Қазақтың ұлттық киімі

Жоспар:
1. Қазақтың ұлттық киімдері. Ол . өте кұнды тарихи мәдени мұрамыз
2. Киімнің негізгі түрлері
3. Киімдердің әлеуметтік дәрежесі
4. Ұлттық киімге байланысты салт.дәстүрлер мен ырымдар
5. Әйел киімінің тарихы
        
        Тақырыбы; Қазақтың ұлттық киімдері.
Жоспар:
1. Қазақтың ұлттық киімдері. Ол - өте кұнды ... ... ... Киімнің негізгі түрлері
3. Киімдердің әлеуметтік дәрежесі
4. Ұлттық киімге байланысты салт-дәстүрлер мен ырымдар
5. Әйел киімінің тарихы
Қазақтың ұлттық киімдері Ол - өте ... ... ... – адам денесін ауа райының, қоршаған ортаның зиянды әсерінен қорғайтын
бұйым. Олардың бәрі де адамдардың ақыл-ойы мен эстетикалық талғамының,
еңбегінің жемісі. ... ... ... ... ... ... ... сүйек ине, сүйек бізді қолдана отырып тері және
тоқыма киім-кешек жасауды үйренген. Ал енді неолит ... ... ... тоқу кәсібі өмірге келіп, иықтан, мықыннан киілетін киім түрлері
пайда болды. Қазақтардың қазіргі киімдерінің көбісі сақ дәуірінен бастау
алады. ХХ ... ... ... Ойыл мен ... бойын мекендеген
қазақтардың киім-кешегін палеоэтнологиялық деректермен салыстыра зерттеген
С.И.Руденко, тіпті күпінің ... оның ... кем ... екі ... ... ... болған киім үлгісі екенін дәлелдеп берді. Негізінен,
қазақ киімдерін кеңінен зерттеу Қазан революциясынан ... ғана ... ... ... ... ... ... мынандай түр-ге бөлінеді: іштік киімдер,
сыртқы (өң) киімдер, сулық киімдер, ерлердің бас киімдері, әйелдердің бас
киімдері, аяқ киімдер. Бұларға мынандай киімдер жатады: 
Іштік ... ... ... ... ... күрте, (желетке), шалбар. Сыртқы
(өң) киімдер Жадағай шапан, жарғақ, ... ... ... ... ... шидем, ішік, қолқап. 
Сулық киімдер
Аба, кебенек, кенеп, сырттық, шекпен.
Ерлердің бас киімдері
Башлық, бөрік, далбай, жалбағай, жекей тымақ, күлпара, қалпақ, құлақшын,
малақай, ... ... ... ... бас ... бөрік, жаулық, желек, кимешек, күндік, орамал, қарқара, сәукеле,
тақия, шәлі.
Аяқ киімдер
Кебіс, көк етік, мәсі, мықшима, саптама етік, ... ... ... ... ... тұтыну ерекшеліктеріне қарай күнделікті,
сәндік киімдер, жыл мезгілдеріне байланысты қыстық, маусым аралық, жаздық,
күздік ... ... ... Жас және жыныс ерекшеліктеріне сәйкес
мынандай түрлерге жіктеледі: сәби киімі ... ... ... бала ... ... ... ... дамбал, шалбар, етік, бешпент, шапан),
бозбала киімі (тақия, етік, жейде, шалбар), бойжеткен киімі (желбіршекті
көйлек, тақия, кәзекей), қалыңдық ... ... ... ... ... (көйлек, кимешек, жаулық, қамзол, кебіс, мәсі, көкірекше), күйеу, жас
жігіт, ақсақал киімдері (шапан, ... ... ... ... ақ жейде,
дамбал, саптама етік, кебіс, мәсі). Әлеуметтік ... ... ... ... мынандай да топқа бөлінеді: жоғары текті
қазақтардың киімі, сал-серілер киімі, сән-салтанат киімдері, ұлттық ... ... ... ... ғұрыпты киімдер, қа- зақтың неке
киімдері, күйеу жігіт киімі, қалыңдық киімі, дінге байланысты салт- тық
және ... ... ... ... ... ... байланысты өлікке
кигізілетін киім, аза тұтушылардың қаралы киімдері, қазақтардың ертедегі
сулық және кәсіптік киімдері, малшылар киімі, аңшылар киімі, батырлар киімі
және т.б. Біздің ... ... ... ... ... ... ... мен атауы көп. Тіпті киімдерді ұлы жүз, орта
жүз, кіші жүз ... деп те ... ... ... ... ... ... аттарымен де былайша аталып, танылады: қыпшақ тымақ, арғын тымақ,
найман тымақ, адай бөрік, қызай бөрік ... ... ... киімдерін
географиялық аймағына қа-рай Жетісу үлгісі, Арқа үлгісі деп те атау
кездеседі. Бірқа-тар қазақ киімдерінің үлгісіне көршілес орыс, тәжік,
қырғыз, ... ... киім тігу ... де әсер еткені мәлім. Ал
енді көне ғасырларда пайда болған ... ... киім ... ... ... жеткен жоқ. Біздің ұлттық киімдеріміздің негізгі түрлеріне
байланысты арнайы салт-дәстүр, ырымдар бар. 
Ұлттық киімдерге байланысты салт-дәстүрлер мен ырымдар Баскиімдер ... Ол ... ... ... Оны айырбастамайды, аяқ тигізбейді.
Қазақта шала туған баланы тымаққа салып асырайтын дәстүр бар. Біреуге бас
ұрғанда да аяғына тымағын тастайды. ... ... ... ... ... ең ... ... қауырсын тағу
«Алтын Адамның» баскиіміне де төрт алтын қауыр-сын ілінген. Тамғалы тастағы
суреттерде де қауырсынды баскиім киіп, малдас құрып отырған ... ... ... тағу көп ... бар. Ол мифтік наным
бойынша жердегі адамның рухтық болмысының аспан әлемімен байланыста
екендігін танытады. Жаулық. Оған қатысты арнайы заң ... салт бар. ... ... ... бұзақылық істе ол үшін кімге, кімнің құн
төленетінінің орнына «сары жаулық» жүрген. Бұл жаулық құн төлеуге
келіскендікті білдіреді. Күйеуі өлген әйел ... ... ... ... бір жыл бойы сары ... ... ... болған. 
Баскиімге қатысты тыйымдар
Баскиімді іліп қояды, кез – келген жерге тастай салмайды, астыға басып
отырмайды. Олай жасаса, ... бақ ... Ер адам ... ... ... Олай ... еркектіктен айырылады. Қыз бала басына ақ, қара
орамал тартпауға тиісті. Ақ – жаулықтың, қара – ... ... ... бала ... ас – су ... ... ... басып
кимейді, оны айырбастамайды, ешкімге сыйламайды, сатпайды. Тек сыйлыққа
киілмеген, жаңа ... алып ... ... ... ... ... ... бойынша, қасқыр ішікті жиырма беске толмаған жастар
кимеуге тиіс. Өйткені қасқыр ішік жас адамның жалыны мен тері қызуын
тұмшалап, оны ауруға ... ... Екі адам ... ... ... ... аман қалып, қасындағы адам үсіп өлсе, оның туған – туыстары аман
қалған адамнан құн даулауға құқылы. Себебі, бір ... ішік екі ... ... қала ... ... бәрі дала заңында бекітілген тәртіп. Ішік
қазақта сый – ... киіт ... ... ... оны ... ... ... ба-ғалайды. Адамға «шапан
кигізу», «иығына шапан жабу» – үлкен құрмет. Бұрындары хандар батыр, би,
жақсы – ... ... ... ... ... ретінде арнайы
тіктірткен шапанды олардың иығына жапқан, түрлі мемлекеттік қатынастарды
бекіту белгісі ретінде де шапан ... ... ... ат ... жабу ... қазірде бар. Ханның өзі киген шапанын сыйға алу – қазақ
халқында үлкен мәртебе. 
Жейде. Ұзақ ... ... өте ... ... ... ... ... жолын берсін деп, олардың жейде – көйлегін сұрап ... ... ... киім өте ... ... оны алғысы келгендер көбейіп кетсе,
әлгі киімді бұзып, кішкентай беторамал көлемінде тәбәрік деп бөліп ... ... көп бала ... әйелдердің бұткиімін бала көтермеген
әйелдердің сұрап, қалап алғанын да ... Әйел ... ... ... деп ... ... де жыртып, «жол ашу» ырымы жасалатын көрінеді.
Шалбар. Қазақтар шалбар мен етікті отырып киюге тиіс. Оларды соғыс кезінде
ғана тұрып ... Ұл ... ... әйелдің еркектердің қару – жарақтарын,
шалбарын басына жастап жататын, қыз тапқысы келген әйелдің қызыл ала ... ... ... алқа ... ... ... жастап жататын
ырымы ерте кезден келе жатқан наным – сенім. 
Сырт киімдерге қатысты ... мен ... ... ... ... ... жеті ... сырт киімдерді (шапан,
тон т.б.) жабатын ырым бар. Киімнің жағасын баспайды. Ол жамандық шақыру.
Киімді бисмилла деп оң қолдан, оң ... ... ... сол аяқтан, сол
қолдан бастап шешеді. Киімді желбегей жамылуға болмайды. Өйткені аруақтар
ғана (мүрделер) жеңсіз кебін киеді, кебінін желбегей жамылып үйге ... қолы жоқ адам да ... ... жамылады. Тозбаған киімді тастау да –
жаман ырым. 
Неке киімдеріне қатысты салт – ... Оны қыз ... ... ... оң ... ... ... кигізеді. Келін болып түскеннен кейін сәукелені шешіп алып қояды да
жас ... бір жыл бойы ... ... ... ... қыз ... таяу сіңілісіне басына тартатын орамалын
береді. Бұл «ендігі кезек сенікі, бақытыңды тап» деген тілек. Мұны ... деп ... ... ... ... мен ... түскен келіннің бетін тобылғы сапты қамшының басына қызыл торғын
орамал байлап ашатын дәстүр бар. Бұл – «келіннің беті ... ... ... ... ... көп болсын» деген ырым. Күйеу жігіт қалыңдығын алып
ба-ра жатқанда оның етегінен ... ... алып ... Бұл ... бала
киімін жаңаласын, өмірі ажарлан-сын деген ғұрып. Жаңа түскен келін киімін
тектен-текке қысқарта беруге тиісті емес. Олай ... ... ... тууы ... киімдеріне қатысты ырымдар мен тыйымдар
Бойына бала бітпеген әйел баланың иткөйлегін қалап алады. Иткөйлекті аяқ
асты, ... ... ... ... кім көрінгенге бермейді. Оның
сыры, қазақтар иткөйлек баланың бақытын сақтайды, сәбидің бақыты иткөйлек
киген күннен басталады деп сенеді. 
Аяқ киім бойынша Кебіс. Ол ... ... ... үйге ... адам
қалыптасқан ғұрып бойынша кебісін шешіп, оң жақ босағаға қатарластырып,
тұмсығын отқа, сірі өкшесін іргеге ... ... ... ... ... ... мен тыйымдар
Аяқ киімді төңкеріп қой-майды, теріс кимейді. Олай жасаса, адамның жолы
болмайды. Қазақ аяқ киімнің табанына қарамайды, егер табанына көзі түссе ... ... жөн. ... аяқ ... баспайтын заты жоқ. Аяқ киімнің
табанына қараған адамның көзінің ұшынуы мүмкін. ... ... ... болмағанда етігін жастанып жатады. Өйткені, «Етік жолға бастайды,
шалбар (жастансаң) сорға бастайды». Сұқ тиген баланы ұлтарақпен үш мәрте
ұрып, ұшықтайды. Жаңа ұлтарақты аяқ ... ... ... жағының басын
бойлата тіліп, иесіне «жолын ашу» ырымын жасайды. 
Қазақтың ұлттық ... ... ... тәрбиелейді
 
Киізден жасалатын киімдер
1. Байпақ. 2. Кебенек. 3. Киіз етік. 4. Киіз қалпақ. 5. Пима.
Теріден жасалатын киімдер
Сырт киімдер: Аба; Бота ... ... ... ... ... Тон. 
Бас киімдер: Бөрік; Құлақшын; Малақай; Тақия; Тымақ. 
Аяқ киімдер: Кебіс; Мәсі; Мықшима; Саптама етік; Шарық (Шоқай); Шоңқайма.
Жүннен жасалатын киімдер
Жабағы ... ... ... Жүн қолғап; Жүн шұлық; Мойынша; Түйежүн
далбағай; Түйе жүн кеудеше; Шекпен; Шидем шекпен.
Киімге байланысты ырымдар
Жас ... ... ақ, қара ... ... Ақ – ... қара ... ... келін киім-кешегін қысқартса, нәрестесі кем туады немесе ол
түсік тастайды. 
Нәрестенің иткөйлегін далаға тастамайды. Олай жасаса, сәбиге сырқат ... ... ит ... ... басталады.
Сыңар аяқ киім киген баланың әйелі ұры болады.
Киімнің түймесін айқастырып салса, қуанышты хабар келеді. Ілулі тұрған
киімнің түймесін ... ... оң ... ... ... сол ... шешеді. 
Қонаққа келген сәбиге көгендік береді немесе киім алып береді. 
Шалбарды отырып, оң аяқтан киеді, сол аяқтан шешеді.
Киім ... ... ... ... ... ... болсын!» деген тілек
айтады. 
Аяқкиімді төңкеріп қоюға, теріс киюге болмайды. Олай жасаса, адамның жолы
болмайды. 
Қазақ аяқкиімнің табанына қара-майды. Оның баспайтын жері жоқ. Сондықтан ... көз ... алыс ... ... жастанатын еш нәрсе болмаса, етігін жастанған.
Халық нанымында: «Етік жолға бастайды, шалбар ... ... ... ... ... ... алдыңғы, жол бағытына қараған басын тіліп,
«жолын ашу» ырымын жасайды. 
Екіқабат әйел «ұл ... ... ... ... шалбарын ырымдан
басына жастанып жатады. Қыз тапқысы келсе – қызыл ала шыт, әйелдің
көйлегін, жүзік, сырға, алқа ... ... ... мен ... ... киюге болмайды. Соғыс кезінде ғана солай жасауға
болады. 
Әйел босанып ... ... ... деп, ... ... шетін жыртып «жол
ашу» ырымын жасайды, немесе ұлдың шалбарының балағын тіліп ... кез ... ... ... аяққа баспайды, астыға басып
отырмайды, аяққа кимейді. Олай жасаса, бастан бақ таяды, бас ауруына тап
болады.
Ер адам әйелдің киімін кимейді, жаулығын ... ... Олай ... ... ... бар әйел жа-лаңбас бала емізбейді. Жалаңбас отырса, ... ... ... ... ... ... Олай жасаса, басындағы бағы кетеді. Бас киімін
сатуға да болмайды. 
Бөтен адамға баскиімін бермейді. Олай жасаса, адам басы кемиді. Баскиімін
сыйлауға да ... ... мен XX ... бас ... ... ... киімдеріне зерттеу
жүргізген И.В.Захарова мен Р.Р.Ходжаева ер адамдардың бас киімдерін 6 топқа
бөледі. Олар мынандай:
1. Дөңгелек, жеңіл, өзін сырып, кестелеп матадан ... және ... ... киетін кішігірім бас- киім – тақия. 
2. Матадан тігілген кішкентай, етегі терімен көмкерілген баскиім –
төбетей. 
3. Киізден тігілген баскиім – ... ... ... ... башлық (күләпара). 
5. Тері қапталған жылы баскиім – бөрік. 
6. Аң терісінен жасалып, суықта ... ...... бас ... – шағын сәтен, шұға, барқыт тәрізді маталардан тігіледі. Ол зерлі,
үкілі, оқалы, сырма, шошақ төбе, ... ... ... ... ... ... Шыңжан қазақтарының найман тайпасындағы қызай руында
«Қызай тақия» ... – ақ ... ... ... ... Ол биік төбелі болып келеді.
Қойдың ақ жүнінен, қозының ақ күзем ... ... ақ ... ... шымыр киізден тігеді. 
Мұрақ – екі жағы қошқар мүйізді, лауазымды адамдар киетін ... Оны сән ... ...... ... ... тігілген қысқы баскиімдердің жылысы. Биік
төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, артқы етегі ... ... ... ... ... 1859 – 1862 ... тымақтың 15 түрі туралы жазған. Олардың
бізге жеткен кейбір түрлері мынандай: жаба ... ... ... ... ... ... ... төбе тымақ; жекей тымақ.
Құлақшын – бағалы аң терілері мен бұзау, құлын, қозы – лақтың бұйра
терісінен (елтірі) ... ... ... ... – аң ... мен елтіріден арасына жүн, мақта салып, сырып тігеді,
оны кейінгі кезде қыздар да суыққа киіп жүр.
Бөрік. Оны ерлер мен ... ... да ... ... ... ... ... қымбат маталардан жа-салатын баскиім. Жиегіне қымбат бағалы аң, ... ... ... ... ... түрлері бар. Төбесі көбінесе, төрт
сай немесе алты сай ... ... ... ... ... төбелі конус
тәрізді биіктеу. Сал-серілер бөріктеріне үкі таққан.
Жалбағай, ... ... ... ... ... ... ... тымақ тәрізді етіп қалың не жұқа ақ киізден тіккен. Бір-біріне ұқсас
баскиімдер. «Күлә» парсы тілінен аударғанда баскиім деген ... ... ... ... тігілетіні – күләпара, қысқа киетін түрі – жалбағай.
Жалбағайды тымақ сыртынан да киген. Түйе жүн далбағайды ертеде түріктер
«башлық» деп ... бас ... ... жасы мен отбасы жағдайына байланысты өзіндік ерекшелігі бар
баскиімдер ... ... ... қысқы түрлері болады. Әйелдердің негізгі
баскиімдері: бергек, бөрік, жаулық, желек, жырға, кимешек, күндік, ... ... ... шәлі ... ... оюлы ... Оны қымбат матадан тіккен. Бұл ерлер тақиясынан ... ... ... ... ... ... қамзолға, бешпентке сәйкес
келуге тиісті. Етегі, жоғары бөлігі алтын ... ... ... ... ... ... зер төгіледі. Қазақтың «үкі-дей үлбіреген»,
«тотыдай таранған» деп қыздарды әспеттеуі содан шық-қан тәрізді.
Қыздар кепеші. Қабырғасы биік, төбесі дөңгелек, ою-өрнектермен, ... ... ... ... ... ... тәріздес. Артында салпыншағы бар. Қыздар тіл-көзден аман
болсын деп, оларға ырымдап кигізеді.
Жырға. Асыл тастармен, ақық ... ... ... ... Аң ... тігіледі, жиегіне жұрын жүргізіледі. Жұрындалған
терісіне сәйкес бөріктің ... ... бар: ... ... бөрік, қам-қа
бөрік, қазақы бөрік, қарқаралы бөрік, құлын бөрік, құндыз бөрік, құ-райыш
бөрік, құс бөрік, мари бөрік, нар ... ... ... ... оқалы бөрік,
сәукеле бөрік, шеркеш бөрік, шоқты бөрік, шоппаш бөрік ... Биік ... ... ... ... тұтады. Маңдай тұсын жоғарыдан
төмен қарай үш-кілдеп жырға тігеді. Оған құтанға, ... ... ... құс – қарқараның қауырсыны қадалады. Бұл қыз баланы пәле-жаладан
сақтап жүрсін деген ырым бойынша жасалады.
Кимешек. Жас келіншектерден бастап егде әйелдерге дейін ... ... ... Ақ ... ... ... тігіп, әртүрлі әшекеймен
безендіріледі. Қазақтың салт-дәтүріне сәйкес жас келіншек балалы болғаннан
кейін кимешек киюге тиіс. Төменгі бөлігі – кимешек, жоғарғы бөлігіне ... ... ... ... ... ... ... бет-әлпеті көрінетін
жері ойық келеді.
Шылауыш немесе жаулық. Ақ түсті матадан немесе жібектен тігіл-ген жаулықты
егде әйелдер ... орап ... ... әр руға байланысты әрқилы аталады.
Шығыс Қазақстанда матаның көлеміне қарай оны шаршы деп, Жетісу, Алтай
өңірінде шылауыш деп атап, ... ... ... деп ... Ол ... ... шаршы, қиықша болып бөлінеді. Орамалды (парсы,
араб, румал) жаулық деп те атаған. Арзанқол матадан да, қымбат ... ... ... тоқылғаны – «бөртпе».
Жібектен, матадан шашақталмай, қалыңдау келген түрі – салы. 
Торғын тектес, үлпілдек, жұмсақ матадан немесе ешкі ... ... ... ешкі ... тоқылғаны – бөкебай. 
Ақ матадан тігілгені – шаршы шыт. 
Қасаба. Ол қыз ... бір ... ... ... бір шоқ ... ... тұсына түгелдей алтын, күміс әшекейлер тағады. Қыздар
үйлену тойында қасабаны сәукеле орнына да ... ... ... түсті
жібек, ши барқыт, пүліш, дүрия, шұға, парша сияқты маталардан тігеді.
Сәукеле. Қалыңдықтың ұзатылу тойында киетін сәнді баскиімі.
Зере. Өзі ұзын, іші ... ... ... ... бас ... Ертеде бір
қабат киім сыртынан киетін сауытты да «Зере» деп атаған.
Баскиім әшекейлері
Жыға – түріктерге парсы тілінен енген сөз. Ол ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіреді. Дулығаның артынан
(мойынды қылыш кеспес үшін) қаптап қоятын зат, баскиімнің артқы жағы.
Қазақта жыға мынандай үш түрлі мағынада:
1. Құс ... 2. ... асыл ... ... ... 3. Бас ... – 1. ... моншақтар тізіп, көз салпыншақты етіп жасал-ған
әйелдердің баскиімі. 2. Ертедегі қазақ әйелдерінің баскиім әшекейі. 
Көз отаға – ер адамның бас ... ... ... асыл тас. Оны ... ... ғана таққан. 
Қолазы – сал-серілердің бөркіне қадайтын үкі қауырсынын ораған әшкей. Оны
қозалы үкі деп те атайды. 
Маңдайша – сәукеленің маңдайы-на тағатын асыл ... ... ... сырғасы – салпыншағы мол, өзі ұзын да ауыр, салтанатты кездерде
ғана байлайтын әшекей (сырға). 
Талмоншақ – тақияға, сырт киімге бірнеше қатар етіп ... ...... ... асыл тасты күмістен не таза күмістің өзінен
жасалған түйме тәрізді зат. Оны танакөз деп те атайды. Қыздар тақиясына,
бөркіне, ... ... ... – сәукеленің төбесін-дегі тәж тәрізді әшекей бергек. 
Былқылдақ – үлкен моншақ, маржан. Оны әйелдердің баскиіміне та-ғады. 
Есектас – көз ... деп жас ... ... ... ... ... тас, ... – кимешек жағына қадай-тын күміс. 
Шоқ – алтын әшекей, асыл тас. Оны баскиімге ...... оқа, ... ... ... ... әшекейі. 
Шытыра – асыл тасты не тассыз күміс әшекей. 
Оны баскиімге, омырауға, аяқ ... ... ... ... ... ... киім қажет?
Денесі тым толық әйелге белі-не белдік, етегі мен жағасына желбіршек салып
тігілген жеңсіз көйлек, түрлі – ... ... ... ...... гүлді матадан тігілген көй-лек толық әйелді одан әрі жуан етіп
көрсетеді. 
Толық әйелдерге ұсақ гүлді немесе тігінен жолақты матадан бел тұсын сәл
ғана ... ... ... ... тұратындай етіп тіктірген көйлек
жарасады.
Көйлектің жеңі тар және жағасы кең ... ол ... ... ... тым ұзын әрі арық ... ... ... тігілген киім жараспайды:
белін қынап, омырауын кең ойып тіккен жеңсіз көйлек, тігінен ... ... ... тым ұзын әрі арық ... ... көйлек: жеңінің аузы мен етегін
бүрмелеп, жалпақ белдік, ойма жаға етіп немесе тік жаға салып тігілген,
клеткалы ... ... ұсақ ... ... ... ... аяғы ... әйелдерге мынандай көйлектер қоным-сыз: белі
қыналған немесе белдік салынған, көлденең ... ... ... Оларға
блузканың етегін юбкасының ішіне жіберіп кию де жараспайды. 
Белі төмен, аяғы қысқа әйел-дер үшін көйлекті де, ... да бел ... алып ... жөн. Және ... ... ... тұсынан қиып,
етек жағын кеңірек етіп тіксе, мұндай көйлек жараса кетеді. 
Кеудесі ... әрі белі жуан ... ... ... етегін бүрмелеп, жалпақ
белдік салып тіккен көйлектің жараспайтыны есте-ріңізде болсын. 
Кеудесі қысқа, белі жуан әйелдер үшін кеуде жағы онша-лықты ... жағы сәл – сәл ... ... тік ... алдынан немесе артынан
бір қатарма салып тігілген юбка қажет. 
Бөксесі толық, белі тым ... ... ... ... белін қынап
тұратын немесе беліне белдік салынған көйлек пен ... ... ... қатармалап тіккен юбка. 
Бөксесі толық, белі тым жіңішке ... үшін ... ... ... ... сәл кеңейтіңкіреп тіккен көйлек жарасады. Мұндайда матаның жиегінде
каймосы болса, оны ... ... ... ... жағынан,
тігінен жібере тігеді.
Балтыры өте жуан әйелге жараспайтын көйлек: тар және қысқа көйлек. 
Балтыры өте жуан әйелдер үшін ... етек ... ... ... төмен етіп көйлек киген оңды. Егерде көйлектің матасы жолақты
болса, оның жолағын көлденеңінен келтіріп тігеді.
Толық әйелдерге тар, ... ... ... жараспайды. Оларға матаның каймосын
етегіне келтіріп тігу де ұнамсыз. 
Толық әйелдер ... ... ... етек ... ... етіп ... ... мойны қысқа әйелдерге мынандай киімдер жараспайды: тік немесе
орама жағалы көйлек кию, мойнына гүлді шарф ... ... кию, ... ... ақ ... ... ... мойны қысқа әйелдердің омырауы ашық, қайырма жағалы ... ... тым ұзын ... ... ... омырауын кең ойып тіккен
көйлек, тік жолақты матадан тігілген көйлек, блузка (ол оның ... ... ... ... тым ұзын ... ... көйлек кигені дұрыс: тік жағалы немесе
үлкен қайырма жағалы, свитер. Көйлек пен блузкасы жолақты матадан тігілсе,
оның жолағын ... ... ... ... әйелге матаның каймосын көйлектің етегіне көлденеңінен келтіріп
тіккен жараспайды. 
Иығы сөмпек әйелге матаның ... ... ... ... ... ... келеді. Және де жазғы көйлегінің иығына желбіршек салып,
ал беш-пентінің иығына ішкі жағынан жұқалап қатырма салса, ол ... ... ... келтіреді.
Қазақ әйелдерінің ұлттық киімдері
Қазақ халқының киiмi басқа ұлттардан өзгеше өзiндiк қасиетке толы. Мұның
басты себебi ... ... ... ... өсiп, еркiн ғұмыр кешуімен
байланысты. Өткен ғасырлардың өзінде-ақ киіміне қарап ... ... ... ... ... оның ... ... ұстанатындығын, қала адамын ауыл
тұрғынынан, бойжеткенді жас келіншектен айыруға болатын еді. ... ... ... ... әйелзаты қалай киінген? Мұндайда тарихи
деректер, саяхатшылар ... көне ... сыр ... ... ... оның этникалық тарихы мен экономикалық,
әлеуметтік және табиғи ортаның ерекшеліктерінен туындайтын көне ... Олар ... ... ... ... күнделікті
және сәндік киімдерге, жыл мезгілдеріне қатысты ... ... ... ... ... ... ... ұлттық киімдерін жас пен жыныс
ерекшелігіне қарай: ... бала ... ... ... қыз боз бала
дәуірінің киімдері, орта жас, сар кідір ... ... ... ... ... ... ... қандай кәсіби салаға қатыстылығына
қарай – жұмыс киімдері, бір киер сәндік киімдер, үй киімдері, іш ... ... ... малшы, басшы, жауынгер киімдері деп те бөлінеді. Жыл
мезгіліндегі ... ... ... ... ... киім деп ажыратылады. Адамның дене мүшелеріне сәйкес бас
киім, ұлы дене ... аяқ киім деп ... ... ... ... ... ... әр рудың, әр қоғамдық
жiктiң, кәсiп ... киiм ... ... ... сан ... сал-серiлердiң, қожа-молдалардың, байлар мен билердiң, бақсы-
балгерлердiң, ... ... ... т.б. ... ... ұқсамайды. Осындай ерекшелiктердi бас киiм кию дәстүрiнен де байқауға
болады.
Киім тақырыбына қалам тартқан этнограф С.Қасиманов қазақтың киімін сипатына
қарай ... ... ... бiр ... ... және ... ... киiмi деп бөледі. Бiр киер киiм деп ... ... ... ... ... ... өзге елге ... ... ... ... атаған. Қазақ салтында ер жiгiт егеске
түсерде, соғысқа барарда ... ең ... ... ... Iштiк
киiмдерi – көйлек, дамбал, желетке, қамзол, кәзекей, сырттық киiмдерге ... күпi, ... тон, ... сулық киiмдерге— шекпен, қаптал шапан,
кебенек, кенеп, сырттық жатады.
Қазақтың ұлттық киiм ... ... ... пен ... ауа ... дамуына көршi халықтармен арадағы мәдени-экономикалық ... тип, ... қамы ... әсер еткендiгi сөзсiз.
Жас қыздар бүрмелі етекті көйлек, бешпет, камзол, қынама бел киімдер киеді.
Бастарына үкі ... ... ... оюлы кебістер киген. Бойжеткен қыздар
кәмшат бөрік киеді, сәндеп өрнектеген ақ шыт тартады.
Тұрмысқа шыққан қыздар ... жылы ... ... ... ... киеді
де, балалы болған соң сәукелесін тастап, шылауыш орамал жамылады. Жас келін
деп үлкен кісілерді көрген кезде бетін ... ... ... бұл ... ... ... бекіп, бірнеше балалы болған соң кимешек
шылауыш киеді. Кимешекті қызыл жіппен шым ... кисе ... ... ... ... жай ғана су ... кисе жесір әйел екендігін көрсетеді. Шылауышты
кимешектің үстінен тартады. ... тері ... ... ... ... ішік ... ... ішік ақ, қара, күрең болады.
Әйел киiмдерiнiң қазақ елiнiң бәрiне мәлiм ортақ түрлерi: көйлек, кимешек,
жаулық, ... ... ... ... кәзекей, кебiс-мәсi, көкiрекше
сияқты заттар. Әшекей, ажар жағынан қыз бен ... ... орта ... мен қарт бәйбiшелердiң киiмдерi деп төрт топқа арналып тiгiледi.
 ӘЙЕЛДЕРДІҢ БАС ... бас ... ... ... оюлы түрi ... тақиясы қызыл, күлгін, жасыл, тағы басқа бір түсті шұға, барқыт,
мауыты сияқты кездемелерден өңдi ... ... ... ... ... әлбетте, төрт сай немесе дөңгелек келеді. «Таңдай», «ирек»,
«қабырға» тігістермен сырылып, жібек, алтын, ... зер ... ... асыл тастармен безендiрiледi. Түрлі-түсті моншақ-маржан,
алтын, күміс теңгелер және асыл ... ... ... үлпілдек
қауырсынын әсемдік үшін тақияның төбесіне қадайды. Үкілі қадалған тақия
қазақ ... ... ... киетін бас киімі болған. Қыздардың киетiн
тақиялары жiбек, зер ... ... ... ... ... “кепеш” деп аталады.
Қасаба – тұрпаты дөңгелек, желкесіне қарай ойыңқылау келген, дөңгелек
тақияға ұқсас етiп ... де, ... ... ... ... ... ... ойыңқы түскен құламасы болады, ұшы әйелдiң арқасына қарай төгiлiп
жатады. Айдыны зерлi жiптермен кестеленiп, қиылысқан ... ... ... ... ... безендiредi. Құламасына шашақтар тағылады. Шашақтың
көп тағылуын “ұрпағы көбейсiн” деген игi тiлекпен түсiндiруге ... ... ... түрлi асыл ... ... ... ... ... iлiнген. Ал самай тұсына ұзынырақ күмiс
қоңыраушалармен ... 5-6 ... ... қыстырған. Көне түркі
(қыпшақ) бас киімнің негізгі элементтерін ... ... ... ... зерлі» деген мағына береді дейді этнограф Ө.Жәнібеков. Қасаба ... ... ... ... бас киім ... ... те болса кездесетін бас киімінің ... түрі – ... ... «Қыздардың басында төбесіне құс қауырсыны қадалған
сұлтан киетін бас киім ... ... ... ... І том, 326 ... кигенде әйелдер жаулықтың бір ұшын желке тұсына келтіре сәл шығарып
қояды да, қалған бөлігін кимешектің сыртынан айналдырады, ... ... ... етіп ... ... ... ... қарқараның
биіктігі де әртүрлі болады.
Кимешек – қастерлі, ел арасынан үзілмей келе жатқан әйел ... бас ... ақ ... ... ... ... ... иекті айнала
маңдайды жауып тұратын екі жағын “шықшыт” дейді. Кимешекті жас ... ... Егде ... ... ... ... ... болады, сары, ақ жіппен сырылады. Жас әйелдердікі қызыл, ... ... ... ... деп атайды. Оны қол кестесімен
кестелейді. ... жас ... орта ... ... ... киеді. “Кимешек кию, шылауыш тарту” ... ... ... бас киім ... ... басқа сәйкестіріп пішіп тігеді.
Кимешектің адамның арқасына түсер жері ұзыншақ келеді. Мұны “құйрықша” ... ... ... ... түсіп, шашты жауып тұратындықтан осылай
аталғанға ұқсайды.
Кимешек ... иық, ... ... ... ... ... Тек ... бет-
әлпеті шығып тұратын жері “ойық” болады. Ойықтың екі ... ... ... ... ... Жылтыр жіптермен бастырылып, сырыла тігіледі.
Ойықтың жиегін өңді ... ... ... Мұны ... ... деп атайды.
Алқым шалудан кейінгі “жадағай” тігісті ... деп ... ... кейін
“қиықшалап” тігеді. Қиықшадан кейін су “жүргізіп”, “құман бау” деп аталатын
әшекей тігіспен тігеді. Құман баудан соң ... ... деп ... ... салынып тігіледі. Күрең кестеден кейін “сағат бау” тігісі жүріледі.
Сағат бау кей ... ... ... деп те ... ... кеудедегі
бөлігінің ұшына күміс теңгелер тағылады. Бұл ... сән ... ... ... ... ... тұрғанға әсері болады. Кимешектің бір мәні ... ... ... ... ... ... септігін тигізеді.
Бұл да діни наным-сенімнен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда бұрама жаулық, иекше атаулары
кездеседі.
Кестесіне қарай кимешек қызыл жақ, сары жақ, ақ жақ деп үшке ... ... қарт ... ... ... ... сары жақты жастар киеді.
Кимешек кейде күміспен, тана, моншақтармен ... Әр ... мен ... ... ... және сырт ... ... тән
ерекшеліктері болған.
Қазақта жас келіннің алғаш кимешегін кигізуге байланысты ғұрыптық әрекеттер
өткізілетін. Күйеуге шыққан әйелдің бас киімі – ... ... ... орай ... ... ... Некелескен кездегі бас киімнен
кейін алғаш киілген кимешек ең сәнді болып есепетелді. Жас ... ... ... ... ... асын беруімен бірге өтетін. Оны келіннің
енесі ұйымдастырып, күйеу ауылының қарт ... ... ... ... келінге кимешек кигізіп, енесінен сый алатын.
Кимешектің, қазақ рулары мен тайпаларының өзгеше болуына байланысты, ... ... ... ... ... бұрама жаулық, иекше атау-
лары кездеседi. Көне түрі – тігілмей пішілген мата кесегі, ... ... ... ... қазақтары ХХ ғ.20-30 жылдарына дейін киген. ... түрі ... ... ... ... бір жақ қырынан келетін жағынан
бас сұғатын орын ... ... ... ... ... түрі Омбы,
Атбасарда, Әулиеата өңірінің теріскейінде және ... ... ... және Орталық Қазақстанда кимешектердің алдыңғы жағы
трапеция ... ... ... ... бөлігінде бетке орын
қалдырылған; арқа жағы ... ... ... ... де, ... тізеге,
тіпті өкшеге дейін түсетін болған. ... ... ... ... қысқалау, алдыңғы жағы жоғарғы ... ... ... ... ... оның екі ... квадратқа жақын түрдегі жақтаулар
бекітіліп тігілген. Сырдария бойында бөлек бүрмелі кимешек түрі ... ... жағы тура ... ... ... ұзын жағы ... ал ... жағы бүктеліп, бетті екі жағынан қоршап тұру үшін басқа
байлап бекітіліп қоятын болған. ... ... ... ... ... түрі ... ... бүктеліп пішілген мата кесегінен ... Көп ... түрі ... ... ... Ол үшін ... ... басқа оралып, ұштары орам арасына кіргізіледі немесе желке жақтан
түйіледі (Захарова И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда: ХIХ ... ХХ в. ... ... 1964. – ... әр ру, елде ... ... оңтүстiк, орта-лық, шығыс Қазақстанда
оны көбiнесе (матаның көлемiне байланысты) шаршы, Жетiсу, Алтай ... ал ... ... ... деп ... ... ... тән
ерекшелiктерi болған: Маңғыстауда матаны қабат ұзын тіліктен тігілген
бұрама жаулық кисе, Семейде ... ... тым ... орамал тәрізді
етіп үшбұрыш түрi болған. Арқа жерiнде жоғары және ... деп ... ... ... ... шетiне қол кестемен қызыл, жасыл, сары, шолақ
және жалғасқан қысқа оюларды салады. Маржан, түйреуішпен ... ... ... кестеленген төбелдірік салады.
Бұрынғы Торғай облысы аумағындағы жас келіншектер ХХ ... ... ... ... ... ... бұл ... оның екінші атауы тегін
берілмеген, себебі оның шығу тегі ... ... Оның ... қабат қағаз немесе картоннан жасалған қатты каркас құраған
(бұрындары ... ... ... ... Түрі жоғарыдан қиылған конус
сияқты, биіктігі ... ... ... ... ... шеті ... ... кетеді. ХІХ ғасырдың бірінші жартысында мұндай бас киім ... да ... яғни ... ... ... ... тән ... Оның төменгі жағына оқалы кесте тігіп, моншақтар қадаған, ал жан-
жағына ... ... ... Орта ... ... оны кеңірек әрі
төменірек тігіп, әшекей тақпай ... ... ... үстіңгі жаулықты
каркассыз бұрайтын болған. ХІХ ғасырда әйелдер үшін міндетті киім ... ... Орта Азия ... да ... ... кимешегінің сыртынан тартатын шұлауышты ақ жібектен, ақ түсті шүберек
матадан ... ... етіп ... ақ ... ... қайырып шалып тігіп
дайын-дайды. Матаны шаршылап маңдайын қатырма етіп, шашының ... ... ... ... тұратындай есеппен екі шекесінен қыр шығарып жасайды.
Қатырма салынған ... ... ... ... ... ... шаршысының ұзын, қысқа болуы тұтынушының бойының ұзындығына
байланыс-ты. Шұлауышты басқа тартқанда шаршысының ұшы ... сірі ... ... ... ... ... қол кестемен қызыл, жасыл, сары,
шолақ және жалғасқан қысқа оюларды салады. Оның ... ... ... ... ... немесе сырып әшекейлейдi. Шылауыштың төбесiнен
шекеге таман үкiнiң сабағын орап маржанмен отырғызады. Жас ... ... ... ... ... ... төгіліп,
кестеленген төбелдірік те пайдаланады.
Шәлінің бүркеніш, жібек, оялы, торғын, шілтерлі деген түрлері және ... гүл ... ... ... ... ... ... қызыл күлгін т.б.
өңділері де болады. Шәлiні әйелдер өздерiне шаршылап, ... ... ...... ақ ... ... түстi ешкi түбiтiнен де тоқиды.
Қыстық жүн шәлілер түбіт, түйе жүнінен үлпілдек ... ... ... суық өтпейтін қалың, жылы маталардан жасалып, барлығының да шетіне шашақ
төгіледі. Бедері барын жастар, бірыңғай, өңділерін орта ... ... ... ... ... ... ... мен қажеттілігі жағынан да ... шыт ... ... ... ақ ... (ақзу, ақторғын, атылас, шыншу
т.б.) материалдардан жасап пайдаланатын ... ... ... ... ... ... сары күлгін т.б. өңді шүберектерден үш
бұрыш астырып, сырып әшекейлеп ... ... ақ ... ... бүктеп
жапсырылған екі бұрышын дәл ортасына келтіріп бүктеп қаттама арасына артық
шығарып бүктейді де екі ұшын ... өз ... ... ... байлайды. Байлау
оң жақ шекеге келеді де, ұшындағы үшбұрыш шүберек ... ұшы ... ... Н. ... мирас)
Орамал (парсы, араб.румал) – Ерте ... ... ... қол орамалды
қыздар жігіттерге сыйлайтын болған. «Орамал ... ... да, ... ... ... ... ... шыққан. Орамалдың басқа тартатын шаршы
және ... ... де ...... ... дәстүрлі киімдері аса бай, керемет сәнді бас
киімдер ішіндегі ең әшекейлі, әрі күрделі, ұзатылған қыз киетін аса ... ... бас ... ... Орта Азия мен ... мекендеген
үшкір тымақты сақтар – тиграхаудтардың бас киіміне ... ... ... бір ... екі ... болады. Сәукеленің негізін жұқа ақ
киізден сырып тігеді де, сыртын қызыл шұғамен тыстап, қымбат бағалы ... ... ... ... ... ... тағады; жоғары қарай
жіңішке-ре түскен төбесіне үкі қадап, тірсекке түсетін асыл ... ... ... бергегіне бетті көлегейлейтін желек бекітеді.
Сәукеленің негізгі бөліктері – тәж, ... ... бау және ... бау.
Сәукеленің төбесі қиықтанып келеді. Оның төбесінде тәж деп ... ... ... болады. Сәукеленiң екi самайдан түсіп ... ... ... ... төгілме моншақ, салпыншақ шекелiк
немесе жақтама аталады. Ол ... ... ... ... өсіп-өнсін
деген игі тілекпен жасалған. Екі жақ самай тұсына ... ... ... ... ... ... ... салпыншақтарды сәукеленің
бетмоншағы деп атайды. (“Бетмоншағы түсіп (үзіліп) тұр” ... ... ... ... ... түсіп кетпеу үшін тамақтан
өткізетін бау тағылады. Екі құлақ ... ... ... ... ... арнайы күмістен жасалған төбелдірігі, маңдайшасы, екі жағында
тізілген ... ... пен ... және ... дейін түсіп тұратын
артқы құлағы ... ... ... жібектен желек салынып, оған үкі
(қарқара) қадалады. Ту сыртынан жерге ... ақ ... ... ақ ... ... ... ... беташар айтылып, үлкендер тілек-батасын ... ... ... ... ...... (ақ бүркеншігі)
қамшымен сабымен түріліп, беті салтанатты түрде ашылған соң ол алынып, оны
желекпен алмастыратындығы белгілі. Ақ ... ... ... ... ... көз ... ... әрі ақ болуы-адалдық, тазалықтың белгісі,
ибалықтың нышаны ... ... ... мүше ... ... өз қауымы мен
жаңадан мүше болып ... ... ... ... ... кезеңді
белгілейтін сәтте қолданылатын зат.
Қазақ халқының қолынан міне, ... сан ... киім ... ... ... ұлт өмірінде әйел затына арналған киімдердің ерекше рөлі
болғаны анық. Себебі, әйел ... ... ... ... ... ... ... екені күмәнсіз. Халқымыз қыз баланың
әсемдігін денесін жалаңаштау арқылы ... мың ... ... ... де ... ... ... көрсетуді жөн көрген.
Осы ретте Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы ұйымдастырып ... ... да мәні аса ... деп есептеймін. Бұл байқау тек шариғат бойынша
киінудің ... ғана ... ... ... ... ... тиімді жолы.  Көшелерде, түрлі қоғамдық ... ... сай, әрі ... әрі ... ... сай ... қыз-
келіншектер көбейсе, ұлттық мәдениетіміз де өркен жая бастайтыны даусыз.
Әрине, бір ғана ... ... ... ... шешіле қоймас. Бірақ осы іс-
шараны әрі қарай іліп әкетіп, дәстүрлі түрде жыл сайын өткізудің ... ... Сөз ... ... ... ... ... берсін, ұлдарымыз салмақты, қыздарымыз ибалы болсын! Ең бастысы,
еліміз аман, жұртымыз тыныш болғай!
Әйел киімінін ... ...... Бұл ... жылғы тәжірибеден өтіп, әбден екшеліп
айтылған тобықтай түйінді сөз. ... атам ... бері осы бір ... ... мың бір ... әсем киім ... жасап киініп келген.
Киім жай ғана бір жапырақ мата емес. Ол белгілі бір ұлттың, мәдениеттің бет
бейнесін көрсетіп тұратын ... ... Оның ... ... мәні де ... Сондықтан әр қазақ мақтан тұтатын ... ... бір ... киім кию ... ... да, әлемдегі озық өнер түрлерін сарапқа салар болсақ, қазақ
өнері алдыңғы қатардан көрінері 
даусыз. Себебі, ... ... ... мәдениеті бай, әрбір ... ... мол ... ұлт. Қазақ өнерінің ... ... ... ... ... нақыштарға толы. Мысалы, кешеге дейін ата-
әжелеріміз тұтынып келген киіз үй мен оның ... сан ... ... ... ... айғағы. Кезінде көрнекті этнограф, марқұм ... ... ... ... сөз ... қол ... және музыка
өнері деген ірі-ірі үш ұстынын ... ... ... ... ... ... ... мәлім.
Қазақтың кілемі, киізі, текеметі, алашасы, ... ... ... ең қарапайым қымыз құятын мүйіз ожауына дейін ... бірі ... ... ... ... Демек қазақтың күнделікті ... ... ... ... ... биік ... өнер деңгейінде
болғаны анық. Мұның бәрі жоғары рухани мәдениеттің нақты дәлелдері. 
Қазақ елі киім жасауда да тарих бетінде ... дара із ... ... ... ... ... композициясы, олардың
арасындағы керемет үйлесім, түр-түстің ерекше нәзік ... – бәрі ... ... биік ... ... шабытын, табиғатты терең меңгерген
даналығын бірден байқатып тұрады.
Қазақ ісмерлерінің қолынан шыққан киімдерден ... ... ... мен дүниені қабылдауы көрінеді. Халқы-мыздың ... жан ... ... діні мен ділі киім ... ... ... ... ... ... ... десек әсіре айтқандық емес. Өйткені кез келген киім оны ... ... ішкі ... ... ... ... ... киімдеріміз қандай сұлу болса, жан байлығымыз да соншалықты сұлу
болған.
Енді сөзіміз дәлелді ... үшін ... ... негізінде қазақ қыз-
келіншектерінің ұлттық киім үлгілері жайлы айта кетелік.
Ең бірінші айтылар нәрсе, қазақ халқы еш ... ... ... ... ... ... ... жынысына, әлеуметтік тегіне, деңгейіне,
дәрежесіне, қызметіне ... әр ... ... ... ... ... қыстық, маусымаралық, жаздық деген секілді маусымдық, содан соң
сән киімі, салтанат киімі, ғұрыптық киім ... ... ... т.б. ... ... түрлері де болған.
Осылайша жер бетін мың түрлі әсем ... ... ... сан ... де қазақ даласына өзінше сән беріп келген. ... ... орай ... ... құру үшін ... бәрі ... киінсін,
бірдей жұмыс істесін, бірдей өмір сүрсін деген саясатты бастан кешіп, ... ... те, ... та ... ... ... киім ... көштік. Одан
бөлек ұлттық киімдерді қасақана ... ... ... өшіруге бағытталған
арнайы үдерістердің болғаны да қазір жасырын емес. ... ... ... ... ... «1928 жылы ... көзі» ретінде мәпелеп
сақталынып келген ... бір ... асыл ... ... ... тарихы мен
мәдениетінің артта қалған, қараңғы кезеңінің» ескерткіштері мен символдары
ретінде аяусыз жойылғаны» тарихи шындық [1, 8]. Осылайша ... ... ... ... ... қала ... ... халқының қыз-келіншектерге арналған бүкіл киімдерінің
бәріне ортақ бір ... бар. Ол ... дене ... ... ... Бұл ... алғанда, қазақ киімдерінің көпшілігі қасиетті
дініміздің талаптарына сай келеді ... ... ... бар. ... дәл ... ... жасауға мүмкіндік береді 
Табиғат төсінде еркін ғұмыр кешкен ата-бабаларымыз күні ... ... ... ... ... төл ... киіп келген. Тамыры
тереңде жатқан ұлттық сән өнерімізде сәукеленің шариғатқа толық сай келетін
небір түрлері болды. Кимешектің де жас ... мен ... ... сан түрі ... әсем ... безендіріліп
киілген. Әсіресе, әйелзатына арналған ... бас ... ... ... ... сабақтасып жатқан қырлары ... мол ... көп ... ... сәукеле, бөрік, кимешек, қарқара,
жаулық, күндік, желек, шәлі, қасаба, шылауыш, т.б. бас ... ... ... өзі бүрмелі кимешек, орама кимешек, бұрама жаулық деген
секілді түрлерге жіктелген. Оны дәлелдейтін этнографиялық ... өте ... ... ... әйел кісі бас ... жалаңбас жүрмеген. Сондықтан
болар, әйел затын ардақтаған кезде «ақ жаулықты ана ғой» деп ... ... ... ... өсіріп отырған қызымыз»
дейміз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... үкілі
тақия кигізгенінің тілдегі бір көрінісі. Киімнің ең әдемісін халқымыз
қызына кигізген, ... ең ... ... тағуға тырысқан. Жас қыздар
бүрмелі ұзын етекті көйлек, жібек бешпент, ... ... ... ... ... ... де қыз бала өз үйінде киген. Күйеуінің
аулына жеткен соң, басына ... ... ... жөні мен ... ... жасаған халқымыз ұзатылатын қызды да үлде
мен бүлдеге ... ... ... ... ... көрікті түрлерін
қалыңдық киген. Мысалы, 1915 жылдың ... ... Гр. ... деген
зерттеушісі Ұзатылар қыздың желбіршекті жібек көйлек, барқыт ... ... ... киіп, оның сыртынан парша шапан жамылғанын тәптіштеп жазған
болатын [2, 11].
Тұрмысқа шыққан қыздардың ... ... де ... Олар ... жылы ... ... ... желек киген. Ал бірнеше балалы ... ... ... оның ... ... ... ... айтқанда, қазақта әйел
киімдерін қыз киімдері, келіншек киімдері, орта жастағы әйелдер мен қарт
бәйбішелердің киімдері деп төрт ... ... ... ... [2, 12]. Бұл
да қазақ қыз-келіншектерінің өз денелерін ... ... ... ... ... ... ... киімдерді жасауда
дініміздің талаптарын басты негізге алған. Дене бітімді жауып тұратын киім
адамның құнын арттыратынын ата-бабаларымыз жақсы ... Қыз ... ... ... түрлі киімдер арқылы, әшекей бұйымдар ... ... ... ... ... да, қазақ киімдеріндегі сан түрлі асыл тастар адамның көзін
тартып тұратыны рас. Адамның назарынан биоэнергия бөлінетінін бүгінгі ғылым
ашып ... Егер киім ... ... ... көмкеріліп тұрса, онда
қараған сұқ көз қыз баланың өзіне емес, әлгі тастарға түседі. Ал киім ... әр ... ағза ... ... ... ... онда сұқ көз
адамды ауруға шалдықтыруы әбден ықтимал. Сондай-ақ ашық-шашық, тым ... тәні ... ... жұқа киім ... қыздар ер адамдардың
нәпсісін қоздырары да сөзсіз. Сондықтан ... еш ... ... тек
жасамаған. Қазіргі заманауи ғылымның жетістіктері енді ғана ашып отырған
осындай мәселелерді дана халқымыз ескеріп ... ... емес ... ... ... дүниетанымы көз алдымызда қатты өзгеріп барады.
Мысалы, қазір бөксесі мен омырауын көрсетіп, қысқа ... ... ... ... біз ... ... ... болғанбыз. Қоғамның еті оған
әбден үйренген. Тіпті бұлай киінуді мәдениеттіліктің нышаны секілді көретін
болдық. Алайда қыз ... ... ... ... қалыс
кетуінен бүгін біздің ... ... ... ... ... бүгінде біреу білсе, біреу білмейді. Мәселен, жеңіл киінудің аяғы
жеңіл жүріске ұласып, нәтижесінде қаншама қыздар ... ... ... ... ... ... ... түрде тіркелген саны жылына 200
мыңнан асып жығылады. Ал, ... емес ... бұл іске ... саны ... есе көп. Бұл ... жүз ... қара көздеріміз қолдан өлтіріліп
жатыр дегенді білдіреді. Сол ... ... ... енді ... бала ... ала ма, әкелсе де дені сау сәби таба ала ма? ... ... ... ... ... бала әкелу, келіннің ақ босағаны пәк
аттамауы, әкесіз балалар ... ... ... – бәрі де ... ... ... нәтижесі. Көптеген отбасы-лардың ... ... да ... ... жоқ дей ... ... көптеген себептері бар. Бірақ жоғарыда аталғандар (босағаны пәк
аттамау, құрсақ көтермеу, қолдан түсік ... т.б.) оның ... Бір ғана ... ... келтіре кетейін. 2010 ... 146 443 ... ... 41617 жұп ... ... көтерілген
әрбір үш шаңырақтың біреуі ажырасумен аяқталған. Бұл – біздің болашағымызға
шабылған балта емес пе? ... ... ащы да ... ... ... ... Түйінді мәселені тағы бір мәселемен шешкіміз келеді. Бүгін түсік
тастатады, ертең бала көтере алмайды. Сөйтіп «құрсақ ана» ... ... ... жалаңаш киімдермен қыстыгүні өздерінің жатырларына суық
тигізіп алғаннан кейін «Жасанды жүктілік ... ... ... ... ... Бір түйінді мәселені келесі ... ... ол ... шешілмейді.
Тарихымызға үңілсек, қазақ қыз бала тәрбиесіне немқұрайлы қарамаған.
Қазақ қашан да қыз баланы аялы ... ... ... ... ... мен ... қарап, тәнін сау, жанын таза етіп ... ... ... ... өсіп келе ... нәзік жандардың тәрбие-тәліміне де
немқұрайлы қарамай, қатаң талаптар қоя білген елміз. «Қыз өссе ... ... ... тек бір ... ғана ... ... еліміздің
мақтанышына, абыройына, тіпті ... ... ... Қыз ... ... жиған жүгіне, киген киіміне құйған шайына қарап,
ата-бабамыз оның қандай отбасынан ... ... ... ... баға беретін болған. Ал ұятқа қалдырар оғаш қылық жасап қойған
қыздарды бүкіл жұрт болып тыюға ... ... ... ... тыю» деген
дәстүріміз баршаға ортақ әлеуметтік қағида болған. Әжелер, ... ... жас ... қыз ... ... ... «ұмытшақ болма, ұрысқақ
болма, әдепсіз болма» деп тал бойынан тарыдай мін табылмайтындай ... ... ... ... өмірге даярлап келген. Қыз баланың иба-инабаты,
өзгеге ілтипаты, сыртқы ... ... ... ... ... әрбір аяқ басқаны– бәрі назардан тыс қалмаған. Қыз бала өзін
дұрыс ұстамаса, ... ... ... ... ... ... қалатынын да қыздардың құлағына жастайынан сіңіріп отырған ел едік.
Ал енді бүгін, өкінішке ... ... ... ... ... ... өз ... бөгде еркектерге көрсетпей, қымтап киінген қыздарға үрке
қарайтын дәрежеге жеттік.
Ақиқатына келгенде, адам ... ... ... ... әу ... ұят пен ... құрылған. Сонау Адам атамыз бен Хауа
анамыздың дәуірінде де денені жауып киіну дәстүрі болған. ... ... мұны ... анық ... бар. ... адам баласы анасынан
жалаңаш туылып, кейін ... ... өз ... ... ... ... ... ашылған ұятты жерлерді жабу табиғатымызда бар. Сондықтан киім ... ... ... ... ... ... діни ... екендігі шүбәсіз. Алайда бүгінде әр адам өзінің өмірлік
ұстанымдарына, дүниетанымына, наным-сеніміне, білім деңгейі мен қызметіне,
заман талабына сай әр ... ... ... ... сәттіліктің серігі
санап, барынша сәнді киінуге тырысады. Енді ... ... сұлу ... ... көрсетіп тұратындай ашық-шашық киім кигенді ұнатады. Тағы
бірі киінуді өнерге балайды. Қысқасы, киім ... ... ... ... ... ... ... бәрінен де бөлек бір көзқарас бар. Ол
– Алла тағаланың бұйырғанындай етіп киіну. ... ... ... ... ораза ұстау қандай бұйрық болса, Құранның талабына сай киіну де дәл
сондай бұйрық. Ендеше дінді ұстанған ... оның ... ... киінуі
заңды. Бүгінде жаһанның төрт бұрышында қаншама ұлттар мен ... ... ... бойынша киінуде. Демек киім киюдің сеніммен,
иманмен астасқан жағы да бар. Мұны ұмытуға болмайды.
Шариғат бойынша киіну арғы жақ, ... ... ... бір ... жолы емес.
Қасиетті Құранда анық айтылған бұйрық. Қазақ халқы сан ғасырдан ... ... ... ... да осылай. Осы тұста басын ашып ... ... ... ... ... ... және тек ... ғана ашық
қалдыратын ниқап кию шариғатымызда ... ... ... ... ... да,
қандай сән үлгісін таңдаса да, киіміне нендей нақыштар мен ою-өрнектер
саламын десе де, ... ... өз ... Тек ... ... ... ... бабаларымыз осы талапты орындау үшін өз мәдениетіне, ... сай етіп ... ... ... әсем киім ... ... ... шариғат қағидаларына қайшы келмеуін басты назарда
ұстаған.
Құранда парыз етілген киім ... ... ... ... болсын», деген секілді
нақты әрі қатаң форма көрсетілмеген. Олай болса, әйел баласы ... ... ... ... кең, ... ... жұқа емес және
жүзі, екі қолы, ... ... ... тыс ... барлық жерлерін
жабатындай кез-келген киім үлгісін таңдап киюіне болады. Демек әйел ... ... ... ... ... әрі ... ... эстетикаға
сай киім киюіне еркі бар. Олай болса, бүгінде ... ... мен ... сай мұсылманша киім үлгілерін тігуге неге болмасын?
Бүгінде еліміздегі ... ... ... Алла ... ... ... ... келеді. Бірақ олардың талаптарын
қанағаттандыратындай үлгіде тігілген қазақы әсем ... ... ... киімдерді қазір мұражайлардан, сахнадан немесе наурыз тойларда ғана
көретін болдық. Шарттары мен ... ... мына ... ... киіп жүргенге де ыңғайсыз болуы мүмкін. Сөйтіп тығырыққа тірелген
қара көз қыздарымыз амалсыз ... ... ... келген киім үлгілері
мен орамалдарды киюге мәжбүр. Ендеше, қыздарға арабтың, ... ... ... киіп ... деп мін тағу дұрыс ... ... ... ... сай ... мың ... қазақы, заманауи әсем киімдерді
тіктіруіміз қажет-ақ.
Енді не істеу керек? Біздіңше, бұдан шығатын жол – ... да сай, ... ... да жат ... әрі ... киіп ... заманауи талғамға сәйкес киім үлгілерін жасап ... ... ... діни ... ... ... ... осы мәселені шешу үшін бәйге жариялады. Байқауға дизайнерлер, кейбір
танымал сән үйлері ... ... де, ... киім ... ... ... да, ... да сай, әрі қазақылығымызды жаңғыртатын, киіп
жүруге ыңғайлы ... киім ... ... ... ... да ... Сондықтан байқау қоржынына түскенмен, шарттарға сай келмейтін ... ... ... ... өте ... ... да ... алмаймыз.
Ең бастысы, бәрінің де ниет білдіріп қатысқандарына мың алғыс.
Әрине, біз осы байқау арқылы мәселені ... ... ... ... ... осы ... ... жыл сайын өтер болса, кәсіпкерлер
қолдау жасап, оны өздерінің ... ... ... ... бұл ... шешілуі де мүмкін. 
Мұндай киімдерді тіктіру арқылы тек мұсылман-шылыққа бет бұрған қыздардың
мәселелері ... қана ... ... ... ... нығайтуға үлкен мүмкіндік болады. Бұл арқылы ең әуелі біз
қыздарымызды қазір жаһанды жайлап ... ... ... ... ашық-шашық киімдердің бәрі жойқын жаһанданудың салдары. Жаһандануға
ақылмен енбесек, сонша ғасырлық мол мәдениетімізден ... ... ... ... тек тарих беттерінен ғана іздейтін ... ... ... ... ... ... бір жолы ұлттық киімдерімізді
кеңінен насихаттау. Тек насихаттау емес, оны ... ... киіп ... келе ... ... Ислам дінінің талаптарын өміріне тірек ... ... ... ... Сондықтан Алланың бұйрықтарына да
немқұрайлы ... деу де ... ... арнап жасаған
киімдерінен де осыны ... Діни ... ... алып ... ... ... құндылықтарды қайта жандандырудың, мұсылмандық парызымызды
орындаудың әрекеті. Осы шара арқылы иманын ... ... қара ... ... мәселелерін шешуге үлес қосқан болсақ, ... ... ... ат ... ... ... баршасына Алла разы болсын! ... ... ... берсін!
 

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық киіміндегі ою-өрнек элементтерін оқыту47 бет
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Қазақ халқының ұлттық киімдері39 бет
Қазақ ұлттық киiмдері15 бет
Қазақстың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киім түрлеріне сипаттама10 бет
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь