіп орындарының мамандары
мен жұмыскерлері, жалпы және арнаулы орта мектептер мен жоғарғы оқу
орындарының оқытушылар,мәдени ағарту ... ... ... де бұл ... ... ... екенін мойындайды. Өрнек өнерін
меңгерген деген шеберлердің өздері «ою», «кесте», «зер», түрлерін білумен
шектеледі. Қоғамның дамуының ... ... ... ... олардың
өнер мен білімді игеруіне ерекше көңіл бөлінген. Осыған орай өрнектердің
нақтылы түрлерінің кескінін, суреттері мен мысалдарын, негізгі атауларын,
өздеріне тән ... мен ... ... ... ... көріп отырмыз.
Өсіп келе жатқан ұрпақты өнепаз етіп тәрбиелеу, өнерге үйрету, оны
жүргізу әдістеріне машықтандыру, халық ... ... ... ... ... ... қатысты. Өйткені халық ойының қозғаушы нүктесі сонда
жатыр. Әрбір бала тәрбиесімен шұғылданатын адамзаттар, ата-аналар ... ... ... міндетті.
Баланы тәртіпті, кішіпейіл, ибалы, ибадалы болуға тәрбиелеу маңызды
болып табылады. Тек сөзбен тәрбиелеу аздық етеді. Сондықтан аз ... өз ... ... ... ... ... қажет.
Өзіннің өнерлі ісіңмен баланы өнерге қызықтыру – барып тұрған тәрбиенің
тіреуі. ... «аз ... көп ... ... ... ... ... көп сөйлеп, көбік шашып бала тәрбиелеу қандай қиын болса,
ұрсып, ... ... ... – одан ... ... ... көп іс.
Демек, бала тәрбиесі өнерлі әлтипат, тәлімді үлгі, рахымды ... ... ... табысты болмақ.
Саңылаулы жұрт баланы нұқып үйретпейді, тоқып, ширатып үйретеді.
Өз өмірімнен бір мысал келтірейік. Біз отыздан ... ... киіз ... ... ... ... ... айналасына дөңгеленіп сабақ
оқып жаттығып отырмыз. Бізді оқытатын ұстазымыз «орыс – қырғыз» мектебінің
екі-ақ класын аяқтаған, жасы 30-ға ... ... ... аққұба, ұзын бойлы,
ашбел, қырмұрынды, қой көзді қазақ жігіті болатын. Ол орыс тілі, ана тілі,
жағрапия, есеп, тарих пәндерән ... ... ол орыс ... ... ... мазмұнын түсіндірмек болып түрліше әдісті қолданып
бақты. Бірақ ол ... ... ... түсінетін күш бізге қайдан
келсін. «Иванушканы» біздің түсінбейтінімізді сезген ұстазымыз Жақып
Есенберлин келесі сабақта қолымызға бір-бір парқ ұстатып оқындар деді.
Оқысақ орысшамыз ... ... ... Мазмұны:
Орыстың ертегі еді Иванушка,
Ойланып өлең еттім ерте-кеште,
Бір шалдың болған екен үш баласы.
Қатын жоқ төрт ақ ... ... ... ... ... ... бопты жанның пасы.
Басы таз ірің аққан, күлден төсек.
Орны еді күндіз түні пештің қасы
Ойнайды артын ... ... ... емес ... ... ... ... -
деп бастап, әңгіменің аяғына дейін поэмаға айналдырып, орыс халқының
классикалық керемет әңгімесін осындай өз өнерінің жемісті әдісімен
түсіндіріп, біздерді «Иванушка» тәрізді кейбір ... ... ... ... ... еді. ... ... қимыл, көздеген
ақыл қоймайды» деген сол. Қазір оқысам, ұстазымыз «Иванушканың» дәл ... ... ... өзім жүн ... ... ... алаша, ши тоқымаған, ою ойып, кесте
тікпеген қыз баланы, күміс ... зыр ... ... ... ... домбыра тартып ән салмаған, шаруа істеп, үйге қарамағн ер баланы
көрген ... Бұл, ... ... үлгілі ата-ананың, отбасы мектебінің
жемісі. Демек, ата-аналар өнерлі, ... бала ... ... ... бала жоқ. Қазіргі кезде өзін анамын, әкемін дейтіндер үй
тұрмысына қажетті ... ... ... ... тек ... алып емес,
оны қолдан жасап та баланы өнерге қызықтырып отыруы шарт.
«Жұмыс жоқтың, тамағы тоқытың аздырар адам баласын», - ... ұлы ... ... ... ... халық өнерінің әр қилы түрлерімен таныстырып, оларға жасап
көрсетіп, қағазға сыздырып үйрету - өмірге, тұрмысқа, ... ... ... ... ... ... сөз. Демек, баланы
кішкентайынан халық өнерінің әр түрімен өз кезеңінде ... ... ... зор, ... үлкен келелі мәселе. Балаға жасынан кәмпит
беріп әуестендіру тәрбие емес, ол шолжандыққа тәрбиелейді. Жасынан тісінен
айырылады. Мұндай ... ... ... ... ... тәрбиелейді.
«Баланы жасынан» деген халық көрегендігін түсіне білген жөн. Өрнектердің
әр түрін жасатып, іс ... ...... ... ... ... ... тәлімді болуға, биязылыққа тәрбиелеу ісі сонда ғана жемісті
желегін береді.
Мәселен, кестенің суреттерде салынған түрлерін алдымен қағазға сыздырып
үйретеді, кейіннен шүберекке кесте тіккізіп ... ... ... ... ... түріне жататындығын түсіндіру шарт. Кейінірек машықтанып,
дербес жүргізетін халге жеткен кезде кестенің қысқаша анықтамасын беруге
болады.
Кесте дегеніміз - түрлі-түсті торқа, жібек, оқа ... ... ... ... ... ... т.б. кездемелерге ілгекті бізбен түйреп, іліп
тігіп жүргізетін тоқу өрнегі.
Жоғарыда айтылып өтілген кестелердің кескінді суретін көрсетудің өзі де
балаларға бірсыпыра ой ... ... ... ... ... ... ... кіріп, өнер үйренуге құштарлықтары артады.
Түсініктері ұшталып, өткір сезім тудырады. Халық өрнегінің нәзіктігі өнерге
деген ынталарын арттырады. Ақыл мен ой-парасатын қамшылап, ... ... ... әрбір көрінісіне көз жүгіртіп, өмір өрнегін
түсінетін дәрежеге жетудің шарты осында жатыр. Әр ата-ана осыны мықтап
ұстанғаны ... ... ... ... ... ... творчествосына, әсіресе қолөнеріне ерекше
қамқорлық жасалып, он саусағынан өнері тамған зергерлер мен шеберлердің,
ұсталар мен ісмерлердің қолынан шыққан әсем бұйымдарға айрықша ілтипат
көрсетіледі. ... ... ... еңбек етуіне, шығармашылықпен
ойланып, көркем дүниелер жасауына толық мүмкіндіктер жасауды әсте естен
шығарған емес. Бұ жөнінде Қаулыда «Майдагерлер қолөнер кәсіпшіліктері
саласында өткізу үшін ... ... жеке ... ... деп танылады. Бұл
салада мына бұйымдарды....жіп, өрнектелген материалдарды, тоқылған және
кестеленген бұйымдарды, кілем және ... ... ... ... - деп атап көрсетілген. Демек, қолөнерінің жасаған бұйымдары
белгілі майдагерлер қолөнер кәсіпшіліктері саласында жеке еңбек қызметі
ретінде кең дамытылады. Бұл ... ... мен әсем ... ... ... ... одан әрі дами ... көмектеседі. Журнал
бетінде беріліп тұратын халық өрнектерін әрбір ана мен әже ... ... ... жас өрім ұрпақтарға үйретіп отырса, нұр үстіне нұр емес пе?!
Бала ең алдымен ... ... ... ... ... ... әсемдік
әлеміне қол созып әдемі талғамның, сұлу сезімнің иесі болып өсері сөзсіз.
Бұл шағын мақалады қолөнердің бір түрі – кесте туралы ... ... не? ... өзіне тән сипатын қарай бірнеше үлгілері болады. Кесте
өрнегін ... ... сұлы бәз, ... ... берн ... ... суыр ... асыл заттарға торқа, оқа, оқырау, жібек жіптерді
шабыстырып зерлеп, түстеп, түрлеп, көздеп, иіндеп, іздеп, біртіктеп,
бүрлеп, бүршіктеп, гүлдеп, мүйістеп жүргізеді.
Өзі тұтынатын ... ... ... кестелен алатын халықтың дағдылы
әдеті болған. Демек, әр үйдің өз өнерпазы болған. Кестелердің көз жауын
алатын алуан түрлі болуы әр ... ... тән ... ... ... ... ... тіксе, енді бірі бүршіктеп, гүлдеп
әдістейді. Кесте тігетін аспап «кесте біз» деп аталады. Бұл аспапты
күңгірттенбейтін, тот баспайтын, ... ... не ... ... ... ... ... оқтай түзу қылдырықтай жіңішке
және иілігі майыспайтын еріп жасайды. Ағаштан қолға ... ... ... ... Бұл ... тіккен кесте біркелкі, әдемі, жылдам төгіліп
отырады.
Түрлендіру тәсіліне ... бқл өнер ... шым ... ... ... деп ... Мәселен, кестені түрлі түсті жібек жіппен кестелеп өрнектегенде,
шым кестені жібек, оқа, оқыра жіптерді шабыстырып жүргізген. Оқыра
кесте - ... ... ... ... ... ... ... бұйым, мүлік, киім үлгілеріне сәйкес жасалады. Соған орай кестені
дамыту нүктесінің көрсеткен бағыты бойынша нұсқаланған құбылма тарамдарының
бойымен дамытады. Төменде бірнеше ... ... ... ... үлгілері
Кесте дейтін ұғымның мәнісі терең, мағынасы кең, маңызды салмақты. Ол
көне өнердің әсемдік үлгісін табиғи көрініс реңдеріне сәйкес сәндеу
әдісінің бір көрінісі.
Мәселен, ... ... не ... оның ... ... ... дей салуға
болады.Бұл, әрине тоғышарлық, халқымыздың етене өнерінің тарихи болмысының
ілімдік, ғылымдық, машықтық ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми мәні, түсініктері айқындалған сәндік туынды
ретінде жұрттың бәрі біле бермейді. Ол ғалам құбылысының сағымдалған
елестерінің желісін тартып, реңін ... ... адам ... ... ... Оның ... тән қасиеттері, түрлендіру
тәсілдері, сәндеу әдістері, безендіру амалдары, жасау машықтары, ... ... ... тігу ... ... ... бедерлері,
құбылысты құлпыртудың әр қилы ұнамды үлгілері болған. Бұл өрнектң
жүргізілетін заттары да ... ... ... сұпы, бөз, борлат, берен,
қатима, шидем, биқасап, шаға, шәйі тәрізді кездеселерге, жарғақ, сауыр,
тон, шекпен сияқты ... ... оқа, ... ... қыл, ... ... шабыстырып безендіріп, түрлеп, түстеп, көздеп, мүйіздеп, иіндеп,
іздеп, бүртіктеп, бүрлеп, бүршіктеп, тұмсықтап. сағалап, мүйіздеп, жиектеп,
өзектеп, шоқтап, гүлдеп, шашақтап, салпынжақтап, пішіндеп ... ... ... ... ... ... ... деп
атаған.
Кестелеу әдісі
Кестенің үлгісін тігу тәсілі із тастап, желі тарту нүктесінен басталады.
Кестелеу ... ... ... ... үздіксіз дамитын әдіске сүйенеді.
Кестенің түрлерін салып өзектейтін саймандарын «кесте біз» деп атаған. Бұл
сайман күңгірттенбейтін, тот баспайтын, мұқалмайтын болат не құрыштан
жасалады. Оның ... имек ... ... өткір ұшы түйіртпекті, сымға
тартқанй оқтай түзу, қылдырықтай жіңішке және иіліп майыспайтын ... ... біз ... ... ... етіп ... ... ағаш сапқа
сапталады. Мұнымен тігілетін кесте желісі үзілмей жылжып, жылдам төселіп,
түрленіп, құбыла ... өнін ... ... ... берік болып
шығады. Оның шындығын табылып жатқан көне бұйымдардан ... ... ... ... ... түрлі түрлендіру ерекшеліктеріне қрай кестені
кесте, шым кесте, оқыра кесте деп үш үлгіге бөліп ... ... кіл ... түс, ... түс, ... түс, әшекей, із, бүр, мүйіз, иін, т.р,
т.т. ... ... ... ... ... ... Мәселен, кестені
түрлеу түрлі-түсті жібек жіптермен салынса, шым кестені кестелей тәсілі
жібек, оқа, оқыры, шарық жіптерді ... түр, түс ... ... ... ... Құбылмалы шағылысты құбылта түрлендіріп жүргізілетін кестенің
түріне қарай шым кесте үлгісі деп арнайы аталған. Демек, жұмыр жер
бедерлерін байқататын, өзінше түрлендіретін ... ... ... ... осы шым ... ал үшінші түрінің оқыра кесте деп аталуы өзінің
ерекшелігін байқатқандай, «алтынмен аптап, күміспен ... ... ... ... ... ... алтынмен жарқылдатып апталған, күміспен жылтылдатып күптелген
заттарға жүргізілетін әшекейлі, бүркеншектеп бүрленген, ... ... ... түрі. Кестенің әрбіреуі көздің жауын алатын құлпырмалы
алуан түрлі: алтын, күміс, оқыра, қыл, жібек жіптермен шабыстырылып
жасалады. Сонымен, кесте – ісмер кестешілердің ... ... ... шығаратын әсемдік үлгінің бірі.
Баспа өрнегі
Тоқыма кәсібінде түрлі торға тоқығанда ... ... ... деп атаған. Қазір тоқыма фабрикаларында өндіріп шығарылатын
кездемелерге қолданылып, алуан түрлі рең беріп, өңдейтін осы ... ... ... әр ... ... ... сәйкестендірілген. Баспа өрнегі
ыңғайлап өлшеп, таңбалай белгілеп, түр-түсін қиюластырып алып басып
жүргізілетін өрнек түрі.
Жүргізу әдісі
Халқымыз өз қолөнерін түрлендіре жіктеп, әр қилы ... ... ... ... ... ... ... жасау әдістерін
саралаған. Жасалатын мүліктеріне қажет нәрселерін таңдап ... ... ... ыңғайлап, ықшамдап жасап, жүргізетін әдістерін
анықтаған. Мысалы, мүйізді балқытып керген, сүйекті қақтап жұқартып жазған,
әйнек шыңдап мөлдірлеген, маржан, моншақ, тана, меруерт, ... ... ... ... ... ... алтынды булап, күмісті шауып аптап,
күптеген, көзге ілікпес ... ... жіп ... ... мәуті, оқыра,
сұпы, мақпал, кәдіс, борлат, берен тоқыған, тері ... ... ... ... ... ... ... өз тұрмысына қажет
жиһаздарын реңдеп, шығаратын өрнегін баспа әдісімен жүргізген ... әдіс ... ... ою, шекіме, бүр, көз, бүршік, бүркеншік, таңдай,
орама, ... ... ... кенере, дөдесе, шилай, әшекей, тірсектеу,
бүрлеу, гүлдеу, шоқ, сағы, тұмсық, арқармүйіз, ботамойнақ және т.б.
өрнектердің ... ... ...... түрлі өнердің кәсіптік түрінің басып жүргізілетін реңдеу әдісі.
Мысалы, ағаштан шауып, жонып, түрпілеп, сүргілеп, пішіндеп, ойып, өзектеп,
өрмелеп, бұрамалап, шекіп, таңдайлап, оюлап, ... ... ... ... ... иректеп, жұрындап, оймыштап өңдеп, сәндеп
шығаратын бұйымдар осындай амалдар әдісімен безендіріледі.
Ұнамды үйлесім ... ... ... ...... мінез құлықтық, тұрмыс-
салттық дәстүрлі үлгісін бейнелейтін өрнек үлгілерінің ... ... ... тірнегінен машық алған көрнектік әдісінің бір
негізі, өрістеген кәсіптік етене өолөнердің ... тым ... ... осы ... ... үлгілері екенін байқау қиын емес. Сәулеттеу
қолөнерінен жүйеленіп желісін тартқан шебер туынды – ... ... ... ... бір үлгісі деп айтуға болады.
Баспа ұғымы
Халық заттың атауын дәл тауып, өз ... ... ... ... Оны қолөнер үлгелері бірден-ақ қуаттай қолдап, дәлелдеп береді.
Баспа деген не? ...... ... бір ... халық өз тұрмысын оңдау үшін тұтынатын әр қилы алуан түрлі құрал-
сайман, мүлік, бұйым, киім, жиһаз, қару-жарақ, ... және ... ... үшін ... амал, нәзік әдіс, шебер тәсіл, сиқыршы машық
ісмерлігін пайдаланған. Соның ерекше түрі - өрнектер жүргізу ... ... тон, ... сақтиян, саптама мәсі, байпақ, қызыл қима,
шалбар, сым, тізеқап, белдеме, шымылдық, перде, қамзол, қынама, желет,
тірсекжең, бешпет, шапан, ... ... ... ... ... ... ... және т.б. дүниелерді безендіріп сәндейтін өнердің
бірі. Өйткені, үй ішін ... ... ... реңдендіру, өмір тынысын
ұлғайту, салтанат құру, мәдениет үлгілерін жасау, ... ... ... осы ... ... ... Демек, ұрпақ тәрбиесі, әдемілік
салты, сәндік дәстүр, әсемдік ұялату ұясы осылай қалыптасқан. Мінеки, халық
тұрмысынан шығып қала жаздаған қолөнердің бай ... ... ... ... оны білгені қашан да жақсылықтың нышаны болар еді.
Демек, жастарды өздерінің туған ... көне де ... ... үлгілерін
жіті түсінуге,өнер саласындағы білім мен танымын ұштауға тәрбиелеу қажет.
Тоқыма өрнегі
Тұрмыстық өнеркәсіптің түпкі негізі, қолөнер ... ... бір ... ... қолөнерінің өрнегі болып табылады. тоқыма
деген атауы айтқандай, тоқу жүйесінде өрнек салып түрлендіретін өрнекті
тоқыма ... деп ... ... ... ... ... не екенін түсінуге
болғандай. Бірақ оның нүктесі неден басталатынын, үдетілетін алуан тәсілге
тәуелділігін ... салу ... ... ол ... ... ... рең, ... әдемі деп сапалы бітімін және тоқу амалдарын білуге,
мәдени-үнемдік үлгілеріне, тетікті тәсілдеріне қатысты әдістерге сүйенетін
кәсіптік өрнектердің бірі. ... ... мен ... ... ... ... Демек, тоқыма өрнегінің іліми әдісін, ғылыми жүйесін,
жүргізетін машығын терең білу ... ... ... ... үшін ... жүнді қылшықтап түтіп, сабап шүйкелеп
жіп иіреді, қыл, жібек талдайды, сым тартады, өрмек жүгіртеді. Ши тоқу ... ... ... ... ... шиді ... таңбалайды, түрлі-
түсті жүндерді бояп орайды. Сөйтіп, тоқу бақанын ... оған ... ... ... және т.б. ... ... ... қажетті нәрселерін
дайындап алып, қондырғыларын құрып тоқу өрнегін арқаулайды, түстеп, түрлеп
әшекейлеп жүргізеді. Мысалы, тоқу өрнектеріне тоқу әдісіне ... түр ... Ал ... ... ... үйлестіріп, ұнамды рең беріп, шабыстырып
отырады. Сонымен, тоқыма өрнегі дегеніміз – ақ, қара, қызыл, сары, көк,
жасыл, күлгін, қызғылт, ... сұр, ... ... боз, ... торы ... ... жайнатып шығаратын нәрлі де әрлі өрнек әдісіне сүйеніп,
күрделі және ірілі-ұсақты өрнектің тоқылып жүргізілетін үлгісі.
Тоқыма өрнегінің үлгілері
Тоқыма өрнегінің алғашқы үлгілері жөке ... ... ... ... ... ... киіп, кебін жасаудан басталған. «Кебенек киген
келеді, кебін киген кетеді» дейтін мәтел содан. Тұрмыс күйінен туындаған
тірнектеу өнері ... ... ... ... «Күн ... сақтар күн көріп, тұрмыс құрдым» дейтін мақал да ... ... ... ... және оның ... де ... ... түрленіп, дамытылған
қолөнердің көрікті бір түрі. Қазіргі мәдени үнемдік ... ... ... ... ... ... ... өрнектеудің
үлгісі де осы тоқыма қолөнерінің өрнегі десек дәл айтқан боламыз. Бұл өрнек
үлгілері ши, шыи ши, шидем, алаша, тықыр, түкті кілемге ... ... ... және ... да ... ... әсемдеуге
қолданылады. Өрнектердің: теңбілдеу, бөрпелеу, шұбарлау, иректеу,
күмбездеу, тұмсықтау, таңдайлау, шеку, тышқан із, ... ... ... ... ... текшелеу, оюлау, жолақтау, шеңберлеу,
жиектеу, сыздықтау, тірсектеу сиықты бұйымдарды кескіндей реңдейтін
үлгілері көп. Кеңінен ... ... ... ... негізгі
өрнектеу үлгілері осы тоқыма қолөнерінің өрнек үлгілері.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
MS Word ортасында суреттермен диаграммалар мен жұмыс істеу11 бет
Word редакторын графикамен байланыстыру (суреттер, схемалар салу)4 бет
Word редакторын графикамен байланыстыру (суреттер, схемалар салу) туралы10 бет
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Балалар суретінің мазмұны3 бет
Дербес компьютердің бейнежүйесі. Суреттермен жұмыс істеуге арналған құрылғылар4 бет
Ежелгі грек сурет өнері20 бет
Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы18 бет
Ертегі мазмұны бойынша ересек балаларды сурет салуға үйрету38 бет
Көркем сурет өнер түрі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь