320-жылдар шамасында Мысыр, Сирия және Кіші Азия шіркеулерінде қызу діни пікірталастар


ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ
Теология факультеті
ОБӨЖ
Пәні: Діни философия
Орындаған: Маратұлы Диас
Қабылдаған: Қаратышқанова. Қымбат
Тобы: ТТО-111
ТҮРКІСТАН-2022
320-жылдар шамасында Мысыр, Сирия және Кіші Азия шіркеулерінде қызу діни пікірталастар жүріп жатты. Теңізшілер мен саяхатшылар тек Әке ғана шынайы, танып білуге болмайтын және жалғыз Құдай екенін, ал Ұл о бастан бар болмаған және мәңгілік емес деп есептеді. Өйткені өмір мен болмысты оған Әке сыйлағанын халық арасында кең тараған өлеңдеріне қосып айтты. Бізге моншашының шомылушымен Ұлдың жоқтан жаратылғаны туралы әңгімесі; ақша айырбастаушының теңге ауыстыруды өтінген кезде алғаш жаратылған әлем мен мәңгі Құдай арасындағы айырмашылық жөнінде айтқан ұзақ түсіндірмелері; наубайшының сатып алушылармен әңгімесінде Ұлдан гөрі Әкенің жиі-жиі еске салғаны белгілі. Халық адамның ақылы жете бермес тақырыптарды қазіргі күні футбол ойынын талдағандай ықыласпен талқылады. 1 Туындаған даудың себепкері даусы жұмсақ әрі құлаққа жағымды, ал жүзі шексіз уайымға толы александриялық пресвитер (дін қызметкері) Арий (Ариус) болатын. Жергілікті епископ Александрдың Арий көтерген мәселелерге назар аудармауы, тіпті мұны теріске шығаруы оған оңайға тимеді: қалайша Иса Әкесі секілді Құдай бола алады? Арий Мессияның құдайлығын жоққа шығармайды. Расында да, оны «құдіретті Құдай» және «толық Құдай»2 дейді. Бірақ ол Мессияны табиғатына қарап Құдай деп атауды «Құдайға тіл тигізу» деп түсінеді, өйткені Иса Әкесінің өзінен ұлы екенін нақты айтқан. Александр мен оның зерек жас шәкірті мұның тек теологиялық нәзік мәселе ғана емес екенін дереу түсінді. Арий Құдайдың табиғаты туралы өмірлік маңызы зор сауалдарды алға тартты. Оған қоса, шебер насихатшы Арий өз идеяларын музыкаға көшіріп, ізінше халық ол жайларды өздерінің епископтарымен бірге қызу талқылай бастады.
Пікірталастың шарықтау шегіне жеткені соншалық - бұған император Константиннің өзі де кірісіп кетіп, мәселені шешу үшін қазіргі Түркия аумағындағы Никейге Синод жиынын шақырады. Қазіргі таңда Арий есімі діни сандырақтың баламасына айналды. Дегенмен сол дау өршіген тұста Арийдің қателесіп не қателеспегені жөнінде ресми ортодоксалды пікір айқындалмаған болатын. Оның мәлімдемесінде жаңа ештеңе жоқ еді: дәл сондай доктринаны кезінде екі тарап та өте құрметпен қарайтын Ориген де уағыздаған болатын. Алайда Ориген дәуірімен салыстырғанда, Александрияның зиялы ортасы біршама өзгерді.
Көпшілік платондық Құдайдың библиялық Құдаймен толық үйлесетініне күмәнмен қарай бастады. Мәселен, кез келген платоншыны Арий, Александр мен Афанасий ұстанған идеялар таңғалдырды: Олар киелі мәтін негізінде: «Құдай әлемді жоқтан (ex nihilo) жаратты», деп айтты. «Болмыс кітабында» бұл туралы ештеңе айтылмаған: дінбасының (Р) пайымдауынша, Құдай әлемді алғашқы хаостан жаратты. Осылайша, Құдайдың ғаламды жоқтан бар етіп жарату түсінігі - теологиядағы үлкен жаңалық болды. Гректерге мұндай ой мүлде жат еді. Мұндай ой Клименттің де, Оригеннің де басына келмеген, олар эманациялардың платондық жүйесін қатты ұстанды. Бірақ ІV ғасырда-ақ христиандар «әлем әлсіз де әлжуаз құрылым» деген гностиктердің көзқарасын қолдады. Бұл әлем Құдайдан түпсіз шыңыраумен бөлінді. Жаратылыстың жаңа доктринасы ex nihilo тіршілігі түгелімен Құдай еркіне тәуелді болған әлемнің түбегейлі жалғанын нақтылай түсті. Гректік танымдардың өзгешелігі, Құдай мен адамды енді туыстық қатынастар байланыстырмайтын еді. Құдай әрбір болмысты түпсіз бостықтан жеке-жеке алып шықты. Кез келген мезетте жаратылыстың әрбір бөлшегіне көмектесе алмайтын. Құдайдан бастау алатын болмыстың иерархиялық ұлы тізбегі жойылды. Сонымен бірге құдайлық мананы біздің әлемге көшіретін рухани болмыстардың аралық әлемі де жоғалды. Ендігі жерде адамдар өз бетінше Құдайға тіршілік сатысымен бара алмайтын болды. Мәңгілік құтқаруды адамға тек Құдай сыйлай алды. Ол алдымен адамды бостықтан алып шықты, содан кейін ғана оған өмір берді.
Христиандар өздерін Исаның өлімі және қайта тірілуі арқылы құтқарғанын біледі, олар жойылудан сақталып қалды және күндердің күнінде болмыс пен өмір сипаты бар Құдаймен қауышатынына үміттенді. Иса қандай да бір кереметтің арқасында Құдай мен адамды бөліп тұрған кедергіден өте алды. Бірақ Иса мұны қалай істеді? Ұлы тұңғиықтың қай жағында тұрды? Ендігі жерде Плерома жоқ, көптеген делдал мен эондар мекендеген Кемелдік кеңістігі жоқ. Екі нұсқа ғана қалған болатын: Мессия - Сөз, не құдайлық әлемге (қазір онда тек Құдай бар), не жалған дүниеге тән болды. Арий мен Афанасий оны шыңыраудың екі жағына орналастырды: біріншісі - жаратылған әлемге, екіншісі - Құдай патшалығына.
Арий қайталанбайтын Құдай мен оның жаратқандары арасын түбегейлі түрде ажыратып көрсетуге тырысты. Епископ Александрға жазған хатында былай дейді: «Құдай - «жалғыз, туылмаған, мәңгі және түпсіз, жалғыз, шынайы, өлмейді, дана, рахымды және аса құдіретті». 3 Арий Киелі кітапты өте жетік білді және Мессия - Сөздің табиғаты тек біз сияқты бола алатынын дәлелдейтін тұтас ауқымды мәтіндермен қаруланды. «Әңгімелер кітабындағы» үзінді өте маңызды. Яғни Құдай Даналықты ең бастапқыда жаратқан. 4 Онда Даналық жаратылыс қаруы ретінде айтылған, бұл ой Иоанн Інжілінің алғашқы шумақтарында қайталанып қолданылады. Алғашқыда Сөз Құдайда болған:
«Барлығы Содан бастау алды,
Онсыз бірде-бір нәрсе жаратылмас еді». 5
Логос жаратқандарға тіршілік беруде дәнекер ретінде Құдайдың қолындағы құрал болды. Осылайша, Сөз қалған жаратылыстан мүлдем ажыратылды және аса жоғары статусты иеленді. Басқа жағынан алып қарасақ, Сөздің өзі де жаратылған, бұл оны Құдайдың өзінен мүлде бөлектеді.
Әулие Иоанн нақты Исаның Логос екенін, Логостың Құдай екенін түсіндірді. 6 Арийдің айтуынша, ол табиғатынан Құдай емес, тек Құдай тарапынан құдайлық деңгейге жоғарылатылған. Логостың бізден ерекшелігі - оны Құдай Өзі, ал қалғандарын Сөз арқылы жаратқан. Адамға айналған Логостың Құдай әмірін орындайтынын болжай білген Жаратушы, Исаға о бастан құдайлық сипат беріп дәріптеген. Дегенмен Исаның құдайлығы әуелден бар емес, бұл - тек сыйлық, марапат. Өз ойларын Арий жазба дәлелдермен негіздеп отырған. Исаның Құдайды «Әке» деп атауының өзінде айырмашылық барына нұсқайды. Әкелік мәртебе болмысының о бастан барынан және ұлынан жоғары тұрғанынан білінеді. Арий, сонымен бірге Исаның бойсұнуы мен әлсіздігі туралы айтылған Библиядағы үзінділерге де сілтеме жасайды. Арийдің дұшпандары не десе де, онда Исаны қаралау ниеті болмады, Арий Исаның қайырымдылығына және адамдарды құтқарған жазаны бас иіп қабылдағанына құрметпен қарады. Арийдің Құдайы - грек философтарының Құдайына жақын: Ол алыста және біздің әлемімізден тыс. Осы себептен де Арий гректердің құтқарылу идеясына көп жақындайды. Мәселен, стоиктер дінге сенушілердің құдайға айнала алатынын айтып жүретін, Платонның көзқарастарында да бұл ұстаным үлкен маңызға ие болды. Арий христиандардың Құдай болмысына жақындығына, құдайлыққа ие екеніне, бұл тек Исаның салып берген жолы арқылы мүмкін болғанына ерекше сенетін. Иса мінсіз өмір сүрді. Өлім алдында да Құдайға сенімі берік болды. Апостол Павел айтқандай, бойсұнғаны үшін Құдай оның мәртебесін жоғарылатты. Құдай оған (Кириос) дәрежесін беріп марапаттады. 7 Иса адам болмағанда, бізде үміт қалмайтын еді. Ал табиғаты Құдай болғанда, оның өмірінде таңғаларлық ештеңе болмай, адамдар да оған еліктемейтін еді. Бірақ христиандар оның мінсіз ұл ретінде бойсұнғанын үлгі етіп, құдайлыққа ұмтылулары мүмкін. Кемел жаратылыс - Исаға еліктей отырып, әрбір адам «өзгермейтін және жеңілмейтін Құдайдың кемел жаратылысы» болу қабілетін иемдене алады.
Афанасийдің «адам Құдайға жақындай алады» дегенге қатысты көзқарастары соншалықты сенімді болмады. Ол адам бойынан туа біткен пәнилікті көрді. Біз жоқтан пайда болдық, сол жоққа жасаған күнәларымыз үшін қайтып барамыз. Сол себептен жаратылған әлемге қарап тұрған Құдай:
« . . . барлық жаратылғандардың қалауларына сәйкес бір мезетте өзгеретінін және өлімге қиылатындықтарын көрді. Бұған кедергі болу үшін және әлемнің жоққа айналуын болдырмас үшін Ол барлық болмысты Өзінің мәңгі Логосы арқылы жаратты, яғни оларға болмыс дарытты». 9
Сонымен, адам Құдайға Логос дәнекерлігімен жақындай отырып, жойылудан құтыла алады. Өйткені құдайлық болмыс қана кемел болып табылады. Егер де Логостың өзі әлжуаз жаратылыс болса, адамзатты жойылудан құтқара алмас еді. Сөз бізге өмір сыйлауы үшін тәнге ие болды. Ол уақытша күнә мен өлімге толы дүниеге келіп, бізбен Құдайдың тұрақтылығымен және ажалсыздығымен бөліскісі келді. Егер де Логостың өзі өткінші болып, оның жоқтыққа сіңіп, жойылу қаупі төнетіндей жағдай туса, мұндай құтқарылу жүзеге аспайтын еді. Әлемді оның жаратушысы ғана құтқара алады. Олай болса, тәнге айналған Иса - Сөз Әке болмысындай болмысқа ие болуы керек. Афанасий айтқандай, «адамға құдайлық сипат дарыту үшін Сөз адамға айналды». 10
325 жылдың 20 мамырында осы мәселені шешу үшін Никейде бас қосқан епископтардың аз бөлігі Афанасийдің Иса жайындағы ойларын жақтап шығады. Көпшілік қайшылықты көзқарастардың ортасын ұстанды. Не дегенмен Афанасий құрылтайға өз теологиясын қабылдаттыра алды. Епископтардың артында императордың көрінбейтін көлеңкесі байқалып тұрды, афанасьевтік Сенім Рәміздеріне қол қоюдан тек Арий мен оның екі қайсар жақтасы бас тартты. Қалай болғанда да, әлем жаратылысы ex nihilo тұңғыш рет ресми христиан доктринасына айналды. Бұл Мәсіхтің қарапайым жаратылыс емес екенін де, эон емес екенін де білдірді. Бұдан былай Жаратушы мен Құтқарушы бір болды:
«Жалғыз Әке Құдайға,
Барлығын ұстап тұрушы Құдіретке.
Аспан мен Жердің, барлық көрінетін және
Көрінбейтіннің Жаратушысына сенеміз.
Жалғыз Құдай - Иса Мәсіхке, Құдай Ұлына,
Әке болмысынан (усия) Жалғыз екеніне,
Құдайдан - Құдай, Нұрдан - Нұр,
Құдайдан ақиқат болып туылғанына, жаратылмағанына,
Әкемен болмысы бір (омоусион) екеніне сенеміз . . .
Біз үшін және біздің құтқарылуымыз үшін
Жоғарыдан түсіп адамға айналғанына,
Азаптанғанына және
Үшінші күні тірілгеніне,
Аспан қабаттарына көтерілгеніне,
Болашақта тірілер мен өлілерге сот болатынына,
Және де Киелі Рухқа сенеміз». 1
Мұндай келісім теологиядан хабары аз Константинді қатты қуантты. Алайда Никейде келісімпаздық мүлде болмаған. Құрылтайдан кейін епископтар түк болмағандай, білгенін үйретіп жүре беретін. Осылай Арийлік дағдарыс тағы толық алпыс жылға созылады. Арий өзінің жолын қуушылармен бірге жұдырыққа жұдырықпен жауап берді. Осылай император назарын өздеріне аудара алды. Афанасий алты рет жер аударылады. Оның сенім рәмізіне үйренісуі шынында да қиынға соқты. Бір болмыстылық омоусион (тік. ауд. : «бір заттан жасалған») ұғымы даулы болып қалды. Ол мәтінде кездеспеді және материализмге жақын болды. Мұндайда, мәселен, екі жез теңгені мысалға алуға болады, өйткені екеуі де бір металдан жасалған.
Кейінірек афанасийлік сенім рәмізі басқа да маңызды мәселелердің туындауына түрткі болды. Онда Исаның құдайлық болмысы айтылды. Бірақ екінші Құдай болмысы - Логостың қалайша Әкесінің «затындай заттан болатынына» түсіндірме бермеді. 339 ж. Афанасийдің жақтасы, досы, онымен бірге айдауда болған, Анкир епископы Марцелл - Логостың о бастан Құдайлық болмыста болуы мүмкін емесін дәлелдей бастайды. Бұл - тек Құдайға тиесілі сипат, Оған ғана тән қасиет, сондықтан үш бірдей ұлы күш (Әке, Ұл және Киелі Рух) тізбектеліп берілген Никейлік сенім рәмізін үш құдайлық деп айыптауға болады. Қайшылықты омоусия орнына Марцелл табыстырушы омоиусия - «ұқсас болмыстан» ұғымын ұсынды, яғни болмыс бірлігі емес, ұқсастығы назарға алынды. Шиеленісті даулар көп жағдайда күлкі туғызатын. Мәселен, Гиббон: «Христиандық бірліктің қайдағы бір дауысты дыбысқа (дәлірек дифтонг) тәуелді болғаны ойға келмейтін нәрсе» деді. Ойға ұстарлық тұсы сол - христиандар Исаның бастапқы құдайлық болмысына қатысты ойды қатты ұстанып қалды. Дегенмен ұғымдық деңгейде мұны негіздеу өте қиын болды. Құдайлық болмыстың бұзылу қаупі Марцеллды ғана емес, басқа да көптеген христианды мазалады. Марцеллдің пайымынша, Логос - бұл өтпелі кезең: ол жаратылыс барысында Құдайдан туындады, Исаға енді, осылайша Бір Құдай «барлығындағы барлығы» болып қалды.
Уақыт өте келе Афанасий Марцелл мен оның жақтастарын үгіттеп, күш біріктіруге көндіреді. Шындығында, арийліктерге қарағанда Афанасиймен олардың ортақ тұстары көп болды. Біреулері Логос пен Әкенің бір болмыстан екеніне, екіншілері олардың ұқсас болмыстан екеніне сенді. Бірақ іс жүзінде «біз сияқты ойланатын, тек Сөз туралы дауласатын ағайындар» болды. 12 Басты міндет Арийге қарсы тұру керек болды. Ол Ұлдың Әкеден үлкен айырмашылығы барын және мүлде басқа болмыстан екенін меңзеді. Өзге адамдарға мұндай теологиялық даулар уақытты босқа өткізу болып көрінеді. Қалай болғанда да, екі жақ та өз пікірлерін дәлелдей алмады. Дау жауласуға апарып соқты. Алайда пікірталасқа қатысушылар үшін мұндай тартыстар жеміссіз қалмады. Өйткені істің мәні христианның ішкі күйзелісіне қатысты болды. Арий де, Афанасий де, Марцелл де Исамен бірге әлемге жаңалықтың келгеніне ерекше сенді. Үшеуі де өздерінің толғаныстарын сөзбен жеткізуге, басқаларға түсіндіруге тырысты. Бірақ олардың ұстанымы сөз емес, ақиқатқа нұсқайтын символдар ғана болатын. Өкінішке орай, христиандыққа сол кезде догматикалық сабырсыздық дендеп енді. Ол уақыт өте келе «шынайы сенімге», ортодоксалды символдарға шешуші мән дарытты. Христиандықтың басты ерекшелігіне айналған доктринаға деген тәуелділік көп жағдайда, адам ойлап тапқан символика мен Құдайлық ақиқат арасын шатастырып жіберетін. Христиандық қашанда парадоксалды сенім болды: Мессияның масқаралықпен жазалануына қатысты туындаған идеологиялық келіспеушіліктерге қарағанда, алғашқы христиандардың қуатты діни толғаныстары күштірек болып шықты. Енді, міне, Никей сенім символын қабылдаған Шіркеу Адамға ену парадоксын өзіне жақын тұтты. Бірақ ол бір Құдайға табынуға сәйкес келмеді.
Мәшһүр тақуа Афанасий өзінің «Антоний баянында» (Life of Antony) жаңа доктринаның христиан руханиятына қаншалықты ықпал еткенін көрсетті. Монахтық жолдың бастаушысы саналған Антоний Мысыр шөлінде қатал өмір кешеді. Тақуаның қарапайым тілмен және тура айтылған «Мысырлық әкелердің айтқандарындағы» (The Sayings of the Fathers) (аты-жөні көрсетілмеген алғашқы монах-тақуалардың афоризмдер жинағы) кеңестерінде жүрегі жұмсақ, жаны жараланғыш, адам тағдырына қатысты жайларды ойлаумен азаптанған жанның портреті құралады. Алайда өзінің ғұмырбаянында Афанасий Антонийді мүлде басқаша сипаттайды. Мәселен, оны арийліктің дұшпанына айналдырады. Афанасийдің айтуынша, Антоний өзінің болашақта Құдайға айналуын күтеді. Өйткені Құдайлық apatheiaны бөлісетін. Афанасийдің айтуынша, Антоний жиырма жыл жындармен күресіп, табыттан шыққан кезде денесі баз баяғы жап-жас қалпында болған. Ол мінсіз христиан болды. Дәл сол байыптылық пен ұстамдылығы оны басқалардан ерекшелейтін: «оның жаны тыныш болды, сондықтан сырттай да сабырлы еді». 13 Антоний барлық жағынан Исаға еліктейді де, тәнге ие болып, күнәһар дүниеге түсіп, онда зұлым күштермен күрескен Логостай, жындар мекеніне кіреді. Қызығы, Климент немесе Ориген сынды христиан-платоншылардың Құдайға айналуы мен құтқарылуында басты құрал саналған көріністі Афанасий мүлде қолданбайды. Ол уақытта «қарапайым адамдар өз күшімен Құдайға жақындай алмайды» деген пікір орныққан еді. Ендігі жерде оларға бұйырғаны - шетін әлемде тәнге айналған Сөздің түсуіне еліктеу ғана.
Дәл сол уақытта христиандар бұрынғыша, «құдай жалғыз болса, Логостың құдайлығын қалай түсінуге болады» деп бастары қатады. Каппадокиядан (Кіші Азияның шығыс бөлігі) шыққан үш ірі теолог шығыс, православтық Шіркеуді қанағаттандырған шешімді табады. «Каппадокиялықтардың» қатарында Кесарий епископы Василий (шамамен 329-379), оның кіші інісі - Нисск епископы Григорий (335-395) және оның жақын досы Григорий Назианзин (329-391) болды. Дінге шын берілген адамдар философия мен пікірталастан үлкен ләззат алатын. Бірақ құдайлық құпиялардың кілті діни толғаныстарда екеніне сенді. Грек философиялық мектебінің тәрбиесін алған «каппадокиялық үйірме» мүшелері ақиқат мазмұны мен оның көрінбейтін аспектілері арасындағы үлкен айырмашылықты жақсы сезінді. Бұған ерте кездегі грек рационалистері де назар аударған еді. Мәселен, Платон ақыл ұғымдарына негізделген және логикалық дәлелдерді қолданатын философияны салмағы одан кем емес философиямен толықтырды. Бұл мифологияға сүйенген, ғылыми негізі жоқ философия еді. Дәл осындай айырмашылықтың бар екеніне Аристотель де назар аударғанын еске түсірейік. Ол адамдар діни мистерияларға тану (mathein) үшін емес, бастан кешіру (pathein) үшін қатысатынын айтқан болатын. Ұлы Василий дәл осы ойды христиандық рухта берген болатын, онда христиан сенімі үшін маңызды саналатын dogma мен kerygma ұғымдары арасындағы айырашылыққа нұсқаған еді. Керигма астарында - Киелі кітапқа негізделген ашық шіркеулік ілім болса, догма деп символмен және тек діни мінәжаттарда берілетін інжілдік ақиқаттардың терең мазмұны айтылды. Жалпылама белгілі інжілдік уахилардан бөлек апостолдар дәуірінен келіп жеткен қастерлі эзотерикалық дәстүр де болды.
Бұл «азшылық үшін құпия ілім» саналды:
«Оны біздің қасиетті әкелеріміз қорқыныш пен қызығушылықтан… қорғаған сабырлықта сақтады, осылайша құпиялықтың қасиетті табиғатын үнсіздікпен қорғап келді. Қатысы болмағандарға мұны көруге тыйым салынады, ал оның мазмұны хатқа жазылмайды». 14
Исаның литургиялық символдары мен тұспал сөздерінің астарында жасырын түрде өте терең сенім түсінігіне ие құпия догма тұрды.
Құдай тарихында эзо және экзотерикалық ақиқаттар арасындағы айырмашылық аса маңызды орынға ие. Ол грек христиандығымен шектелмейді, яһудилер мен мұсылмандар да өздерінің эзотерикалық дәстүрлерін жасап шықты. «Құпия доктриналардың» пайда болуы - сенушілердің көпшілігін ақиқаттан алыстату ниетінен туды деп айту қиын. Ұлы Василий еркін масондықтың бастапқы түрін ойға алды дей алмаймыз. Ол тек «кез келген ақиқатты тура айта алмаймыз» дегісі келген болатын. Кейбір діни жаңалықтар жанды тебірентеді, оған өз күшіңмен ғана жете аласың және бұған өз уақытында Платон теория деп атаған көріністе ғана қол жеткізуге болады. Барлық діндер әдеттегі концепциялар мен категориялар шегінен тысқары тұрған, тілмен берілмейтін ақиқатты мақсат етеді. Бұл ақиқатты айтуға адам тілі шектеулі де көмескі тартады. Ондай ақиқаттарды жан көзімен «көруге» қабілетсіз, тәжірибесіз адамдар кез келген сипаттаманы дұрыс түсіндіре алмауы мүмкін. Осылайша, киелі кітаптарда әріптік мазмұннан бөлек рухани құрам болады. Оны сөзбен айтып жеткізу мүмкін емес. Будда да түсіндіріле алмайтын ақиқатқа қатысты, орынсыз сұрақтардың «дұрыс емес екенін» айтып кеткен. Жоғары әлеммен тек ойлаудың интроспективтік тәсілдерімен ғана жанасуға болады. Адам ұлылықты өз ішінде қалыптастыру керек. Оны әдеттегі тілмен беруге әрекеттену - бетховендік квартеттердің бірін сөзбен беруге әрекеттену сияқты, мүмкін емес нәрсе. Василийдің айтуынша, сәттік діни фактілерді тек литургияның символдық ғұрыптарымен, ең дұрысы, қарапайым үнсіздікпен беруге болады. 15
... жалғасы- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.

Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz