Самғау мен құлдырау. Ә. Нұрпейісов туралы

1. Әбдіжәміл Нұрпейісов
2. Қан мен тер
3. Пайданылған әдебиеттер
        
        САМҒАУ МЕН ҚҰЛДЫРАУ
Ә. Нұрпейісов туралы
«Дәл мұндай соншама қызғылықты, соншама терең (кітаптың ... ... ... ... сөз ... ... ... шығар)
романдар кейінгі кезде көп көрінбей кеткен еді. Ол осы заманғы американ,
француз, ... т. б. ... ені ... ... ... де
қатар тұра алады.
«Әдебиеттегі дәл қазіргідей сарқылу мен құлдырау тұсында, тілдің
болашаға жайындағы ... ... ... ... Нұрпейісов өзінің
«Ымырт» романымен бақыт жайында жан тебірентерлік сыр шертіп ... ... ең бір ... құралдары арқылы-ақ орасан шындықты ашып, өмірдегі
әділетсіздік атаулыға қарсылығын шынайы жеткізеді. ... ... ... ... ... ... ... ешкімге ұқсамайтын
өзіндік сара қолтаңбасы бар ең ... ... ... ... ... ... Джойс пен Фолкнер тұсында , тұр атаулы
түгел күйреп жатқан кесірлі кезеңде Мұндай шығарма жазушы мен оның ... ... ... ... ... ... ... тұрған күре
тамырлардан нәр емген нөзік лиризмге құрылғанда ғана табысқа жете алады.
Егер ол ... ... ... ... қайран
қалдыратын болса, бұл осынау тамаша романның кемшілігі емес, қай-та үлкен
жетістігі. ... ... ... ең бір ... ... деп жүрген жазушыларымыздың өзі «жасанды», «жалған» боп ... мен тер» ... үш ... ... ... ... жарық көрген тұста француз сыншыларының аузынан шыққан бұл
пікірлер кейін ... ... ... ... АҚШ, ... ... Чехословакия т. б. елдерде миллиондаған тиражбен басылып шыққан
қазақ ... төрт ... ... ... берік орын тепті.
Аталмыш шығарманың Мұндай әлемдік табысы — мәдени өмірде бола ... ... ... ұрынған желөкпе даңғазада, не сыртқа сөз таситын суық
жүрісімен көзге түсе ... ... ... та емес, қалың оқырман қауымының
көңілі мен ойын қапысыз баурап алу арқылы келетін шын ... ... біз ... ... үш ... ... ... өзі-ақ
айқын дәлел бола алады. Егер Луи Арагон «Қан мен тер» ... ... ... — оның адам ... ... ашып ... ... Жан Монтальбетті қазір жер бетіндегі көп елдерде кеңінен орын алып
отырған рухани күйзелістер мен ... ... ... ... сыр шерте білгендігінде, әділетсіздік атаулыға қарсы күреске
шақырғандығында деп ұғады, ал Воланд ... «Қан мен тер» ... ... ... жазушы мен халық өмірі шындығының
арасындағы терең байланыста деп түсінеді.
Сөйтіп, осы заманғы ... ... ... сынының көрнекті өкілдері
Әбдіжәміл Нұрпейісовтың «Қан мен тер» ... ... өмір ... зерттеп жан-жақты аша білген әлеуметтік тереңдігі үшін, ... ... ... ... шақырған күрескер пафосы үшін, халық
өмірін қалтқысыз ... ... ... ... өмір ... үшін аса ... бағалайды.
Ендеше, аталмыш шығарманың әлгіндей үлкен табысы көп ... қ ... ... ... ... ... ізденістерімен, көп жылдық мол
тәжірибесімен тығыз байланысты.
Қазақ жазушысы көп өкілді, көп ... ... ... ... аса бай тәжірибесін зерделі зарттеп, жемісті ... ... ... де алпыс жылға жуық ... ... ... ... екі ... тоғысындағы дәуір шындығы жайындағы озақ ... сен ... ... ... олардың көлеңкесінде ғана қалып қоймай,
соны сөз боп қосылар кесек туынды жазып ... мен тер» — ... ... ... ... ... ... емес,
қазақ қырының Октябрьге қалай қелгендігі туралы ... Рас, ... ... ... революциясының қалай келгені, қазақ қауымының аддына қандай
соны әлеуметтік, проблемалар тосқаны, қазақ қауымының ... ... ... ...... ... үшін ... тақырып, ерелі өріс болып
қала бермек. Бұл тақырыпта басы ... «Тар жол, ... ... ... ... ... ... туды. Олар қазақ прозасының
қалыптасуы мен есейіп ер жетуінде ғана емес, тарихи сын кезеңдегі қоғам ... ... ... ... ... ... ... айрықша қызмет
атқарды.
Ә. Нұрпейісов Октябрь тақырыбындағы қазақ романтикасының жемісті
дәстүрлерін жалғастыра ... оны соны ... соны ... ... осы заманғы қоғам тану мен дүниетанудың алдында тұрған ... ... ... ... ... қозғалысы қазіргі
дүниедегі ең басты революцияшыл сипаттың біріне айналған тұста бір кезде
ұлттық езгі мен ... ... ... ... ... қазақ жұртының мешеушет аимақтан мәдениеті мен экономикасы
бірдей кемел өркендеген іргелі елге ... ... ... тауқыметті
тәжірибесі орасан зор халықаралық саяси маңызға ие боп отыр.
Жазушы Мұндай өрелі әлеуметтік құбылысты саяси тәуелділік пен ... ... ... ... ... қыр кедейінің күрескер
намысқа ие болу диалектикасын егжей-тегжейлі ашу арқылы кәрсетуді мақсұт
тұтты. Бұл өте ... ... ... кей ... ... ... ... моральдық азғындаудың, мұратсыздық пен ... ... ... ... пен байлыққа деген ашкөз құштарлықтың
әралуан әзәзіл уы әбден жайлап, рухани эррозия кеңінен етек ... ... ... ез халқының тарихындағы ең бір шешуші кезең ... ... кең ... ... ... қоғам тарихы мен адам
тағдырын, халықтық шындық пен ... ... ... таддау мен
психолизмді жігі ажырамас, жүбы ... ... ... ... әлем ... ... ... өзекті дәстүр
леріне мұрагерлік ете отырып жаңа ... ... ... ... ... ... ... пен Мұхтар Әуезов үрдісінше, эпостың,
кесек ... ... ... өзегін оқиға емес, адам тағдыры құрайды
деп ... Ол ... ... ... оның ... ... ... тұсында қандай шешүші қызмет атқарғандығымен емес, сол
күрделі әлеуметтік оқиғалардың шытырман шыңдығын өз ... ... ... терең сіңіре алғандығымен өлшенеді деп ... ... ... ең ... ... ... барша күрделі шындығын өз басына
мейлінше мол, мейлінше терең сіңіре алған ... жеке ... ... белгілі тарихи оқиғаның қат-қабат астарын мейлінше дәл, мейлінше
терең, мейлінше жан-жақты қамтуға қолайлы ең бір ұрымтал призмаға ... да Ә. ... өз ... ... өрбу ... ез ... сол тарихи оқиғаны түсіну, туйсігу ... ... ... үш ... ... жәй әншейін пенделік араздықтан
басталады да, ... ... ... тұсы ... екі ... ... пердесінен айырылған әлеуметтік қайшылықтардың қан-қасап
шайқастарына ... бет тұз ... ... бай ... ерке ... ... сұлу қыз әке ... жарлы балықшыға күйеуге шықты, бірақ бұрынғы
нақ сүйерінен ... ... жоқ. Кез ... ... ... пенденің басында бола
беретін осы бір күйкі хәл тек роман оқиғасын барынша шиыршық ... ... ғана ... ... ... екі ... ... отырған алауыз
қоғамның барша әлеуметтік, рухани саяси кескінін жан-жақты ... ... ... ... ашып беруге жағдай жасайды.
Жүздеген кейіпкерлер басында, ондаған ... ... ... ... тұз ... осы романдағы жұмылған жұдырықтай ... ... етіп ... да әдебиеттің көне канондарында жіктеп
көрсетілетін оқиға бірлігі, мекен бірлігі емес, осы ... ... ... кәз ... да ... жеткізе талдамай, тынбайтын, жекелеген
фактілердің арасындағы, ... мен ... ... ... ... ... ... тапжылтпай танып,
тәптіштеп көрсететін зерттеүші пафос.
Реалист суреткер Ә. Нұрпейісов бір ошақтың ... ... ... ... ... бітеу жарадан бүкіл бір халықтың басындағы
үлкен әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ің де рухани дүниесіндегі әрбір ... ... ... ... ... ... ... күреске ұласар
диалектикасын асқан қырағылықпен, мол сабырмен асықпай ... ... ... оқушы да тек бір кісінің тағдырымен жете танысып ... бір ... ... ... ... ... Еламан басындағы
кішкене түйткіл келе-келе соқыр ызаға, ақикөз ашуға, тымырсық кекке, өн
бойын өртше ... ... ... ақыл іздеп аласұрған арпалысқа
шарасыздықтан, санасыздықтан өз қолымен өртке қойып кеткен драмаға, айбат
шақырып, ... ... де өші ... ... ... ... ... соққысы мен тағдыр соққысын бірдей татып, ақыл ... ... ең ... бір басындағы мұңынан көптің қайғысына, бір
басындағы ... ... ... ... ... ... ... Ә. Нұрпейісов халықтың ең бір зымы-ран ... ... ... ... есейіп ер жету ... ... ұзын ... еш ... ... ... керсетпей, Еламан келе жатқан
қыл ... ... ... сансыз сатысының ешқайсысын аттап әтпей,
байыппен баяндап, бажайлап суреттейді.
Ескі ауылдың ... ... ... ... ... түсуі, күрес жолына
келуі қаншалықты күрделі, қаншалықты ұзақ болса, жазушы да өз орманының
композициялық құрылымы мен ... ... ... ... орай байсалды тынысқа, байыпты зерттеуге құрады.
Еламан — өмірбаяны — тек бір кісінің ... жолы ғана ... ... ... ... сыры мен ... мейлінше нәзік, мейлінше мол
қамтыған айна қатесіз шежіре. Ескі патриаральдық ... ... ... атаулы барша ұғымның бәрінен де тұлдыр таза ... Арал ... ... ашып ... ... ... ... Теңіз жағасындағы
балықшы ауыл қырда қалған партиархальдық ауыл үшін қазақ ... ойып ... ... ... қатерлі ісіктей, жек көрінішті де,
қорқынышты да. ... ... бойы ... ... келе ... үрдістің бай мен жалшыны, бар мен жоқты көзге көрінбей ... келе ... қыл ... ағайыншылық қағидасының аяққа басылуы ... үшін осы ... ... ... ... ... бай ... кетсе
аштан өлем деп қорқатын қазақ жалшысы енді балық көсіп ... ... ... Енді тақыр кедейлер үшін бұрынғы «у ішсең руыңмен» дейтін
ағайыншылық ұғым аяққа тұсау болудан ... ... да ... балықшы ауыл күннен-күнге өсіп барады. Оған дала ... ... ... ... ... ... ... орыс алып-
сатарлары ашып жатқан жаңа көсіпшілік қазақ сахарасындағы бай, ... ... ... ... ... ... реакциясын тосыннан тап ... тым ... ... ... ... ... тұлдыр
кедейлер де, Қалендей ұрлық-қарлықпен тамақ асырап жүргендер де, Төлеудің
үй-ішіндей жұтқа ұшырап, азғантай дәулетінен ... ... да ... ... ... жатты. Олар бәрі де малсыз, дәулетсіз болғанымен
таптық жағынан әрі біркелкі, бір ... емес еді. ... ... тұқымы теңіз
жағасындағы ауылдың таптық ... осы ... ... ... тырысып бақты. Еламан, Мөңке, Райлар бай дәулетінен біржолата
күдер үзіп, ат ... ... ... ... Дос, ... әлі ... дәметеді. Өйткені, балықшылардың бәр-бәрі әлі күнге кешегі малшылық
психологиядан, ... ... ... ... ... Олар жаңа көсіп
, жаңа түрмысқа баяу көндігіп, баяу үйреніседі. ... ... ... опасыздығының психологиялық төсегі тек Тәңірбергенге деген ыстық
сүйіспеншілігінің суып бітпегендігінде ғана емес, ... ... ... ... ... ... жалғыз қызының жер-қазба астындағы
жатақ ... ... күні кеше ғана ... ... үйреншікті көшпенді
өмірді аңсауында жатыр.
Қазақ қырындағы әлеуметтік иерархияның ең төменгі сатысында ... өзі ... ... ... ... ... ... — көзін ашқаннан ... ... ... ... Ол ... си-яқты
жекеменшікшіл психологиясының дәмін татып көрген жоқ, ... да, ... оңай ... ... ... ... ... Алайда, оның
дүние нанымында, табиғатқа, адамдарға деген ... ... ... малшының психологиясы түгел жойылып бітпеген-ді. Қайсар мінезді
Еламан рухани ... ... ... ... ... ... ... шыдау,
ауыр бейнеттің азабына төзе білу деп ... ... ... ... ... емес ашынуға керек екенін қарайған жұртты көк ... аузы ... ... қоя ... да, ... бетпе-бет келгенде барып
сөзін ді. Федоровқа да сол тосын сезім үстінде қол ... ... ол ...... ... ... ... емес, әлі көзін
түгел ашып болмаған түйсіктің нәтижесі еді.
Еламанның ... арғы ... — сол ... ... ... ... айналар жолы. Еламан әрекеті, Еламан тағдыры белгілі бір
әлеуметтік таптың жиынтық ... тип ... де, аса ... ... Еламан өз тобынан үзіліп шығып, елден бұрын батыл әрекетке барса,
оның әлеуметтік те, ... та ... ... Өйткені,
Еламан жоғарыда айтылғандай үстем таптың зорлық-зомбылығының ... ... ... ғана ... ... ... да
қасындағылардың қай-қайсысынан да молырақ тартып жүрген-ді. Көзін ашпай
жатып соңына түскен зорлықшылар енді Мұның ... ... қол ... Тымырсық ыза үстінде жүрген Еламан теңіздегі дауыл үстінде
әлеуметтік зорлықтың өлімге ... ... ... ... ... Ол ... ... қарайған Еламанның алдында зорлықшыл ... ... тұр са да, ... ... киер ... ... ... аршынды әрекетпен көрінген Еламанның кейінгі
кітаптарда ондай қылықтарға бармайтыны сыншылар тарапынан ара-тұра сынға
ұшырап та ... ... ол ... характер шындығын метафизи-калық
тұрғыда түсінуден айтылып жүрген орынсыз сын еді. ... ... ... ... ... психолог суреткер батыр болса үсті-
үстіне кісі ... беру ... деп, ... ... ... ... ... керек деп ұғынбайды. Олар характер шындығын ашуды адамның жан
дүниесінің ең ... ... ... өзгерістерді нәзік жеткізе білу
деп түсінеді.
Ә. Нұрпейісов Еламан ... осы ... ... Алғашқы әрекеті
үшін жер ауып, қан майданға барып, тауқымет тартып ... ... ... соң өзін қуғындаған дардан кек алуға тырыспайды. Ол қайсар Еламанның
жасып оралғандығынан не өзін қудалағандардың ... ... ... реті келген жерде зорлықшыны сүйменмен ұрып сұлата
салғаннан кек қайтпайтындығына көзі жеткендіктен еді. ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да, ... ... ... да, ... ... ... батыддық
байқалмайды. Ол қайта көп ... көп ... ... ... ... ... ... еткізіп, шұқшия талдайтынды шығарған.
Еламан басындағы осы рухани ізденіс оны ақыры ... ... ... ... ... Ол ... жағына кездейсоқ келмейді, көзі жет-
кен соң келеді. Бір басының кегін күйттемей, барлық езілуші атаулының ортақ
мүддесі ... ... ... Еламан өзінің қыр соңына түсіп жүрген
Құдай -менде тұқымымен ғана емес, барша әділетсіздік атаулыға, езу, ... ... ... ... Сол әділет жолындағы күрестің жеңіске жеткен
шағында өз ... ... ... ... күрескер қалпында қазаға ұшырайды.
Еламанның жан дүниесінде бірте-бірте қордаланған күрескер сана оны
үлкен рухани тазаруға, эгоистік ... ... ... ... ... ... Ол көзіне шөп салған Ақбаланың ағаттығын кешіреді, оның
өмірден өз орнын ... ... ... аямайды. Патриархальдық
семьяның барша қиянатын тартып баққан мұндық Кенжекейді ... ... ... ... бетінен анық көзге түсетін рухани қайсарлығынан
көзі жұмылғанша бір сәт ... ... ... ... оның ... ... таптап, өз мүддесін үстем қоюды көздейтін қайсарлық —
әлеуметтік қиянат емес, өзі тектес ... ... ... ... бақыт
жолындағы қайсарлық-гуманистік ерлік еді. Сондықтан да, прогресшіл шетел
баспасөзінде «Қан мен ... ... ... жөніндегі дастан», «бақыт
туралы жан тебірентерлік шежіре» деп бағалануы, ең ... ... ... байланысты.
Еламан басындағы рухани ізденістер біздің тұсымыздағы әділетшіл адамзат
өкіддері жан дүниесіндегі ... ... ... ... жатыр.
Қазақ романының көптеген елдерде оқушы қауымның көңілінен шығып, аса
жоғары бағалануының сыры да -оның ... түп ... ... осы
заманғы экономикалық, саяси, әлеуметтік, рухани қайшылықтардың көксоқта
толқынына ... ... боп ... ... жер бетіндегі адамдық
тіршіліктің алтын арқауы азаматтық тұрлау мен ... ... ... ... ... жырға айналдыра алғандығында еді.
Еламанның күресі мен өмірі — адамдық сананың асқар ала ... ... ... ... ... биік ... Нұрпейісов — орасан зор әлеуметтік қайшылықтардың ... ... ... бірі ... жататын диалектикалық бірлігін де
жіті аңғарып, нәзік жектізетін суреткер. Ол екі ұдай ... ... ... еш ... айдан анық контрастардан гөрі,
кез-келген көз аңғара бермейтінін терең зандылықтардан ... мен ... ... жүйесін құрайтын үш басты кейіпкер — Еламан,
Ақбала, Тәңірбергендердің характер ретінде әлеуметтік төркіні әр ... ... ... ... Бұл үш ... ... жолы үш
бөлек те, біраң, мінез-құлықтарында ... ... өте көп. ... сырт ... ішкі толғаныстарға үйірлік үшеуіне де тән. Үшеуінің де
жан-дүниесі күрделі. Романның ... ... ... ... ... әлі ... есептің шөп-шаламы түспеген қаяусыз таза. Үшеуі де ... ... ... жүрміз деп ойлайды.
Бір кезде жас ... оң ... ... Ақбала жақсы жігіт
болғанмен, жарлы балықшыға күйеуге ... өз ... өзі ... ... күн ... Оның ... бақытқа жету — бай ауылға келін боп
түсу. Қайсар да шешімді Ақбала ұзақ ... ... ... артын күтпей
күйеуге шыққанына байланысты ел арасында қоздап қоя бергелі тұрған ... ... ... қыңбастан Тәңірбергенмен қайта табысады.
Ақбаланың бұл қылығын тек опасыз-дыққа, соқыр баққұм арлыққа тели ... Ол ... өз ... ... шынайы сүйіспеншілік
сезім мен қосылды. Ол бұл ... өз ... өз ... ... ... рет шоқ ... алғашқы сезімге адалдық деп ұқты.
Сондықтан да, ел ... әке ... ... ... ... — ештеңеден қорықпады. ... ... ... ... баяғы аңсар-лы махаббатты таба алмады. Адбала өзі ... ... ... рухани сипатына назар аудармады. Бірақ,
басқаның бақытын таптап, намысын қорлау арқылы келетін бақыттың рухани ... ... көзі ... ... өз бақыты жолындағы эгоистік
арпалысы, түптеп келгенде, өмірден өз ... ... ... ... ... ... ... деп көзсіз көбелек болған жанның сергелдең драмасына
айналады.
Ақбала бейнесі қазақ прозасындағы ескі қыр ... ... ... ... мен ... ешқайсысын қайталамайды. Ол
төзімпаз етек бастылықтан, рухани ... ... ада, өз ... ... ... арпалысқа түседі. Бірақ, көые қыр тұрмысындағы өз бақытын
ошақ төңірегімен шектейтін үйреншікті психологияны Ақбала да жеңе ... ... ... ... болса, да, кәнбіс Кенжекейдік кебіне ... күн ... ... — ескі ... сахарасындағы әйел теңсіздігін көрсетіп
қана қоймай, осы ... ... ... ... ... ... ез ... қосып тұрған сом тұлға . Ол осы ... көп ... де өзек ... ... ... ... отырған жеке адамның бақыты
жолындағы күрестің гуманистік сипаты мен эгоистік сипаты жайында келелі сөз
қозғайды. Бақыт жолындағы ... ... бір құт қара ... ... ... ... ашып берген Ақбала линиясы романның күллі
идеялық-көркемдік концепциясын анықтауда елшеусіз зор ... ... ... ... ... ... өсуді ашуда қандай мағыналы міндет атқарса,
Тәңірберген басындағы рухани құлдырауды ... дәл ... ... үлес
қосқан.
Әлеуметтік талдау мен психологиялық талдаудың тізгінін жұп жаздырмай
бірге ... ... ... ... өз ... ... ... келе жатқан жаңа таптың өкілінің ер ... ... қара ... ... ... ат ... ... аулақ
болса, тарих сахнасынан кетіп бара жатқан ... жан ... ... де ... аулақ. Ол жасаған Еламанға ауызға оңай ... ... тели салу ... қиын ... оның ... шыққан
Тәңірбергенге ауызға оңай түсер ... ... ... ... ... ... бойында да ақыл, көрік, сырбаз қылық пен қулық түгел
жеткілікті. ... ... ... туа ... ... ... зорлықты негіз еткен қоғамның заңдылығы табиғаттан кемел қадыр-қасиет
арқалап туған адамның өзін қалай зорлықшыға айналдыратынын кәрсетуді ... Ол ... ... санаға ие болу жолын қаншалықты бажайлап,
байыптап да ... ... ... баяндайды.
Бай ауылдың мырзасы Тәңірберген биліктен, шаруадан бойын ... ... ... ... ... ... Тіпті ара-тұра ағасы Қаратаздың ұрдажық
мінездеріне наразылық білдіріп те қояды. Бірақ, тарихтың ... ... өз ... ... ... серілік соңындағы Тәңірбергеннің қолына да
биліктің қыл ... ... ... ... ... ... айлаға,
сырбаздықты сырткөз сыпайылыққа айырбастауға мәжбүр болады. ... ... ... ... ағасындай емес елге ұнамды болуға
тырысып бағады. Бірақ, қанау мен зорлықтың дегенін жүргізіп отырып ұнамды
билеүші болу еш ... ... ... ... сыпайы күлкі де
бірте суық сұсқа ауыса түседі. Озбыр боп отырып опасыз болмау, қанаушы ... ... ... аяр ... ... айуандық істемеу, өз төңірегін
қамдап отырып, өзгеге қиянат қылмау ешқашан ешкімнің ... ... ... Ол ... де ... ... Тәңірбергеннің аяусыз қанды
тырнағына алдымен ілігетіндердің біреуі — ... ... ... Бай әулетінің ел алдындағы абыройына көрер көзге қол көтерген Сүйеу
шалдың қыңырлығы үшін қызы ... ... ... өз ... ... ... қаңғытып жібереді.
Тарихтың бұл тартпас дауылына тап болған тұста ... ... ... ... тоқсан қабат бет-пердені бір-бірлеп сыпырып тастауға мәжбүр
болады. ... ... ... сынына тап болған Тәңірберген ең соңында
тарих сахнасынан қансырап ... бара ... ... топты бастап келіп, өз
ауылын бірге талап, өз шыңырағын бірге қиратысады. Кеше ғана ... ... ... құдіретті Тәңірбергеннің бұдан басқаға қайраны болмайды.
Тәңірберген тағдырының бұл ай аяқталуының терең философиялық астары
бар. ... ең ... ... ұстатқан ескі үрдіс өз шыңырағын өзі
күйретті, ғасырлар бойы осындай күйреуге бет тұз еп келе жатқан өз ... ... ... ... қанша ақылды, қанша айлалы болса да,
ешқандай амал таба ... ... аса жіті ... ... ... ... аузындағы ақтық сағаттардағы рухани арпалысы әлеуметтік өмірдің ... ... бір тап ... бір ... әрі таң ... әрі күн батып жатқан
сілкініс кезеңнің барша мән-мағынасын қолға ұстатқандай ашып беретін терең
символға айналды.
Тәңірбергеннің ... ... ... етем ... ... ... Оның ... қайсарлық Еламан сияқты тарих аңғарын алыстан
аңғаратын ер жетуге емес, кер кетуге қызмет ... ... ... мен ... ... арасындағы параллельді
әдейі жұп жаздырмай қатар өрбітеді. Шығарманың алғашқы кітаптарындағы
Тәңірбергеннің нені ... да ... ... ... ... ненің болса да
алыстан алдын орап ... ... ... ... ... ... ... сандырағымен аяқталады. Ал, алғашқы кітаптарда зорлықшылардан жол
таба алмай дүдәмал күн кешетін Еламан шығарма ... ... ... ... ... ... көрегендікке ие болады. Ер жету мен кер кетудің
осынау айқыш-ұйқыш формуласы бүгінгі оқушыға ескі ... ... ... ... ... мен ... мәні турасында салауатты сөз
қозғайды.
Қай заманда да ... өз ... ... ... ... арнасынан
ауытқымауға тиісті. Бақытқа барар жолда осылай түсінген адамның күресі ғана
тек бір басынан емес, ... ... ... ... ... ... құбылысқа, әлеуметтік факторға айнала алады. Ал, бақыт үшін
күресуде эгоистік мүдде, қиянат араласқан жерде адамдардың ... ... ... ... ... еш ... емес. Сондықтан да «Қан
мен терді» оқушы жұрт тілі өзге, ... өзге әр ... ... көне қыр тұрмысының көріністері ғана деп ... ... ... ... ... ... ізденістердің бөлінбес бір
бөлшегі деп қабылдайды.
Жазушы ерекше ыждаһатпен суреттеген орталық үш ... ... ... ... олар өмір ... ... дәуірдің өзге
көріністерін көлегейлеп тастамайды, қайта үлкен ... ... ... ... ... көз ... ... ұғынуға қолайлы жағдай
жасайды. Автор Еламан төңірегін көрсеткенде де, Тәңірберген ... де ... ... пафостан айнымайды. Құдай менде тұқымының
үй-ішілік коллективтік портреті феодалдық содырлықтың барша рухани кескінін
жеріне жеткізе ашып ... ... ... ... ... ... ... көзінен өтетін епті Ебейсін зорлықшы қауымның
рухани сырдаңдығы мен азаматтық қауқарсыздығынан хабар бергендей. Тек ... ... ғана ... әлі ... бағдарын танып болмаған Төлеу, Қалау,
Дос, жетесіз тоғышарлар Судыр Ахмет, Қарақатын, Нығмет ... ... ... түсіп жанышталып болған Пірман, Шырмандар, күндес қатындар
ескі қыр тұрмысындағы патриархалдық үрдістердің ... ... ... ... ... ... ұтымды ашады. Ал, олардың рухани антиподтары
еңбексүйгіш, табанды, меймандос Мөңке, алғыр да отты Рай, ... ... ... ... халық санасында әділет пен бақыт ... ... ... ... көрмегенін, Еламанның сол өрелі арнадан өніп-
өскен өміршең құбылыс екенін дәлелдейді.
Жазушы екі ... ... ... ... ... ... ... қамтып, терең көрсетуді мақсұт ете тұра, өз ... ... ... ... соңына ілесіп кете бермейді, өз ... ... ... ... негізінен орталық кейіпкерлердің
төңірегіне шоғырлайды. Былайғы, ... ... ... басындағы
ахуалды анықтай, қомақтандыра түседі. Романдағы қай кейіпкердің де әрекет-
ахуалы өз бойларына шақ, ... ... баса ... жөн. Бұл ... ... де ... өзінің заңды биігіне жетпей қайтқан бейнелер деп ойлайтынымыз
— Қален мен Жасағанберген.
Алғашқы кітаптарда аршынды әрекеттерімен, кесек ... мен ... ... ... ... сиыр қүйымшақтанып кетеді. Еламаннан гөрі
Ұрдажық -тау, ірі сөйлеп, кесек қимылдайтын Қаленнің ... ... ... мен ... есте ... Халықтың ашу-ызасының тағы
бір қырын ашатын бұл кесек ... ... ... ... ... ... өз ... қоса алмай қалған. Ал, Құдай
менде тұқымының ... ... әлі ... ... образ дәрежесіне
көтерілмеген схемалық бейне. Оның қызылдар жағына шығуының да, қайтадан
ақтар жағына ... де не ... не ... ... ... ... қ характер жасаудағы шынайылылығы мен нанымдылығын
өзге ұлт өкілдерінің ... ... да ... Ол ... ... Федоров, қарт Рошаль, генерал Чернов бейнелері қазақ
прозасының бұл саладағы айта ... ... ... коммунист,
революционер өкілдерінің бейнесін жасағанда жасанды бояуларға, плакатқа, ақ
гвардияшылар бейнесін ... ... ... қара ... ... Чернов бейнелері ежелгі орыс интеллигенциясының дәстүр
лерінде тәрбиеленген офицерлерді дарынсыз авантюристердің ... ... ... ... үмітсіз күресі ескі орыс қауымындағы рухани құлдырауды
ыанымды жеткізумен қоса, әлеуметтік расизм ... ... ... ... ... мен ... орыс ... ішінде Дьяковтың бейнесі ерекше
орын алады. ... ... ... ... ... ... ... орыс адамының бейнелері кем де кем. Еламан сияқты қыр
қазағының намысын ояту тек ... ... ғана ... ... ... ... ұраншылдықтан, қызыл ... ... ... таза ... ... ... қарапайымды-лығымен
баурайды. Күрделі әлеуметтік қақтығыстардың бар сыры мен ... ... ... осы бір ... ... ... ... бауыр басты.
Ә. Нұрпейісов қай топ пен қай таптың өкілдерінің бейнесін ... ... ... әлеуметтік типтің ортақ жиынтық қасиеттерімен сипаттаумен ғана
шектелмей, оның дара индивидиумдық сипаттарын да ашып ... баса ... Ол адам ... ... ... де, ... төркінін
де бірдей дәл аңғарып, дәл бейнелейді. Автор адам сезімі ... ... да ... ... ... бұл шығармасын жазуға он бес жылдан астам уақытын ... ... жыл — ... ізденіс жылы. Мұншалықты ұзақ ... ... ... ... ... ізденістер де бір орында ... ... өсу, ... ... ... ... Нұрпейісов те ол өзгеріс,
ізденістен қалыс қалмай өз шығармасын үзбей өндеп, шындаумен болды. Ол ... ... ... прозаның ежелгі көркемдік дәстүрлерін жемісті
пайдаланумен қоса осы ... ... ... соны ... ... ... білді.
Кейінгі жылдары осы заманғы прогрессивті шетел прозасында зерттеүші
пафос күшейді, адамдардың жан дүниесіндегі ең ... ... ... дәл ... ішкі монологтарға, кейіпкер санасындағы қоз-ғалысқа
орай оқиғалардың еркін орын ... ... ... ... ... ... елеулі құбылысқа уақытылы назар аударып отыруға ... ... ... ... ... сезімді тікелей өрбітіп
жатқан нақты болмыстық құбылыстармен тығыз ... ... ... ... мен ... ... басы ... аударылуда.
Мұндай кезде роман поэтикасы бұрынғыдан бетер ... адам ... мен ... ... мол, ... дәл жеткізетін күрделі
ассоциацияларға батыл бара алатын болды. Романдық ... ... ... қасиеттерге мықтап ден қойса, эпос лирикалық сезім дерге
сескенбей бой ұра алатынды ... ... күре ... ... ... ... кешкен оқиғалары, белсенді әрекеті ғана емес, жан-
жағындағы қозғалыс үстіндегі шындықты өз ... ... ... ... ... ... белсенді ақыл-ойы да шыға алатын болды. Мұндай
әдіс жазушы көрсетіп отырған көркемдік шындықты болып ... ... ... ғана ... сол ... ... ... кейіпкердің
ойшылдық қуатымен, ойшылдық диапазонымен ... жаңа ... ... ... ... көркем шығарманын әлеуметтік маз-Мұны
да, эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... да, эстетикалық әсері де ешқандай зардап шөкпейтін
болды. ... ... ... ... ... ... философиялық ауқымы
ұлғайды.
Ә.Нұрпейісов өз трилогиясында жиырмасыншы ғасыр романистикасының соны
көркемдік палитрасын мейлінше батыл, мейлінше орынды ... ... ... жан ... ... ... байыпты талдау жасай
отырып, кейіпкер жанындағы сол күйзелістерді тудырған сыртқы факторлар ... ... ... ... ... Оның ... монологтық формасы күрделі тарихи кезеңнің шытырман әлеуметтік
шындығын талдап ... ... ... ... Оның ... жатқан әлеуметтік құбылыстардың тарихи заңдылығына өз тағдыры, өзі
бастан кешкен сезім дерден тізілетін рухани ... ... ден ... ... ... ... ... тип-тендірудің негізгі
қағидасы типтік характер мен типтік құбылыстар арасындағы диалектикалық
байланысқа ешқандай ... ... ... ... ... ... де, кейіпкердің ішкі жан дүниесін көрсетудің қандай ... ... бой ... ... бар деп үйретеді.
Ә. Нұрпейісов те өзі суреттеп отырған ... ... ... ... белсенді санасының арнасында көрсете, ... ... ... ... ... жан азабынан аңғарта-ды. Оның
«Қан мен терде» ұстаған ... ... ... ... ... ... айтқан: «Оның мақсаты — адам түлету. Оның
әдісі — тип жасау. Оның пафосы — ... ... ... ... бақыты.
Оның сенімі — адам ұлылығы. Оның жолы — ең биік мұрат тарға ұмтылған ... пен ... ... ... бастан кешіретін адамдардың өнегелі
тұлғасын жасау ... ... тура ... Ол да ... азаматтыққа, күйкі күнкөрістен шынайы бақытқа, өзін ғана ... де ... ... ... ... құштарлығын асқақ
жырға қосады. Бұл — тек ... ... ғана ... осы заманғы
прогресшіл реалистік әдебиеттегі өрелі — ... ... ... нәтижесі. Соның арқасында қазақ жазушысының жаңа
шығармасы осы заманғы прозадағы елеулі ... ... ... ... жылы
Әбдіжәміл Нұрпейісовке «Қан мен тер» трилогиясы үшін СССР Мемлекеттік
сыйлығының берілгені әлгі пікірізіміздің ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дина Нүрпейісова13 бет
Ә.Нұрпейісов шығармашылығының бастау –бұлақтары41 бет
Қазақтың текті қыраны13 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Алаш мүддесі3 бет
Ахмет Жұбанов жайлы25 бет
Жер кіндігі – Байқоңыр!10 бет
Луций Анней Сенека3 бет
Метал кешенінің даму тарихы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь