М. Мағауин жайлы бірер сөз

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

1ТАРАУ
М.МАҒАУИН ЖАЙЛЫ БІРЕР СӨЗ.

1.1. М.Мағауиннің қазақ әдебиетіндегі алатын орны ... ... ... ... ... ... ...5.12

2 ТАРАУ
М.МАҒАУИННІҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЕҢБЕГІНЕ ШОЛУ

2.1. XV.XVІІІ ғасырдағы ақын. жыраулар шығармасын М.Мағауин зерттеуі бойынша қарастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13.23

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24.25

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ....................................................................
........................................3-4
1ТАРАУ
М.МАҒАУИН ЖАЙЛЫ БІРЕР СӨЗ.
1.1. М.Мағауиннің ... ... ... ТАРАУ
М.МАҒАУИННІҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЕҢБЕГІНЕ ШОЛУ
2.1. XV-XVІІІ ... ... ... ... М.Мағауин зерттеуі
бойынша
қарастыру...................................................................
13-23
ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................
..........................24-25
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... жартысында біздің халқымыз өзінің
соңғы ... ... ең ... ... ... ... Бүкіл әлемдік шеруде айрықша орын алып ... ұлы ... ... Орда ... Алтын Орда шығыс
бөлігін құраған ... көк ... өзі ... ... ... ... ... ордасы аталатын қуатты жаңа ұлыс бөлініп
шығады. ... рет 1456 жылы ірге ... ... мемлекеті арада
оншалықты жыл өтер- өтпесте ... ... ... ... саяси, әкімшілік , билігін орнатып ... Тағы да ... ... ... ... , ... және Батыс Қазақстан өңіріне
өкім етіп, халқының саны бір ... ... Енді ... ... қазақ халқы қазіргі Қазақстан жерін толығы мен ... ... ... ... ұзын саны үш миллионды төңіректеп, ата
жұртта біржола тамыр ... ... ... ... алыс ... түгел
есептесетін.Бұл ұлыс жер ... ... ... да, ... ... ... да, әлемдегі ең ... әрі ... бірі ... ... ... ... түріктік
ортақ этнос құрамынан бөлініп, дербес Орда құрған хандық заманы ... жуық ұзақ ... ... ... өз ... ақ киізге
көтерген ең соңғы ханы Кенесары ... мен , ... ... ... ... мен ... құлаған 1865 жылға дейін
тәуелсіздігін сақтап ... , ... ... (1781 ж) ... біздің бұла халқымыз , ежелгі ... ... ... ... жылжығаны- толассыз ақиқат.
Яғни, қазақ әдебиетегі ұлыстық ... ... ... ... , ... ... ... Бұқар жырау
3
Шал ақындармен шектелсе керек. XV-XVIII ғасырларда ... ел ... жұрт ... ... ... ... түр тауып, айқын ұлттық сипатта қалыптасты. Алаштың ... , өз ... ... ... ... ұрпақ үшін ешқашан
ескермес ... ... ... ... ... ... ... өредегі ұлы шығармалар қалдырды.[ 1; 3-4 бет]
Курстық жұмыстың ... : ... ... ... ... ... ... толық қамтуымыз қажет.
Курстық жұмыстың міндеті: Еңбек ... әрі ... ... Осы курстық жұмыстың міндеті М.Мағауиннің зерттеу еңбектерімен
толық танысу.
Курстық ... ... Бұл ... жұмыс кіріспеден, екі
тараудан, қорытынды және ... ... ... тұрады.
4
1.М.МАҒАУИН ЖАЙЛЫ БІРЕР СӨЗ.
1.1 М.Мағауиннің қазақ әдебиетіндегі алатын орны.
Бір ... ... ... шығып кетіп, ойда жоқта ... ... ... ... ... ... ... –соңды
төгілген киелі қандардың өтеуі екені рас. ... біз ... жан- ... ... ... саяси күреспен жеттік
десек ,асыра айтқандық ... еді. ... ... , ... ... ... бізде ұлт азаттығын ұран ғып ... ... ... не ұйым ... ... ... жылдардағы аштық апаты
мен сталиндік репрессияның қазаққа ... ... ... ... ендігі жерде ошаң етіп бас ... ... ... өзге
халықтар арасынан Кеңес билігіне наразы неше ... ... ... ... ... ... тым – ... жатуы-соның бір
дәлелі. Мұндайда бет – ... етіп ... - 1986 ... ... ... Бұл ... ... сілкіністің басы болғаны
рас. ... ол да ... келе ... ... ... ... ... Кремльдің шектен тыс ... ... ... болатын.
Осы бір айдай ақиқатты еске алып ... ... ... дәл ... алпысқа толып ел құрметіне бөленіп отырған,
Мемлекеттік сыйлықтын ... « ... ... ... ... ... ... Қазақстанның халық жазушысы Мұхтар
Мағауинге тікелей ... ... ... болу үшін ... ... ... ... бір сәт ой жіберіп ... ... ... ... соң, ... реалистік, халықтық ... ... көш ... дара ... ... ... дүниеміз
бір мезет күңгірт тартып ... ... ... ... ... ... Есенберлиннің тарихи романдары мен Мағауинның
зерттеу еңбектері үлкен ... ... ... жасады
десек асыра айтқандай болмас. Көне ... ... ... еске түсіретін бұл шығармалар халықтың үзіліп ... ... ... ... ... ел ... мәдениеті,
әдебиеті болғанын бүгінгі ұрпақтың ... ... ... ... Дәл осы тұста ... ... тиым ... ... бір тақырып бой көтереді. Ол - шет елдегі қазақтар ... бір ... ... ... ... бауырларының
ауыр халін аңсаған ... ... ... ... жұрт өз
бейнесін ... ... әсер ... ... Бұл тақырыпта тұтас
бір романдар циклін жазған қаламгердің кім ... ... ... оны ... ... шатастырмайды. Өйткені, ол көп ... ... ... байланысты. Ал осы жылдары М.Мағауин жетектеп
әкеліп, ... ... ... ... ... ... ... мұраларының ... ... ... ... Ең ... жыраулар поэзиясында әлі ... құл ... ... ... үні ... еді. ... да қалың
жұртшылық бұл шығармаларды тарыққанда тандай ... ... ... ... туралы сөз болғанда жырауларға соқпай
өту ... Бір сәт ... ... берелікші. Естеріңізде бар ... ... ... ... ... өкінбен.
Толғамалы ала балта алып,
Топ бастадым, өкінбен.
Тобыршығы биік жәй ... ... ... ... нар ... түзедім, өкінбен!
немесе Шалкиіздің:
Қоғалы көлдер, қом сулар,
Кімдерге қоныс болмаған.
Саздауға ... ... ... болмаған.
Жағына жалаң жібек ... ... ... ... жылқы айуан
Иесін қайда жаяу салмаған
деген өзекжарды өкінішін ... ... ... де күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екенбіз.
Күдеріден бау ... киер ме ... ... қамшы алып,
Тұмар мойын ат мініп,
Қоныс та ... ма ... ... ... ... құрғанда,
Мұртымыз көкке шаншылып,
Бұрын да сөйлер ме ... ... толы ... ... ... ... ... ме еді?! Шүкір, осының бәрі текке кеткен жоқ. Бұл ... ... ... ... шаншылып» бұрын сөйлер күйге жеттік.
Мұхтар Мағауин орта ... ... ... алты ... ... ... Сөйтіп, академик апара
алмай жүргенде, жас ... ол ... үш ... ғалымдарымыз қазақ
7
әдебиеттінің тарихын ... ... ары ... ... ... ... бұл ... қандай
табысқа жеткені әлі көз ... ... ... ... тойына айналды. Бірақ, амал не, ... ... ... ... ... сол ... ... қалған
қағида бойынша, небәрі кандидаттық қана ... ... ... әдебиетке қатысты зерттеулерге Мұхтар одан
кейін де ат ізін ... ... ... Ал оның Абай
айналасындағы ақындық дәстүрді жіті ... ... ... сынды
тұлғалардың шығармасы түгіл, атын атау мүмкін ... ... ... ... аударып, «Қазақ поэзиясының ... ... 1978 жылы ... ... шығарған ... бұл ... ... еске ... ... ... мүшелтой кездерінде той ... ... ... ... ... бүгінгі сөздің жөні басқа. Өйткені ... ... ... ... ... асырып, атақ шығаруға
зәру боп ... ... ... Мұхтарды оқушы жұртшылық онсыз да
жақсы біледі. Оның ... ... ... ... әр ... сөресінде. Біздің міндетіміз- жазушының өмір жолын, әдебиетке
сіңірген еңбектерін ... еске салу ... ... ... ... ... келеді. Біреулер өмірде
бастан кешкені, көрген - білгені көп ... жүре келе сол ... ... ... Енді ... ұзақ жыл ... қалам қызметіне бірте- ... ... бойы ... ... ... ... ат ... бұра салады.
Жазушының бұлайша ерте қанаттануына ... ... ... ... жері бұл ... ... ... айналған
8
Абай ауылымен ... ... бойы ... ... ... мектеп бітіріп, алыс ... ... ... ... ... атақты атбегі Мағауия ақсақалдың ... ... ... ... ... сүтпен бітіп, сүйекке сіңген
дүниесі аз болмаса керек. Бұл ... ... ... болмасқа
қақысы жоқтай. Бұдан ары оны адамтану ... ұзақ ... ... тұрды. Ізденіске толы студенттік ... ... ... ... ара- ... прозалық шағын жанрында
қалам ұстарту, баспагерлік, ... ... ... былай
қарағанда, кедергісіз төте ... ... шын ... мехнатқа толы жазушы соқпағы ... ... оқу ... бітірген немесе ғылыми ... ... мол ... ... деп ... ... ... қазақ қаламгерлері арасында жастайынан ... ... көп ... мол ... сол ... ... ... шәкірттік кезеңді барынша қысқартқан, ілім-
білімге ... ... деп ... ... ... ... - ең ... прозашы, үлкен романист. Әдебиетке ... ... жуық ... ... ... ... ... есепке алмағанда, ондаған әңгіме « ... ... ... «Бір ... ... ... повестер, «Көк ... ... « ... « Сары ... ... ... романдары
және «Мен» атты ... ... Бұл аз ба, көп пе? ... салыстырғанда, жұпыны көрінуі де ... ... ... ... ... өлшенбейді.
Мүшелтой үстінде жазушы қаламынан туған шығармаларды бас-
басына ... ... ... ... ... қай- ... да
жұртшылық жүрегіне жол ... ... ... әділ ... ... ... кең ... романист ретінде танытқан, бүгінде
9
дейінгі көркемдік ізденістерінің биік шыңы ... бас ... ... ... ... ... із ... жағынан болсын, жазушы шеберлігінің биікке жол ... ... ... бұл роман- әдебиетімізге ... ... ... ... ... ат жүйрік» дейтін ... ... әр ... көрген тарихи шығармалар жеткілікті. Ашығын ... ... ... ... ... ... ... КСР тарихының
көне оқулығына иллюстрация түрінде жазылған ... ... тағы бір ... тап ... ... ... басып, әркім өз ... өз ... ... ... көбейді. Мен бір мақаламда
«Аласапыранды» қазақ ... ұлы ... бірі деп ... де сол ... ... ... ... дәуірінен бергі қазақ хандығының
тарихын терең ... ... мол ... мен ... ... жақсы үйлесім тапқан. Көз ... ... ... азат ... ... ... Көшім хандығы,
мұнаралы Мәскеудегі орыс патшалығы ретімен ... өтіп ... ... ... не? Хан кім, қалға кім? Алаш ... ұлыс ... ... , би, ... ... ... не ... атқарады?
Олардың ішер асы, ... ... ... ... ... Разы
болатынымыз: жазушы осы сұрақтардың ешқайсысын айналып өтпей, ... ... дәл ... сол дәуірдегі Ресей патшалығының ішкі- сыртқы
саясаты, таяу ... ... ... мен ... ... ... тұрған елдің жан-жаққа өлермендене созған ... ... тақ үшін ... ... де ... өз ... Сүйсінерлігі, осыншама мол материалды қамтыған қос
10
томды ... - ... ... ... не ... ... ... бәрі де бас қаһарман ... ... ... ... ... ... берілген.
Жалпы Ораз – Мұхамет ... ... ... ... ... ... із қалдыратын, қазақ прозасында
бұрын- соңды ұшыраспаған, классикалық деңгейдегі, аса ... ... ... жат ортада жүрген осы бір асыл текті ... ... ... ... ... сонша, роман соңында оның
қазасы суреттелетін беттерді ... бас ... ... оқу ... ... ... ... ала, Мұхтар Мағауин
бір топ ... ... « ... ... ... ... ... XX ғасыр ... ... ... ... ... ... ... еді. Жазушының сол ... ... ... ... ... ... қалды ма?
Біздің ойымызша, Мұхтардың бұл сөзі де ... тым ... ... Бұл ... қазақ романы озық елдер ... рас. Ал ... ... ... «жаулап» алмаса, оған қазақ
романы жазықты емес, асылымызды ... ... кінә ... ... ... шылқып тұрған әдебиет бар ма?
Сонымен, алдымызда жаңа ХХІ ғасыр тұр. Ол ... ... ... келе ... ... халқы мен қазақ әдебиеті үшін
көп бекеттің біріндей ... Көш ... әлі ... жоқ. ... ... көш бұйдасын соза тартып Мұхтар ... ... 24-25 ... ... ... ... әдебиетінің тарихын зерттеген.
Содан кейін Қазақ ССР ғылым ... ... ... және өнер ... аға ... қызметкер болған. ХҮ-
11
ХҮІІІ ғасырда өмір сүрген қазақ ақын- жырауларының бір томдық ... ... Ең ... 1958 жылы ... ... « ... ... әдеби зерттеу кітабы әдебиетіміздің тарихын үш
ғасыр ары ... ... да ... ... ... Шалкиіз,
Қазтуған, Асан Қайғы, Бұқар ... ... ... ... ... ұрпағымен қайта табысуына үлесі ... ... ... ... ... бағасын алған
талант. Әу бастағы ғылыми зерттеулерінен ... ... ... «Көк ... ... алғашқы жылдардағы көркем әдеби
туындыларынан бастап түп- ... ... ... ... аузында.
Көбінесе,ақындар пешенесіне ғана жазылған бұл танылмайдылық қара
сөз ... ... ғана ... ... ... де шындық.
12
2 ТАРАУ
М.МАҒАУИННІҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЕҢБЕГІНЕ ШОЛУ
2.1. XV-XVІІІ ғасырдағы ақын ... ... ... ... ... М. Мағауин дегенде, тіл ұшына соның бәрінен бұрын «Қобыз
сарыны» ... ... Ол да ... ... үшін бұл
қаламгер Иә, иә... ... ... ... үш ... ... ... ... монографиясы мен атышулы репрессия
психологияның белгілі дәрежедегі ... ... ... ... ... күрделі күрес жол. Қазір де библиографиялық сирек
басылым қатардағы «Қобыз ... ... ... ... ... дара кітабы.
«Қобыз сарыны» 1968 жылы жарық ... ... ... ... ... тарихи тұлғаларын нанымды нақты
сипатталған бұл ... ... ғана ... ... ... ... ... Бейсенбай Кенжебаев мектебінің
бір белесті кезеңінің басы, басты ... ... ... қоса ... шыққан әрі ... әрі ... ... ... ... да оқырман есінде. Сөйтіп, қазақ әдебиетінің
тарихын үш ... ... ... үш ... әрі ... ... ... соны сарын, тың ... ... ... қосылды. Ақындық өнердің жеті қат көктің төріндей ... ... ... ... ... көз ... қазақ
поэзиясы, зерттеуі тарихындағы бір қайта ... ... сол ... ... сол ... бұл ... зерттеуші, жазушы
М.Мағауин таланты, қызметі ... ... ... ... деген соншама жанкешті махаббат, халық жырларының сиқырлы
13
сырларына құштарлық, ... ... ... ... іңкәрлік
қаламгер, талантының бұдан кейінгі өмірлік кредосына айналғандай.
«Қобыз ... ... ... турасында ғана емес, басқа ... ... ... ... ... парақтары тұмшалаған
сайын, ... ... еске ... ... ... ақы мен ... тәуекел мен де ел құлағына салып отырмағанда, әдеби ... ... ... ... ма еді, болмас па еді, кім ... ... ... ғана емес, жазушының бүкіл
туындыларында ұлтымыздың кешегі- ... ... ... ... ... ... ... қыз», «Бір атаның балалары»
повестері сияқты күні бүгінгі тақырыпқа ... ... ... 16-17 ... ... - ... ... жиырма бес жасында тәмам болған ... ... ... және қалай, қанша жазса да, бірегей әрі мәнді
еңбегі ... қала ... ... яғни ... ... заманында жасаған ақын, жыраулардың
мүлде дерлік ұмытылған, көбіне көмескі ... ... ... ... ... һәм ... салынған мұрасын жинақтау, қайта
тірілту бар байыбын айғақтап, жан-жақты ... ... ... ... зобалаңдар жайы жазушының «Қия ... ... ... Бір ... ғана ... – көне ... ұлт мәдениеті, болашақ бағдар
үшін күрес…
Ежелгі түрік дәуірінен бастау алатын қазақ әдебиетінің мың ... ... ... қалпына келтіру мәселесін алғаш көтерген – профессор
Бейсенбай Кенжебаев еді. Ақыры көкезу дауға ... ... ... ... ... де әдебиеті Түрік қағанаты, тіпті, одан да бұрынғы
дәуірлерден бастау ...... ел ... ... ... тапқан мәселе, ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ... ең ... ... дәлелі – Алтын Орта
дәуірінің әдебиеті үзілген XV ғасыр мен біздегі, XVIII ... ... ... ... ештеңе жоқ, яғни тарихи және дәстүрлі жалғастық
туралы да сөз ... тиіс емес ... ... ... ... ... өзінің университеттің алғашқы курсынан бастап
қамқорлыққа алған жас ... ... ... де, осы ... ... ... міндеттейді.
«Қия жолдарда» айтылғандай, бірінші жыл қармаланумен өтеді. Екінші жылдың
ортасында ... ... ... ... ... жарты жылда бар дерек
жиналып бітеді. Жазу – аспирантураның соңғы, үшінші жылданда ... ... ... 1964, Шал ... Бес ... ... болады. Бұдан соң, деректерді
жинаұтаған, ой ... ... ... ... ... ... 5 ... 1965 – диссертация, яғни ... ... ... ... Ғылыми жұмыстарға тән жалпақ кіріспе тарау, жан-жақты
дәйек, сілтемелерімен қосылғанда, ... ... 285 ... ... ... қазақ тарихы мен мәдениетінің ... ... ... теориялық еңбектерді түгел қамтыған, тура 33 беттік әдебиет
тізімі бар… ... ... ... ... ... соң, II ... ... талқыға түседі. Бес жыл университет, үш жыл аспирантура –
көз алдарында өскен жас балаға, қазақ ... ... ... ... ... ... бір ... айғақтаған зерделі еңбек ұсынып отырған жас
ғалымға ақсақал, ... ...... ... ... ... тарпа
бас салыпты. Иә… бұл туралы да «Қия жолдарда» ... ... ... арада үш апта толмай, талайын алыстан таныған Ғабит
Мүсіреповтың ... ... ... ... сын ... ... қызметке орналасқан жас жігіт диссертацияның
15
ғылыми аппаратын жеңілдетіп, «Жазушы» баспасына «Қобыз сарыны» деген атпен
алғашқы ... ... ... ... 1966 ... тақырыптық жоспарына
ілінбейді. Келесі — 1967 жылдың ... да ... ... ... үміт ... жылда...
Бұл екі ортада қаншама бейнеттен соң диссертация да корғалады — ... Ол ... ... ...... ... атақ қана ... тақырып та ресми түрде, саяси тұрғыда бекіді, ... ... ... ... сөз. Басқа рұқсаттар да ... ... ... ... ... түгел болмаса да, негізгі бөлігі, басты тұрғыларымен ... — он бес ... ... де, ... жолы жабық еді- ескілікті
тақырып, әдебиет тарихы... Ақыры, оның да сәті ... 1967 ... ... ... күндерінде «Жазушы» баспасына Ілияс Есенберлин директор болып
келеді. Арада апта ... ... ... де баспаның орынбасар бас
редакторы ... ... ... оңай ... ... тұрған қолжазба арынды жаңа
директордың алқауымен алдағы жылдың тақырыптық жоспарына енгізіледі, ... ... ... ... ... ... жаңа ... екінші
айында басылып шығады.
«Қобыз сарынының» жарыққа шығуы қазақ руханиятындағы көмескіні
айқындаған, тың ... жаңа ... жол ... ерекше оқиға болды.
Кітап қазақ зиялылары тарапынан (Б. Кенжебаев, Ә. ... С. ... ... М. ... Р. ... Б. ... т. б.)
мейлінше қолдау тапты, ағымдағы баспасөзде жоғары бағаланды.
«Қобыз сарыны» 1970 жылы орыс тіліне ... (П. ... ... ... ... соң, ... ... ғасырға тақау уақыт өткенде
«ғасырлар бедері» біртомдығының құрамында екінші қайыра жарияланды. ... ... ... ... әдебиет» атауымен, жоғарғы оқу орындары
студенттеріне арналған оқулық ретінде
16
үшінші мәрте басылды.
«Қобыз ... ізін ала, ... ... ... ... «Алдаспан» антологиясы баспаға дайындалған еді. 1970 жылы
жарыққа шықты. Кітап жұрт алдыма жетіп, жаңа ... ... ... Қазақстан
Компартиясы Орталық комитетінің (С. Имашев, М. Есенәлиев) шұғыл нұсқауы
бойынша тұқынға алынып, көп ... бар ... ... ... ... ... қысқарған жаңа нұскасы келесі, 1971 жылы қайыра
басылады. Арада ... ... ... бұл ... «Бес ... ... 1989), «Ай, заман-ай, заман-ай» (1991) жинақтарына ұласты. 1993 ... ... ... әдебиет, хрестоматия» атауын жамылып, толығымен
қайыра басылды. 1978 жылы Ленинградта орыс ... ... ... атты алты ... ... ... ең сүбелі бөлігі де
сол «Алдаспанды» қайталайды.
«Қобыз сарыны» он үш томдық «Шығармалар жинағының» құрамында, («Қағанат»
баспасы, 2002. VIII т.) ... ... ... еді. ... ... ... дүние кеңіген, ой-пікірге тұсау жоқ. Алайда жазушы жаңа басылымға
ешқандай өцдеу, үстеме ... ... ... ... ... ... ... пікір бірталай болса керек. Алайда, ... жаңа сөз ... ... ... ... өз ... жеке ... түрінде айтылуы қажет деп
есептейді (мұның бірден-бір мысал — 1993 жылы ... ... ... ... ... атты ... мақала). Тек бір-ақ жерде, кезінде ... ... ... өтуі ... ... ... орысша аудармасына қосылған
бір сөйлем қалпына келтірілді. Қолыңыздағы жаңа, бесінші басылым осы он ... ... ... ... сарыны», ондағы әдеби мұраға қатысты қаншама жаңалық, сол заман
үшін мүлде тосын ... ... пен ... ... ... еңбегің
17
өз тұсындағы ой-танымға әсер-ықпалы, бүгінгі күнге жалғасқан үлгі-
өнегесі өз ... ... ... соны зерттеуге ұйтқы болары
күмәнсіз.
Әлбетте, ... ... ... ... ... жол тартқан алғашқы
қадамдарының өзінен- ақ кемел өре көркем ... ... ... ... ... атымен аталатын дербес әдебиеттің алғашқы өкілдері- өз кезінде ... ... ... Асан ... ...... ... жырлар
мұрасын біз жаңаның басы ғана емес, ... ... деп те ... ... заманымызға жеткен шығармаларынан Көк Орда
ұлысындағы бүліншілік, қазақтаркөтеріле көшіп, ... ту ... ... ... бедер тапқан. Сонымен қатар, халықтың өз кезіндегі елеулі
тарихи оқиғаларға берген ... да ... Елге ... ер- азаматқа
ақылгөй болған жыраулар қазақ ... ... ... бағыт-
бағдырын, идеялық тұғыры мен көркемдік биігін де айқындап кетті.
Кейінгі ұрпақ әулие танып, аңыз кейіпкеріне айналдырған, ал ... ... ... ... Асан ... өз заманының үлкен
ойшылы еді. Ол көптеген нақыл ... ... ... ... Керей, Жәнібек хандардың ақылшы биі болған Асан қазақ
руларының орда көтеруін жақтайды, қазақтар Шу, Сарысу бойына ... ... ... ... ... ... ... болуын үндейді. Өз өлең, толғауларында
хандық үкіметті нығайту елдің қорғаныс ... ... ... ... ... ... ... Асанның қилы кезең
табиғатын жыға танығаны, тіпті, ... ... ... ... ... ... құрып бітетініне дейін болжай алғаны көрінеді.
Сақара эпосын тудырушылардың бірі- ірі эпик, ерлік жырлаған ... ... әрі ... ... ... Қазтуған өз артына өмір туралы,
атамекен, туған ел жайлы және әскери тақырыптағы сан алуан
18
мазмұнды туындылардан ... мол мұра ... ... ... жеткен жырларытабиғат аясындағы көшпендінің болмыс, тіршілік,
өзін қоршаған орта ... ... ... ... қиялының байлығы,
суреттеу тәсілдерінің кемелдігі мен ... көне ... ... биік өресін, өзіндік сипатын танытады.
Жыраулар поэзиясының дамып, ... ... пен ... ... әсер ... ... ... Доспамбет жырау (1523 ж., өлген) шығармаларынан
ортағасырлық жауынгер көшпендінің өр тұлғасы, ерлік кейпі ... ... ... ... дәті, өмірлік мұраты танылады.
Көне дәуірдегі қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі- Шалкиіз жырау (
шамамен 1465-1560) ... ұзақ ... ... төрт ... ... ... ... бүкіл өмірін күрес үстінде өткізеді.Өз
тұсындағы әміршілердің ешқайсысының да ... ... ... ... туындылары көңіл пернесін дөп басар әсерлігімен, көзегенін
орып түсер өткірлігімен, аз сөзге көп мағына сыйғызған нақтылығымен, ... ... асау ... ... ... Жыраудың ғасырлар
көгінен өтіп, біздің дәуірге жеткен ... ... ... ... ... ... түз ... дүние танымы, адамдық табиғаты, мінез
ерекшеліктері,моралдық, этикалық қағидалары айқын аңғарылады. Жырау дүниеде
мәңгі, ... ... жоқ деп ... Әлем бір ... ... ... адам да тіршілікте талай қилы кезеңдерді өткермек. Шалкиіз ... ... ... білгенімен де, ата- баба дінін жоғары тұтқан
сияқты, алла атынан гөрі ... ... ... ден ... ... адамның адамдық қасиеті оның ата тегінде, ... ... жеке ... ... ... ... ... адал, дұшпанға
айбар, ағайын жұртқа мейірлі, туған елге ... ... қана ... ... ... Адам үшін ең ... нәрсе- Отаны.
Жырау өнернамасынан ерлік рухқа, асқақ романтикаға толы ... да ... ... ... ерлік күреске толы күн кешкен XVІІ ғасырдың біздің заманымызға
Жиембет, Марғасқа жыраулардың аттары жетті. Екеуінің де өмір жолы ... ... ... Есім хан ... ... тарихи оқиғаларға
тікелей қатысты. Жорық жоршысы Марғасқа ... Есім ... бір ... ... феодалдық мемлекет құру туралы идеяларының ұраншысы қызметін
атқарса, ел билеуші ірі шонжарлар ... ... ... ... ... ... болады. Бұлардың екеуі де сөз өнерін жете меңгерген
арқалы жыраулар еді. Марғасқа мен ... ... ... ... ғана ... XVІІ ... қазақ поэзиясының сын-сипаты, даму
бағдары ... ... ... ... ... ... ... ғасырда әдеби өмір жандана түседі. Ғасырдың алғашқы ... ... ... ... және ... алмағайып
кезең, қырғын соғыстар мен жеңісті жорықтар, саяси және қоғамдық өмірдегі
өзгерістер бұл ... ... ... ... бағыт- бағдарына, тақырып
аясына айрықша ықпал етті.
Жоңғар басқыншыларына қарсы күрес сарыны әсіресе ... ... ... көрінеді. Ақтамберді өз толғауларында жау қолында
қалған жерлерді азат етер күнді ... исі ... ... атқа ... ... соққы беруді армандайды,жұртшылықты ерлікке үндейді,
жауға тайсалмай шабуға ... ... ... ... ... XVІІІ ... ... поэзиясының бағыт-
бағдарын, өзекті ойларын айқын танытады.
Осы кезеңде өмір сүрген тағы бір талантты жырау Үмбетей (1706-1778)
Мұрасындағы жетекші ... сырт ... ... ... ... ел ... батырларды мадақтау. Әсіресе жыраудың Бөгембай
батыр атына қатысты ... ... ... кең ... Бұл шығармаларында
Үмбетей Бөгембайдың жеке ... ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып, халық
бақыты жолындағы күрескер, ел тұлғасы- азаматтың биік бейнесін ... ... ... әр түрлі тақырыптағы тұрмыстық өлеңдерге де көңіл
бөлген. Жырау қазақ ауылындағы ... ... ру ... жарамсыз мінездерді сынайды.
Үмбетейдің замандасы, жорық жыршысы болған Тәтіқара ақын өзінің 1756
жылы Қазақстан шегіне ... ... Цин ... ... ... ... ... аты шығады. Қазақ халқының шүршіт ... ... ... ... қару алып ... ... ... соғыстар
үстінде, от жалында туған патриоттық мазмұндағы жырлары өз кезінде жұртты
тәуелсіздік жолындағы күреске жұмылдыруда игілікті ... ... ... ... ... ең соқталы өкілі- Бұқар жырау. ... ... би ... өз тұсындағы қазақ ... бас ... ... де, ... де ... хан саясатын мейлінше қолдайды.
Бұқар өзінің таңдаулы шығармаларында қазақ қауымы үшін мәні ... ... ... Бұлардың ең бастысы- ел бірлігін ту ету,
ішкі, сыртқы жаулардың қандайымен болса да бітіспес күреске ... ... ... және ... ... ... ... толғауларында Цин
империясының түпкі саясаты- қазақ ... ... жеу ... ... Ел ... енген шүршіт әскерлеріне қарсы аяусыз күрес қажетін
насихаттайды, шүршіт басқыншыларының осының ... ғана ... ... кәрісіне дейін тегіс қырып,
21
Жоңғар мемлекетін жер бетінен қалай жойғанын мысалға келтіреді.
Бұқар ... ... өзі өмір ... қилы ... ... танылады. Хан – сұлтандардың, ірі феодалдарының әр ... ... ... руларда өз билігін жүргізбек болған, ұлттық мүддеге ... ... ру ... тартыстың күшеюі, заманның өзгеруіне байланысты
адамдардың санасындағы құбылыстар- міне, осының бәрі де ... ... ... ... ... ... ... қауымының ежелгі тұйықтықтан
арылуға бет алғанын, көне ... ... ... ... осының бәрі болашақта жүзеге асар түбегейлі өзгерістердің басы
ғана екенін түсінеді.
Енді бір топ ... ... өмір мен ... ... және адам туралы
толғанады. Табиғат бір қалыпта тұрмайды дейді ... Ол ... ... ... ... суалып, шөлге айналуы мүмкін, қу медиен дала
көкорай шалғынға бөленуі ... ... ... ... ештеңе жоқ. Адам
табиғаты да сондай. Адамның өзгеруіне, оның мінез- ... ... ... ... қоғам да өзгеріп отырмақ дегенде мегзейді
жырау. Дәстүрлік жыраулық поэзияның ... ... жете ... ... көне ... ... ... түйіні іспеттес болды.
XVІІІ ғасырдағы ақындар поэзиясының ең көрнекті өкілдері- Көтеш және Шал
ақындар. Жарлы ортадан шыққан, өмір бойы ... ... ... ... ... ... ... тақсыретті, тағдырдың әділетсіздігіне
наразылық. Ал Шал ақынның біздің ... ... ... ... ... ... бай. Бұлар: дін, этика, мораль мәселелері, байлық
пен кедейлік, о дүние мен бұ ... жайы сөз ... ... ... ... ... күнделікті өміріне,
шаруашылығына ... ... ... жеке ... ... ... жырлар мен әр түрлі жағдайда туған экспромттар. Жан-
жақтылығы, өмірге жақындығы,
22
елегезектігі, жыраулар поэзиясында қамтылмаған жаңа ... ... ... ... ... барлық саласына кеңінен тарауына ғана себеп
болған жоқ, ... ... ... кеңейтті, қазақ топырағында реалистік
дәстүрдің өркен жаюына септесер алғы шарттар жасады. [4; 170-175 б]
23
ҚОРЫТЫНДЫ.
Әлденеше ... ... бар көне ... ... ... ... ... болашақтың ісі. Қазақ
әдебиетінің ... ... Асан ... ... Бұқар жырау және соңғы дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... есептеледі.
Зерттеліп отырған ХҮ-ХҮІІІ ғасырлар әдебиетіндегі негізгі жүкті
көтерген- жыраулар ... ... ең ... ... толғау еді.
Толғауларда жырау өзінің өмір, болмыс жайлы ойларын, ... ... ... ... ... ... ... Доспамбет т.б. творчествасынан көрінетіндей, жыраулар көне
дәуірде жорық ... ... ... жорықтарға қатысу ... өз ... ... ... ... әдетте өр ... ... ... толы ... ... бірге,
жыраулар қаһармандық эпосты жасау және оны ... ... ... ... ... ... әдебиеті өзіндік даму кезеңдерін ... ... ... ... ... ... табиғат аясындағы бала ... ... ой- ... оның өзін қоршаған орта жайлы ... ... ... байлығы, сонымен қатар, балаңдығы бізді таң
қылдырады. Қазтуған ... ... де ... Ал ... ... ... ... заманның озуының,
әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... көзімен қарайды. ... ... ... ... ... ... қатар, тереңдік-ХҮІ
ғасырдағы қазақ поэзиясының биік өрені жайлы
елес ... ... ... ... ... Бұқар жырау өзіне дейінгі
қазақ әдебиетінің ... ... одан ары ... ... ... ұстанған Бұқар кей ... көне ... ... ... ... шығармаларында ол кейін ... ... ... ... ... ... барады. Бұл жай
Шал ақын шығармашылығынан ... ... ... Шал ... қазақ поэзиясы алға, реалистік ... ... тағы ... ... ескіде өткен ақын- жыраулар шығармасының бірімен- бірі
сабақтас екендігі, алдыңғы ... ... ... үлгі ... ... жақтарын өрге бастырып ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.
1. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет хрестоматиясы. ... «Ана ... ... ... ... ... 28 ... 2000 жыл
3 М. Мағауин «Қобыз сарыны» ХҮ-ХҮІІІ ғасырдағы жасаған ... ... ... ... М.Мағауин Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет ... «Ана ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақын туралы бірер сөз (С.Торайғыров)28 бет
Қасіреттің дүниеге келуі туралы бірер сөз16 бет
Айтыс өнері31 бет
Жамбылдың ұстазы еді майкөт ақын7 бет
Алдаспан10 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
М.мағауин шығармашылығы4 бет
М.Мағауин – қазақ әдебиетін зерттеуші76 бет
Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер48 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь