Қазақ халқының этникалық мәдениеті

Жоспар
1. Қазақ халқының салт . дәстүрі мен әдет . ғұрыптары.
2. Қазақ халқының этникалық мәдениеті.
3. Қазақтардың діни . наным сенімдері.
4. Қолданылған әдебиеттер тізімі.
        
        Жоспар
1. Қазақ халқының салт – дәстүрі мен әдет – ғұрыптары.
2. ... ... ... ... ... діни – ... ... Қолданылған әдебиеттер тізімі.
1. Қазақ халқының салт – дәстүрі мен әдет – ... ... ... ... өзіндік бірегей әдет-ғұрыптары
мен салт-дәстүрлері қалыптасты. XVIII ғасыр мен XX ... бас ... ... ... ... ... орыс және ... ғалымдары,
саяхатшылар айқын байқап, жазып қалдырды. Қазақтардың әдет-ғұрыптары мен
салт-дәстүрлері үй ішіндегі отбасылық және адамдардың өзге де топтары
арасындагы өзара қарым-қатынастарды ... ... ... ... ... қасиет ежелден тән. Олардың бұл
қасиеті көптеген ғасырлар барысында қалыптасқан. Бұл жөнінде XIX ... ... ... ... Виктор фон Герн былай деп жазған болатын:
«Жалпы алғанда, қазақтар осы уақытқа ... жылы ... ... және ... ... таңғалдырады. Мұның өзі
олардың сүйегіне ежелден сіңіп кеткен керемет асыл қасиет».Үйге келген
қонақ оларда ... үй ... ... мен ... болады. XIX
ғасырда Қазақстанда болып, оны зерттеген неміс зерттеушілерінің бірі Ф. фон
Хелльвальд та былай деп жазды: «Қырғыз-қайсақтар барынша қонақжай мейірімді
болып келеді. ... киіз ... ... ... кез келген жатжерлік
адамның өзімді біреулер тонап немесе өлтіріп кетеді-ау деп қауіптенбей,
алаңсыз уйықтай беруіне әбден болады».Қазақтарда үйіне ... кез ... ... түрде тегін қонақасы беру, оған жайлы төсек-орын ... ... ... ежелден орын алды. Егер үй иесі қонаққа ондай
құрмет көрсетудің дәстүрлі әдет-ғұрпынан бас ... әлгі ... ... ... ... биге ... шағым айтуға құқықты болған. Ал би
қонақжайлылық әдет-ғұрыпты бұзған үй иесіне ат-тон айып салатын. Әдетте
мұндай келеңсіз оқиға қазақ арасында өте ... ... ... келе жатқан әдет-ғұрыптың бірі - дәм ауыз тию. Үйге бас
сұққан кез келген адамды дәмнен ауыз тигізбейінше жібермейтін — ... ... ... және бір ... ... - ... беру. Басқа жақтан жаңадан
көшіп келгендерді оның туған-туыстары немесе көршілері арнайы дастарқанға
шақырып, ерулік тамақ беретін болған. Бұл арқылы көшіп ... ... ... ... ... ... мен ізгі ... білдірген. Ал көшіп
келгендер жаңа қонысқа тез үйреніп, оңдағы адамдармен жақсы қарым-қатынас
орнатуға ықыласты ... ... ... ... ... ... бірі - қалау. Үйге келген қонақтың сол үйдегі өзіне ұнаған
заттың кез келгенін ... деп ... ... ал үй иесі ол ... ... ... ... Мұның өзі де адамдар арасындағы достық қарым-
қатынастың ... ... ... ... ... ... жас ... соң тап осы әдет-ғұрып бойынша кіндік шешенің де өз қалауын айтып,
ұнаған нәрсесін ... ... - ... ... ... ... ... әдет-ғұрып.
Ауыл адамдары бірін-бірі шақырысып, қымыз ішер алдында арнайы дастарқаннан
тамақ жеседі. Қымызмұрындыққа шақырған үй ... ауыл ... ... береді. Қазақтарда жылу жинау әдет-ғұрпы да бар болатын. Оның ... ... үйі ... кеткен немесе дұшпанның шабуылынан, қатал
қыстың ауыртпалығынан, су тасқыңынан, аштықтан зардап шеккен отбасыларына
ауылдас немесе туысқан адамдардың көмек; ... ... ... ... ... ... ... қолдарынан келгенінше мал салып береді, киім-
кешек, көрпе-төсек, ыдыс-аяқ жағынан көмек көрсетеді, бастарына шаңырақ
көтеруіне жәрдемдеседі. Мұның өзі ... ... ... ... жаны
ашынғандықтың, қамқорлық жасағандықтың көрінісі еді. Мүмкіндігі бола тұрып,
ондай көмек көрсетуден бас ... ... ру ... ... Ал ... жазаға кесілгендер өз руының тарапынан жанашырлық
жақсылық дәмете ... ... ... ... ... ... саналады.
Оларды кез келген қарақшы аяусыз тонап кете алатын.
Қазақ даласында жұртшылық деген әдет-ғұрып та ... ... Оның ... бір ... ... ... ... оны төлеуге жағдайы жоқ
туысқан адамға рулас ағайын-туғандарының көмек көрсетіп, қарызынан
құтылуына көмектесуі болып табылады. Мұндай көмек ауыл ақсақалдары
кеңесінің ... ... ... Қазақтардың ауызбірлігінің, өз
жақындары мен туыстарына жанашырлықпен жәрдем жасауының бір ... ... ... дәстүрлі әдет-ғұрыптарының бірі — асар. Онда ауыл
тұрғындары ешқандай ақы алмастан бірлесе жұмылып, біреудің ... ... ... береді. Мәселен, олар біреудің қысқы баспанасын немесе мал
қорасын салып беруге, ... ... ... ... ... ... ... отырған рулас адамдардың туысқандығы мен ынтымақ бірлігінің
жарқын көрінісі болып табылады. Асарға шақырылғанда оған бармай қалу
әдепсіздік саналатын. Қазақтар XX ғасырдың бас ... осы ... ... ... ... мектептер және мешіттер салып алды.
Әрбір қазақ суға кетіп бара жатқан адамға жәрдем ... ... ... ... ... шөлдеген адамға сусын беруге міндетті. Рулас
адамдар жоғалған немесе ұрланған ... ... ... Дала ... ... ... кейінге қалдыруға болмайтын шұғыл міндетті орындау қажеттігі
туған ... кез ... ... ... қосынан ат ұстап мініп кете беруге
құқықты болған. Бұл үшін ат иесінен рұқсат сұрау міндетті емес-ті. Ондай
кезде ... ... бас ... адамға ат-тон айып салынған және ол туралы
жағымсыз қоғамдық пікір қалыптасқан.
Әдептілік пен сыпайылық әдет-ғұрпы
Екі қазақ кездесе қалғанда жасы кішісі жасы ... ... ... ... ... ... Жасы ... кісі оған «Уағалайқұмассалам!»
деп жауап қатады. Тек содан кейін ғана егжей-тегжейлі аман-саулық сұрасады.
Бұлай сәлемдесу бірін-бірі ... ... ... үшін де міндетті болып
саналады.
Дала тұрғындарына тән әдептілік пен сыпайылық, кішіпейілділіктің бір
көрінісі — үлкен кісінің есіміне әке (еке) ... ... сөз ... ... ... — Қазеке, Диқан — Дәке, Бауыржан — Бауке сияқты айтылады.
Мұны XX ғасырдың бас кезінде белгілі орыс ғалымдарының бірі Л. ... ... ... ... кішіпейілділігі мен әдептілігінің бір
көрінісі — жасы үлкен кісілердің ... еке (әке) ... ... ... ... ер ... ерекше құрметтеудің белгісі ретінде күйеуінің
жақын туысының атын атамаған. Күйеуінің әкесі мен ... ата, ене ... ... ... ... ... ... гүлім, бауырым
деп еркелете ат қоятын. Өзге туысқандарына да жаңа әрі жарасымды ат ойлап
табатын.
Қазақтар ... әйел мен жасы ... ... ... ... өтуді әдепсіздік
санаған. Келіндер атасының, қайын ағаларының көзіне ... ... үйде жоқ ... ... ер ... үйге ... рұқсат етілмеген.
Қазақ даласының мызғымас заңы, міне, осындай еді. Қазақтар үйге бас сұғар
алдында қару-жарағын әрқашан тыста ... Ал ... ... ... ... де болмайтын.
Алыс сапардан немесе жәрмеңкеден қайтып оралған адам өзінің ... ... ... әр ... ... - ... ала ... Ауыл ақсақалдары
тамақ үстінде үлкен табақтан жасы кішілерге асату жасайтын. Егер кімде-кім
әлдебір жаңа киім кие қалса, бағалы ... ие ... оған ... туыстарының,
дос-жарандарының байғазы беру әдет-ғұрпы болған.
Әйелдер үйде қалған балалары мен жақындарына мереке-тойларда болған
жерлерінен сарқыт ала ... ... өзі, бір ... ... ... ... екінші жағынан, болып өткен мереке тойлардан үйде
қалғандардың да дәм татып, қатысты болғанын сезінуге тәрбиелейді.
Қазақтарда көптен бері көрмеген жақын-туыстарына ... ... ... ... бұйымдардан, қазы-қарта, мүшелі жіліктерден, сүр еттерден
сәлемдеме беріп жіберу әдет-ғұрпы да болған.
Сәлемдемені алған жақ шын ... разы ... ізгі ... ... мен сыйлықтарды туған-туыстар, дос-жарандар мен көрші-қоландар
өзара бөлісетін.
Дала тұрғындары бір-біріне қуанышты хабар жеткізгенде сүйінші сұрайтын әдет-
ғұрып та болған. Қуанышты ... ... ... ... ... ... құру ... жас аңшы бағалы олжасын өзімен бірге аңға шыққан
адамдардың жасы үлкен ақсақалына байлайтын. Ол мұны дәстүр бойынша өз
еркімен жасаған.
Қазақта ежелден бар ... ... бірі - ... аяқ. Оның ... бір ... ... бір алыс жаққа көшіп кетерде ағайын-туғандарымен,
көрші-қолаңдарымен қоштасу ретінде ажырасу аяқ деп аталатын тамақ ... ... ... ... ... кету көргенсіздік,
тәрбиесіздік саналатын. Ал көшіп бара жатқан жақ өздерінің туған-
туыстарына, құрметті ауылдастарына көзіміздей көріп ... деп, ... ... Ал ... өз ... ... ... көш
көлікті, барған жердегі қоныстарың құтты болсын айтысып, ... ... ... ... ... көрсету
Дәстүрлі қазақ қоғамында жасы үлкен адамдарды құрметтеу рәсімі ежелден бар
болатын. Ондай құрмет жасы үлкен кісінің қай рудан, қай ... қай ... ... ... XIX ... аяқ кезінде неміс
ғалымдарының бірі Ф. фон Шварц былай деп жазған болатын: «Қырғыз-
қайсақтарда сұлтан, батырлармен қатар барлық жасы ... ... ... бәрі де кім ... қандай тектен шыққанына қарамай, ерекше
сый-құрметке бөленеді». Олар барлық мерекелерде, жиын-тойларда құрметті
орындарға, төрге шығарылады. ... олар ... рөл ... ... ... ... жерге тастамай, мүлтіксіз орындайтын. Жас жігіт үшін
үлкен табақтан ақсақалдың өз қолынан ет асау ең жоғары марапаттың белгісі
саналатын. Кіші іні ... ... ... дастарқан басына өз бетінше
ешқашан отырмайтын.
Жас адамның үлкен кісінің алдын кесіп өтуі көргенсіздік деп есептелінетін.
Бұл ереже әйел ... ер ... ... ... өтпеуіне де қатысты
болатын. Жасы кішілердің жасы үлкендерге дауыс көтеруіне барып тұрған
әдепсіздік ретінде ... ... ... ... ... ... кісінің сөзін бөлуге ешқашан рұқсат етілмейтін.
Жастар алыс жолға аттанарда не үй болып, ... ... жасы ... ... өтіп, ақ батасын алатын. Қазақтар жасы үлкен әрі
құрметті адамдардан мұндай ... ... ... да ... ... ... достасып-бауырласу немесе тамыр болу әдет-ғұрпы да
кеңінен тараған. Бұл рәсім куәлардың көзінше салтанатты жағдайда өткізіліп,
нығайтыла түсетін. Рәсім ... екі дос ... не ... жүзін сүйіп,
мәңгі адал дос болуға серттесіп, ант ішісетін. Олар бір-біріне мәңгі
достықтың белгісі болсын деп қымбат ... ... ... ... ... ... болса да қонуға болатын, ал үй иесі оған қолдау
көрсетіп, қамқорлық жасайтын.
Қазақстан аумағында Ресей қазақтары мен қоныс аударып келген ... ... ... ... мал ... көшпелі қазақтар мен
егін салатын отырықшы орыстардың арасында достасып, тамыр болу ... ... Іс ... әр ... орыс шаруалары мен шекара шебіндегі
әскери қазақтардың арасында өзінің тамыр-досы болды. Мұның өзі халықтар
арасындағы достықтың кеңінен қанат жаюына игі ... ... ... ... ... бірі ... ... мәдениетін бірі құрметтеді. Бұл әдет-
ғұрыптың ең мықты түрі ... болу еді. Олар ... ... ... ... де ... ала ... Дос-тамырлық әкеден балаға, ұрпақтан
ұрпаққа жалғасып кете беретін сипат алды.
Қоныс таңдау әдет-ғұрпы
Қазақтарда қыстаудан өзге жер ... ... ... жоқ болуы себепті
көшіп-қонып жүруі үшін уақытша қоныс таңдау әдет-ғұрпы кеңінен таралған
болатын. Ал жайылымның негізгі бөлігі қоғамдық меншік негізінде
пайдаланылатын. Мұндай ... ... ... ... ... барысында да сақталып, бекітілген еді. Алайда көші- қон үшін
кейде жер дауы да туындап отырды. Бұрыннан қалыптасқан ... ... мен ру ... ... ... ... ... тандаған жерлеріне
арнайы белгілер қоюы тиіс саналатын. Ондай белгілер жерге найзаның сабын
немесе құрық қадап кету арқылы ... ... ... немесе сазды жерге
сол ру таңбасының суреті салынатын. Немесе биік өскен шөптің басын буып,
белгі салып ... де ... ... ... бар жерлерге өзге ешкімнің
қоныстануына рұқсат етілмейтін.
Егер жаңа қонысқа әр түрлі ауылдардың ... бір ... келе ... жер дауы ... ... ... ... мен қатардағы қазақ
дауласса, сұлтан жеңіп шығатын, би мен старшын ... ... ... болатын, ал егер би мен қатардағы қазақ дауласса, бидің талабы
орындалатын. Егер жер дауы сұлтан мен сұлтанның, би мен ... ... ... ... екі қазақтың арасында болса, онда олардың қай жасы
үлкені жеңіске ие бола ... ... ... ... мен ... ... ... олардың қай жағының руы не тайпасы жолы жағынан үлкен
болса, сол ... ... ... және неке ... ... мен ... ... отырған кезеңде қазақтарда отбасы мен некеге қатысты сонау
ежелден ккеле жатқан бірегей әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері болатын.
Дүниеге келген жас нәрестеге оның құлағына азан ... ат ... ... ... бірі ... аят оқып, нәрестенің атын оның құлағына
үш рет қайталап дауыстайтын.
Ер бала 3,5 және 7 жасқа толғанда оны ... ... ... өткізілетін.
Сүндет тойына қонақтар шақырылатын, ат шаптырылып, спорт жарыстары
өткізілетін.
Ата-ана өздерінің ұлын үйлендіру қамын ... ... ... ... бала ... іздестіре бастайтын. Тіпті балалар дүниеге келмей
жатып-ақ атастыру рәсімі болатын. Қүдайдарды өнегелі, ... ... ... Құда ... ... ... арнайы рәсім
өткізілетін. Қазақтарда жеті атаға толмаған туыстар арасында неке ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптардың реті мынадай болатын: құда
түсуге алдын ала келісу, ... құда ... ... ... ... ... түсіру тойы, неке қию рәсімі. Ұзатылатын қыздың әкесі құда
түсіп келген құдаларға құйрық-бауыр ... Бұл ... ... ... ... Ал ... екі ... да белгілі
міндеттер жүктейтін. Құдалықтан айнуға болмайтын.
Құда түсудің ресми бөлігі аяқталғаннан кейін жігіт жағы қыздың калыңмалын
төлейтін. Қалыңмал әдетте мал басымен есептелетін. Оның ... ... ... бай, ауқатты екендіктеріне қарай белгіленетін.
Қалыңмалдың мөлшері 5 жылқыдан 1000 жылқыға дейін жететін. Үйлену тойы
кезінде құдалар бір-біріне кит кигізетін ... Ол ... ... ... мата кездемелерден, мал басынан тұратын. Құдалар жағы бір-
бірімен қоржын алмасып, өзара сыйлық жасасатын. Үйлену тойының әдет-
ғұрыптары неке қию рәсіміне ұласады. ... ... ... ... ... де зор ... болды. Жасау қыз баланың жас кезінен әзірлене
бастайтын. Қыздың жасауына киіз үй, кілем, ... ... ... ... түрлері мен ыдыс-аяқтар, әр түліктен тұратын мал басы және
басқалары кіретін болған.
Күйеуі өліп, жесір қалған жае әйелге күйеуінің ... ... ... жолымен үйленуге құқықты саналатын. Көшпелі қазақ халқының
өмірінде мұның әлеуметтік маңызы үлкен болды. Әйел ерден кетсе де елден
кетпеді. Марқұм болған адамның ... өз ... өз ... ... ... қалды, жат жұртқа жіберілмеді. Өйткені олар өз ... ... ... ... ... ... болмайды. Сондықтан да
құдалардың арасы суыспайды. Егер біреудің отбасы перзент көрмесе немесе
баласы тұрмай, шетіней берсе, ол алдын ала келісім ... өз ... ... ... ... ... ала ... шаңырақ көтеріп, ата-анасынан еншісін алып шыққан жас отбасында
күнделікті тіршілігіне ... ... бәрі де — ... ... ... ... ... есік алдында малы да болатын. Ежелден келе жатқан
әдет-ғұрып бойынша ... ... ... ұлы ... қара ... ... қоса иелік ететін. Қазақтар өздерінің ата-анасын ешқашан
тастап кетпейтін. Даланың жазылмаған бұл әдет-ғұрпын бұзғандарды ... ... ... ... ретінде жек көрді.
Бата беру
Қазақтарда бата беру әдет-ғұрпы ... етек ... Ол ... іске ... ... ... Бата поэтикалық тілмен жалпы жұртқа қарап тұрып
беріледі. Онда бата ... адам ... ізгі ... ... ... жасы ... адам немесе жолы үлкен қонақ беруі тиіс. Бата ... ... ... ... ... ... ... істе табысты
болуын тілейді. Бата екі қолды ілгері қарай жоғары созып, екі алақанды
өзінің жүзіне қарата бұрып тұрып беріледі. Бата беру ... ... ... ... лайықсыз, теріс қылықтардан сақтандырады, ол жастарды,
ізгілікті әрі қайырымды істерге баулиды. Қандай да болсын бір іске
кірісерде, дастарқаннан дәм татуға ... ... жол ... алыс ... ... ... бата алатын болған. Бата шаңырақ көтеріп,
жеке үй-жай болғандарға да ... ... ... ... ... ... қонақтардан бата алып қалуға тырысқан. Ислам дінінің
таралуына байланысты бұл дәстүр бұрынғысынан да ... ... ... ... ... мен ... ... айту кезінде де бата беріледі,
марқұмның өзіне де, артында қалған үрім-бұтағына да ізгі ... ... бала ... ... ... бөлген. Қазақтың дәстүрлі тәрбиелік
үлгі-өнегелері ұрпақтан ұрпаққа ауысып отырады.Жиналып тұрған топқа жақын
келген адам оларға бірінші ... ... ... ... Атты адам ... жасы кіші үлкендерге бірінші болып сәлем береді. Алға келген астан
алдымен жасы үлкен адам дәм ... ... ішіп ... кезде көп сөйлеуге
болмайды. Балаларға жақсы тәрбие, үлгі-өнеге беруде мақал-мәтелдердің
атқаратын рөлі зор. Халық даналығы балаларды еңбексүйгіштікке, алды-артын
аңдап сөйлейтін сақтыққа, адамгершілік асыл ... ... ... ... ... ... күші - ... «Асықпаған арбамен қоян
алады», «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей», «Бірлік бар ... ... ... ... аузы ... ... бір күні ... «Жақсыда жаттық жоқ», «Жаман үйді қонағы билейді», «Жақсы жігітке
жеті өнер де аз» ... ... ... ... ... ... халқының этникалық мәдениеті
Қазақ жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы ... ... ... ... қола ... (б.д.д.2-1 мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. 7-
4ғғ.) кезеңдерінен басталады. Олар негізінен ... ... ... ... ... - ... тайпа, жұрт, ұлт) жалпыға ортақ, сыртқы кескін-кейпІ ғана
емес, едәуір тұрақтанған ... ... ... ... ... бар, ... ... бірыңғай екенін және басқа этникалық топтардан бөлектігін
түсінетін сана-сезімі бар, оның бұл қасиеті өз атымен ... ... ... ... тұрақты бір тұтастығы. Сондай-ақ территориясы
да бірыңғай болуы тиіс.
 Орта Азия мен Қазақстанның ерте ... ... ... ... ... қарағанда, біздің жерімізде қола дәуірі (Андрон,
Бегазы-Дәндібай мәдениеттері) мен ... ... өмір ... ... ... иран ... болғандығы айтылады. Бұл кездегі тайпалар
антропологиялық жағынан монголоидтық белгілері бар ... ... ... ... ... ... үйсіндер, қаңлылар да кіреді.Қазақ
халқының шығу тегі туралы ... ... және ... жатады. Орта Азия мен Қазақстан өңірінде осы екі процестің екеуі
де қатар ... ... ... ... ... екі ... ... және түріктік кезеңге бөлуге болады. Атап ... ... ... - ... ... үндіирандық- прототүркілік-
түркілік- қазақ. Түркі тілі Алтай тіл семьясына (монгол-манчжұр-танғыс)
жатады. Алтай қауымдастығы мезолит дәуірінде Орта Азия мен ... ... ... ... ... ғұн, ... қыпшақ, үйсін, хазар. Тұнғыс-маньчжұр
тобына - нанай, эвенкі, манчжұр.Қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобының
батыс тармағына жатады. Оған ... ... ... ... ... ... ... антропологиялық тұрғыдан қарағанда ... ... ... ... тіл ... ... тұрғындары үндіевропалық топтың ежелгі
иран тобына кіреді. Бұл кез б.з.д. 3-1 мыңжылдықтарды ... ... ... шығыс жақтан көшпелі тайпалардың, ғұндардың
Батысқа қарай қоныс аударуына байланысты, сақ және ... ... - ... мен ... ғұн тайпаларымен араласып, ассимиляцияға
түскен. Б.з.б. 1 ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі
тілдес тайпалар Орталық ... ... ... ... ... тайпалық
бірлестігімен көрші-қолаң отырды. Ғұнжардың Қазақстанға өтуінің екінші
толқыны б.з. 2 ғ. 1 жартысында орын ... Бұл ... ... ... ... ... мен Жетісуға қоныс аударып, 6 ғасырға дейін өмір
сүрген ... ... ... ... ... ролінің арқасында
сырттан келген тайпалармен байырғы тұрғындардың этникалық ... ... ... өзі ... жаңа ... қауымдастығының қалыптасуына
әкелді және сол этникалық процестердің бағыт-бағдарын айқындап отырды.
Этномәдениеттік ... ... ... одан әрі ... ... ... ... моңғол түрінің белгілі әсері де көбейді. Сөйтіп, ... ... ... нәсілге өтуі басталды. Бұл процесс тарихи
деректерге ... б.з. 1-5 ғғ. ... ... өзі жергілікті жұрттың
кескін-кейпіне, оның тіліне әсер еткені даусыз. Б.з. 6 ғасырынан ... ... және ... ... ... ... ... аттары
аталмайды. Оған себеп, бұл кезде Қазақстан жерінде , оңтүстік ... ... ... жақтан келген түркі тайпаларының басымдығынан болса
керек. Олар негізінен байырқу, Бұлақ, қарлұқ, кимек, қыпшақ тайпалары еді.
6 ... ... жері ... ... ... ... Осы қағанаттар
құрамында 30-дан ... ... ... ... ... Үйсіндер мен
қаңлылар оларға сіңісіп ... 702 жылы ... ... ... ... оның ... ... қағанаты (704-756), Қарлұқ қағанаты ... (9 ғ. соңы 11 ғ. ... ... қағанаты) 893-11 ғ. б.), Қыпшақтар
(11-1219 ж.), Қарахандар (942-1212 ж.) өмір ... Осы ... ... ... ... ... әсіресе екі мемлекеттің тарихи
ролі күшті болды. Оның біріншісі Қыпшақ хандығы. ... пен Еділ ... ... ... ... ықпал еткен тағы бір мемлекет - ол
оңтүстік, оңтүстік шығыс Қазақстанда өмір ... ... ... Бұл мемлекетте қарлұқтардың ықпалы күшті болды. Шығыстан монғол
тектес ... ... ... ... оңтүстік және оңтүстік -шығыс
Қазақстанның қалыптасқан этникалық жайына соншалықты ... ... ... ... ... өздерінің мемлекеттік бірлестігін құрған
наймандар мен ... ... ... ... ... ... тигізді.  Бірақ осы бір сапырылыс ... ... ... шапқыншылығы болып, Қарахан мемлекетінің жағдайы
нашарлайды. 13 ғ. басында ... ... ... ... келе ... ... басталды. Сондай-ақ орталық, солтүстік, шығыс, батыс
Қазақстан жеріндегі Қыпшақ мемлекеті де ... ... ... ... екі ... де ... ... халық болып қалыптасуы процесі
15 ғасырға дейін кешікті.
 
Монғол шапқыншылығы салдарынан тұтас ... ... ... ... ... ... ... Алаш халқының
әртүрлі аймақтарға (Жошы ұлысы, ... ... ... ұлысы, Алтын Орда,
Ноғай Ордасы, Көк Орда, Ақ Орда) қарағанын да ... ... Ірі ... ... ... аударды. Мәселен, қыпшақтардың бір бөлігі
солтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... тіл ... ... бұл халық монғол шапқыншылығынан бұрын-ақ ... ... еді. ... ... ... ... Бірақ бұл кезде
бұрынғы екі үлкен нәсілдің байырғы ... және ... ... нәсілдердің күрделі араласуы нәтижесінде қазіргі қазақ халқы
құрамының (антропологиялық, ... ... ... ... ... ... шығады. Алайда, Қазақстан жерінде өмір сүрген ... ... ... ... ... бөлінуге ұшырап Моғол,
Әбілхайыр, Ноғай, Көшім хандықтарының қол астында өмір ... ... ... ... ... атты ... көрсетілген бұл ру-тайпалардың барлығы
кейіннен қазақтардың құрамына кірді.14-15 ғғ. ... ... ... ... Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасында
болып жатқан түрлі соғыстарға қарамастан, халықтар ... ... ... ... ... ... сайын белең алды. Қазақстанның ежелгі
тайпалары өз ... ... ... және ... ... ... ... байланысты этникалық жағынан
біртұтастық пен бүтіндікке ұмтылды. ... үш ... ... Үш жүз ... пайда болды. Олар: Ұлы, Орта және Кіші ... жүз ... ... ... Орта жүз Орталық, солтүстік
Қазақстан, Кіші жүз Батыс Қазақстан да болды.Ұлы Жүз ... ... ... ... ... Оның ... үйсін, қаңлы, дулат, шанышқылы,
ысты және т.б. Орта жүз ... ... мен ... ... ... ... етті. Оның құрамында қыпшақ, арғын, найман, қоңырат,
керей, уақ т.б. Кіші жүздің ... - ... ... ... Арал ... ... ... теріскей жағы. Оның құрамындағы тайпалар одағы
-Әлімұлы (Қарасақал, қаркесек, кете, төртқара, ... ... ... - ... ... ... ... байбақты, беріш, есентемір, қызылқұрт,
шеркеш; Жетіру (табын, тама, кердері, жағалбайлы). Жүздердің ұйымдасқан
уақыты, қалай құрылғаны туралы ... ... ... ... ... үш
жүзіндегі тайпалардың бірыңғай болмағанын айту ... ... ... ... ... ... ... да жататындар үш жүздің қай-
қайсысында да кездеседі.
 
Қазақ этнонимінің туу ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... деректерде бұл термин әлеуметтік мәнінде
қолданылған "қазақлық" "қашақ" деген атаудан ... ... ... ... ... пен Керей бастап Жетісуға көшіп кеткендерді ... ... ... түрінде пайдаланылған деп санайды. "Қазақ" термині 1245 жылы
Мамлюк мемлекетіндегі қыпшақтардың ортасында жазылған ерте қыпшақ ... ... ... ... ... ... деген сөз
басы бос кезбе деген мағына береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша "қазақ"
терминіне ... ... ... яғни еншісі бөлек, үлкен ұлдардың ата
шаңырақтан бөлініп уақытша ру, тайпалардан ... ... үшін ... қатысуын санаған.Кейде бұл термин ертедегі екі тайпалық (каспий
және сақ) одақтардың атынан шыққан деп жорамалдайды. Ал ... ... ... және "сақ" деген сөзден құралған деп болжам жасайды. Қазақстан
тарихының 2 ... ... ... 9-10 ғғ. ... Дешті Қыпшақ
қыпшақтарының қоғамында әлеуметтік, ал 11-12 ғғ. ... ... Және осы ... ... ... ... қауымдастығы қалыптасуының да маңызды кезеңі болды" деп жазылған.
Яғни бұл процесс түрлі кезеңде де ... ... ... ... ... қыпшақ тайпасы өзегі болған 14 ғ. басында құрылған ... ... ... ... ... 15 ғ. 2 ж. ... халқы құрылып
болғаннан кейін, халықтың этногенез процесінің күрделі ... ... ... ... атауы, этникалық маңызға ие болды.
Қазақ атауының шығу тегі ... екі жүз ... жуық ... бойы ... ... ... және оның ... ашуға әрекет жасап келеді. Айтылған
көзқарастар ауқымы өте кең, ... ... ... болжамдардан қиыннан
қиыстырылып шығарылған этимологияларға дейін бар. ... ... ... ... ... тегінде, әзірше ешкім айта алған ... өз ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының тарихы мен мәдениетіне және атап айтқанда қазақ терминіне ден ... арта ... ... ... мен ... ... терминіне қатысы бар жарияланымдар пайда болды. Бірен-сарандарында
ғана болмаса, оларда баяндалған ... ... ... айтылған
көзқарастарға негізделген.
Қазақ атауының шығу тегі туралы мәселені шешкен кезде зерттеушілердің
едәуір бөлігі ... ... ... ... ... жолына
түсті. Алдын ала атап ... жөн, бұл ... ... ... ... ... салғастырылатын ұғымдардың жақындық
дәрежесі ... ... ... ... жасау үшін әлі де көп
жеткіліксіз. Қазақ сөзіне ... ... ... Қазақстан аумағынан
едәуір алыс жерлерден тапқаны аз кездеспейді. Бұл ... ... ... ... алатын тарихи-мәдени сипаттағы жүйелі
сәйкестіктерді анықтау қажетінен айналып өтілді. ... ... ... ... ... ... бар. Н. М. Карамзин мен
А.Вамберидің ізімен ... ... ... ... ... (X ... шені) Кавказдың солтүстік-батысында жатқан
«Казахия елі» деп айтқан мәліметтерін келтіреді. ... ... ... «Казахия» терминінде қазақ этнонимі көрініс тапқан деп
санайды. Сөйтіп осы негізде қазақ халқы X ... ... ... ... ... жасалады. «Казахия» деп оқудың дұрыстығына қатысты біз ... ... ол ... ... ... екінші сөзде «дзета» (з)
емес, қайта «сигма» (с) берілген. Демек ... ... ... деп ... ... ... ... түсіндіре келіп, В.Минорский
Касахия деп касогтар айтылып отырғанын әбден айқын көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... материалдар, атап
айтқанда, мұсылмандар ... ... ... алынған
материалдар тарту мүмкіндігін кеңейтті. Мәселен, араб ... ... ... (X ғ.) ... ... ва-ль-ишраф» деген
шығармасында Кубань өзені ауданындағы кавказ ... мен ... ... кашак этникалық қауымы - әл-касакия атап ... ... ... ... бұл екі терминнің бір ғана этнос-
касогтардың атауын беретіндігін көрсетті. Кім жазғаны белгісіз парсы тілді
«Худуд әл-алам» ... ... ... (Хғ.) ... ... туралы
хабарлары да қарастырылып отырған тақырып аясына жатады, онда Қара теңіз
жағалауында орналасқан ... ... ... ... ... ... емес, нақ қала туралы деректер келтіріледі. Касогтар туралы
орыс жылнамаларында да ... ... ... ... ... өзенінің оңтүстігінде орыс княздары Святослав (965 ж.) ... (1022 ж.) ... ... соғыстары туралы ақпарат бар.
Касог ... ... рет VIII ... аяғы - IX ... ... ... шығармасында ауызға алынады. Бұл ақпардан касах, касахия,
касак, ... ... ... ... орта ғасырлардағы белгілі бір шағын
кавказ тайпасын білдірудің әр алуан ... ... ... деген тұжырым
шығады. Кавказтанушылар касогтарды (ертедегі грузин ескерткіштерінде кашаг
түрінде белгілі) Кіші ... ... ... ... ... бері ... жүр. Осыдан касогтардың қазақтарға
қосылысы туралы көзқарас қаншалықты ақталған және дәлелденген деген ... ... ... ... ... ... ... байланысы туралы
пікір - мейлінше декларативтік сипаттағы пікір, олардың арасыңда ешқандай
тарихи сәйкестік болмаса да, ол ... ... ... туындайтын
болжамға негізделген. Касогтар автохтондық кавказ тілдерінің ... ... ... ... кіші ... ... Тілі, шыққан
тегі, тұрмыс жағдайы және дене ... ... ... ... және ... ... тілдес ата-бабаларынан айырмашылығы күшті.
Касогтардың этникалық бөліну процестері және ... ... ... ... ... ... ... көшуі байқалған жоқ. Касогтардың
көршілері Балқанға барып қоныс теуіп, оған қазіргі Болгария ... ... ... ... ... ... ... атқарғаны сияқты рөл
оларға берілмеді. Сондықтан ... ... ... ... ... сын ... Әдебиетте қазақ сөзін араб тарихшысы Ибн Асам әл-
Куфи айтады-мыс деген 3. В. Тоганға сілтеме жасайтын көзқарас та бар. ... ... ... ... мен Дағыстанда хазарларға қарсы ... араб ... ... ... «Китаб әл- футух» тарихи
шығармасында (IX ғасырдың аяғы - X ... ... ... ... ... деп ... «736 жылы Марван Касак деп аталатын жерде
қыстап шықты, Кура ... ... Шаки ... ... ... әл-
Куфидің туындысында қазақ термині болмағаны, бірақ Үлкен Кавказдың таулы
ауданында, Азербайжанның батысында орналасқан Касак деген ... ... ... және ... терминдерін VIII ғасырдағы ... ... ғана ... ... ... бір-бірінен алшақ жатқан
тарихи, географиялық және шаруашылық-мәдени ... ... ... ... ... Фин ... Г. И. ... барып тірелетін тағы
бір пайымдауды көрсете кетуге болады, ол қазақ ... ... ... ... сөз ... ... «Қасиетті жылнамада» (XIII ғ.)
айтылатын бұл қос сөзді ұғым ... ... ... А. А. ... бұл ... еш дәлелі жоқ. Оның иланымды болмайтын себебі ... ... ... да, тарихи перспективасы тұрғысынан алғанда да
«хасаг-терген» термині Қазақстанды мекендеген түркі ... ... ... ... көрініс таппаған. Енисейден табылған VIII ғасырдағы
ертедегі түрік ескерткішінен В. В. ... ... ... ... ... ұлдарым) деген тіркесті оқыған. Сыртқы ұқсастығы жағынан ғана емес,
сонымен ... ... және ... ... ... жақындығы
негізінде В.П.Юдин бұл сөздерді салыстыруға болады деген. ... ... ... «ғ» ... ... ғасырларда
түріктердің ауызекі сөзінде қолданылуы әбден мүмкін, ал кейініректе ... бұл ... ... ... ие болуы ықтимал. Ол «қазғақ» түріндегі
«қазақ» терминін кейіннен этникалық мағынаға ие болған ... мәні ... ... Бұл ... ... ... ... фонетикасының
зандылықтарымен үйлеспейтіндігі себепті ол бұдан кейін мамандар тобынан
қолдау ... ... ... ... ... ... негізінде Қазақстан аумағы шегінде шоғырланған бірнеше
салыстырулар жасалды. ... бірі үш ... ... ... ... оқылуы жөнінде И. Маркварт айтқан пікір болып табылады, зерттеушілер
соңғыларын қазақтармен салыстырды. Бірқатар авторлар ... ... де ... ... оны ... деп ... ... Тоғыз қарлұқ
тайпасының атауларын XIII ғасырдағы парсы тілдес әдебиетші Ауфидің «Джавами
әл-хикаят ва ... ... ... ... бұрмаланған мәтіні
бойынша Маркварт ұсынғандай оқу алдын ала, сындарлы емес сипатта болды.
Жетісу мен ... ... ... ... ... ... отырған мәліметтер ІХ-Х ғасырларға жатады. Неғұрлым
ертеректегі ... ... атап ... ... ... ... алынған материалдарға В.Минорскийдің текстологиялық
және салыстырмалы-тарихи ... ... ... тайпалық Құрамы
жөніндегі контекстің оқылуына ... ... ... Бұл ... ... ... деген негізделген коньюнктура енгізілді.
Фирдоусидің (935—1020) «Шахнамасында» қазақ халқы және қазақ хандары ... ... ... ... ... ... ғалымдар қазақ
халқының құрылуын X ғасырға жатқызады. ... бола ... да, ... ... ... ... тарихи дастанында «қазақ» термині
туралы ешқандай ақпарат жоқ екенін ... рет ... ... түсіндіруге болады және оған қайран қалуға болмайды,
өйткені А.Левшин өз ... ... мол ... ... мен ... ... алайда ол парсы және араб тілдерің білмеген. Сонымен,
ұсынылатын ... көп ... ... келмейтін атаулар
салыстырылды. Сонан соң, этнонимдер нақты-тарихи көзқарастардың бүкіл
жиынтығында емес, қайта оқшау алып ... ... ... ... өзі - этностағы уақыт жағынан өзгерістер ескерілмеді. ... ... ... ... ... құрылу уақытымен сәйкес келе
бермейді. Зерттеу жұмыстарында этноним мен ... ... ... ... талдап шешу қажеттігін түсіну әсте
де барлық уақытта бірдей бола бермейді. Ал белгілі бір ... ... ... одағының, халықтың, ұлттың) әр түрлі жай-күйін білдіре
алады. Мәселен, бәз-баяғы бір этноним ... ... III ... ... ... ... этносы этникалық дамудың әр түрлі бес жағдайында -
Ішкі ... ... ... ... ... ... қалыптасуының
аяқталу кезеңіне дейінгі жағдайда болды. XIII ғасырдағы монғол ... ... ... ... құрылу процесін үзіп тастады. Монғолдарға
дейінгі кезеңнен ... одан ... ... ... ... ... ... өзінің этникалық қалыптасуы бойынша жүрмей, олардың
бөлшектенуі, ең ... ... ... ... толып жатқан өзге ... ... ... ... қатысу арнасына түсті. Бұл кезеңде
қыпшақтар этникалық дамудың енді басқа бір таксономикалық деңгейінде ... ... ... ... этникалық қауымдары қыпшақтардың
белгілі бір этнонимі жағдайындағы серпінділігі мен ... ... Бір ... ... ... жай ғана декларациялауды
емес, қайта асқан дәл ... ... ... ... етеді. «Қазақ»
сөзінің өзі қыпшақтар мекендейтін аймақта пайда болған деп санауға барлық
негіздер бар. Бір ... ... ... ... «қазақ» терминінің
бастапқы таралған жері Шығыс Дешті Қыпшақпен байланысты болған. Қыпшақ
тіліне тән осы ... ... ... сөзінің пайда
болуынА.Н.Самойлович уақыты жағынан ерте дегенде XI ғасырға ... ... ... ... 1245 жылы ... ... ... ортасында жасалған араб-қыпшақ сөздігінде жазбаша ... ... рет ... деп ... жүр. Онда ... ... «еркін,
кезбе» деген мән беріледі. Бұл ... ... ... ... ... және өз ... ... мемлекетінен бөлініп шығып,
тіршілік құралдарын соғыс ... ... ... тапқан индивидтерді,
адамдарды білдірген деп санауға мүмкіндік берді және ол ... ... ... ... ... ... ... жағынан
XIII ғасырдан неғұрлым ертерек кезге жатады деп санауға да болады, алайда
жазбаша ... ... ... ... да тікелей
деректер жоқ. Айта ... бұл ... ... ... бар. ... институтының сипаттамасы мен жұмыс істеу уақытын сипаттау үшін X
ғасырдағы араб ... Ибн ... ... мейлінше қызықты
мәліметтер бар, бұл шығармасында ол оғыз ... ... ибн ... ... әңгімесін келтіреді: «Менің аталарымның бірі,- дейді
Балқиқ, сол кезде патша болған әкесіне ашуланып, одан бөлініп ... ... ... ... және ... ұнататын басқа да
адамдарды серік етіп алыпты. Ол елдің шығысы ... бет ... ... жасап, өзінің және өз серіктерінің жолында ... ... ... де IX ... жататын қазаққа айналудың осы, тегінде,
классикалық суреттеуінде Ибн әл-Факих «қазақ» терминінің синонимі ретінде
арабтың «су'луқ» ... алса ... ... ... ... ... жасайтындар
бәдәуилерде тайпада өзіне орын таба алмаған, сондықтан топтар ... ... ... ... ... аттанған кедей және алғыр адамдарды білдірген.
Терминдегі айырмашылықтарына қарамастан, екі ... ... ... айналу институтының мазмұны жағынан сәйкес келуі айқын аңғарылады.
Балқиқ ибн Жабғу ханзаданың суреттелген әңгімесі, сірә, Сырдариядағы ... ... ... ... орта ... алғандағы көрсеткіштер
бойынша, IX ғасыр деп белгіленетін оқиғаларымен байланысты ... ... ... Ибн ... ... ... ... оғыз синонимін
келтірмейді. Айта кетейік, ... ... ұғым сол ... ... ... ... алған «қазақ» термині болуы мүмкін. Мұндай
сілтеме оғыздар мен қыпшақтардың сан ... ... аса ... және ... ... ... ... келгенде
генетикалық, тілдік, әлеуметтік және ... ... ... ... ғана ... ... қатар ол
жазбаша деректемелердің қосымша материалдарына да негізделген. ... ... ... ... ... ... ... «қазақ»
термині ұшырасады. «Данишкеде-и Маққул у Манқул» ... ... ... ... ... деп ... ... жазылған: «Бұл
қолжазбаны Біләл ибн Жабрайыл бин Мұхаммед Әли ... ... ... ... 660 ... ... ... заманымыздағы 1262 ж.). Бұл тікелей
жеке ... ... ... ... этникалықтегін (түрікменнің)
көрсететін басқа нисбамен қосарластырыла ұштастырылған ... ... жөн. ... терминінің түрікмен этнонимімен ұштастырылуы бұл
ұғымның әдеттегідей әлеуметтік сипаты болмай, ... ... ... ... санауға мүмкіндік береді. Қарастырылып отырған есімнің ... 3. ... ... ... түрікмендері қоғамындағы қыпшақ қазақтарының
өкілі айтылып отыр. Одан кейінгі уақытта Рашид ад-Дин ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз
этникалық сипаты бар «қазахлу», «қазахлар» атауының кездесуіне ... ... ... ... топ болған. Ол ... ... ... тіл ... сәйкес келсе, түрікмен-оғыз ортасына «қазақ»
деп жазылған терминнің занды болғаны атап өтерлік. Баяндалған материал ... ... ... ... ... ... ... атауымен
әлеуметтік, ал XI-ХІІ ғасырларда этникалық әлеуметтік топтардың болғаны
туралы ... ... ... береді. Алайда бұдан ... ... ... ... қалыптасуы туралы, оның бер жағында қазақ
халқының құрылуы туралы ... ... жөн. Оның бер ... ... ... XI-XII ... қыпшақтайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығы
қалыптасуының маңызды кезеңі болды. ... ... ... ... ... даму барысында қазақ халқының этникалық ұйытқысы
қалыптасады. Монғолдардың жаулап алуы ... ... ... топтары
Дешті Қыпшақ шегінен бытыратып жіберді. Қыпшақтардың орын ауыстыруы қазақ
терминінің орын алуына және оның әмбебап ... ие ... ... ... сөзі ... алғанда алуан түрлі еріктілерді айту үшін қолданылды. Ол
кезде этникалық және мемлекеттік ... ... ... ... бола ... ... деректемелерінде түрік халықтарында қазаққа
айналу — қазақлық институтының кең ... атап ... XIV ... ... ... жаңғыру барысында қыпшақ тайпасы ұйытқы болған
жергілікті этникалық негізде алғашқы ірі мемлекет Ақ Орда ... Ақ ... ... ... ... ... болса да, оның атауы деректемелерде
кейінірек жазылып, ... ... ... XV ... ... ... ... құрылғаннан соң, халықтың этногенез процесінің
күрделі ерекшелігінің бірі болып табылатын «қазақ» атауы этникалық ... ... ... діни – ... ... пен ... арақатынас мәселелері әр түрлі ғылыми мектептер
мен дүниетанымдық ... ... ... ... ... тудырып келеді. Бұл жөнінде өте беделді ... және ... ... ... ... Дж.Фрезер, М.Қозыбаев,
С.Кенжеахметов, В.Тимошинов, т.б. жазды.Мәдениет пен дін ... ... ... ... ... П.А.Флоренский сияқты
тарихшылар мен ... ... Бұл ... байланысты
қоғамдық пікірдің арта түсуі тегіннен-тегін ... ... ... кейінгі идеологиялық бос кеңістікті діннің адамгершілік,
имандылық тәрбиесіне пайдалы ... ... ... күн ... ... ... оңды өзгерістерді мәдениет, ... ... ... ... ... ... ... саны күннен-
күнге артып келеді.Дегенмен, мәдениет пен ... ... ... ... ... ... әлі жоқ. ... мәдениеттанушылық
тұжырымдама – діни тұжы-рымдама. Оның өкілдері ... ... ... ... Бұл ... ... ... ағылшын этнографы
Дж.Фрезер «Барлық мәдениет ғибадатха-надан пайда болған», дейді.Бұған
қарама-қарсы ... ... ... ... ... ұғымына мүлде
кіргізбейді. Бұл көзқарастардың басында «ағартушылық ... ... ... ... ... Фейербахтың пікірле-
рі жатқанын аңғару қиын емес. Бүлардың ... дін ... ... ... ... ... пікірлер бір-біріне
қарсы, бір-бірін ... ... ... ... келмейтін көзқарастар
болып табылады. Алайда, дін мен ... ... ... ... ... өзге ... бар екенін естен
шығармаған жөн.
Дін (религия) дегенміз (латынның сөзі religio – ... ... ... деген мағынаны білдіреді) құдайдың бар екендігіне
негізделген дүниетаным мен тәртіптер жүйесі болып ... ... ... ұзақ және қиын ... жолынан өтті. Адамзат
қоғамы дамуының алғашқы кезеңдерінде адамдардың ... ... ... діни ... ... ... жағдайларының мәнін түсінбеген, олардың алдында дәрменсіз
адам қатты қорықты. Сондықтан ... ... ... ... қарсы
күресу амалдарын табуға тырысты. Сқйтіп, діни қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... Сы-
йынатын объект фетишке айналды. Өзінің сыйынатын затынан немесе жа-
нуарынан ... ... ... адам ... ... ... дамытты. Ежелгі заман адамдарының ... дыни ... ... заманымызға жетуі таңданарлық жайт екенін ... ... ... үшін ... жануарлар болып табылатын аққуды, қара-
құсты, бүркітті, қарлығашты өлтіруге болмайды. Бірте-бірте адамдар
арасында адам-ның жаны оның ... ... өмір ... ... ... ... ... анимизм деп атайды. Сондықтан да дыни
қарым-қатынастардың бұдан әрі дамуы дүниені екі ... ... ... ... және о ... деп ... ... Кейінірек, феодалдық
қоғамынң нығаюы нәтижесінде аса ірі діни ...... ... ... діндері қалыптасты. Дін мен көркемөнердің түп-тамыры және
бастаулары бір. ... өз ... адам ... адам
ынта+жігерінен алады. Себебі шығармашылық бостандық дегеніміз – ... ... ... ... нәтижесі. Оның барысында және
нәтижесінде адам ... ... ... ... ортаны игереді,
өзі сияқтыларымен қарым-қатынастарды тереңдетеді, өзін ... ... ... ... біледі. Дін бастауларының қайнар
көзі де адам тәжірибесінде, бірақ ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Соған
байланысты адам өзінен әлдеқайда құдіретті күштерді іздеуге мәжбүр
болды. Нәтижесінде, ... ... және ... ... сенім-
нанымдар пайда болды. Діннің ең алғашқы түрі фетишизм (француз
тілінен fetiche – ... ... ... Ол ... ... ... ... еді. Діннің ең ежелгі түрі анимизм (латын
тілінен anima – жан) – ... ... ... ...... ... туыстығын дәлелдеуге тырысты. Бұл діни ... ... ... ... ... келіп, деңгейі жөнінен сол
қоғам талаптарын қанағаттандырды. Қоғамның одан әрі дамуы ұлттық-
халықтық ...... ... классикалық мысал
ретінде ежелгі грек ... ... ... көрқұдайлық дінді
алуға болады. Ұлттық-халықтық діндердің қатарына ... ... ... ілімін жатқызуға болады. Сайып келгенде, қоғамдық
қатынастар ... ... діни ... де ерекше құндылықтар
қабаттарын қалыптастыра ... ... ... ... ... әр түрлі діндер әр ... рөл ... ... ... дін ... ие ... үш дін: ... христиан, ислам
діндерінің шешуші рөл атқарады. Шын мәнісінде осы дін-дер ... ... ... ... ... шығып, басқа жерлерге та-рап,
миллиондаған адамдардың санасын жаулап ала алды. Әлемді діндер ... ... ... ... ... ... отырды.
Көптеген діни ескерткіштер діни қызметтік мақсаттары болса да,
дүние-жүзілік ... ... ... ... сәулетшілер, фрескалық сурет шеберлері, икона жазушылар,
композиторлар қатысты. Сөйтіп, дін көркемөнердің ... ... аса зор үлес ... яғни ... ... ат салысты.
Жалпы алғанда, отырықшы және көшпелі халықтың діни нанымдарында
алдындағы дәуірлерден ... көп. ... ... ... аралық міндеттер қоғамдағы ерекше топтың –
шамандардың қолында болды, ал ... ... ... ... ... ... Шамандар сәуегейлер, емшілер, «құдайдың қалауын» жариялау-
шылар болған. X-XII ғасырларда Қазақстан ... ... ... ... ... ... халықтардың басым көпшілігі
шамандықты қолдап, қаңарлы табиғат күштеріне, аруақтарға ... ... ... діні де ене ... Түркілер өздерінің
діни наным-сенімінде ата-бабалар аруағына табынды, олардың о дүниелік
болғаннан кейінде өмір ... ... ... ... тірі ... ... заттарымен, мініс аттарымен бірге
қоятын әдет-ғұрыптары қалыптасты. Түркілер нанымының басты бір ... отқа ... ... ... әдет-ғұрып адам бойындағы ауру немесе
жаман пиғылды «шайтан» әрекеттері болса, оны ... ... ... деп ... Оны ... ... ... түрік қағанына
кездестіру-дің алдында жағылған екі ... ... ... ... айқын көрсет
Тәңірлік діні
Ертедегі түріктер негізі Көкке (Тәңір) және Жер – Суға (Йер-Суб)
сыйыну ... ... деп ... бұл қос күштің негізгісі Көк
болды. Қаған-дар нақ осы Көктің ... ... ... ... ... отыр-мыз, Көктің еркімен соғыста жеңіске жетіп отырмыз,
жұт жылдары ... ... Көк пен ... ... ... деп түсінді.
Сондықтан түрік ханда-ры Көк тәңірін әрдайым өздерін желеп-жебеуге
шақырды. ... ... ... ... ... желеп-жебеуші әйел
тәңірісі – Ұмай ана. Ол от ... бала ... ... Ұмай ... сыйынған құдіретті үш күштің бірі ... Оны ... ... ... бірі ... құрметіне орнатылған
ескерткіште жазылған – «Көк, Ұмай (құдай), қасиетті Жер-Су, міне бізге
жеңіс сыйлаған осылар деп ... ... - ... ... ... ... ... тайпалары күнге, айға, жұлдыздарға табынған.
Түркілер жыртқыш аңдарының ішінде бөріге (қас-қыр) табынып, ... ... деп ... ... ... ... ... тағы бір
дүниежүзілік дін – зороастра ... ... ... ол дін б.з.б.
VII-IV ғасырларда ежелгі Иран аумағында қалыптасты. Оның ғұрыптық
практика-сына ... төрт ...... ... жерді, ауаны
құрметтеу тән. Зо-роастра ескерткіштері Орта Азиядан, Сырдария
қалалары мен Жетісудан ... ... ...... ... ... ... от жағатын мұнаралармен байланыстыру
қажет. Олар Қостөбе және Қызылөзен қалалары ... ... ... Орта Азия мен ... ... дінінің
канондық түрінен айырмашылығы бар ерекше нұсқасы таралған. Ол
жергілікті табынушылық діндермен, атап ... ... ... ...... ... ... табынумен тығыз араласып кеткен.
Бұл дінге байланысты олжалар оссуарийлерге – сүйекті қыш ... ... жер ... көрхана наус-сағаналарға қойып
жерлеген жерлерден табылды. Зороастра ... ... ... VI-
VII ғасырлар-да соғдылар әкелген, алайда оның ... одан ... ... ... ды ... сақ-массагет тайпалары
арасында қалыптаса баста-ған. Зороастра дінімен байланысты ... ... ... ... онда ... ... ... де
кездесе береді. Алайда ислам Шығыста ... ... де, ... ... ... ... де, ... діндерді де біртіндеп ығыстырып
шығарды. Жаңа дін ... ... ... ... ... ... VIII-IX ғасырлардың аяғындағы оқиғалар туралы ... ... ... ... исламға көшкенін
көрсетеді. 840 жылы Нух ибн Асад ... ... ... 859 жылы
оның інісі Ахмед ибн Асад ... ... ... онда ... ... діни қудалауға ұшырады. Кейбір тарихи зерттеулерге қарағанда,
Аравия түбегіндегі арабтар ... діні ... ... ... ... ... артта қалған қараңғы ел ... ... ... ... ... қате екенін дәлелдейді.
Зерттеу кезінде алынған археологиялық және эпиграфиялық ... ерте ... ... ... ... ... тән
мемлекет болғандығын көрсеткен.Дегенмен Аравияның табиғи жер
жағдайының әр түрлі ... ... ... Егер VI-VII ... жері және кейбір аймақтарында ... өмір ... ... өсіп ... ал кең ... далалы аймақтарында басты байлығы
түйе болған көшпелі-бедуиндер өмір сүрген. Бұларда ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас күшейіп,
тарихи дамудың нәтижесінде әртүрлі ... ... ... мемлекет
құрылған. Мемлекеттің құрамында VIII ғасырдың басында жаңа ислам
дінінің әсері зор ... ... діні ... ... ... ... ... тікелей қатысуымен пайда болған.
Мұхаммед ... ... ... ... ... ... . Алайда бұл қалада өзін ... аз ... 622 жылы ... ... ... ... Сондықтан
мұсылмандық хиджра жыл санау осы ... ... Жаңа ... ... Мұхаммед бұл жердегі ру-тайпаларды да Меккенің
халқына ... ... ... ... дініне олардың бәрін
енгізеді. Сөйтіп ... ... ісі діни ... ... бір ... ... діни мемлекет құрылады. 632 жылы
Мұхаммед ... қаза ... ... оның ... ... ... Бакр ... Бұдан кейін Омар бұдан кейңн Оспан ... ... ... Ислам діні бүкіл Аравия түбегіне түгел
орнығып, Араб ислам мемлекеті ... Араб ... ... ... ... ... үшін, ислам дінін тарату дегендді сылтау
етіп, «дін үшін қасиетті ... ... ... ұстап, жаулаушылық
жорықтарға шыға бастайды. Дегенмен, Орта Азия мен Оңтүстік
Қазақстанның ... ... араб ... ... ... ... таралуы мен араб тілі мен ... ... ... ... ... ... ... Ежелгі түрік жазуы өмірден
біртіндеп ығыстырылып шығарыла бастаса, араб сөздігі түрік
лексикасына кіре ... ... ... ... ... ... ... тереңдей түседі. Орта Азия
халықтарының ... мен ... ... ... ... болуына қарамастан, исламның орнығуы, өрісінің
кеңеюінің нәтижесінде,оның жергілікті халықтардың мәдени қабаттарымен
қабысуының әсерінен ... ... ... Орта Азия
мен Оңтүстік Қазақстанның Тараз, Испиджаб, Шаш, Түркістан, Самарқанд,
Бұхара, Сығанақ ... ... орта ... т.б. ... мәдениет
ошақтарының орталығына айналады. Қалаларда мешіт-медреселер салынып,
атақты ... ... ... Қожа ... ... ... ... ғұламалар өмір сүріп, ғылыми еңбектер жазған. Олар-дың
шығармаларының тәрбиелік мәні ... ... ... мән-
мағынасының баға жетпес жоғары екендігі дәлелденіп, олардың
еңбектерін оқып-үйрену ... өмір ... ... 766 жылы
Жетісу мен Қазақстанның ... ... ... ... алған
қарлұқтарға мұсылман мәдениеті мейлінше ықпал жасады. Олар ... ... ... ... кезінде қабылдаған деген пікір бар. ... ... ... ... бір ... ғана қатысты болса керек,
өйткені 893 жылы ... ... ... ... «бұл ... ... ... айналдырды».IX ғасырдың екіінші жартысы – Х ғасырда
қала тұрғын-дары ның жерлеу ... ... Ол ... ... ... болды: өлік жерден қазылған шұңқырларға, шикі
кірпіштен қаланған ... ... басы ... ... қа-ратылған. Қабірлерге құрал-саймандар
қойылмаған. Ең ертедегі мұсылман зи-раттары Отырар алқабынан ... ... IX-X ... деп ... Х ... Сырдарияның
төменгі ағысын мекендеген ... бір ... ... ... әлі де ... ... діні ... ара-сында көп
тарамады. Ислам дінінің негізін салушы, бүкіл ... ... ... Орта Азия мен ... ... аз ... жоқ. Солардың бірі Қазақстанның оңтүстігінде өмір
сүр-ген Арыстан Баб және оның ... ... ... ... Олар
Оңтүс-тік Қазақстанның түркі жұртшылығы арасында ислам дінінің
тарауына ... ... ... Аңыз ... ... ... Сауран
қаласында 1094 жылы тауып, 1166 жылы ... ... Оның ... ... атты ... жинағы туындаған. Кітап 1901 жылы
Қазанда, Стамбұлда, 1902 және 1911 жылдары Ташкентте баслыып ... ... ... ... ... ... әулиелер санатына
қосылып, оған арнап Түркістан қа-ласында салынған кесене ... көп ... ... ... ... ... Қала
халқының мәдени өмірінде ислам дінін уағыздаушы, сопы ақындар-дың
ішінде Ахмет Йассауидің ... ... орын ... Оны ... ... деп те атайды. Ол Оңтүстік Қазақстандағы түрік
халқының арасында ... мен ... ... ... зор ... Қожа ... өлеңдері көпшілік арасында кеңінен тарады. Оның
өлеңмен жазылған «Диуани хикмат» ... ... ... ... ... ... пен тазалықты, имандылықты уағыздаған Қожа
Ахмет бір өлеңінде былай дейді:
Қожа Ахмет ... елге ие ... ары таза сүйе ... ... ... ... қана дүниеге ие бұл.
Ахмет Йассауидің ... ата ... ... елге ... ... Сүлейман
Бақырғани сияқты шәкірттері де аз болмаған. Қожа Ахмет Йассауи
Сайрам-нан ... оның ... ... ... белгілі Арслан-баб
болған. Ол жөнінде Қожа ... өз ... ... ... ... Қазақстан жерін мекендеген
түрік тайпалары қыпшақ-оғыз,қарлұқ-ұйғыр тілдерінде сөйлеп, олар
кейінгі ұрпақ-қа ... ... ... мұралар қалдырған.
4. Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). ... ... ... 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева
А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, ... ... ... және орта ... ... ... ... М.Қ.Қозыбаев.Қазақстан тарихы – І том. Алматы,1996
4. Қ.Аманжолов. Түркі ... ... ... Қазақстан. Энциклопедия.Алматы,2002

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
XIV-XV ғасырдағы Қазақстан8 бет
«Қазақ» термині туралы9 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Африка континенті8 бет
Ақсақ Темірдің Алтын Орда, Ақ Орда, Моғолостан шапқыншылығы40 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь