Қазақ тілі фонологиясының зерттелу тарихы

Жоспар

І Фонология туралы жалпы түсінік
ІІ Түркі тілдерін зерттеудің жаңа кезеңі (ғалымдардың пікірі)
ІІІ Қазақ фонологиясы жайындағы тұңғыш пікір
        
        Қазақ тілі фонологиясының зерттелу тарихы
Фонология (грек. Phone- дыбыс, logos- сөз, ...... ... мен ... ... ... ... тіл білімінің саласы.
Фонологияның дыбыстардың жасалымы мен естілімін зерттейтін фонетикадан
басты айырмашылығы осында. ... ... бір ... бір ... қамтамасыз ету қабілетін ерекше қарастырады. Мысалы, қас-қаз
cөздерінің екі мағынаға ие ... ... с ... ... ... ... ұяң ... яғни қатаң-ұяң белгілерінің өзара тіркесуіне
байланысты болып отыр. ... ақ, ... ... екі ... ие болып
тұрғаны с дыбысының тіл алды, қ дыбысының тіл арты болып айтылуына яғни тіл
алды- тіл арты белгілерінің өзара тіркесуіне байланысты ... ... Ал ... ... екі ... ие ... тұрғаны с дыбысының жуысыңқы, т
дыбысының тоғысыңқы болып айтылуына, яғни жуысыңқы-тоғысыңқы белгілерінің
өзара тіркесуіне байланысты ... ... ... ... ... ... тіркесім белгілердің құрамы төмендегідей: Жуан-
жіңішке, ашық-қысаң, еріндік-езулік, қатаң-ұяң, жабысыңқы-жуысыңқы-діріл.
Кей жағдайда фонология мен ... ... ... ... ... жуан- жіңішке деген терминдер ... тіл ... ... болып келеді.Терминдердің осылай әртүрлі айтылуында ғылыми мән
бар.Фонология бұдан басқа дыбыстардың сөз құрау ( сөздің қазақы естілуін
қамтамсыз ету) және ... ... ... ( сөйлеу үстінде бір сөзбен бір
сөздің жігін ажыратып отыру) қабілетін де зерттейді.
Жоғарыда ... бәрі ... ... ... супрасегментті фонология бар.Қазақ тілінде (сингармонизм) үндестік
заңы суперсегментті бірлік болып ... ... ... ... ... зерттейді.Фонологияның жалпы, тарихи
және салыстырмалы түрлері болады.Жалпы фонология дүние жүзіндегі тілдердің
барлығына ортақ фонологиялық ... ... ... ... және ... даму ... ... ал салыстырмалы фонология
бір тіл мен екінші тілдің арасындағы ... ... ... ... ... ... бағыттар болып
отырады.Мысалы, орыс фонологиясында Петербор ( Ленинград) фонологиялық
мектебі (Л.В.Щерба,Л.Р.Зиндер т.б.) және Мәскеу фонологиялық ... т.б.) бар. Ал ... ... ... ... (Қ.Жұбанов , І.Кеңесбаев , Ж.Аралбаев , Т.Талипов
т.б.) және сингармонизм мектебі (Ә.Жүнісбек , М.Жүсіпов , Ж.Әбуов ... Бұл ... ... ... маңызды айырмашылықтар бар.Атап
айтқанда , классик фонема мектебіндегілер қазақ тілінде екпін бар деген
ережеге сүйеніп, фонологиялық бірлік ... ... ... ... ... тілінде екпін жоқ дей келіп, сингармонизм
қағидасына сай қазақ тіліне тән фонологиялық бірлік буын деп ... ... деп ... ... ... зерттеудің жаңа кезеңі В.В. Радлов (1837-1918)
еңбектерінен басталады.Түркі тілінің бір ... ... ... ... ... оның салаларын зерттеуде В.В.Радловтың 1882 жылы Лейпциг қаласында
неміс тілінде жарық көрген «Солтүстік түркі тілдерінің фонетикасы» ... ... ... ... қазақ тілінің дыбыстық жүйесі
бірнеше дұрыс жүйеленген.Түркітанушы еңбегінде қазақ тілінің ... 9 ... (а, ә, е, о, ө, ы, і, ұ, ... 20 ... ... ... көп ... сөздерде негізі екпін сөздің
соңына түсетінін көрсетеді.Сонымен қатар ол дауыссыз дыбыстардың ... ... ... ... ... ... зор мән ... де, ерін үндестігіне
айрықша мән бермейді.Оның «Опыт словарья тюркских наречий»дейтін атақты
сөздігінде ... ... мол ... ... ... ... ... айтылғанын жазады.
Зерттеуші М.Мелиоранскийдің (1868-1906) «Киргизские пословицы и
загадки», ... ... ... ... ... ... ... көрген екі кітаптан тұратын еңбегінде қазақ тілінің
дыбыстық,грамматикалық құрылымы біршама толық баяндалған. Аталған еңбекте
қазақ ... ... ... ... ең ... бай тіл ... ... араб жазуы оның дыбыстық жүйесін дұрыс өрнектей алмайтынын, сондықтан
орыс ... ... ... ... ... айтады.
Зерттеуші М.Мелиоранский араб,парсы ,орыс тілдерінен енген
сөздерінің қазақ тілінде игерілуінің заңдылықтарын зерттейді.
А.Байтұрсынұлының ... ... атты ... ... тіл ... ... үлес ... Автор «Оқу құралы.Қазақша әліппеде»дыбыс,
дыбыстың түрлері, сөйлем сияқты терминдер қолданылғанымен, оларға анықтама
берілмеген. «Тіл- құралда» алғаш рет ... ... ... үш ... , ... ... ... жол ашып, қолданылған
терминдердің көбі күні бүгінге ... ... ... ... ... ... ... бірнеше мақалалар
жазды. Соның ішінде қортынды мақаласы 1928жылы жарық көрді. Мақала
«Дыбыстарды жіктеу туралы » деп аталады. ... ... ... ... ... әрі айтуына қарай, әрі сөз жүзінде білінетін
қасиеттеріне қарай жіктеу керек »-деп,акустикалық ,артикуляциялық белгі
қасиеттерді басшылыққа алған.
Орыс тілін ... ... ... тіл ... қазақтың өз сөзімен түсіндіруі қазақ тілінде қазақ тіл
білімінің , соның ішінде ... ... үлес ... ... бірі ... ... (1883-1939) есімін ерекше
атауға болады. Алғаш «Шолпан» журналында жарияланып , 1924 жылы жеке кітап
болып шыққан «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм» деп ... ... тіл ... ... кең ... ғылыми зерттеу болып
табылады.Мұнда қазақ тілінің дыбыс жүйесі, сингармонизм , оның ... ... ... ... ... ... ... заң» деп атайды.Өйткені «Дыбыстарды жуандатып , жіңішкертуде таңдай
еңбек сіңіреді, »-дейді де, кірме сөздердің жазылуына кеңірек тоқталады.
Қазақ ... ... ... ... ... ... атымен байланысты. Қазақ тілінің дыбыстық жүйесі Қ.Жұбанов
зерттеулерімен жаңа ғылыми дәрежеге көтерілді.Тіл дыбыстарының фонологиясы
мен ... ... ... мен ... заңы ... ... мен құрамы жөнінде зерттеулер жүргізе отырып, белгілі бір ғалымдар
легінің келуіне жағдай жасап ,сол арқылы қазақ тіл білімі үшін ... ... ... ... бастаушысы болды.Мысалы, «фонетика – дыбыс,тіл
дыбыстарының тілдік ұқсас қасиеттерін тексеретін ғылым» деп, ең алдымен
нысанды жан-жақты талдап ... ... ... ... ... түсініп
болған соң,екінші кезекті сол дыбыстардың жасауға ат ... ... ... ... білу ... ... тілінің
грамматикасы» оқулығында бүл туралы толық қанды пікірлер айтылған.
2002 жылы ... ... ... фонетиканың төрт саласы
берілген:жасалым фонетика, айтылым фонетика, естілім фонетика, үндесім
фонетика.
Біз, еңбегімізде «Қазақ грамматикасында» берілген топтарын
басшылыққа алдық. ... ... ... ... ... ... ,әрі
атаулары да тілдік табиғатымызға лайықты берілген.Енді әрқайсысына
тоқталып өтейік.
1.Жасалым фонетикасы ( ... ... - ... ... ... ... ... деп беріледі.Мұнда жасалу орны,жасалу тәсілі,
дауыс қатысы қарастырылады.
2.Айтылым фонетикасы (акустическая фонетика) - ... ... ... ... ... қуыс жүйесі: ауыз қуысы,көмей
қуысы,айтылым күші сөз болады.
3. Естілім фонетикасы (перцептивная фонетика) - ... ... ... ... ... түйсінім түрі, естілім қарқыны негізге
алынады.
4.Үндесім фонетикасы (сингармоническая фонетика) – дыбыстың ... ... ... ... ... ... әуез ... белгісіне , айтылым белгісіне,естілім белгісіне сүйенеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... ... ... ... Мырзабеков С. Қазақ тілінің фонетикасы. Алматы,1993 ж
3. Жұбанов Қ. ... тілі ... ... ... 1991 ... Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Темперамент."11 бет
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары10 бет
"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"20 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Echinops туысының Echinops Sphaerocephalus l. және E.Chantavicus l. түрлерін фитохимиялық зерттеу4 бет
Ni2+ ионының глицин және лимон қышқылымен комплексті қосылыс түзуін спектрофотометриялық әдіспен зерттеу60 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь