Дәрістер тезисі

Жоспар

Кіріспе

1.тақырып. Экономикалық теорияның орны мен ролі, пәні және әдіс. тәсілдері
2.тақырып. Қоғам дамуының негізгі категориялары: қоғамдық өндіріс және экономикалық жүйе түрлері.
3.тақырып. Экономика дамуының негізгі үлгілері, меншік қатыастары мен экономикалық институттар.
4.тақырып. Қоғамдық шаруашылықтың түрлері. Тауар.ақша қатыастарының дамуы. Нарықтық шаруашылықтың негізгі сипаттамасы.
5.тақырып. Нарық заңдылықтарының негізгі сипаты. Сұраным мен ұсыным теориясының негіздері
6.тақырып. Өндіріс шығындары және фирма табысы
7.тақырып. Өндіріс факторларының нарығы және факторлық табыстар
8.тақырып. Кәсіпкерлік іс.әрекет және жеке шаруашылық принциптерінің негізі. Кәсіпорын капиталының ауыспалы айналымы.
9.тақырып. Макроэкономиканың қалыптасу заңдылықтары. Ұлттық экономика жүйе ретінде 10.тақырып. Экономикалық өсу және оның түрлері.
11.тақырып. Экономикалық цикл. Жұмыссыздық пен инфляция.
12.тақырып. Экономикалық өсуді қамтамасыз етудегі фискалды және қаржы саясатын мемлекеттік реттеу.
13.тақырып. Экономикалық өсуді қамтамасыз етудегі мемлекеттің ақша.несие саясаты.
14.тақырып. Мемлекеттің әлеуметтік және аймақтық саясаттарының заңдылықтары
15.тақырып. Халықаралық экономикалық қатынастар және сыртқы экономикалық іс.әрекет
        
        Дәрістер тезисі
Мазмұны
Кіріспе
1-тақырып. Экономикалық теорияның орны мен ролі, пәні және ... ... ... ... категориялары: қоғамдық өндіріс және
экономикалық жүйе түрлері.
3-тақырып. Экономика дамуының ... ... ... қатыастары мен
экономикалық институттар.
4-тақырып. Қоғамдық шаруашылықтың түрлері. Тауар-ақша қатыастарының дамуы.
Нарықтық ... ... ... ... ... негізгі сипаты. Сұраным мен ... ... ... ... және ... ... Өндіріс факторларының нарығы және факторлық табыстар
8-тақырып. Кәсіпкерлік іс-әрекет және жеке ... ... ... ... ауыспалы айналымы.
9-тақырып. Макроэкономиканың қалыптасу заңдылықтары. Ұлттық экономика жүйе
ретінде 10-тақырып. Экономикалық өсу және оның түрлері.
11-тақырып. ... ... ... пен ... Экономикалық өсуді қамтамасыз етудегі фискалды және ... ... ... ... өсуді қамтамасыз етудегі мемлекеттің ақша-несие
саясаты.
14-тақырып. ... ... және ... ... ... ... ... және сыртқы экономикалық іс-
әрекет
Кіріспе
Экономикалық теория барлық экономикалық салалардың базалық ... ... ... ... ... ... ... нарықтық
экономика негіздері туралы білімдерге қажеттілік туады. Сондықтан,
«Экономикалық теория ... ... оқу ... ... ... ... негіздері» курсының мақсаты мен міндеттеріне-
студенттерге әр түрлі ... ... ... ... даму ... мен эволюциясы және шектеулі ресуратар
жағдайында адамның экономикалық ... ... ... ... ... беру, сондай-ақ оларда экономикалық дүниетаным мен
мемлекеттік экономикалық және әлеуметтік саясатты ... ... ... ... қалыптастыру Студенттердің білімдерін тестілік бақылау
формасын тексеру, есептеу ... ... ... және әр ... ... ... ... түсініктер және категорияларға
арналған ... ... Бұл ... ... процессін және
экономикалық теория пәніне деген қызығушылығын туғызады.
Экономикалық теория негіздерін оқитын студенттердің ... ... ... ... ... тиіс:
Экономикалық мәселелерді ғылыми тұрғыда зерттеу ... ... ... ... ... құбылыстардың мәнін жүйелі түсіну, әр түрлі экономикалық
жүйелердегі қоғамның әлеуметтік-экономикалық даму заңдылықтарын білу;
Шектеулі ресурстар ... ... өзін өзі ... механизмдерін білу;
Экономиканы мемлекеттік реттеу принциптерін білу;
Қазақстан Республикасының ... ... мен ... жағдайында
әлеуметтік экономикалық дамуының стратегиялық басымдықтарын білу;
Ақпаратты жүйелеу және бақылай ... ... ... 14 тақырып 2 бөлімнен тұрады: Микроэкономика және
Макроэкономика. Әдістемелік нұсқауда берілген ... ... ... ... ... ... сабақтарда және
студент пен оқытушы арасындағы өзіндік жұмыста тексеру болып саналады.
1-тақырып. Экономикалық теорияның орны мен ... пәні және ... ... пәні.
Экономиканың зерттеу әдістері.
Экономикалық теорияның функциялары.
Мақсаты: Экономикалың теорияның пәнін, әдістерін, ... ... ... ... ... ... және дамуындағы рөлін
көрсету.
1. Экономикалық теория пәнінің қалыптасуы мен дамуының тариғы.
2 Экономикалық құбылыстарды ... ... ... және ... ... ... ... қызметтерi. Экономикалық теория мен экономикалық
саясат.
4. Қазақстанда нарықтық экономиканың дамуы жағдайында ... рөлi мен ... ... мен ... Кейнсиандық мектеп, Классикалық саяси экономия,
Маржинализм, ... ... ... , Физиократизм,
Экономикалық ... ... ... ... ... категориялар, Экономикалық теория
Экономикалық теорияны зерттеу әдістері.
Дәріс мәнмәтіні
Экономикалық теория - бұл адамдардың шексіз қажеттілігін қанағат-тандыру
үшін қоғамдағы шектеулі ... ... ... ... ... игіліктерді өндіруді зерттейтін ғылым.
Экономикалық ойлау адамзат ... ... ... ... Оның ... көзі ... Египеттен басталады.
Ең алғаш рет б.д.д. III- ғасырда грек ойшылдары Аристотель мен ... ... ... түсініктерінің бірнеше нұсқаулары дүниеге
келді. Философ, әрі экономист Аристотель айырбас, ақшаның пайда болуы мен
атқаратын ... ... ... бұл ... ... ... ... тұтас жүйеге айналдыра алмады. Экономика деген гректің сөзі, сөзбе сөз
аударғанда «үй шаруашылығын жүргізудің өнері» деген ... ... оның ... ... ... ... Шаруашылық тек отбасы
төңірегінде емес, сондай ақ аймақ, ел, ... ... ... ... және тек ... ... ғана емес, сондай ... ... ... ... кәсіпорын, сала) ұйымдастырылатын
болды.
Экономикалық теория дербес ғылым болып XVIXVII ... ...... ... ... ... ... қалыптаса бастады.
Экономикалық теорияның даму кезеңдері төмендегідей бөлінеді.
Меркантилизм – Ең алғаш экономикалық ілім XVIXVII ғасырларда ... ... ... сөзі ... - саудагерлер көпес, сауда, пайда).
Бүл ілімнің негізінде қоғам ... ... көзі ... ... тауар ақша қатынастарында болды.
Меркантелистердің талабы бойынша тауарды шет елдерге көп сату ... ... алу, ... елдегі ақша қорын көбейту. Олар ... ... ... елдегі алтын мен күмістің көлемін молайту негізінде халықты байытуға
болады деді. Демек меркантелистер тек ... ... ... ... халық шаруашылығын толық қамтитын ілімге айнала алмады. Бұл
ілімнің көрнекті өкілдері Т.Мен, А.Монкретьен, І ... ... – (XVIII) ... ... ... емес өндірісте деген қағида
ең бірінші «физократтар» мектебінің өкілі Франсуа ... ... ... ... ол ... ... ... көзі ауыл шаруашылығының еңбегінде
деп есептеді.
«Физио» - табиғат, «кратос» - ... ... ... тек ... шектеп халық шаруашылығын басқа салаларын өнімсіз деп
есептеу дұрыс болмады. Бұл ... ... ... ... А.Тюрго,
Дюпон де Немур.
Классикалық саяси экономия - ХҮІІІ ғасыр ... ... ... - ... ... ... ... барлық тауарлардың
құндылық өлшемі негізі еңбекте деп ... ... ... және қоғамның барлық топтар табыстарының қайнар көзін ... ... ІІ ... ... ... экономия екі бағытқа бөлінді:
марксизм және маржинализм.
а) Марксизм – (К.Маркс, Ф.Энгельс, ... ... ... ...... экономикалық заңдылықтары. К.Маркстың ашқан
басты жаңалығы: қоғамдық-экономикалық формация, капитализмнің ... ... жаңа жүйе ... ... ... ... өндіріс пен
экономикалық дағдарыстар ... ... ... ... ... ... құн ... ілімдерді қалыптастырды, абсолюттік
рентаның, жалдамалы еңбектің мәнін қарастырды. К.Маркс қоғамды екі топқа
бөлу ... ... ... ... да талданды. Қосымша ... ... ... ... ... ... көрініс тапты.
б) Маржинализм – (К.Менгер, У.Джевонс, ... ... ... ... ... ... өнімділік, шекті ... ... ... үшін ... ресурстарды ең пайдалы
бөлудің әдістерін іздестіру жүргізілді. Микроэкономикалық талдауда шекті
көрсеткіштер қолданылу ... ... ... ... тәсілдер мен үлгілерді кең қолданады. Л.Вальрос математикалық
мектептін негізін қалаған. Ол жалпы нарықтық тепе-теңділік үлгісін жасаған,
оның негізі сұраныс пен ... ... ... - ХІХ ғасырдың 90 жылдары (Д.Кларк, А.Маршалл,
А.Пигу). Неоклассиктердің ойы ... егер ... ... ... ... еркіндік бірлесе өте жақсы
қызмет атқарған болар еді деп ... ... – ХХ ... ... Бұл ... ... реттеу»
теориясы бойынша: экономиканы нарықтық ... ... ... ... ... – ХХ ... 50 жылдарының аяғы (Т.Веблен, ... ... ... және т.б.). ... ... сипатын
құрайтын тек нарық емес, ол – экономикалық институттардың барлық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
бағдарламаларды, индикативтік жоспарлау және ... да ... ... ... ... қажеттілік – адамдарды өз мұқтаждарын ... ... ... ... ... ... ... күш болып табылады.
Қажеттіліктерді қанағаттандыру деңгейіне қарай жаңа қажеттіліктер туады.
Оның ... ... ... өзгеріп отырады. Қажеттіліктердің үздіксіз
өсуі адамдардың ... ... ... ... Әр бір 10 жыл сайын тұтыну тауарлары мен қызметтердің түрлері
екі есеге өсіп ... ... ... ... ... ... деп аталады. Қажеттіліктердің түрлері:
Алғашқы (төменгі) - қажеттілік адамдардың өмір сүруіне ең ... ... ... ... ... баспана т.б жатады.
Екінші реттік (жоғарғы) қажеттіліктер. Екінші реттік (жоғарғы) қажеттілік ... ... ... ... ... ... интелектуалдық деңгейіне
байланысты пайда болатын қажеттіліктер. Бұл қажеттіліктерді альтернативті
(таңдау) қажеттіліктері деп те ... ... ... ... ... ... ... білімге мәдениетке қажеттіліктер.
Қанағаттандыру түріне қарай қажеттіліктерді жеке және ұжымдық деп ... ... – бұл жеке ... өзін ... ... ... ... тамақ, мұздатқыш, машина т.б тауарлар сатып
алуы.
Ұжымдық қажеттіліктер - өмірде жеке бір адам ... ... ... ... ... ... бар. Оларды көпшілік көмегімен
ұжымдық түрде қанағаттандырады. Ұжымдық ... ... ... ... ... қабылдайды.
Экономикалық игіліктер – бұл қажеттіліктерді қанағаттандыру ... мен ... ... ... ... ... болады. (Мысалы: ауа).
Оларды еркін игіліктер деп атайды, басқалары шектелген оларды экономикалық
игіліктер деп атайды.
Экономикалық игіліктер ... ... мен ... ... заттай тауарлардан айырмашылығы:
1.Олардың өндірісі мен тұтынылуы бір мезгілде болады
2.Оларды ... ... ... сақтауға немесе жинақтауға болмайды.
Басқа ғылымдарға ұқсас экономикалық теория ғылыми ... ... ... ... теорияның зерттеу әдістері келесі
кестеде көрсетілген.
1. кесте ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...... ... |Экономико – математикалық|
|құбылыстардың мардымсыз, өткінші жақтарын |модельдер әдісі, ... ... ... ... ... ... |
|тауып көрсету процесі. ... ...... ... ... ... |және тағы басқа да ... мен ... ... |әдістер. ...... ... тұтас бір құбылыс | ... ... | ... – жеке фактілерден жалпы қорытынды | ... | ...... ... ... ... | ... | ... ... және т.б. | ... ... ... ... ... ... бағынышты.
Экономикалық заңдылықтар – бұл қоғамдағы көп кездесетін немесе қайталанып
жататын тұрақты іс-әрекеттер және ... ... ... ... ... ... заңдарға айырып қарауға
болады:
айрықша экономикалық заңдар. Бұл заңдар олардың ... ... ... тарихи дәуірге тән.
ерекше экономикалық заңдар. Бұл белгілі бір шаруашылық ... ... ... ... экономикалық заңдар. Бұл заңдар ... ... ... тән, ... ... ... тарихи үйлесімді процесс етіп байланыстырады.
Экономикалық категориялар - адамдардың қоғамдық өндірістік қатынастарының
теориялық көрінісі (тауар, баға, пайда және т.б.).
Экономикалық ... ... ... ... екі ... ... – жеке өндірушілердің қызмет-әрекеттерін, кәсіпкерлік
капитал мен ... ... ... ... зерттейді. Бұнда
жеке тауарлардың бағасы, ресурстар, шығындар, пайда, фирманың қызмет атқару
механизмі, ... ... және т.б. ... ...... жалпы экономикасы зерттелінеді, ұлттық
экономикалық жүйенің ... ... ... объектісіне
жататындар: қоғамның жалпы табысы, жұмыссыздық, инфляция және т.б.
Экономикалық теория бірнеше қызметтер атқарады:
Танып - білу қызметі - ... ... ... мен ... әрі жан-жақты зерттеп бөлуі және түсіндіруі тиіс.
Дүниетанымдылық көзқарас қызметі – экономикалық ... ... ... ... ... ... болжам қызметі - ғылыми болжам ... және ... ... ... қызметі – нақты принциптерді және ... ... ... ... ... ... ғылыми дәлелдеумен
түсіндіреді.
Методологиялық қызметі – экономикалық теория барлық экономиканың ... үшін ... ... ... ... ... ... дамуының негізгі категориялары: қоғамдық өндіріс және
экономикалық жүйе түрлері.
1. ... ... мен ... ... ... ... ... Өндіріс және ұдайы өндіріс.
4. Экономикалық жүйелер типтерінің жіктелуі.
Мақсаты: экономиканың негізгі ... ... ... ... ... оның әр түрлі жүйелерде қалай ұйымдастырылатыңдығын,
негізгі принциперін жан-жақты ... ... ... Осы ... ең ... мақсаты – ... ... ... ... ... ресурстарды тиімді пайдаланудың
мүмкіндіктеріне қалай жетуге болатындығын көрсету.
Негізгі ... мен ... ... ... ... ... Материалдық емес өндіріс,
Материалдық өндіріс, Өндіріс, ... ... ... ... ... ... ... экономика, Ашық экономика, Ғылыми-техникалық
прогресс, Дәстүрлі жүйе, Жабық ... ... ... ... ... ... экономика, Экономикалық жүйе, Экономикалық
реформа, Экономикалық үлгілер
Дәріс мәнмәтіні.
Адамзаттың және ... ... ... ... ...... Қоғамдық өнімнің төрт ... ... ... ... – материалдық игіліктерді пайдалы өнімді өндіру процесі.
Бөлу - әрбір ... ... ... ... анықтау.
Айырбас – белгілі бір өнімді басқа өнімге айырбастау процесі.
Тұтыну - өндірілген өнімді қажеттілікті ... үшін ... ... қандай сатысында болмасын, адамзат қоғамында, адамдар өмір
сүру үшін қажет тамақ, киім, тұрған үй және ... ... ... ... ... өмір сүруіне қажет заттар өндірілуге тиісті. Бұлар
өндіріс процесінде жасалады.
Өндіріс - бұл қоғам дамуына қажет материалдық игіліктер мен ... ... ... ... адамның ықпал ету процесі. Бұл процестің дамуы
ұзақ мерзімді қамтиды жабайы өнімдер өндіруден өте ... ... ... ... кешендер, есептеу машиналар өндірісіне дайын.
Қандай жүйеде болмасын өндіріс қоғамының табиғатпен қатынасы, ... ... Осы ... ... ... арқылы білінеді.
Экономикалық теорияда «ресурс» ... ... ... әр ... жиынтығы болып табылады, бұлар ... және ... мен ... ... ... ... ... – дегеніміз бұлар адамның өмір ... ... ... ... өндіріс процесінде қолдануға болатын
қоршаған ортаның өте ... ... ... күн ... ... ... қазбалар.
Материалдық ресурстар - дегеніміз өздері өндірістің (еңбек құралдары және
заттары) нәтижесі болып табылатын, ...... ... жатады.
Қоғамның қандайында болмасын табиғи, материалдық және еңбек ... ... ... ... табылады. Нарық экономикасында бұлардың қатарына ... ... ... адамның өндіргіш күштерін бағыттау қажет.
Өндіргіш күштер - бұл адам өзінің өндірісіне және ... ... ... жұмылдырған күштер. Ал адамсыз өндірістің және тұтынудың болуы мүмкін
емес. Сондықтан ... және ... үшін ... ... күштері,
адамның өндіргіш күштер болып табылады. Өндіргіш күштердің ішкі құрылымы
болады. Олардың ... ... ... ... және ... күшін бөліп
атап айту қажет.
Өндіріс құралдары екі бөлшектен құралады:
Еңбек заттары – ол адамның еңбегіне бағытталған зат.
Еңбек құралдары – ол ... ... ... ықпалын жүргізетін құрал.
Тұтыну тауарларын жасау үшін инвестициялық игіліктер немесе ... ... ... ... – экономикалық игіліктерді өндіру үшін
пайдаланылатын элементтер, ... ... ... ... пайда болады
және оны адам өндіреді. Өндіріс ресурстары бұл ... ... ... ... ... жиынтығы. Ресурстарға
жататындар: табиғи ресурстар, адам ресурстары, қаржылық, ... ... Осы ... ... ... ... ... ресурстарсыз
болмайды, бұлар ғылыми-техникалық революция кезеңінде өте ... ... ... ... ... ... ақпарат үлкен рөль атқарады.
Ақпарат бұл сақтау ... және ... ... ... ... мәліметтер.
Экономикалық тұрғыдан алғанда ақпарат бұл ... ... ... тауармен қызмет туралы толық мағұмылаттардың болуы.
Қазіргі кезде экономикалық теорияда төрт өндірістік факторлар ... ... ... ... ... Өндірістік факторлар ретінде жер екі жағынан қаралады:
жер беті ретінде
экономикалық мақсатта пайдалануға қажетті табиғи игілік ретінде
Егер ... ... және ... ... ... жаңа
технологияны қолдаса жердің құнарлығы сақталып қана ... одан ... ... Адам саны ... ... адам ... шаққандағы жер көлемі
жылдан жылға қысқаруда.
Капитал:
Өндіріс факторы ретінде және қаржы ретінде пайдалануға болады.
Өндіріс ... ... ... ... құралдарын сипаттайды. Мұнда ұзақ
уақыт пайдаланылатын өндіріс құралдары (машина, құралдар) жер ... ... ... ... (шикізат, энергия қуаты, жол байланыс
қызметі).
Нақты капитал пайда болу үшін өндіріс құралдарын сатып ... ... ... ... ақша ... ... табылады. Өндіріс құралдарын ... ... ... қаржыландыру, ал ақша капиталын ... ... ... деп аталады.
3. Еңбекті де екі жақты түсіндіруге болады:
адамның ойлау қабілетімен қимылдау қабілеті.
өндіріс процесінде пайдалануға ... ... ... ... ... ... ретінде қарағанда оны басым ойлау қабілетті қажеттілік немесе
интелектуалды және ... ... ... ... ... деп бөледі. Білім
деңгейіне қарай:
көп дайындықты қажет ... ... ... ... етпейтін еңбек,
ешқандай дайындықты қажет етпейтін еңбекдеп бөлінеді.
4. ... ... ... ... ... өндіріс факторына
кәсіпкерлік қаблетті де жатқызды. Кәсіпкерлік қабілет - бұл барлық өндірісі
факторларын тиімді пайдалануға қабілеті бар адам ... ... ... ... қасиеттер тән болуға тиіс.
1). Өндіріс факторларын дұрыс үйлестіру мен ... үшін оның ... ... ... ... Дұрыс шешімдер қабылдай білуі керек.
3). Жаңамалдыққа ұмтыла білуі керек.
4). Тәуекелшіл болуы тиіс.
Қазіргі қоғамдық ... ... ... және материалдық емес
өндіріс деп бөлуге болады. Адам қоғамының даму негізі - материалдық өндіріс
болып ... ... ... саласы өмір сүру, жұмыс істеу үшін
қажетті игіліктерді өндіреді. Материалдық емес өндіріске ерекше ... ... ... ... өндіру, қызмет көрсету саласы жатады.
2 кесте.
1 Қоғамдық өндірістің ... ... ... емес ... ... ... |Денсаулық сақтау, білім беру, ... ... ... ... ... ... ... тамақ саласы, |мекемелер, қоғамдық мекемелер, |
|құрылыс, су ... және т.б. ... ... ... ... қайталанып отыруы қажет. Өндіріс процесінің тұрақты
қайталануын, үзіліссіз жаңғыруын ұдайы ... деп ... ... ... ... ... ұдайы өндірісте өндіріс процесінің көлемі мен ауқымы үзіліссіз
өзгермеген ... ... ... ... ... мен ... ... қайталануын және жаңғыруын ұлғаймалы ұдайы өндіріс дейміз.
Нақты өмірде адамдар алтернативті (баламалы) шығындармен кездеседі. ... бір ... ... ... емес. Бұдан қортынды жасасақ
ресурстарды пайдалану - бұл кейбір мүмкіндіктердін жоғалту, яғни ... ... ... оларды басқа мақсатта пайдалану мүмкін емес. Бұл
жоғалған мүмкіндіктерді өлшеп ... ... ... шығындарды
өндірістік мүмкіндіктер сызбасы арқылы бейнелеуге ... ... ... ... ... ... 5 мәселені шешу
әдістеріне қарай анықталады.
Не өндіру керек? Қандай қызмет көрсету қажет.
Қанша өндіру керек? Қанша қызмет көрсету ... ... ... ... технология керек?)
Кім үшін өндіру керек?
Өзгерген жағдайларға бейімделе алама? (яғни кәсіпкерлердің ... жүйе – бұл ... ... жиынтығы, ол қалыптасқан
мүліктік қатынастар мен ... ... ... ... жүзеге асады.
Экономиканы ұйымдастыру бойынша ... ... ... ... ...... ... әрекеттер тек мемлекет шеңберінде
жүргізіледі, ішкі тұтынумен шектеледі, ... ... ... ... жүйе – ... экономикалық қатынастар жүйесіне
экономика белсенді ... ... ... ... мен ... шетелдік валюта
қолданылады.
Меншік қатынастарының формалары бойынша:
Дәстүрлі жүйе – ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... мен салт ... қалыптасады.
Әкімшілік - әміршілік экономика орталықтанған жоспарлау арқылы барлық
ресурстар мен ... ... ... ... ... ... үстемділігі жүргізіледі.
Нарықтық экономика - меншікке, бәсекеге негізделеді.
Аралас экономика – мемлекет пен ... ... ... ... ... ... асады.
Дәстүрлі экономиканық жүйенің сипаттамасы:
Өндіріс, бөлу және айырбас дәстүр, салтқа негізделеді.
Өндірістің дамуы мен әлеуметтік – ... даму ең ... ... ... шектеулі.
Халық санының дамуы өнеркәсіп өндірісінің өсуі деңгейінен тұрақты түрде
артып отырады.
Сыртқы қаржылық қарыз өте күрделі.
Мемлекет пен ... ... ролі өте ... - ... ... ... ... жүйеге бұрынғы советтер одағы шығыс Европа елдері мен
бірқатар мемлекеттер ... Бұл ... ... ... ... және ... өнімдерге қоғамдық, шын мәнінде мемлекеттік
меншіктін болуы.
Экономиканың жоғарыдан басқарылуы, яғни ... ... ... ... ... ... шаруашылығының орталықтан
жоспарлануы.
Ерекшеліктерін нақты төмендегідей бөлуге болады.
Өндіріс құралдарына мемлекеттік меншік.
Экономикада орталықтанған ... ... ... ... ... қоры.
Өндіріс нәтижесіне деген әрбір өндіріске қатысушының жеке ынталығының
болмауы.
Таза нарықтық ... ... ... ... экономика жүйесі – таза нарықтық экономика ... ... ... өзгереді. Басқа экономикалық жүйелерге
қарағанда нарықты экономика өзінің икемділігімен ерекшеленеді. Ол ішкі ... ... ... ... ... ... ... бейімделіп
отырады.
Алайда таза нарықтық жүйеде мемлекеттін ролі шектеледі. Кейбір әлеуметтік
маңызы бар мәселелер толық шешемін таба алмайды.
Нарықты ... тән ... ... мен ... жеке ... болуы.
Халық шаруашылығын (экономиканы) еркін бәсекеге негізделген
нарықтық механизм арқылы реттеу мен басқару.
Қоғамда өз өнімдерін еркін сата алатын ... ... мен ... ... ... сатып ала алатын тутынушылардың болуы.
Аралас экономикалық жүйенің сипаттамасы:
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... дұрыс
деп есептейді. Оның негізгі ерекшелігі:
Мұндай жүйеде мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік орын алады.
Халық шаруашылығын ... мен ... ... тек таза ... ғана ... ... ... реттеу мен толықтырылады.
Сондықтан нарықты экономика жағдайында мемлекеттін ұлттық және ... бас ... ... ... ... осы уақытқа дейін дәстүрлі экономика жүйесі
сақтануда. Дәстүрлі экономика артта ... ... қол ... және
ұлттық шаруашылықтың әртүрлілігіне негізделген. Кейбір елде қауымдық
шаруашылық пен ... ... ... натуралды қауымдық жүйе
түрі сақталуда.
Нарықтық экономикаға өтудің Қазақстан ... ... ... меншікті мемлекеттен алу мен жекешелендіру.
Қазақстандық кәсіпкерлердің әлеуметтік жігінің қалыптасуы (еңбекке
қабілетті ... ... ... 10-15% ... инфрақұрылымның қалыптасуы, басты нәрсе – тауар мен қор ... ... да ... ... ... пен кәсіпкерлікті дамыту мақсатымен экономиканы
монополиясыздандыру.
Бағаны либерализациялау, ... пен ... ... ... сипаттағы
бағаға көшу.
Экономиканың қаржылық тұрақтануы.
Өтпелі кезеңде тұрғындарды әлеуметтік қорғау жүйесін мықты қамтамасыз ету.
3 тақырып. Экономика дамуының негізгі үлгілері, ... ... ... институттар.
Меншіктің экономикалық және құқықтық мазмұны.
Меншік объектілері мен субьектілері.
Қазақстандағы меншікті мемлекет иелігінен алу және ... ... ... мен мәселелері.
Мақсаты: Меншік институты ұғымын жан-жақты қарастыру, әсіресе жеке
меншікті ... ... ... салу ... оның ... ... ... Экономикалық жүйені және оның түрлерін ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы
қалыптасқан нарықтық жүйенің ерекшеліктерін көрсету.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Жекешелендіру, Иемдену, Меншік , Меншік объектілері, Меншік субъектілері,
Меншікті мемлекет ... алу, ... ... ... ... бірігу тәсілі, Табысты бөлу әдістері, Оноре тізімі, Иемдену
құқығы, Пайдалану ... ... ... ...... ... негізі – қоғамдық бастаулардың ... ... ... ... ... ... ... – жабдықтарын
және өндірілген өнімдерді иемденуге байланысты адамдар арасында туындайтын
қоғамдық қатынастар.
Меншік ќатынастарын д±рыс т‰сіну ‰шін, оны ... ... ... ...... мењгеріп алудыњ наќты ќоѓамдыќ єдісі. Иемдену осы
берілген меншіктіњ жєне оныњ наќты ... ... ... белгісін
ќ±райды. «Меншік» жєне «иемдену» деген т‰сініктерді ажыратып, єрќайсы ... білу ... ... жеке ... жєне ... ... µздерініњ жеке орындары болады.
Иемдену – шаруашылыќ µмірдіњ ж‰йесімен сєйкестікте болады жєне ... ... ... заманда адамдар кµбінесе табиѓат сыйларын жинап, ... ... ... ... ... екі ... шаруашылыќ ќалыптасады –
иемденуші (табиѓаттыњ ... ... ... жєне ... ол зат ... ...... байланысты адамдар арасындағы
қатынастар, яғни меншік объектісін пайдаланудағы субъектінің құқығы.
Меншіктің экономикалық мағынасы келесі қатынастармен сипатталады:
Иемдену – затты өз ... ...... ... ... ... - әр бір ... өндіруші мамандығы бойынша белгілі бір тауар
өндірісіне жекеленеді.
Қоғамдастыру – еңбектің ... ... ... ... және жеке ... бірігу тәсілі.
Табысты бөлу әдістері.
Меншік, заң жағынан алып қарағанда, ... ... ... ... мен актілерде материалдық байлық әр түрлі субъектілер арасында
қалай ... және ... ... ... ... ... құқықтың мынадай түрлерінде даму алады. (Оноре тізімі бойынша):
Иемдену құқығы, яғни игіліктерге міндеттелінген денелік (күш ... ... ... яғни ... ... ... өзі үшін қолдану құқығы.
Басқару құқығы, яғни игіліктерді қолдануды кім және қалай қамтамасыз ... ... ... ... яғни ... ... нәтижесіне ие болу құқығы.
Егемендік құқығы, яғни игіліктерді жатсындыру, өзгерту, тұтыну немесе ... ... ... яғни ... ... ... ... қорғау
құқығы.
Игіліктерді мұрагерлікке беру құқығы
Игіліктерді иеленудегі мерзімсіздік құқығы.
Сыртқы ортаға зияны келтіретін әдістерді қолдануға тыйым салау құқығы.
Өндіріп ... ... ... яғни ... үшін ... өндіріп
алу құқығы
Қалдық сипатты құқық, яғни бұзылған құқықтарды қалпына кеттіруді қамтамасыз
ететін институттардың әрекет ету құқығы.
Адамзат қоғамының даму ... ... әр ... ... белгілі. Ерте
дүниенің өзінде ұжымдық, жеке еңбектік және ... ... ... ... Олардың ең бастылары: жеке және мемлекеттік меншік болып
саналады.
Жеке меншіктің дамуы XIX – ғасырдың екінші жартысының ... ... ... Жеке ... ... ... бәсекенің дамуына, ... ... ... ... ... ... көшу ... қатынастарын өзгертугі талап етеді.
Меншікті ... ... алу мен ... ... көшу ... ... маңызды мәселе. Орталықтандырылған мемлекеттік экономиканы
аралас экономикаға көшіру мәселесі мемлекеттік тікелей басқарудан құтылып,
бәсекені ... ... ... алу және ... – бұл ... бет ... құралдарын дамуына қажет жағдайларды қамтамасыз етуді, тиімді
және жауапты ... ... ... ... ... ... ... етуге тиіс. Мемлекет иелігінен алу ... ... әр ... ... ... ... |2. Кәсіпорын |3. ... ... ... сату және |капита-лының үлесін ... ... ... алу. ... ... ... алу. ... ... ... мен ... ... алу процесі
«Жекешелендіру және мемлекет иелігінен алудың Ұлттық бағдарламасына»
сәйкес ... ... үш ... ... ... жекешелендіру – еңбеккерлердің саны 200 адамға дейін.
Жаппай жекешелендіру – орташа және ірі кәсіпорындар (200-500 ... ... ... купондарының бөлінуіне негізделді.
Жеке жобалық жекешелендіру – ірі кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... мен ... иелігінен алу
процесін 4 кезеңге бөлуге ... ж.ж.- ... ... ... кең көлемде нарықтық
экономикаға ... ... ... үшін ... Бұл кезде мемлекеттік
меншікті мемлекет иелігінен алу жекешелендіру жүзеге ... ... ... ... қатынастардың жаңа түрін қалыптастыру, меншік
иелерінің жаңа тобын құру. Мемлекеттік меншікті азаматтарға бағалы ... ... ... ... ... Бұл ... ашық аукциондар мен
конкурстар арқылы шағын, орта ... ... ж.ж. – ... ... ... халыққа қайтару арқылы
нарыққа көшу жағдайын жасауы. Бұл кезеңде шағын және ... ... ... негізгі мақсат нарықтық экономикаға өту жағдайын
қалыптастыру, мемлекет иелігінен алу ... ... ... жекешелендірудің тәртіппен, мемлекеттің бақылаумен жузеге асуын
қамтамасыз ету. Жекешелендірудің әртүрлі бағыт бөлімінде ... ... ... ... ... оның ... шетелдік инвестицияларды
мүмкіндігі жүзеге асуына жағдай жасалды.
1996-1998 ж.ж. ... жеке ... ... қатар
мемлекеттің халыққа мүлікті қайтаруының аяқталуы. Бұл кезеңде басты мақсат
жекешелендіру ... ... ... жеке меншік үлесін арттыруы
және тұрақтандыру, ... ... ... ... ... жобалар бойынша жекешелендіру жүргізілді.
1999-2000 ж.ж. – мемлекеттік меншікті ... мен ... ... жетілдіру және басқарудың тиімділігін көтеру. Мемлекеттік үлеске
қатысы бар ... ... ... ... ... алу мен жекешелендірудің
негізгі мақсаты мынада:
шаруашылық субъектілерінің тиімді түрі ретінде жеке ... ... ... ... ... ... ... ету;
шағын және орта бизнесты дамыту;
жеке бизнес басымырақ ұйымдық шаруашылық құрылымды қалыптастыру;
бағалы қағаздар нарығының субъектісі ... ... ... ... және ... ... Қоғамдық шаруашылықтың түрлері. Тауар-ақша қатынастарының дамуы.
Нарықтық шаруашылықтың негізгі сипаттамасы.
Шаруашылық жүргізудің тәсілдері: натуралдық және тауарлық.
Тауарлы шаруашылықтың мәні.
Ақшаның мәні мен ... ... ... ... негізгі сипаттамасы
Мақсаты: Натуралды және тауарлы шаруашылықтың мәнін, ақшаның пайда болуы
тарихы мен ... ... ... түсінік қалыптастыру. Нарықты
экономика туралы жалпы түсінікті ... оның ... ... ... және ... ... ... және шекті
пайдалылық теорияларын қарастыру, осы аталған ... ... ... ... ... түсініктер мен терминдер
Айырбас құны, Ақша, Құн заңы, Натуралды шаруашылық, Тауар, Тауарлы
шаруашылық, Тұтыну ... Құн ... ... ... ... ... өндіріс екі түрлі формаға
бөлінеді: натуралды шаруашылық және ... ... ... және
тауарлы шаруашылық төмендегі келтірілген ерекшеліктермен сипатталады:
2. кесте
Натуралды және тауарлы шаруашылық сипаттамасы
|Натуралды шаруашылық ... ... ... ... қатынастар тұйық |1.Экономикалық қатынастар ашық ... ... ... ... түрде болады. ... ... ... ... негізінде |2. Еңбек бөлінісі мен тауар айырбасы |
|қолмен жасалатын еңбектің түрі. ... ... ... ... пен тұтынудың арасында |3. Өндіріс пен тұтынудың арасындағы |
|тікелей экономикалық байланыста ... ... ... |
|болады. Өндірілген өнім ... ... өнім ... ... ... ... ... |сатуға түсіп, кейін тұтынылады. |
Бұл қоғамдық өндірістің екі ... ... ... ... беруге
болады.
Натуралды шаруашылық - қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... еңбек құрал ... оған ... тек ... ... үшін ... мүмкіншілік
береді. Яғни натуралды дегеніміз – адамдар ... ... ... ... тек ... жеке бас ... өтеу үшін
өндірілетін шаруашылықты айтамыз. Олардың негізгі белгілірі ... ... мен ... ... аса қарапайым;
өндірілетін өнімдер жиыны ғасырлар бойы өзгерместен жылдан- жылға бірдей
көлемде өндіріледі.
Алайда «өндірдік- тұтындық»- приципі бойынша өмір сүру ... емес ... ... ... бастады, яғни мұндай саясат елдің әлемдік
рыноктан оқшаулануына экономикалық ғылымның артта ... ... ... ұйымдастырудың бұл формасын қолдану мүмкін емес.
Осыдан кейін тауарлы шаруашылық қалыптасты. Мұның мәні мынада: Тауарлы деп-
өнімдер сату үшін ... ал ... мен ... арасындағы
байланыс нарықтың көмегімен жүзеге асырылатын шаруашылық аталады.
Тауарлы шаруашылықтың пайда ... ... ... нақты бір өнім
шығарушыға өндірушілердің мамандануын білдіретін қоғамдық еңбек бөлінісі,
яғни тауарлы шаруашылық - ... өнім ... ... түседі.
жеке меншіктің болуы;
тауар өндірушілердің экономикалық оқшаулануы.
Тауарлы өндірістің шығу себебі жеке ... және ... ... ... бір - ... оқшаулануы. Ол жеке меншік алғашқы
қауымдық ... ... ... бой ... ... ... даму ... айырбаспен нарықтың дамуына байланысты.
жеке меншіктің пайда болуы;
тұтынушылар өз қажетін қанағаттандыра алу қабылеттілігі;
еркін кәсіпкерлікпен айналысуға жол ашылды;
қоғамдық өнімнің басым ... тек жеке ... үшін ... ... ... арналды;
экономикада мемлекеттік және жеке сектордың болуымен сипатталады.
Тауар – сатуға немесе айырбасқа түсетін өнім. К.Марстың ... ... ... бар:
адамның сұранысын қанағаттандыру, яғни тұтыну құны;
басқа затқа айырбастау мүмкіндігі, яғни айырбас құны (өз құны).
Тұтыну құны – ... ... ... ... бір ... ... құны (тауардың өз құны) – тауардың басқа тауарларға ... ... ... ... оны өндіруге жұмсалған еңбектің
екі жақты сипатына байланысты:
Бірінші ... ... ... түрі белгілі бір тұтыну құнын өндірумен
сипатталады. Яғни, ... ... ... ... ... ... мамандығымен, одан қалды нақты нәтижесімен көрінеді. Сондықтан
тұтыну құнын жасайтын еңбекті нақты еңбек деп ... ... ... күші
шығындары тұрғысында барлық еңбек біркелкі және оның нақты түріне тәуелсіз.
Мұндай еңбек абстрактылы еңбек. Нақты және абстрактылы еңбек – бұл ... бір ... екі ... заңы - ... арасындағы байланыстарды, сондай-ақ қоғамдық
еңбекті бөлу мен ... ... ... ... заң. Бұл ... ... өндіру мен айырбастау оның қоғамдық қажетті шығындарымен
(ҚҚЕШ) өлшенеді.
Құн заңы ... баға заңы ... ... ... баға – құн ... ... ... құн ... ... ... ... өндірістік
ресурстарды қайта бөлу қызметін атқаратынын көрсетеді.
Қандай бір қоғамда болсын, ақшаның қажеттілігі тауар ... мен ... ... ... тауарлар массасынан белгілі бір немесе
бірнеше тауарлар айырбас кезінде делдалдық қызмет атқару мақсатымен ... ... ... ұлу ... аң терісі, мал мен алтын, тағы
басқа да көптеген ... ... ... ... Бірақ уақыт өте келе бұл
құнның жалпыға ортақ формасының пайда болуына әкелді. Кез ... ... ... ... қабілеті бар тауар жалпылама эквивалент
деген ат алды. Сонымен, бұл қызметті барлық ... ... ... ... пен
алтын атқаратын болды. Ақша айналыс құрамында шақа формасы ретінде ... ... ... Лидия мемлекеті болып есептеледі. Онда монета
алғашқы рет б.д.д. VII-ші ғасырда шыққан. Ал ... ... ... ... ... ... себебі Ертедегі Римде алғашқы монета сарайы
сонда болған.
Ақша дамуының өзі айырбаста асыл металдардан жасалған шақаның ... жоқ. Бұл ... ... қадамы – қағаз ақшаның, содан кейін
несиелік ақшаның ... ... ... ақша ХІІ ... ... рет Қытайда
басылып шықты. Қағаз ақшаның кең көлемде таралуы ХҮІІІ ғасырдан басталады.
1761 жылдан ... ... ірі банк ... «банкнот» деп аталатын қағаз
ақшаларын шығара бастады.
Тауар айырбасының дамуына байланысты «ақша» теориясы ... ... ... ... ... айырбас кездейсоқтық сипатта болды,
яғни бір тауар екінші тауарға ... ... ... ... бірте
айырбас мөлшері қалыптасты. Екі тауарды айыртастауда бір тауардың ... ... ... ... ... бөлінісі дамыған сайын рынок көптеген тауарларға тола
басталды. Сол ... бір ... ... көптеген тауардың құнымен
салыстыруға мүмкіндік туды. ... ұзақ ... ... ... ... ... ... ол ақшалық тауар. Ақша- бұл жалпы эквивалент
рөлін атқаратын ерекше тауар. Бірнеше жүз ... ... ... ... ... ... ірі қара мал атқарды. Біртіндеп жалпы ... ... ... Оған оның мынадай қасиеттері әсер етті:
Сапалық, біртектілік.
Сандық бөлінуі.
Қолайлылығы. Алтынның аз ... көп ... күш ... ... ... ... ... құнына және құнға ие.Алтыннан тұтыну
құны өнеркәсіпте әшекейлі заттар, ... ... үшін ... және ... ... ... құн ... сәйкес айтылды өндіруге кеткен қоғамдық
қажетті еңбекпен анықталады. Алтын құнының ақшалық ... ... ... ... ... ... ие болуынан көрінеді.
Ақшаның осы заманғы концепциясы ... ... ... ... ... ... ... байланысты болады.
Ақшаның металдық теориясы- капиталдың қорлану кезеңінде пайда болды, яғни
ақшаның ... ... мен ... ... және ... ... ... ретінде таныды. Оның негізгі өкілдері «меркантелистер» мектебінің
өкілі. Томас Мэн мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... зат ретінде қарастырды.
«Ақшаның номиналды теориясының - негізгі ерекшелігі мынадай деді- ақша
тауар өнімі емес, олар ... ... ғана ... ... және ... ... Сондықтан белгісінің алтынмен ешқандай байланысы жоқ».
Бұл теорияның ... ... ... экономисті Кейнс және американ
экономисті Пол Самуэльсон. Ақшаның сандық теориясының-негізін қалаушылыр
ағылшын экономисті Дж. Локк пен Д. ... Олар ... ... ... Яғни ақша бірлігінің құны мен ... ... ... ... ... байланысты анықталады деді.
Ең алғаш- қағаз ақша XII ғасырда- ақ ... ... ... II-ң
кезінде 1769 жылы пайда болды.
Қандай бір қоғамда болмасын, ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі мен тауар
айналымынан туындайды. Ақша бұл ... ... рөл ... ... Кез ... тауар өзінің құнын ақшамен көрсетеді. Ақшаға
бірнеше қасиеттер тән:
Біртектілігі және сапалылығы (жасанды ақша жасау өте ... ... өте ... сақталынуы
Оның қандай да бір болсын пропорцияда бөліне алатын ерекшелігі.
Ақшаның атқаратын қызметтері.
Құн өлшемі – бұл ақшаның барлық тауарлардың ... ... ... ... келген тауардың түрін ақшалай түрде көрсету үшін, нақты ақшаны талап
ету керек емес. Тауар құнының ақшалай ... баға деп ... ... мен ... байланысты құннан ауытқуы мүмкін. Сондықтан тауар өз
құнына да ... пен ... да ... ... – осы ... ақша ... қол ... атқарады, себебі олар
нақты тауар айырбасында делдалдық жасайды. Тауарды ешкім сатқысы келмейді
егер оның, айырбасталуына нақты ақша ... Бұл ... ... ... ... ақша белгілері атқарады. Егер айналым шығындары
өсіп кетсе және ... ... және де ... қоры шашыраса алтын
айналымы тиімсіз болар еді. Алтын қоры мемлекет үшін ... ... қор ... ... ... – бұл ... тауарды ақшаға (несиеге төлемді ұзарта отырып)
сатқан кезде, ақшаны қарызға бергенде, ... жер ... ... ... ... және т.б. ... ... ... дамуына байланысты жаңа айналым құралы пайда болды: вексель,
банкнот, төлем тапсырмасы, чек, пластикалық карточка, ... ... ... болуы қолма-қол ақшаларды қатыстырмай-ақ қарызды ... ... ... ... ... ... ... құралы. Ақша айналысын ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімге
пайдаланылатын (теледидар, тоңазытқыш т.б.) тауарларды сатып алу ... ... ... түрінде қорлануы әрбір тауар өндірушілердің
белгілі ақша резерві болу ... ... өзін ... сақтандырады. Ақшаның бұл қызметі ақша айналымын ... ... ақша – бұл ақша ... және ... дамыған елдердегі тұрақты
валюта болып табылады.
Әлемдік нарықта ақшаның айналым құралы емес, төлем құралының рөлі ... ... ... Нарық заңдылықтарының негізгі сипаты. Сұраным мен ... ... ... ... ... ... ... заңы. Ұсыныс қисығы
Икемділік түсінігі.
Мақсаты: Нарықтың жетілген бәсеке және ... ... ... ету ерекшеліктерін қарастыру арқылы, олардың негізгі тетіктерінің
қалай қызмет атқаратының көрсету, айырмашылықтарына ... ... ... жету үшін мына ... ... ... ... Жеке нарықты микроэкономикалық талдауының ерекшеліктері. ... оның ... ... ... ... нарықтық құрылымның
негізгі түрлері.
2. Сұраныс: анықтамасы, қисығы, заңы, ... ... ... ... икемдiлiгi. Жеке нарықтық тепе-теңдiк пен ... ... ... және ... ... ... Таза монополия. Табиғи
монополия.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Бәсеке, Картель, Конгломерат, Концерн, Монополия, Монопсония, Олигополия,
Синдикат, Икемділік, Қиылысқан ... ... ... ... Сұраныстың заңы, Сұраныстың қисығы, Сұраныстың табыстық
икемділігі, Ұсыныс, Ұсыныстың ... ... ... Ұсыныстың қисығы
Дәріс мәнмәтіні.
Нарық, айырбас айналыс-бұл ... ... ... ... ... ... жай ... Нарыққа бір ғана анықтама беру
жеткіләксіз. Нарық – бұл ... ... ... ... ететін тауарларды өндіру мен оларды ақша ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру формасы. Нарық- қоғамдық еңбек ... және ... ... шеттелген тауарлы өндіріс
дамуының табиғи- тарихи процесі нәтижесі.Тауар өндірісінің ... ... та ... және ... ... және оны экономистердің талдауы да
тереңдейді.
Нарық көпжақты, оны әр түрлі жағынан ... ... ... ... әдебиеттерде оның көптеген анықтамалары бар.
сатып алу және сату көзқарасы бойынша нарық сұраныс пен ұсыныстың, өндіруші
мен ... ... ... ... ... ... ... – нарықты экономиканың іс- әрекет
етуінің қоғамдық формасы деп ... ... ... ... ... шаруашылық тұлғаларының
арасындағы қоғамдық формасы.
Рынок (нарық) – бұл ұдайы өндірістің ... ... ... ... ... және сатумен сатып алу арқылы жүзеге асырлатын ұйымдық-
экономикалық қатыстардың жүйесі.
Нарықтың субъектілеріне ... ... мен ... ... ... ... ... мемлекет). Нарық объектілеріне
жататындар: тауарлар мен ақшалар. Тауарларға ... ... ... ... ... ... ... жер, капитал) мен көрсетілетін
қызметтер.
Нарықтық жүйенің негізгі белгілірі мыналар:
өндіріс құрал жабдықтарының жеке меншіктің қолында болуы;
кәсіпкерлік ... ... ... тек ... ... көзделуі;
экономикалық коньюктураға байланысты нарықтың өзін- өзі реттеуі;
өндірушілер жұмысына мемлекет тарапынан мейлінше аз араласу.
Артықшылығы: өзгеретін жағдайларға тез бейімделу және ... ... және ... ... ... жаңа ... ... шешім қабылдауда, келісім жасауда өндірушілер мен ... әр ... ... ... ... және жоғары сапамен
қанағаттандыру қабылеті.
Кемшіліктері: нарық еңбек пен табысқа құқықтық кепіл бермейді; қоғамда
теңсіздікті ... ... мен ... ... ... ... ... нарық әлеуметтік қажетті тауарларды өндіруге емес, ол
ақшасы бар елдің қажетін ... ... ... элементтеріне нарықтық инфрақұрылым жатады. Нарық тауар
биржаларының көтерме және бөлшек саудаларынан ... ... ... талап
етеді. Нарық экономикасының әрекеттерінің механизмі үш ... ... ... ... ... шығындарына
экономикалық рационалдыққа
Нарық мынадай негізгі қызметтерді атқарады:
Ақпараттық қызмет; 2. ... ... ... ... ... ; ... ... 5. Санациялық қызмет.
Нарық механизмінің негізгі элементтеріне жататындар: баға, ... ... ... ... пен ... ара ... ... бағалар қалыптасады.
Бәсеке - нарықта реттеушілік қызметін атқарады. А. Смит – бәсекені нарықтың
- «Көрінбейтін қолы» деп атаған. ... ... ... ... ... ... әрекет етіп, тұтас болғанда қоғам үшін тиімділіктің негізін
қалайды. Осы ... ... ... ... арқылы нарық
қалыптасады. Бәсеке – нарық субъектілерінің пайданы ... ... ... мақсатты жүзеге асыру жолында ... аса ... үшін ... ... ... ... ретінде көрінетін
экономикалық жарысы.
Жетілген бәсеке нарығы – кез ... ... ... ... ... сатушылар мен сатып алушылардың көптеген құрамынан
туады. Бірде бір ... ... мен ... жеке дара ... ... ... немесе оның бағасын бақылай ... ... ... ... ... қоюға дәрмені жетпейді. Себебі, сатып алушы өзіне
қажетті мөлшерде тауарды нарықтық бағамен ... ала ... ... ... бір
ғана тауар өнімін сатады. Бұл нарыққа кіру де шығу да жеңіл.
Жетілмеген бәсеке қандай да тауарлар мен ... ... ... ... ... болуы. Жетілмеген бәсекенің бірнеше түрлері бар:
монополия, олигополия, монополистік бәсеке.
Монополия – ерекше тауардың бір ғана сатушысы, монопсопия – ... ... ... алушының болуы. Сипатына және пайда болу себептеріне байланысты
монополияны бөлуге болады:
Табиғи монополия – сирек кездесетін және ... ... ... ... пайда болады (тұтынушыларға – су отын, энергия қуатын,
газ беру және т.б. ... ... - ... ... және келісу нәтижесінде пайда
болады.
Кездейсоқ монополия - өз шеңберіндегі ... ... ... артуы жағдайында пайда болады.
Монополияның пайда болуының басты себебі- өндірістің және капиталдың
шоғырлануы.
Сұраныс пен ... ... ... ең ... ... ... ... етілген тұтынушының қажеттілігі немесе ... ... бар ... ... тұрғыдан сұраныс осы ... ... ... заңы – ... ... мен ... ... арасындағы кері қатынастың
көрінісі, яғни тауарға баға төмендегенде тұтынушы оны көп мөлшерде ... Егер ... баға ... оған ... ... ... ... – бұл сұраныс заңының ... ... яғни ... ... ... бір ... тұтынушының тауарды қандай
бағамен және қанша мөлшерде сатып алатын ... ... ... ... ... ... ... (Q), ал тікелей осьте (Р) ... ... ... ... (Д).
Нарықтық сұраныс көптеген факторлардың әсерімен қалыптасады. ... ... да ... ... ... ... ... Табыс өскен сайын ... ... ... ... ... саны ... ... сұраныс та өседі.
Тұтынушылардың талғамы (ұнатуы, ұнатпауы, жаңа үлгідегі тауарлар)
Бірін бірі ... және ... - бірі ... тауарлардың
бағаларының өзгеруі.
Егерде тауарлар бірін - бірі толықтыратын болса (автомобиль және бензин),
онда бір тауарлардың (автомобиль) бағасының өсуі ... ... ... ... ... әкеледі.
Егерде тауарлар бірін - бірі алмастыратын болса (май және маргарин), ... ... (май) ... өсуі ... ... ... деген
сұраныстың ұлғаюына әкеледі.
Келешектегі өзгерістерді күту: инфляциялық және топшылық ... ... ... ... ... ... ... . Сұраныстың қисығы |7.2. графигі. Сұраныс қисығының |
| ... |
| Р | |
| |Р |
| | |
| | ... А | |
| |D1 |
| | ... |D ... | |
|D |Do |
| | |
| | |
| |Q ... ... ... ... ... ... әсері |
|көлемінің өзгеруі сұраныс ... ... ... ... өз ... ... |қисық сыздықтың орнынан жылжуынан |
|көрінеді. ... оңға - ... ... |
| ...... ... ... – бұл өндірушінің белгілі бір уақытта, белгілі бір ... ... ... ... ... Ұсыныс заңы – бұл баға мен сатылатын
тауар санының арасындағы тікелей ... яғни ... ... өскен
сайын оның сатуға дайындаған саны да молаяды ... ... ... және де ... ... – бұл ... заңының графиктегі көрінісі, яғни бұл
сызықтың нүктелері бағалардың белгілі бір ... ... ... ... ... ұсынатынан көрсетеді.
Ұсынысқа бағадан басқа да бағасыз факторлар әсерін тигізеді:
Ресурстардың бағасы. Ресурстар бағасының өсуі ұсыныстың азаюына әкеледі.
Технология. ... ... ... ... ... бірі алмастыратын және бірін бірі толықтыратын тауарлардың бағасы.
Келешекте инфляциялық және тапшылық жағдайлардың өзгерістерін күту.
Бәсекенің деңгейі
Салықтар және ... ... ... өсуі ... азаюына,
субсидияның берілуі – ұсыныстың өсуіне әкеледі.
Ұсынысқа ... даму ... ... ... да ... тигізеді. Қысқа
мерзім кезеңінде өндіруші ұсыныстың көлемін өзгерте алмайды.
Графикке ұсыныс ... ... ... осьте тауардың бағасы (Р),
көлденең осьте ұсыныстың көлемі (S). ... ... ... келе жатқан бағытта
болады.
|7.3. графигі. Ұсыныс қисығы |7.4. ... ... ... |
| ... |
| Р |Р |
| |S1 |
| | |
|S |S0 |
| | ... | |
|A |S2 |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| |Q ... ... ұсыныстың |Бағасыз факторлардың әсері ... ... ... ... ... ... ол ... өз бойымен жылжуынан |қисық сызықтың ... ... ... ... оңға – ... (өсуі), |
| ...... ... ... ... және ... арқылы сұраныс пен ұсыныс өзара ... Бұл ... ... ... ... орнауына мүмкіншілік
әкеледі. Нарықтағы тепе-теңдік жағдайы сұраныс пен ұсыныстың ... Бұл ... ... баға мен теңдік көлем қалыптасады.
Теңдік баға – бұл сұраныс пен ұсынысты теңдестіретін, сұраныс пен ... ... ... ... ... баға.
Егерде нарықтық баға – Р1 теңдік бағадан - Ре төмен болса, нарықта тауардың
тапшылық жағдайы орнайды яғни ... ... ... ... артады.
Егерде нарықтық баға Р2 теңдік бағадан ... ... онда ... яғни ... ... ... көлемінен артады.
Сұраныс пен ұсыныс көптеген факторлардан тәуелді және осы факторлардың
өзгеруіне ... олар да ... ... ... ... өзара
өзгерістерден туындайды.
Икемділік - бұл белгілі бір ... 1% ... ... ретінде сұраныс
пен ұсыныстың қанша процентке өзгергенін анықтайтын көрсеткіш. Ол көрсеткіш
проценттік өзгеру қатынастарымен анықталады.
Сұраныстың бағалық икемділігі – ... ... 1% ... сол ... ... ... процентке өзгеретінін көрсетеді, яғни бұл көрсеткіш
сұраныс көлемнің осы тауар бағасының өзгеруіне сезімталдығын ... ... ... = ... ... Q%
ЕPD = ─────
∆ Р%;
∆ Q%
ЕPD = ─────
∆ Р%;
∆ Q%
ЕPD = ... ... ... = ... ... ... = ─────
∆ Р%;
∆ Q%
ЕPD = ─────
∆ Р%;
∆ Q%
ЕPD = ... ... ... ... – бұл көрсеткіш тұтынушы табысының 1%
өзгеруі осы тауарға деген ... ... ... ... көрсетеді.
Бұл коэффициент тауардың сапалылығын анықтайды.
Бірін - бірі ... және ... ... болғандығынан, бір
тауардың бағасының өзгеруі екінші ... ... ... ... ... Бұл ... ... үшін сұраныстың қиылысқан икемділігі
деген көрсеткіш қолданылады. Бұл көрсеткіш У ... ... 1% ... ... Х тауарынан сұраныс көлемі қанша процентке өзгеретінін
көрсетеді
Ұсыныстың ... – бұл ... 1% -ке ... ... көлемінің қанша
%-ке өзгеретінін анықтайтын көрсеткіш.
6-тақырып. Өндіріс шығындары және фирма ... ... ... және пайда.
Мақсаты: Тауар өндірісінде өндіріс факторларын (еңбек, жер, ... ... ... алуға шығатын шығындарды ... ... ... ... құн ... ... ... яғни өнім өндіріп өткізілетін өндірістік ресурстарды пайдаланудың
ақшалай көрінісі туралы түсіндіру.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Өндіріс шығындары; ... ... ... ... ... ... ... Пайда; Жалпы табыс; Орташа шығындар; Орташа табыс; Масштаб
эффектісі; Жалпы өнім; Орташа өнім; ... ... ... өндірісінде өндіріс факторларын (еңбек, жер, ... ... ... алуға шығатын шығындарды ... ... ... - нарықта құн формасынан алынған ресурстар шығындары.
Яғни өнім өндіріп ... ... ... ... ... ... ұдайы өндірістің ... ... ... ... ... ... ... мен жалақы төлемдерінің
шығындарын көрсетеді.
Өндіріс шығындарының ... ... алу ... ... ... ... мынадай тұжырым жасауға болады.
Бухгалтерлік шығындар - өнімнің ... бір ... ... ... ... ... ... жатады. Онда факторлар сатып
алынған бағамен көрсетіледі. Кәсіпорын шығындары бухгалтерлік ... есеп ... ... өз құны ... алады.
Экономикалық шығындар ресурстардың сиректігіне және оларды балама
пайдалану ... ... ... ... үшін алынған
ресурстардың экономикалық шығындары, оларды өте қолайлы пайдаланып ... тең ... ... ... және айқын емес шығындар болып бөлінеді.
Айқын шығындар - ... ... ... ... ... ... түрінде жұмсалатын шығындар. Оларға ресурстарды сатып
алу ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Айқын емес шығындар - өндірісте ... ... өз ... ... ... ғимараттардың жалға берілмеу шығындары т.б.
Өндірілген өнім көлемінің өзгеруіне байланысты:
Тұрақты шығындар – (FC) белгілі уақыт ... ... пен ... ... ... емес ... ... Тұрақты
шығындардың графикалық ... ... ... түзу ... шығындарға: облигациялық заем, міндетті ... ... ... мен ... ... ... ... жарналары, жұмысшылардың еңбек ақысы т.б. Олар ... және ... ... ... бөлінеді. Старттық шығындарға -
өндіріс пен өткізудің қайта басталуымен байланысты жұмсалатын ... бір ... ... Бұл ... ... ... ... шығындар дегеніміз - өндіріс пен өткізу белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бір
бөлігін жатқызуға болады.
Өзгермелі шығындар (VC) – белгіленген мерзімде өнімді өткізу мен ... ... ... шығындар. Оларға жалақы, шикізат отын, көлік
қызметіне, электр жүйесіне шығындар. Ол ... ... ... ... отырып болжай алады. Өзгермелі шығындар 3 түрге бөлінеді:
Пропорционалды өзгермелі шығындар - егер көлемі мен шығындарының
өзгерісіне пара-пар келсе ... ... ...... ... өсуі ... ... көбеюінен аз болған жағдайда қалыптасады.
Прогрессивтік өзгермелі шығындар - өзгермелі шығындардың өсуі өндіріс
көлемінен артық болған жағдайда орындалады.
a) ... C Vc C ... Q Q
3. ... ... шығыны (ТС) деп тұрақты және өзгермелі шығындарының
қосындысынан тұрады.
Өнімнің жаңа бірлігімен бірге, ... ... ... ... шамаға өсіп отырады. Кәсіпкер үшін өнімнің бір бөлігін өндіруге
жұмсалған шығындардың маңызы зор. Ол орташа шығындар деп ... ... ... және ... ... ... Өнім ... бір данаға шыққан шығындарды білу үшін орташа
шығындар есептелуі:
орташа ... ... ... шығындар;
орташа жалпы шығындар.
Осы көрсеткіштер арқылы фирманың пайдасын анықтауға болады:
Егерде тауардың бағасы (Р) орташа шығындардан (АТС) кем ... яғни ... әр бір ... осы айырмашылық көлемде пайда алады.
Егер баға орташа шығындарға тең болса, яғни Р=АТС, ... ... ... ... да ... ... да ... өндірудің ең жоғары деңгейін анықтау үшін шекті шығындар ... ... – бұл ... ... ... ... ... Өндіріс
көлемі бір өлшемге өскен немесе кеміген кезде жалпы шығындардың өсуі немесе
азаюы. ... ... ... ... ... пайданың ең
жоғары деңгейі анықталады. Ол үшін шекті ... ... ... және
тауар бағасымен салыстырылады.
Өндірістің қысқа мерзім кезеңінде кейбір факторлар өзгермейді. ... өнім ... ... ... ... және ... түрде
болады.
Тұрақты (ҒС) шығындар - фирма өнім ... ... да ... ... (VС) өнім ... ... сайын өзгеріп отыратын
шығындар (шикізатқа, жұмысшылардың жалақысына т.б. кететін шығындар.)
МС= ТС, ... ... ... Q = ... өнім ... АС = ТС ,
Q АС – ... жалпы шығындар.
3. АҒС = ҒС . АҒС- ... ... ... Q
4. АVС = VС АVС – ... ... шығындар.
Q
Фирма тұрақты шығындарын өтеген соң қысқа ... ұзақ ... ... Мұндай жағдайда кәсіпорын іс-әрекетін жалғастыратын
болса, фирманың барлық шығындары өзгермелі болады.
Егер өнімнің қосымша бірлігін ... ... сату ... ... ... шекті шығындар фирманың өнімінің бағасымен теңескенше, фирма өндірісті
кеңейте береді.
Қысқа мерзімде шекті шығындардың қисығы U формада ... бұл ... ... ... ... өсіп ... ... күш шектелген
немесе тіркелген өндіріс факторларында қолданылады. Оны ... ... ... шығындар азаюы мүмкін, бұл өндіріс масштабының өсуі
табыстылықты өсіретін масштабының ... ... МС, АС және ... ... ... ... деп ... ережеге бағынады.
Осыған сәйкес, шекті шығындар орташа шығындардың барынша төмен ... ... ... нарықтық баға (Р) фирма белгісімен және оған өндіріс көлемі ... ... онда ол ... Qont оның ... шекті шығындармен теңескенше
өндіруге болады. Одан ары өндіру тиімсіз.
Өнімді өндіруге жұмсалған шығындар жанды ... ... мен ... құрал
жабдықтарының шығындарынан тұрады. Фирма өндіретін өнім бірлігі – зат
немесе құн ... ... ... яғни оның ... ... ... ... - пайда табу. ... ...... ... ... ... Табыс дегеніміз - сатқан өнімнен
түскен түсім. Шығындарға сәйкес табыстардың ... түрі ... ... – ТR = ... ... – АR = TR = ... табыс – MR = ТR
Q
7-тақырып. Өндіріс факторларының нарығы және ... ... ... және жалақы.
Капитал және процент.
Жер нарығы және жер рентасы.
Мақсаты: Экономикада бөлу процесі өте маңызды рөл атқарады, ол ... ... ... ... ... ... табысы, әл-ауқат, тұрмыс
дәрежесін сипаттайды. Бұл тақырыпта меншікке сәйкес өндіріс факторлары ... ... жер, ... табыс нысаны – жалақы, пайда мен пайыз, жер
рентасы. Бөлу баға арқылы жүзеге асады. Сондықтан табыстардың ... ... ... үшін ... экономикада өндіріс факторлары
қалай бағаланады, соны түсіну керек.
Негізгі түсініктер мен терминдер
Абсолюттік ... ... ... ... ... ... Лоренц
қисығы; Нақтылы мөлшерліме жалақы; Несие пайызы; ... ... ... ... ... ... ... ұғыну үшін нарықтық
экономикада өндіріс факторлары қалай ... соны білу ... ... – бұл ... күшін тауар ретінде сату - сатып алу ... ... ... ... ... да түрлеріне сәйкес
еңбек нарығында жұмыс күшіне деген ұсыныс пен ... ... ... тән қасиеттер:
жұмыс орындарын ұсынатын кәсіпорындардың санының мол болуы (жұмыс күшіне
сұраныс);
әртүрлі ... ... ... мол ... ... күшінің
ұсынысы);
еңбек нарығында бірде - бір кәсіпорын және бірде - бір ... ... ... ... ... мөлшерімен бағалануы.
Қазіргі экономикалық теорияда жалақыны кең және тар ... ... Кең ... ... әртүрлі мамандықтағы еңбеккерлердің жалпы
еңбекақысы. Бұл жағдайда жалақы сомасына еңбекақымен қатар сыйлықтар ... да ... ... ... Тар ... жалақы –
пайдаланған еңбек бірлігінің бағасы.
Жалақы номиналды және нақты түрінде ... ... ... ... ... ... яғни ... өз еңбегі үшін алған ақша
санасы.
Нақты жалақы еңбеккердің алған ақша санасына өзі үшін және ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... көрсетеді.
Нақты жалақы екі факторға тәуелді:
Номиналды жалақыға.
Еңбеккердің тұтыну және әл-ауқат тұрмыс дәрежесін ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі графикте сұраныс пен
ұсыныстың қисықтарының ... ... ... табады. Еңбекке деген
сұраныстың қисығы тауарға деген сұраныс қисығына ... ал ... ... ... – тауар ұсынысының қисығымен ұқсас болады.
Жұмыс күшіне сұраныстың өсуі жұмыспен ... ... және ... ... ал ... ... - жұмыспен қамту жағдайына жалақыны
төмендетуге әкеледі. Сұраныс пен ұсыныстың қисықтарының қиылысуы жалақының
теңдік ... (Ре) ... Е ... ... ... ... ... сұраныс ұсыныспен теңеледі.
П.Самуэльсонның теориясы бойынша қоғамдағы жұмыс күшінің жиынтық ұсынысы
төмендегі көрсеткіштермен анықталады:
халықтың жалпы саны;
жалпы ... ... ... ... ... бар халықтың үлесімен;
белгілі бір мерзімдегі жұмыс уақытының орташа санымен (апта, ай, жыл);
халықтың сапалық құрамымен, яғни мамандық дәрежесінің құрамына ... ... ... ... ... ... ... теорияда
екі фактор бар. Бұл алмастыру эффектісі - жұмыс орнын қамту тиімділігі мен
табыс эффектісі (тиімділігі).
Алмастыру ... ... болу ... ... өсуімен байланысты.
Жалақы өскен кезде әрбір ... ... көп ақы ... Яғни ... бос ... пайда болады. Осы пайда болған бос ... ... ... ... бос уақытты қызметке жұмсаудың қажеттілігін
түсініп, ол бос уақытын қосымша жұмыспен алмастыруға тырысады. Бұл ... ... ... ... эффектісінің әсері алмастыру ... ... ... ... ... өсуіне еңбеккер өзінің бос уақытын өсіру мүмкіндігі
ретінде қарайды, яғни жалақы ... ... ... ... көрінеді. Бос
уақытының өсуі еңбек ұсынысының ... ... ... ... әр ... ... кездеседі.
Жалақыны екі незгізгі формаға бөлуге болады:
мерзімдік ... ... ... атқарған жұмыс уақытының шамасына
байланысты төленеді;
келісімдік ... ... ... ... ... өнімінің мөлшеріне
байланысты төленеді.
Осы көрсетілген жалақының формалары өз кезегінде бірнеше жүйеден құралады.
Жалақының формалары
1
2 ... ... ... бөлінбейді, табыстың біркелкі бөлінбеуі
деңгейі графикте Лоренц қисығымен көрсетіледі.
|11.2. график. Лоренц қисығы. |
| |АС - түзу ... ... ... ... ... яғни 20% |
|100 ... 20 % ... ... |
|С |АВС - ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... деңгейі “Джинни ... ... ... |
| ... ... ... табысты |
|60 ... ... де ... |
| | ... |Кдж= АВС ... ... |АДС ... |
| | |
| | ... | |
| | ... 20 40 60 | ... 100 | |
|D ... | |
1 ... - көп ... ... ол материалдық игіліктердің қоры, ол
сонымен ... ... емес ... де ... атап ... ... ... Капиталдың екі негізгі формасын айтуға болады:
өндіргіш капитал-өндіріс ... - ... ... ... – ақша капитал
тиімді пайдалану арқылы ол иесіне табыс әкеледі, Капиталдың өсімі – ... ... ... мен сатып алушылардың ... ... ... ... деген түсінікке анықтаманың екі ... ... ... ... ... деп олардың құндық өлшеміндегі
физикалық капитал түсініледі. Бұл жағдайда ... ... ... ... бір ... ... табылады.
Қаржы нарығында капитал дер ақша капиталы түсініледі. Сондықтан ... ... ... ... құрамды бөлігі болып табылады.
Қарыз капиталының нарығы деп ақша капиталы объектісінің қызметін атқаратын
және осы капиталға сұраныс пен ұсыныс қалыптастыратын, ... ... ... Қарыз капиталдарының нарығы ақша нарығына және капиталдар
нарығына бөлінеді. Ақша нарығы ... бір ... ... ... жүргізумен байланысты болады. Капитал нарығы банктің орта
мерзімді және ұзақ мерзімді операцияларына қызмет етеді.
Капитал ... ... – бұл ... ... жобаларын жүзеге
асыруға мүмкіндік беретін фирмалардың физикалық капиталға сұранысы. ... ... ... бар үй ... ... ... түрінде қолнадуға өз капиталын ... Бұл үшін олар ... ... ... ... ... ... – белгілі бір мерзімде капитал иесіне оның құралдарын
пайдаланғаны үшін ... ... ... проценті капиталға деген сұраныс
пен ұсыныс арқылы қалыптасады. Капиталға деген сұраныс келесі факторларға
тәуелді:
инвестицияның пайдалылығына,
экономиканың дамуына,
мемлекеттің сұранысына,
салым ... салу ... ... және ... да ... пайызы номиналды және нақтылы мөлшері ... ... ... ... – инфляцияның өсімін есепке алмайтын, ағымдағы нарықтық
пайыздың мөлшері.
Жердің саны шектелген, сондықтан жердің ұсынысы абсолютті ... ... ... ... әсер ... құнарлылығы;
Жер участкісінің нарыққа алыс-жақын орналасуы.
Жер нарығында тек сұраныс ... ... ... ... ... шамалы болғандықтан, оны пайдаланғанда осы ресурстың ... баға ... ... болып табылады.
Рента меншікке келетін табыстың бір түрі, ... ... ... ... меншік иесіне түсетін ... Оның ... ... ... Жер ... – жер учаскесін уақытша қолданғанға төленетін
төлем. Жер рентасының екі түрі бар: дифференциалды және ... ... – бұл ... ... табыстарының бір түрі.
Оның абсолюттік деп аталатын ... – ол ... мен ... ... ... ... берілген барлық жерлерден алынады. Мұны
жерге ... ... болу ... жер ... жерге капитал
пайдалану үшін төленетін төлем. Қай елде болмасын, ... ... ету үшін ... ... ... ... төмен жерлерді де
пайдалануға тура келеді. Сондықтан нарық бағасы құнарлылығы ... ... ... жеке ... ... ... Сондықтан
нашар деген жерлерден де орта пайдадан артық пайда алынатын болады.
Мұндай ... ... ... ... ... жер ... ... рентаның қайнар көзі құнарлылығы жоғары және нарыққа жақын
жерлерде өндірілетін ауыл шаруашылығы ... жеке ... ... ... ... әлдеқайда кем болады да, сондай жерлерді
пайдаланатын ... ... ... ... ... ... құнарлылығына және жер ... ... ... ... ... пайданың төлемі ретінде жер иелеріне
көшуін дифференциальдық І рента деп ... ... ... ... ... ... алынатын үстеме пайданы
дифференциалдық ІІ рента деп атайды. Екінші ... ... ... ... әдісін және жердің құнарлығын өсіруді,
прогрессивті биотехнология қолдануды, жоғары ... бар ... ... ... және жеке ... принциптерінің
негізі. Кәсіпорын капиталының ауыспалы айналымы
Кәсіпкерліктің әлеуметтік экономикалық мәні.
Қазақстандағы кәсіпкерлікті ұйымдастырудың негізгі формалары.
Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің дамуы.
Капитал айналымы
Мақсаты: Студенттерде кәсіпкерліктің ... ... ... ... ... ... тауарлардың, қазметтердің алуан түрлері;
тұтынушылардағы ақша –қаражат ... яғни ... ... алу қабілеттілігі,
жұмыс орнының және жұмыс күшінің артық –кемдігі; еңбек ақы қорының артық
–кемдігі; қарыз ... ... ... ақша ... болуы керек
екендігін түсіндіру. Кәсіпкерлік қабілет, тәуекелділік, ... ... ... ... ... ... ... капитал айналымы жайлы түсіндіру.
2 Негізгі түсініктер мен ... ... ... ... ... Өндірістік кооператив;
Серіктестік; Унитарлы кәсіпорын; Ұжымдар; Фирма; Капитал; Айнымалы капитал;
Негізгі капитал; Қорлану; Тиімділік; Амортизация
Дәріс мән-мәтіні
Кәсіпкерлік дегеніміз – белгілі бір істі ... ... Іс ...... және ... ... және ... адамдардың еркін
өмір сүру түрі.
Кәсіпкерлік – ежелден келе жатқан адамдардың іскерлік ... Ал оның ... орта ... ... көпестер, саудагерлер, қол
өнері қызметкерлері. Кәсіпкерліктің ... ... ... құрал
жабдықтарға иелік ете отырып, өздері сол кәсіпорында қолдап жұмыс істеген.
Бұл тауарлы өндірістің бастапқы жабайы түрі.
Кәсіпкерлік қабілеттілік – ... ... ... Оны түсіну үшін
кәсіпкердің төрт функциясын түсіну керек.
Кәсіпкер барлық ресурстарды: жер, ... және ... өнім ... қосу ... өз ... ... яғни өндірістің қозғаушы
күші, себебі істеген ісі пайда беретініне сенеді.
Кәсіпкер өндіріс процесінде барлық негізгі ... өз ... ... ... (кәсіпорынынның) іс бағытынайқындайды.
Кәсіпкер – бұл жаңашыл, коммерциялық негізде жаңа тауар өндіруді, жаңа
технологияны енгізу, ... ... жаңа ... ... жұмыс істейтін кісі.
Кәсіпкер – бұл тәуекелге баратын кісі. Тәуекелге бару үшін ... ... ... ... ... қортындысында не болатынын білген жөн
(капитализм совет өкіметі емес, ешкім әншейін көмек ... ... қана өз ... ... іс ... ... ... сонымен
бірге өндіріске кеткен ... және ... ... ... ... ... ... түрлері
Атқаратын міндетіне қарай кәсіпкерліктің мынадай ... ... ... ... және ... ... ... жеке меншік, мемлекеттік, муниципалды, сонымен бірге
қоғамдық құрылымдар ... саны ... ... іс жеке ... немесе коллективтің
(ұжымның) құрамы болуы керек.
Кәсіпкерлік формасы бойынша екіге бөлінеді: 1) ұжымдық – ... және ... ...... ... ...... бірлетігі, онда
екі және одан да көп серіктестер болады. Олар өз капиталдарын қосады және
әрбір мүше өзінің ... жеке ... ... ... ... ... өздерінің жарғылық қорға
салымдарымен жауап беретін, ал бұл сомалар жеткіліксіз болған ... ... ... оған ... еселенген мөлшерде енгізген салымдар
арқылы жауап беретін серіктестік қосымша жауапкершілігі бар серіктестік ... ... ... адам ... ... қоры ... ... үлеске бөлінген серіктестік жауапкершілігі шектеулі
серіктестік деп ... ... ... жеткіліксіз болған жағдайда қатысушылары
серіктестіктің міндеттемелері ... ... ... ... мүлкімен ортақ
жауапкершілікте болатын серіктестік толық серіктестік деп ... қоры ... ... ... тең ... бір санына бөлінген
серіктестік акционерлік қоғам деп аталады, және ашық және ... ... ... ... акцияларды басқа акционерлердің келісімінсіз
бөліп бере алатын акционерлік қоғам ашық ... ... ... ... ... ... өзі шығаратын акцияларға ашық түрде жазылу жүргізуге
және оларды заңдармен белгіленген жағдайларда еркін сатуға құқылы.
Акцияларды тек өз ... ... ... ала ... өзге ... ... акционерлік қоғам жабық акционерлік ... ... ... ... ... өзі ... акцияларға ашық түрде
жазылу жүргізуге не оларды сатып алуға өзгеше ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызмет үшін мүшелік негізде, олрадың өз
еңбегімен қатысуына және өндірістік кооператив ... ... ... ... ... ... ... кооператив
деп танылады.
Кәсіпкерліктің ұжымдық – экономикалық формалары.
Концерн – ... ... ... әр ... компаниялардың бақылау
пакеттерін сатып алады.
Ассоциация – экономикалық дербес кәсіпорындардың ... ... ... негізгі мақсаты ғылыми –техникалық, өндірістік,
экономикалық және әлеуметтік міндеттерді бірігіп шешу.
Консорциум – бұл ірі финанс ... ... үшін ... өте ... ... ... кәсіпкерлердің бірлестігі.
Синдикат – бір саланың кәсіпкерлерін тауар сатуға біріктіру.
Картель – ... ... ... ... нарық аудандардын бөлу, өндіріс
мөлшері жөнінде келісім.
Финанс - өнеркәсіп тобы – ... ... және ... ... экономиканың негізгі экономикалық буыны болып ... ... ... (фирма) дегеніміз - бұл пайда табу мақсатымен ... ... ... ... ... ... субъект.
Ұйымдастыру формасына байланысты кәсіпорындар әртүрлі формаларға бөлінеді,
олардың ішінде ең ... жеке ... ... ... ... ... ... формалары
|Формалар ... ... ... ... ... |Іс әрекеттің еркінділігі, |Мүліктік ... бір ... ... ... |
| ... ... ие болу |шексіздігі, |
| | ... алу |
| | ... |
| | ... ... ... ... |әр бір құрылтайшының ... ... ... ... ... ... тұлғалардың бірлесіп |қосымша қаржы, құралдардың|жауапкершілігі, |
|шаруашылық жүргізу үшін ... ... ... ... |
|ұйымдастырылған фирма: |мамандандырылу-дың деңгейі|бір бірімен сай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... үлесін |
|жауапкершілігі аралас |мүмкін-шілігі мол. ... ... ... | |бір ... |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... сату ... және |
|шығару арқылы ... ... ... ... тым ... капиталға |шексіз мүмкіншілігі, |күрделілігі, ... ... ашық және ... ... ... ... ... ... ... ... мен |
| ... (бір ... деңгейінің |
| ... ... ... ... |
| ... ... |кәсіби кұпияның ашылу |
| | ... ... ... кооперативтік, мемлекеттік кәсіпорындар түрде
болуы мүмкін. Нарықтық экономика жағдайында формалар бизнес-жоспар жасайды.
Өндірістің мақсаттарын анықтау және ... ... ... ... ... ... ... – жалпы қолданатын құрал. ... ... ... үшін ... ... негізгі құжаты
болып табылады және ол 3-5 жылға жасалады.
Кәсіпкерлік ісінің Қазақстандағы ... ... ... ... ұжымдық – праволық формалары кәсіпкерліктер
құрылуда.
Шаруашылық серіктестік – толық ... ... ... ... құру ... ... қол ... Құруға керекті серіктес
мүшелердің қаражаттарын ... ... ... зияны пайға
қарай бөлінеді. Әрбір мүше ... ... ... ... сонан салық
төлейді.
Командиттік серіктестік. Барлық серіктестік мүшелері ... ... ... ... біреу немесе бірнеше мүшелері ... ... ... ... ... ... ... шектелген серіктестік. Оның ... ... ... ... ал зиян ... өздерінің үлестерімен
жауап береді.
Қосымша жауапкершілігі бар қоғам қоғам ... ... ... ... және ... ... қоғам.
Өндірістік кооперативтер – ерікті түрде біріккен қоғамдар.
Унитарлы кәсіпорын – коммерциялық мекеме, меншіктік ... ... ... кәсіпорынның мүліктері бөлінбейді. Унитарлық кәсіпорын ... ... ... ... ... кәсіпорын федералдық
қазына кәсіпорны болып есептеледі.
Төменгі кестеге баса көңіл аударып көрсеңіз және кәсіпкерлікпен айналасуға
ойыңыз болса, ... ... ... ... жөн болады.
Нарықтық экономика еркін кәсіпкерлікті қолдайды.
Кәсіпкерлік іс әрекеттің ... ... ... ... ... ... түрде іздену.
Кәсіпкерлікті іс-әрекеттің мәніне байланысты ... ... ...... ... ... ... жүзеге асырумен байланысты;
коммерциялық - өндіріспен байланыста емес тауарлар мен ... ... ... алу ... арқылы жүзеге асады;
каржылық – бұл ... ... бір түрі ... ... ақша ... бағалы қағаздар жатады;
делдалдық – сатушылар мен сатып алушыларды ... ... ... ... жүзеге асады;
сақтандыру – кәсіпкерліктің ерекше формасы оның мағынасы: ... ... ... оны ... ... ... ... байланысты: шағын, орта және ірі бизнес ... ... және орта ... артықшылықтары:
Кезкелген жағдайларда өзгерістерге жеңіл бейімделеді.
Тұтыну сұраныстың өзгеруіне тең жауап береді.
Капитал салымына ... ... ... ... дамуының негізін құрайды.
Техникамен қайта жабдықтану жылдам түрде жүзеге асады.
Қазақстан ... ... ... мен даму ... 1992 ... ... ... заңдар мен актілерге енгізілген: «Жеке
кәсіпкерлікті қорғау және ... ... (1992 ж.), ... ... (1997 ж.), «2001-2002 ж.ж. ... ... ... қолдау және дамыту бағдарламасы». Қазақстан республикасында
шағын кәсіпкерлікті дамытуда ... ... ... «Шағын
кәсіпкерлерліктің жандандыру мен мемлекеттік қолдауын ... ... ... 1997 жылдың 6 наурызындағы қаулысының үлкен ролі бар.
Экономикалық ... ... ... екі негізгі анықтама бар:
капитал – деген құрал – жабдықтар жиынтығы,
капитал деген ақша сомасы.
Бірақ, капитал шаруашылықта пайда табу үшін ... ... ... ... ... ... қалыптасуының бастапқы кезеңі деп тұжырымдайды.
Ұдайы өндіріс өнеркәсіптік капиталды ... ... ... ... ... ... пайдалану негізінде жүреді. Ұдайы
өндірістік процесті, осыған қатысатын өнеркәсіптік каиталдың ... ... ... ... оны ... түрге бөлуге болады:
А - Т …Ө ... Т1 - А1
Бұл мынадай заңды сатылардан тұрады:
А- Т ...
Өндіріс факторлары нарығында ... ... ... өндіріс факторларына ақша
капиталы жұмсалады.
Сөйтіп, осы ақша капиталы өндіргіш капиталға айналады. Бұл ... - ... ... ... Ө ... ... ... капитал тауарлық капиталға айналады және ... ... құн ... ... ... Т1 - А1
Тауарларға сіңген үстеме құн, оны нарықта өткізген соң, ... ... Бұл ... тауар капиталы тағы да жаңадан ... ... ... ... функциясы — үстеме (қосымша) құнды
өткізу, сату.
Капиталдың бір формадан екінші формаға айналатын қозғалысын оның ауыспалы
айналымы деп ... ... ... тұр — капиталдың ауыспалы айналымы
пайда жасауды көздейді:
d=А' - А
Мұнда: А—бастапқы жұмсалған капитал, ... ... ... ... ... үзілмей қайталанып жүріп
отыратын жеке акт емес процесс деп ... онда бұл ... ... ... мен оның ... ... бір-бірімен тура келмейді.
Ауыспалы айналымның әрқайсысының нәтижесінде кәсіпкерге ақшалай формада
авансталған капиталдың тек бір ... ... ... ... ... ... ... өзінің бастапқы ақшалай формасында толық қайтып түскенде капитал
толық айналым жасайды.
Капиталдың әр түрлі элементтерінің айналымы ... ... ... ... әр қилы ... сәйкес, капитал негізгі және
айналмалы болып болінеді.
Негізгі капиталға еңбек ... құны ... ... еңбек
заттарының және жумысшы күшінің ... ... ... ... осы
бөлшектерінің айналымының айырмашылықтары, өңдіргіш капиталдың ... ... ... ... ... ... ... әдістерінің әр
түрлі болуымен байланысты болады.
Негізгі капитал - бұл өндіріс процесіне тұтас қатынасатын, ... өз ... ... ауыстырып, меншік иесіне ақшалай формада бірте-бірте
қайтып оралатын ... ... ... ... ... ... ... құрылыстардың құны ... ... ... ... капиталға жатады, бұлардың құны
әрбір ... ... ... ... ... ... ... Осыған
жұмысшы күшінің төлем құны да жатады.
Айналмалы капитал - өндіргіш капиталдың бір бөлігі ... ... ... оны ... процесінде толығынан өнімге ауысып, әрбір ауыспалы айналым
актісінің соңында (жоғарыда айтылғандай) ақшалай формада тұтас ... ... ... ... және ... ... ... тозу: негізгі капиталдың элементтері физикалық түрғыдан қызмет
етуге жарамсыз болып қалуы. Олардың тұтыну құны ... ... ... ... орын ... кезеңінде капиталдың қызмет ету процесінде;
табиғат күштерінің әсерімен жұмыссыз қалған кезенде.
Материалдық тозудың екі жағы болады:
техникалық-өндірістік - ... ... ... - құнның жаңа өнімге көшуі.
Моральдық тозу - бұл негізгі капиталдың, ... ... ... нәтижесінде, немесе, олардың өнімділігінен жоғары өнімді еңбек
құралдарының пайда болуына байланысты құнының бағалылығының ... ... екі түрі ... өнімділігінің өсуіне сәйкес берілген еңбек құралдары
арзандау, аз құнмен ұдайы өндіріледі;
құны бұрынғыдай ... ... ... ... ... ... ... жогары болады.
9-тақырып. Макроэкономиканың қалыптасу заңдылықтары. Ұлттық экономика жүйе
ретінде.
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер.
Макроэкономикалық тепе-теңдік.
Ұлттық экономика жүйе ... ... ... ... мен ... туу ... ... отырып, оның зардаптарын азайтудың
жолдарын қарастыратын модельдерді терең талдау жасау.
3 Негізгі ... мен ... ішкі ... Жалпы ұлттық өнім; Жеке табыс; Жиынтық сұраныс; Жиынтық
ұсыныс; ЖҰӨ-нің дефляторы; ... ... ... ... Таза ... Тұтыну бағаларының индексі;
Ұлттық есеп жүйесі; Ұлттық табыс
Дәріс ... ... екі ... ... ... ол ... ... болып бөлінеді, осыған сәйкес ... да ... және ... ... ... ... ... Дж.М.Кейнстің 1936 жылғы «Жұмыспен қамту, пайыз және ... ... ... еңбегі батыс экономистері арасында кең ... Егер де ... ... ... басты сипаты және
негізгі мақсаты – табыс табу ... ... ... ... ... өнім, ұлттық табыс, жиынтық ... ... ... ... өндірісті динамикалық өсіп-өркендеуге бейімдейді.
Макроэкономикада зерттелетін негізгі мәселелер:
ұлттық өнім және ... ... ... мен ... ... және ... қамтудың мәселелері;
инфляция мен инфляция қарсы саясат;
экономикалық өсудің түсінігімен факторларын зерттеу;
экономикалық дамудың циклдары;
ұлттық экономиканың сыртқы экономикалармен өзара әсерлерін ... ... ... ... ... ... есептер жүйесі (Ұ.Е.Ж.) мен ... ... ... ... ... ... БҰҰ
статистикалық комиссиясы жасаған стандарттық жүйесі әлем тәжірибеде 1953 ж.
бастап ... ... ... ... негізгі экономикалық
көрсеткіштерін бағалау және әрбір елдердің экономикасын өзара ... ... ... ... ... ... есептелген макроэкономикалық көрсеткіштерде материалдық
және материалдық емес ... ... ... алынбайды.
Макроэкономикалық көрсеткіштерге жататындар жалпы ұлттық өнім (Ж.Ұ.Ө.),
жалпы ішкі өнім ... таза ... өнім ... ... ... ... жеке ... (Ж.Т.).
Жалпы ұлттық өнім Ж.Ұ.Ө. – белгілі уақыт кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... мен қызмет
түрінде анықталады. Басқаша айтқанда жалпы ... өнім ... – бұл ... мен қызмет көрсетудің бір ... ... ... ... ... ұлттық өнім Ж.Ұ.Ө. номиналды және ... ... ... ... ... ағымдағы нарықтық бағамен есептегенде, бұл оның
номинальды түрін сипаттайды. Бұл көрсеткіштің ... ... ... ... жалпы ұлттық өнімді Ж.Ұ.Ө.-ді инфляция ықпалынан арылту арқылы,
яғни баға индексін ... ... ... анықталады. ... = ... ... ... жалпы ұлттық өнімнің нақты жалпы ұлттық өнімге қатынасын жалпы
ұлттық өкілінің дефляторы деп ... ... = ... ... ЖҰӨ
Шығындар бойынша ЖҰӨ өлшегенде шығындардың келесі түрлері қосылады:
жеке тұтыну ... ... ... ... үшін ... сатып алуға,
ұзақ мерзімде пайдаланатын тауарлар сатып алуға, қызметтер үшін ... ... ақша ... ... ... мен ... ... алудан тұратын және құрылыстар
мен айналым қорларының ... ... ... ... ... инвестициялар. Инвестицияға тек ғана физикалық инвестицияны қоспай,
оған ... ... ... да ... ... бір ... және ... тозу нәтижесінде кетеді. Соның нәтижесінде, жалпы
инвестициялар дегеніміз амортизациялар мен таза ... ... мен ... ... сатып алуы, бұл шығындарға жатпайтын
мемлекеттің бюджеттік шығындарының түрі трансферттік төлемдер, себебі олар
тауарлар мен қызмет көрсету ... ... ... экспорт – шетелдіктердің осы елдің тауарларын сатып алуға жұмсаған
шығындарының көлемі мен осы ... ... ... ... ... ... көлемінің айырмашылығы.
ЖҰӨ = С+G+І+Х;
Мұндағы: С – жеке тұтыну шығындары; G – ... ... ... І – ... – таза ... ... ... шаруашылық іс-әрекеттер субъектілерінің табыстарын
бөлу және табыстар төлемімен байланыссыз бөлінетін ... ... ... ... W- ... жұмысшының жалақысы; R – ренталық төлемдер; I – ... ... (%); P- ... мен корпорацияның пайдасы.
ЖҰӨ-ді есептеу тағы бір әдісі – қосымша құнға негізделген әдіс ... ... ... ... алудан сауда көлемін ескереді. Бұл әдістің
ерекшелігі - өндіріс көлемін өлшеген кезде қос ... ... ... ішкі өнім (ЖІӨ) – ... бір ... ел шеңберінде өндірілген
барлық тауарлар мен қызметтердің нарықтық құны. Ұлттық иелігіне қарамастан,
осы елдің территориясындағы барлық ... ... ... ... =ЖҰӨ - ... экономика операция бойынша сальдо
Егер де мемлекеттің жалпы ішкі өнімі жалпы ұлттық өнімнен артық ... ... онда осы ... ... ... ... шетел капиталының
жергілікті капиталдан артық болғаны.
Таза ұлттық өнім ТҰӨ бұл ... ... ... ... ... тұтыну үшін қалған түпкі өнімдер мен қызметтердің
сомасы. Келесі формула бойынша есептеледі: ТҰӨ = ЖҰӨ - А, ... А ... ... ... ТҰӨ-нің бік компоненті бизнеске салынатын
жанама ... ... ... ... үлесін көрсетпейді,
сондықтан жанама салықтың көлемі ұлттық табысты ҰТ ... ... ... ... = ТҰӨ - ... ж.с. – ... ... табыс ЖТ халықтың жеке тұтынуына түсетін ақшаның санын және осы
жағдайдың ҰТ-тың ... орын ... ... бөлу ... Жеке ... есептегенде ҰТ-тан корпорациялардың ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру
жарналарының көлемі алынып тасталады, трансферттік төлемдер қосылады.
ЖТ = ҰТ – ... С - ... ... ... ... ... қалған
пайдасы, әлеуметтік сақтандыру жарналарының көлемі;
Т - трансферттік төлемдер.
Қолда қалған табыс ... ... ... ... ... ... осыны есептеу үшін жеке табыстан халық төлейтін салықтардың
жалпы көлемі алып тастайды. ... ... ... - ... ... ... тепе-теңдік - жиынтық сұраныс пен жиынтық ұсыныстың тепе-
теңдік ... ... ... пен ... ... ... ... – бұл баға дәрежесінің теңдігі мен ұлттық өндірістің
тепе - теңдігі.
12.1. график. Макроэкономикалық тепе-теңдік.
| | ... ... АД>AS, бұл ... 2 |
| ... ... ... |
| ... көлемін өзгертпей, бағаны|
|АD ... ... |
| ... ... кеңейту, сонда |
|Ре ... ... ... |
| ... АД

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ядролық дәуірдегі геосаясат»5 бет
Ақпараттық қоғам: теориялық модель4 бет
Ежелгі шығыс философиясы7 бет
Дәрістік сабақ тезистері39 бет
“Психология бойынша практикум” пәні бойынша дәрістің тезистік мазмұны16 бет
Бірінші берілетін көмек5 бет
Жарақат, зақымдану және күйік кезіндегі алғашқы медициналық көмек5 бет
Спид ауруы12 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi8 бет
Интерактивтік әдістерді қолданып оқыту41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь