Қазақ тілі фонологиясының зерттелу тарихы


Жоспар

І Фонология туралы жалпы түсінік
ІІ Түркі тілдерін зерттеудің жаңа кезеңі (ғалымдардың пікірі)
ІІІ Қазақ фонологиясы жайындағы тұңғыш пікір

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Қазақ тілі фонологиясының зерттелу тарихы

Фонология (грек. Phone- дыбыс, logos- сөз, ілім) – тілдің дыбыс
құбылысы мен ондағы дыбыстардың қызметін зерттейтін тіл білімінің саласы.
Фонологияның дыбыстардың жасалымы мен естілімін зерттейтін фонетикадан
басты айырмашылығы осында. Фонология дыбыстардың бір сөздің бір сөзбен
өзгешелігін қамтамасыз ету қабілетін ерекше қарастырады. Мысалы, қас-қаз
cөздерінің екі мағынаға ие болып тұрғаны с дыбысының қатаң айтылуына, з
дыбысының ұяң айтылуына, яғни қатаң-ұяң белгілерінің өзара тіркесуіне
байланысты болып отыр. Сондай- ақ, қас-қақ сөздерінің екі мағынаға ие болып
тұрғаны с дыбысының тіл алды, қ дыбысының тіл арты болып айтылуына яғни тіл
алды- тіл арты белгілерінің өзара тіркесуіне байланысты болып отыр. Ал ас
-ат сөздерінің екі мағынаға ие болып тұрғаны с дыбысының жуысыңқы, т
дыбысының тоғысыңқы болып айтылуына, яғни жуысыңқы-тоғысыңқы белгілерінің
өзара тіркесуіне байланысты болып отыр.Қазақ тілінің дыбыс құрылысындағы
осындай фонологиялық тіркесім белгілердің құрамы төмендегідей: Жуан-
жіңішке, ашық-қысаң, еріндік-езулік, қатаң-ұяң, жабысыңқы-жуысыңқы-діріл.
Кей жағдайда фонология мен фонетиканың терминдері әртүрлі болып келеді:
Фонологиядағы жуан- жіңішке деген терминдер фонетикада тіл арты- тіл
алды болып келеді.Терминдердің осылай әртүрлі айтылуында ғылыми мән
бар.Фонология бұдан басқа дыбыстардың сөз құрау ( сөздің қазақы естілуін
қамтамсыз ету) және шекара белгісі болуы ( сөйлеу үстінде бір сөзбен бір
сөздің жігін ажыратып отыру) қабілетін де зерттейді.

Жоғарыда айтылғандардың бәрі сегментті фонологияға жатады.Бұдан
басқа супрасегментті фонология бар.Қазақ тілінде (сингармонизм) үндестік
заңы суперсегментті бірлік болып табылады.Сингармонизм құбылысына қатысты
үрдістірді суперсегментті фонология зерттейді.Фонологияның жалпы, тарихи
және салыстырмалы түрлері болады.Жалпы фонология дүние жүзіндегі тілдердің
барлығына ортақ фонологиялық құбылыстарды, тарихи фонология фонемалардың
құрама және жүйесінің даму жолдарын қарастырады, ал салыстырмалы фонология
бір тіл мен екінші тілдің арасындағы фонологиялық өзгешеліктер мен
ұқсастықтарды айқындайды.Фонология саласында мектеби бағыттар болып
отырады.Мысалы, орыс фонологиясында Петербор ( Ленинград) фонологиялық
мектебі (Л.В.Щерба,Л.Р.Зиндер т.б.) және Мәскеу фонологиялық мектебі
(Р.И.Аванесов,А.А.Реформатский т.б.) бар. Ал қазақ фонологиясында
классик фонема мектебі (Қ.Жұбанов , І.Кеңесбаев , Ж.Аралбаев , Т.Талипов
т.б.) және сингармонизм мектебі (Ә.Жүнісбек , М.Жүсіпов , Ж.Әбуов т.б.)
бар. Бұл мектеби бағыттардың көзқарасында маңызды айырмашылықтар бар.Атап
айтқанда , классик фонема мектебіндегілер қазақ тілінде екпін бар деген
ережеге сүйеніп, фонологиялық бірлік фонема десе, сингармонизм
мектебіндегілер керісінше, қазақ тілінде екпін жоқ дей келіп, сингармонизм
қағидасына сай қазақ тіліне тән фонологиялық бірлік буын деп тауып, осы
сингема деп атауды ұсынды.

Түркі тілдерін зерттеудің жаңа кезеңі В.В. Радлов (1837-1918)
еңбектерінен басталады.Түркі тілінің бір тармағы болып келетін қазақ тілін
және оның салаларын зерттеуде В.В.Радловтың 1882 жылы Лейпциг қаласында
неміс тілінде жарық көрген Солтүстік түркі тілдерінің фонетикасы деп
аталатын еңбегенің маңызы ерекше.Мұнда қазақ тілінің дыбыстық жүйесі
бірнеше дұрыс жүйеленген.Түркітанушы еңбегінде қазақ тілінің дыбыстық
жүйесін 9 дауыстыдан (а, ә, е, о, ө, ы, і, ұ, ү)және 20 дауыссыздан
тұратынын анықтаған.

Түркітанушы В.В.Радлов көп буынды сөздерде негізі екпін сөздің
соңына түсетінін көрсетеді.Сонымен қатар ол дауыссыз дыбыстардың тіркесу
заңдылықтарын анықтаған.В.В.Радлов,әсіресе,дауыст ылардың сингормизіміне
айрықша назар аударады.Тіл үндестігіне зор мән береді де, ерін үндестігіне
айрықша мән бермейді.Оның Опыт словарья тюркских наречийдейтін атақты
сөздігінде қазақ сөздері мол қамтылған.Автор келтірген сөздерін барынша
айтылуына жуықтатып айтылғанын жазады.

Зерттеуші М.Мелиоранскийдің (1868-1906) Киргизские пословицы и
загадки, Крадкая грамматика казах киргизского языка 1894-1895 жылдары
жарық көрген екі кітаптан тұратын еңбегінде қазақ тілінің
дыбыстық,грамматикалық құрылымы біршама толық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ тілінің зерттелу тарихы
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы
Қазақ тілі тарихы
Қазақ хандығы құрылған жылының зерттелу тарихы
Қос сөздердің қазақ тіл біліміндегі зерттелу тарихы
Қазақ фольклортану ғылымындағы «Манас» жырының зерттелу тарихы
Қазақ әдебиеттануында “Манас” жырының зерттелу тарихы
Фразеологизмдердің зерттелу тарихы
Таулы аймақтардың зерттелу тарихы
Аудиторияның зерттелу тарихы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь