Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы

Тiлдiң басқа салалары сияқты синтаксистiң құрылысы да заман өткен сайын бiрден – бiрге өзгерiп, толығып, жетiлiп отырады. Бiрақ тiлдiң бұл құрылысы басқа салаларға қарағанда құбылмалы емес. Алғашқы категориялық негiзде дамып, кеңейiп отырады. Ал тiл фактiлерi оның ұзық жасайтын тұрақты грамматикалық сала екендiгiн байқатады.
Тiлiмiзде бiраз сөздер сөзге қосымша мағына үстеу үшiн жұмсалып, грамматикалық амал ретiнде қызмет атқарады.Олардың өздерiне тән лексика – грамматикалық мағыналары бар. Олар тiлдiң бүкiл даму тарихында кейбiр есiм, етiстiк формаларының бастапқы лексикалық мағыналары бiрте – бiрте әр түрлi дәрежеде солғындап немесе жоғалып, әр алуан грамматикалық мағыналарды иеленiп қалыптасқан. Шылаулардың лексика – грамматикалық мағыналары жеке тұрғанда абстракты болғанымен сөз аралықтарында конкреттенiп отырады. Жалпы шылаулардың грамматикалық мағыналары лексикалық мағыналарына қарағанда әлдеқайда басым. Орхон – Енисей және Талас ескерткiштерiндегi шылаулардың атқаратын қызметтерi өзiндiк ерекшелiктерiмен әр түрлi дәрежеде көрiнедi. Олардың бiрқатары сөз бен сөздiң арасындағы грамматикалық байланыстарды айқындаса, кейбiреулерi жеке сөздер мен сөз тiркестерiн не болмаса сөйлемдi анықтау, толықтау үшiн я қосымша реңк беру үшiн және тағы басқа мқсаттар үшiн қолданылады.
Көне түркi тiлiнде кездесетiн көптеген шылау сөздер қазiргi тiлiмiзде өздерiнiң грамматикалық тұлғасын өзгерткен. Кейбiр шылаулардың грамматикалық мағыналары мен қызметтерi өзгермей, тек фонетикалық өзгерiстерге ұшыраған.Ал қазақ тiлiндегi тұлғалық жағынан өзгерген шылау сөздерiнiң орнына сол мағынадағы басқа тұлғалар бар. Қазiргi түркi тiлдерiнiң кейбiрiнде қазақ тiлiнде жоқ формалары (қоды, ұдұ,азу) сақталынған. Мәселен, қоды сөзiнiң қызметiн қазақ тiлiнде бойы тұлғалы шылау атқарады. Азу тұлғалы шылаудың орнына әлде формасындағы шылау жүретiндiгi сияқты.
Орхон – Енисей жазба ескерткiштер тiлiндегi шылау сөздердiң синтаксистiк қатынаста қандай қызмет атқарғандығын сөз тiркесi тұрғысынан алып қарастырамыз. Себебi синтаксистiк дәрежелерiнiң алғашқы сатысы болып
        
        КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ШЫЛАУЛАРДЫҢ ЛЕКСИКА – грамматикалық мағынасы
Тiлдiң басқа салалары сияқты синтаксистiң құрылысы да заман ... ...... ... ... ... ... Бiрақ тiлдiң бұл
құрылысы басқа салаларға ... ... ... ... ... ... кеңейiп отырады. Ал тiл фактiлерi оның ұзық жасайтын тұрақты
грамматикалық сала екендiгiн байқатады.
Тiлiмiзде бiраз сөздер сөзге ... ... ... үшiн ... амал ... қызмет атқарады.Олардың өздерiне тән лексика –
грамматикалық ... бар. Олар ... ... даму ... ... ... формаларының бастапқы лексикалық мағыналары бiрте – бiрте әр түрлi
дәрежеде солғындап немесе ... әр ... ... ... ... Шылаулардың лексика – грамматикалық мағыналары жеке
тұрғанда абстракты болғанымен сөз аралықтарында конкреттенiп отырады. Жалпы
шылаулардың ... ... ... мағыналарына қарағанда
әлдеқайда басым. Орхон – Енисей және ... ... ... ... ... ... әр түрлi дәрежеде көрiнедi.
Олардың бiрқатары сөз бен сөздiң арасындағы ... ... ... жеке ... мен сөз ... не ... сөйлемдi
анықтау, толықтау үшiн я қосымша реңк беру үшiн және тағы басқа ... ... ... ... ... көптеген шылау сөздер қазiргi тiлiмiзде
өздерiнiң грамматикалық ... ... ... ... ... мен ... ... тек фонетикалық
өзгерiстерге ұшыраған.Ал қазақ тiлiндегi тұлғалық ... ... ... орнына сол мағынадағы басқа тұлғалар бар. Қазiргi түркi
тiлдерiнiң ... ... ... жоқ формалары (қоды, ұдұ,азу)
сақталынған. Мәселен, қоды сөзiнiң қызметiн ... ... бойы ... ... Азу ... ... орнына әлде формасындағы шылау
жүретiндiгi сияқты.
Орхон – ... ... ... ... шылау сөздердiң
синтаксистiк қатынаста қандай қызмет атқарғандығын сөз ... ... ... Себебi синтаксистiк дәрежелерiнiң алғашқы сатысы болып
есептелiнетiн ... – сөз ... ... ... ... ... жеке ... тiркесiнен байқалады. Ал жеке сөздер өзара
тiркесiмдiлiк сипаттта болу үшiн бiр – ... ... ... ... ... ... ғана ... тiркесiмдiлiк қабiлетке
түсiредi. Көне түркi жазба ескерткiштер ... ... ... ...... ... болады. Бұндағы синтаксистiк
қатынас дегендi жеке сөздер мен шылау ... ... ... ... ... ... және ... жеке сөйлемдердiң үйлесе айтылуы
тәрiздес мәселелер төңiрегiнде қарастырылады деп ... ... ... ... ... грамматикалық амал – тәсiлдердiң
негiзiнде жүзеге асады. ... ... ... тiркескен сөзiне әр түрлi
грамматикалықт мағына туғызып сөйлем мүшелiк, ... ... ... сөйлемнiң қызметiмен үндесе келедi. Шылау сөздер өзi тiркескен
сөзiн басқа сөздермен байланыстырып қана ... ... ... оған ... ... ... берiп отыратыны мәлiм. Бұл жөнiнде
М.И.Стеблин – Каменский: «Грамматическое ... ... ... ... с ... слова в акте речи.Каждая группа значении играет различные
функции в мышлении: лексическое значение даст материал для ... а ... ... ... его» деп ... ... аша ... Көне түркi руникалық жазба тiлiндегi шылау
сөздерден бұндай ... ... ... ... ... ...... қақпаға дейiн соғыстым. Бұл жерде сөйлемдi синтаксистiк
және морфологиялық ... алып ... ... ... ... ... тегi септеулiк шылау тiркесi арқылы ... ... ... ... ... үшiн немесе зерттеу үлгiсi
ретiнде талдап, түсiнiктеме ... ... ... ... ... – есiм сөз бен етiстiктi байланыстырушы аналитикалық формант.
Екiншiден, барыс ... зат есiм ... ... ... iс - ... ... шегiн бiлдiредi. Үшiншiден, тiркескен сөзбен ... ... ... ... ... ... ... байланысады.
Ең маңыздысы Темiр қақпаға дейiн соғысытым деген сөйлемдi, ... ... деп тегi ... ... ... ... түсiнiксiздеу,
тиянақсыз болар едi. Мұндағы ерекшелiк қақпаға деген сөздi ... ... ... ... ... ... болып
отыр.
Қазiргi қазақ тiлiнде барыс септiктi меңгертетiн шылау сөз тек ... ғана ... тiптi ... ... ... мен дейiн шылауцының бiр –
бiрiне мағыналық реңк ... ... ... Сол ... ... ... да, басқа сөз таптарынан да ... бiрi – ... ... ... – грамматикалық
мағыналары. Мысалы: Мен үй келдiм деген қосымшасыз ... ... ... ... мен үйге ... мен ... ... ауыс
мағынасында мен үйсiз келдiм, мен үймен келдiм ... ... әр ... көрсеткiштер жалғану арқылы сөйлем ... ... ... Ал шылауларда олай емес. Олардың қызметiн ... ... ... ... өзi бiрiнiң орнына бiрi жүре бермейдi. Мысалы:
Мен үй үшiн келдiм. Мен үй ... ... ... сөйлемдердегi үшiн, арқылы
септеулiк шылаулардың орнына ... ... ... ... ... сөз
құрамында емес, тiркес ... ... ... ... ... Бұнымен синтаксисiнiң маңыздылығын танытады.
Әрбiр шылау лексемасы сөз бен сөз ... ғана ... ... өзi тiркескен сөзiне ғана қатысты болып келмейдi. ... ... түрi ... ... ... ... ... «темiр
қақпаға дейiн соғыстым» деп дейiн шылауымен келген ... ... ... ... ... байланысқа түсiп, белгiлi бiр
мақсаттағы сөйлем құруда өз дәрежесiне қатынаса алады.Мұндай көрiнiс ... мен ... ... ... және мағыналық жақтарынан ... ... ... ... ... ... дұрыс болуы
үшiн сөздер, сөйлемдер арасында үйлесе ... ... ... ... қажет. Контекстiк мағыналық ұғымның дұрыс болуы ең
алдымен ... ... ... ... ... мен ... болып келедi.
Сөйтiп шылау сөздер жеке сөздер арасын байланыстыруда ерекше қызмет
атақарады. Бұндай ерекшелiктi ... ... әр ... ... ... ... болады. Ал синтаксистiк қатынас –
сөйлем бойына тән ... ... ... осындай ерекшелiктердiң негiзiнен
туындайтын сөйлемдерде алдыңғы қатарда жүредi. Себебi сөздер мен сөйлемдер
арасын ... ... ... ... ... тән өзiндiк
қасиеттерiнен шығып жатады.Шылау сөздердiң грамматикалық жүйеде ... оның өзге де ... ... ... ... қатынаста ғана
жүзеге аспақ. Олар сөз ... ... ... ... құрауға
қатысатындығы және құрмалас сөйлем түрлерiнiң құрамында болып, әр ... ... ... ... ... саналады. Олардың
құрылымдық сипатының өзi көпшiлiк ... ... ... ... және ... ... ... Сөздiң басқа бiр
сөзбен тiркесiп, белгiлi бiр күрделi номинативтiк ... ие ... ... оның лексика – грамматикалық мүмкiндiгiнен туындайды. Сөз тiркесiн
ұзақ дәуiрдi басынан кешiрген семантикалық және ... ... бiр ... ... ... ғана ... алады.Сөз тiркестерiнiң даму барысында
тiркес құрау қабiлеттiлiгi артып, тарихи өзгерiп, ... ... ... ... «сөз ... ... алып қарастыруда
тiлдегi әрбiр жаңа құбылыс бұрыннан бар ... ... ... көз ... Сол ... ... ... мен
қатынастарына негiзделедi» деген ғалымдардың пiкiрiн басшылыққа ... жөн ... ... ... тiлiндегi шылаулардың толық лексикалық мағынасы бар
сөздермен тiркесiп келуiн Орхон – Енисей жазба ... ... Олар сөз ... ... ғана ... сөйлем, сөйлем
мүшелерi бойынша салыстырмалы түрде зерттелiнетiн болады. Сөз тiркесi
аспектiсiнде қарастырылғанда ... ... ... байланысы, сөйлем
мүшелерiне қатысы анықталынады. Жалпы көне ескерткiштер тiлiндегi шылау
сөздер ... ... ... ... үшiн сөйлем мағынасы мен мәтiн
мазмұны шеңберiнде алып ... ... ... барыс, шығыс,табыс
септiктерi бiрiнiң қызметiн бiрi атқарады. Көне түркi тiлiндегi септiк
парадигмада ... ... ... жүйелiк жоқ. Мысалы «қондуқта
кiсре» тiркесi «қонғаннан кейiн» ... ... ... ... ... шылаулы тiркес етiстiктiң есiмше формасынан кейiн
жалғанған шығыс септiктi етiс тiркес ... ... ... соң ... ... ... етiстiк сөзгк кейiн шылауы тiркесiп, белгiлi ... ... ... ... ... мезгiлдiк ұғымды бiлдiретiндiгi
түсiндiрiледi.
Көне түркi тiлiндегi шылау сөздердiң сөйлем мүшелерiне қатысы ... ... ... ... ... лексикалық мағынасы бар сөздермен
тiркесiп келiп, барлық сөйлем мүшелерiнiң қызметiн атқаруға қатысқан. Соның
iшiнде пысықтауыш, ... және ... ... ... ... ... басты қасиетi сөздермен тiркесiп
келгенде нақтыланады» деуi негiзгi критерии. Ғалым шылаулар тiркеске сөзiне
әр түрлi грамматикалық мағыналар жамап, сол ... ... ... ... ... ... сөз ... сол
шылау сөздердiң сөйлем мүшелерiне ... ... ... ... ... қодуқта кiсре арығ бiлiг анта өйүр ермiс – Жақын
қонғаннан ... ... ... ... ... ... едiк.Синтаксистiк амал
– тәсiл бойынша сұрақ қою арқылы аталмыш тiркестiң қандай сөйлем мүшесiнiң
қызметiн атқаратындығын анықтаймыз. ... ... едiк? ... ... – мезгiл – мекен пысықтауыш сөйлем мүшесi болады. Анта кiсре iнiсi
ечүсiнтег қылыңмадуқ ерiнч – ... ... iнiсi ... бола ... Содан кейiн – бұл тiркес мезгiл ... ... ... ... Соңа ... сүңүсдiмiз – Қағанымен бiрге Соңа қойнауында
шайқастық. Қалай шайқастық?- қағанымен бiрге – есiм негiздi ... сын ... ... ... ... ... осындай сипатта шылау сөздердiң
сөйлем мүшелерiне қатысы анықталынып отыр. Тағы бiр айта ... ... ... жай ... және құрмалас сөйлем тұрғысынан ... ... тегi, үчүн ... шылаулардың жай сөйлем және
құрмалас ... ... ... ... ... Бiр кiсi йаңылысар,
оғушы бодуны ... тегi ... ... – Бiр кiсi егер ... ... ... ... қалмас едi. Бұл сөйлем – шартты бағыныңқылы
сабақтас құрмалас сөйлем. Тегi септеулiгi басыңқы сөйлемде ... ... ... ... ... ... ... болады.
Басыңқы сөйлемдегi тiркескен сөзiне шектiк, нақтылық мағынаны бiлдiре
отырып, шартты бағыныңқы сөйлемнiң ... ... мен ... ... шылау сөздер құрмалас сөйлем құрамында келiп, әр түрлi ... бiр ғана ... ... ... ... ... ... тигiзедi. Жай сөйлемдердi құрмаластыруда да шылаулардың атқаратын
рөлдерi ерекше ... ... Олар ... ... ... ... ... сабақтас түрiн жасауға да қатынасады. Дегенмен руникалық жазбалардағы
шылаулардың барлығы дерлiк ... ... ... ... алмайды.
Негiзiнен құрмалас сөйлем жасауға қатынасатын шылаулар екi түрлi болады.
Соның iшiнде ... ... ... ... келетiн жалғаулық шылаулар
өте сирек.Мысалы: Өгүм қатун улайу өглерiм, ... ... ... ... күң ... ертi – ... өгей ... iлескен
аналар, жеңгелер, келiндерiм, бикештерiм мұнша және тiрi күң болар ... жай ... ... ... қатынасатын септеулiктер
бiрлi – жарым ұшырасады.Жай сөйлемдердi бiр – ... ... ... ... ... ... бағыныңқы компонент
баяндауышы болып тұрған ... ... ... ... ... ... ... тұрады: Тәңiрi күч бертук үчүн, қаңым
қаған сүсi бөрiтег ермiс, йағысы қонтег ермiс – ... ... үшiн, ... ... ... едi, ... қойдай едi.
Келесi бiр мәселе сөйлемнiң бiрыңғай мүшелерiне қатысты болмақ. Орхон
– Енисей жазба ескерткiштер тiлiнде шылаулардың ... ... ... көп ... тiлдiк қолданысында бар: Бод йеме бодун
йеме кiсi йеме iдi йоқ ... ертi – Ел және ... да жан және иесi ... едi. Беглерi бодуны түзсiз үчүн, табғач бодун теблiгiн күрлiг ... ... iнiм ... ... үчүн ... ... ... турк бодун iлледүк iлiн ычғыну ыдмыс – Бектерi халқының түзу ... ... ... ... илағаны үшiн, өтiрiгiне көнгендiгi үшiн,
iнiлi – ағалы дауласқаны үшiн, ... ... ... үшiн түркi халқы
елдiгiнен айырылды. Руникалық жазбаларда бұдан да басқа тегi, кiсре, ру,
бiрле сияқты ... ... ... арасында келедi.
Келесi кезекте көне түркi тiлiндегi шылаулардың байланысу түрлерiне
сипаттама ... ... ... ... үшiн де оларды сөйлем iшiнде
алып қарастырамыз. Себебi жоғарыда ескерткенiмiздей көне ... ... ... ... бiрiнiң орнынан бiрi қызмет атқарып, тұрақсыз
болып келетiндiктерi бар.Сонымен ... ... ... ... келедi: Анта кiсре теңрi йарылқаду құтым бар үчүн, үлүгiм бар үчүн
өлтечi ... ... ...... ... ... ... бағым бар
үшiн, үлесiм бар үшiн өлмекшi халықты ... ... Осы ... екi ... ... ... бiрi ... кейiн», екiншiсi - «үлесiм
бар үшiн, ... бар ... ... Кесре/ кейiн септеулiк шылау
синтетикалық тәсiл арқылы шығыс ... есiм ... ... ... ... ... түрi ... жатады. Екiншiсi үчүн/үшiн септеулiгi
аналитикалық ... ... орын ... ... тiркескендiктен, байланысудың
түрi қабысуға жатады.Негiзiнен, меңгеру бiрле, артуқ, тапа, ... ... тегi, ұдұ ... ... ... ... байланысады.Сол сияқты
шылаулардың ендi бiрi: жанасу, қабысу, матасу болады.
Қазiргi тiлiмiздегi шылаулардың ... ... яғни ... оның ... ... мүшелерi, сөйлем және оның түрлерi, олардың
бiр – бiрiмен ... ... көне ... ... ... дәлелдi болу үшiн көне түркi тiлiндегi шылау ... және ... ... арқылы салыстырып көрелiк: Антағынын үчүн
iгiдмiш, қағанының сабын алматын йер сайу бардығ, қоп анта алқынтығ ... ... үшiн ... ... қағанның сөзiн қабылдамай, әр жер сайын барып,
сол жерде көп алқындық, аздық.Осы сөйлемдi алып ... ... ... ... сөйлем iшiнде «үчүн» және «сайын» деген септеулiк
шылау сөздерi бар. Сайу ... атау ... зат есiм ... ... ... ... йер ... тiркесiп келгенде заттың үлестi
түрде түгелдiгiн бiлдiредi де, өзiнен кейiнгi көсемше ... ... iстiң ... және ... мағынасын бiлдiредi. Екiншiден,
йер сайу есiм негiздi тiркес түрiне жатады. ... ... ... ... бiрге амал пысықтауыштық қатынастығы ... ... ... шақтық мағынамен үйлеседi. ... ... Сол ... үчүн сөзi де iлiк ... ... «антағынын»
сөзiмен тiркесiп келiп, мақсат,себеп ... ... ... ... есiм ... тiркес түрi. Сөйлем iшiнде тiркескен сөзiмен бiрге не
үшiн?, не себептi? ... ... ... берiп, матаса байланысып,
пысықтауыштық ... ... Ендi ... ... ... шылау сөздердiң
атқаратын рөлi қандай дегенге келетiн болсақ, оны да осы үчүн ... ... ... Шылау сөздер құрамындағы өзгерiстiң барысы
тiлдегi сөздердi тiркестiру қабiлеттiлiгiнен байқалып отырады дедiк. ... ... ... өзi ... сөзбен келуi мынандай: негiзiнен,
атау септiктi зат есiм, сан есiм, ... ... ... ... үшiн, отан үшiн, ана үшiн, бес ... ... жалғауының I-II-III-
жақ формасынан кейiн тiркесiп келедi (баласы үшiн, ... үшiн, ... ... үшiн, ... ... ... ... формалы қимыл
атауларымен және –мақ/-мек,-ған (қан,ген,кен) ... ... ... үшiн, өлу үшiн, келмек үшiн, берген үшiн). Бұлардың
бiрiне сеьеп – салдар, ... ... ... ... ... мақсаттық мағынаны бiлдiредi. Орхон – Енисей жазба ескерткiштер
тiлiнде аталмыш шылау сөз тiркесiнде iлiк септiгiнен басқа ... ... ... есiм ... ... мен етiс ... ... бар:
Аны үчүн, армақчысын үчүн, бодун үчүн және етiстiктiң формаларымен ... ... ... түзсiз үчүн тағы басқа осы сияқты сөздермен тiркесiп
келулерi бар. Әрине ... ... ... ... жоқ емес.
Жалпы қорыта айтқанда көне түркі руникалық жазба ескерткіштер
тіліндегі ... ... ... сипатта зерттеу ... ... көне ... ... ... ... ... грамматикалық мағыналарын көрсетіп, қазақ, қарақалпақ, өзбек,
түрік, түрікмен кейбір қажетті деректерге ... ... ... якут
тілдерімен де салысытырылып отырады. Енді көне түркі руникалық ... ... ... ... ... ... жеке – жеке
тоқталамыз.
Кісре:Кісре/кесре сөзі сөйлемнің барлығында есімдікпен тіркесіп келіп,
белгілі бір іс - әрекеттің соңынан ... ... ... ... ... ... ... жазбаларында кісре сөзімен мағыналас болып
келетін кідін,өтрү,ұдұ формалары кездеседі.Аталмыш тұлғалар шылау мағынасы
басқа ... ... ... сөз ... ... ... ... тек
оның шылау мағынасындағы қызметін алып қараймыз.Мысалы:
Көне түркі тілі: Селеңе кідін йылуын қол біртін сыңар Шып башыңа тегі
черік ітдім(МЧ.15) – ... ... ... ... Шып ... дейін
шеріптер қойдым. Орхон – Енисей жазба ескерткіштер тілінде ... ... аз ... ... ... зат есім сөз бен тіркесіп
келіп, іс – ... ... ... ... не ... ... ойды ... қатысады: «анта өтрү түргес қарлұқығ табарын
алып, ебін йулып бармыс, ебіме түсміс(МЧ.9) – Содан соң ... ... ... үйін құлатып барып үйіме келдім.Бесінч ай ұдұ келті(МЧ.15) –
Бесінші айдан соң келді. » Мұнда өтрү сөзі ... бас ... ... ... ... келеді де, мезгілдік мағынаны білдіреді.Ұдұ
сөзінің тек ... ... ... ... ... қызметтері мен
беретін мағынасы кісре/кесре – мен ... ... ... ... ... тілдеріндегі кейін, соң мағынасындағы шылау сөздерімен
салыстыралық. Мәселен, қазақ ... ... ... ... келуі жағынан айырмашылқтары бар. Кісре шылауының мағынасындағы
соң формасы етістіктің есімше және тұйық етістіктің ... ... келе ... ... ... ... есімше формасымен тіркеспей ... ... ... қабылдағаннан кейін ғана тіркесіп келеді. Бұндай
заңдылық қазіргі түркі тілдеріне де ортақ. Мысалы:
Қазақ тілі: Іңірде соққан жел ... ... ... ... ... ... сияқты.(Ә.Т.) Бұл сөлемде көне түркі тіліндегі «кісре» шылауы
мағынасында жұмсалған «соң» септеулігі – ... ... ... тіркес. Екіншіден, сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы, ... ... ... қызметңін атқарады. Үшіншіден,
тіркескен сөзімен бірге сын – ... ... ... ... ... ... кейін тқұлғалы септеулік шылау сөз есімше етістіктермен
тікелей тіркесіп келмейді, тек ... ... ... кейн ... ... Рахмет қоштасып кеткеннен кейін, Натальяның ... ... ... жайласып болғаннан кейін Итбай ауыз ... Бұл ... ... ... ... шылауы іс - ... ... ... кейін бір мезетте лап етіп жанған жарық мені селк
еткізді. (Ә.Т.) Біраз жүргеннен кейін ... жуан ... Мен ... ғой, ... - деді,. (С.Мұратбеков) Мұндағы «жүргеннен кейін»
деген етіс ... ... ... кейін» болып тіркеспейді. Көне түркі
тілінде бұл ... ... ... өтрү, ұдұ ... ... ... ... ... ... ... түркі тілінде аса
жиі қолданыс тапқан ... ... де ... соң ... ... ... мысалдармен дәлелдейді: «Бу сабын баса – бұл сөзден
соң ; йаратдымыз анларда баса ақын будуилар (теф) – ... соң ... ... ... ... ... ... кісре шылау
мағынасындағы баса сөзі де , шығыс септікті сөздерді меңгеріп, ... ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарады.Жекелеген түркі тілдерінің бірі қарақалпақ тілінде аталмыш шылау
сөздер қазіргі қазақ тіліндегідей ... ... ... ... ... тавусқан соң, юйге келип ... ... ... ... ... ... ... мен экинши жолға кетеди. Кеш
болғаннан кейин ол ... ... ... қайта баслады.
Түрік тілі: Топланты башладиктан сонра 10 дакина гечти. Дендүктен
сонра йемек ... көне ... ... қолданылған кейін,соң шылау мағынасындағы
кісре (кідін, өтрұ, ұдұ) септеулік ... сөзі ... ... ... сын – ... ... – семантикаларын білдіреді.
Тапа: Тапа сөзі – барыс септікті меңгеретін таман, қарай мағынасындағы
септеулік. Орхон – Енисей жазбаларында бұл сөз де ... ... ... шылау
қызметінде болады. Біз тек оның шылау мағынасындағы ... ... ... ... ... ... ... кейінгі тіркесетін
етістікке байланысты болады. Мысалы:
Көне түркі тілі: Тапғач тапа ... тапа ... ... тіркесіп келгенде, үстеу мағынасында болады. Ал мынандай
тіркестерде шылау қызметінде ... Анча барс ... чік ... ... ... соң ... барыс жылы чікке қарай аттандым. Кеңерес тапа барды
(КТү.39) – Кеңереске таман ... ... ... ... тапа ... ... ертіс үкүзік кече йорыдымыз (КТү.36) – Сол жылы Түргешке ... ... ... ... ... ... ... Қарлұғ тапа тезіп кірті (МЧ.34) –
Қарлұққа қарай ... ... ... зат есім сөздермен тіркесіп келіп,
объектілік бағыт – бағдар мағынасын білдіреді және ... ... ... ... іс - ... кеңістікте өтетіндігін меңзейді. Тапа шылауы
11-12 ғасыр жазбаларында тапа/таба ... ... ... таба ...... ... келді. Баққыланын табару (МҚ.) – Сол ... ... Бір күн бу ... өз еві таба ... эрді (Тев) – Бір күні бала өз
үйіне таман жүріп еді. ... Дәл ... ... «Жами – ат –
Тауарихта» да кездесетіндігі айтылған [43,б.53]. Жалпы қарсылық мәндегісін
қоспағанада, ескерткіштер тілінде ... ... ... ... ... үстемелеп отырған. Енді қазргі түркі тілдеріндегі тапа
шылауымен ... ... ... ... ... назар
аударалық.
Қазақ тілі: Оспан Абайдң ығына таман шалқая отырып, иығы мен басын
жүкке сүйеп қалғып ... Бері ... ... ... деді ... ... Гидтилер кенан тапа.
Түрікмен тілі: Ол колхозчыларын арасында дуру билман , кенбесине тарап
уграды.
Шор тілі: Мен каяга тебе аттым ... ... ... таман шомылып келейик – деп ... ... ... ... ... ... де дәл осындай формада беріліп, барыс септкті есім
сқздермен тіркесіп, белгілі бір бағытты және ... ... ...... ... тапа шылауы тек зат есім сөздермен
тіркесіп келсе, қазіргі қазақ тілінде зат ... ... ... ... кешке таман), көмекші есімдереге (қасына таман, ... ... ... ... ... таман) және үстеу (жоғары таман, ілгері
таман) сөздерге тіркесіп келеді де әр ... ... ... ... ... сөйлем мүшелі қызметі жағынан өзгеріске ұшыраған
жоқ. Көне ... ... де, ... ... тілінде де тіркескен сөздермен
бірге жанама пысықтауыштық қызмет атқарады. Білге қаған ескерткішінің 14-ші
жолында таман ... сөз ... ... оның ... ... сөздер
өшіріліп қалған сол себептен таман сөзін нақты шылау деп ... қиын ... ... жоқ. ... ... ... 15-18 ... бойынша тапа шылауының таба тұлғасында келіп, атау тұлғалы
және барыс септікті ... ... іс - ... ... ... бағытын білдіретіндігін және атау тұлғалы сөздермен тіркесіп
кеолуінен гөрі, барыс ... ... ... сирек кездесетіндігін
түсіндіріп дәлелдеген[43,б.53]. Жалпы тапа ... ... ... ... ... қоспағанда, шылау есебінде мағыналық, тұлғалық және
қызметі жағынан ізін жоғалтпай түрленіп, кеңейген ... ... ... ... Үчүн ... ... ... ең көп кездесетін шылау деп
есептелінеді. Көне түркі тілінде қолданылған үчүн септеулік шылау сөзі қай
кезеңде болмасын ...... ... мен ... ... ... келеді. Орхон - Енисей жазба ескерткіштер тілінде есім сөзден
сын есім жасайтын – ... ... ... және зат есім ...... қосымшалы сөзбен тіркесіп келуі бар. Бұндай құбылысты 20 – ғасырдың ... ... сөз ... ... ... Көне ... тілінде
«бар,жоқ» модаль сөздерімен тіркесіп келгенде де ... ... ... өзім ... бар үчүн ... олуртым (КТк.9) - өзімнің құтым барынан
қаған болып отырдым. Мүнда құрмалас сөйлемнің басыңқы компонентінің соңында
йоқ деген ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Құрмаас
сөйлем ішінде бірыңғай мүшеоер құрамында келіп, себеп – ... ... ... ... ... ... ... септігінің
морфологиялық – семантикасын жоғарыда көрсетілген үшін септеулігі атқара
алған. Бұл тұлға ... ... ... ... ... формасын,
қызметін, мағынасын сақтап қолданылады. Мысалы:
Түрік тілі: Бу ... ... ичин ... ... ... саад ичин
гелдим. Азизи гөрмек ичин гелдик.
Қарақалпақ тілі: Дәри алув ушын ... ... ... Ол ... тесик болған ушын жиидени қанша салса да қалтасы толмайды.
Түрікмен тілі: Бабалы үчин атланман, ... үчин ... ... ... ... үчин ... ялы ... гелипдир[44,б.407]. Осы тілдің
баспа стилінде үшін сөзінің мағынасында «өтри» тұлғалы лексема қолднылады
делінген. Үчин ... ... ... ... ... келеді.
Көне түркі тілімен салыстырып қарағанда тіркесетін сөздердің грамматикалық
көрсеткіштері арасында қазақ тіліндегідей ... ... , ілік ... ... жалғауы , зат есімдер, есімдіктер, есімше
формаларымен және тұйық етістікті сөздермен ... ... ... ... ... ... ... қарым – қатынаста
қазақ тіліндег үшін шылауының көне түркі тіліндегі үчүн шылауынан мынандай
ерекшеліктері бары анықталды.
Қазақ ... атау ... ... ... ... ... тіркесіп келулері жағынан ұлғайған.
Сөйлем ішіндегі сөз тіркестері аралығында грмматикалық көрсеткіштері
тиянақталған.
Тәуелдік ... ...... түрлерімен тіркесуі жаңа
тұлғалармен түрленген.
Тілдің даму барысында тіркесті сөздер әсерінен күрделі септеулікиер
қалыптасқан.
Тегі: көне ... ... тегі ... ... ... жай
септеу, тәуелді септеу жалғауларымен тіркесіп келуі ... ... ... ... ... нормалық дәрежесімен сәйкес. Бұл
тұлға – орхон жазбаларындағы барыс септікті меңгеретін шылаулардың бірі.
Ескерткіштер ... үчүн ... ... ... қолданылған
септеулік шылау. Мысалы:
Көне түркі тілі: Темір қапығқа тегі ...... ... ... Сол сияқты: Йазыққа тегі – жазыққа дейін, ерсенке тегі ... ... ... келеді. Мысалдардан көріп отырғанымыздай қазаргі қазақ
тіліндегідей көне түркі тілінде де ... ... ... ... ... ... бірі болып отыр. Тегі шылауы тіркескен
сөздің мағынасымен бірге іс - әркекеттің таралатынын, жететін шегін немесе
бітер мезгілін ... ... ... ... ескерткіштерінің барлығында
тек барыс септіктегі зат есім сөздермен ... ... ... ... тегі ... тек әр түрлі сөздермен ... ... ... тілі: Ертеңге дейін ұстаудың жөні тағы жоқ.(С.Мұратбеков) Олар
бөктер айналып жеткенге дейін, мына ... ... де ... ... сөйлемде бағыныңқы сөйлемінң соңында келіп, бсыңқы
сөйлеммен байланысып, іс - әрекеттің мезгілдік шегін ... ... Ол ... ... ... ... ... хеш кин
де усу вақытқа дейин көрмеген. Тегі шылауы бұл тілде де қазақ тіліндегідей
дамып, ... ... ... ... ... түркі тілі:Бод йеме будун йеме кісі йеме іді йоқ ... – Ел және ... та, жан да ел ... еді. Бұл ... ... ... ... байланыстырып, топтастыру мағынасын үстейді. Йеме
сөзінің ... ... әр ... ... ... демеулігінің
мағынасына келгенде күшейткіш мәнлі үстейді де, жалғаулықты және ... ... да ... ... ... ... білдіреді: Біз йеме сүледіміс (Тон.44) – Бізде ... йеме бен ... ...... мен ... көне ... тілінде йеме тұлғасы жай сөйлеммен құрмалас
сөйлемнің ... ... есім ... ... ... ... сөздер болып отыр. Тілдің даму үрдісінде өзара тең бірыңғай ... ... ... әр қилы ... ... ... ... ... йеме ... және жалғаулық шылауы бір
жақты қызмет атқарады.
Қазақ тілі: Мал да, мақта да он есе, жүз есе ... ... және ... ... Отырып әңгімелескендей үлкен жұмысым жоқ және ұзақ
отырып ... ... ... отыратын уақытты тар.(Х.Е.)
Қарақалпақ тілі: Сол байдың бир балтасы жана бир ... ... ... ... ... ... ... барады. Джане бахар ... ... ... ... ... ... йеме формасының джане, жане тұлғаларында
жіңішке, жуан варианттары мен ... ... ...... йеме шылауының сөйлем басында келуі кездеспейді. Бұл қазіргі
түркі тілдеріндегі ерекшелік. ... ... орын ... ... көне ... тіліндегі қолданысы қазіргі қазақ тіліндегідей болып
келеді. Ал қарақалпақ тілінде аталмыш шылаудың орын ... ... ... дыбыспен келуі жағынан ерекшеленеді. Жалпы және жалғаулығы
байланыстырушылық қызметінде ғана ... әр ... ... ... ... ... үстемелі және біріктіру мәнін білдіреді. ... ... ... қолданылуы қазіргі түркі тілдерінде:башқұрт хәм
; ноғай ім; ... хәм; ... ... ... ... тува сияқты
тұлғаларында келіп, және жалғаулық шылау қызметін ... Сайу – көне ... ... кездесетін септеулік шылаулардың
бірі.Қазіргі қазақ тілінде «сайын» тұлғасында қолданылады. Сайу шылауы көне
түркі руникалық ... ... ... төрт жерде қолданылғын. Аталмыш
тұлға сирек ... ... ... және ... ... ... ... Мысалы:
Көне түркі тілі: Йер сайу бардық.(КТк.9) – Жер сайын бардық. Ол оқ ... сайу ... ... – Сол түні ел - ел ... елші ... ... ... йер және будун (жер және халық) сөздерімен тіркесіп
қолданылған. Бұл ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліндегідей болып келеді. Енді мұны қазақ
тіліндегі сайын септеулігімен ... Оның зат ... ... көне ... тіліндегісімен сабақтасады.Бірақ формалармен тіркесіп
келуінде өзіндік ерекшеліктрі бар.Мәселен, қазіргі тілде сайын шылауы тек
атау тұлғалы есім ... ... ... ... етістіктің
есімше категориялы сөзімен келеді. Сайу көне түркі ... ... зат ... ... ... Мұны ... келтірілген
мысалдардан көруге болады. Екінші бір ... ... ... ... жұмсалады.
Қазақ тілі: Жоңылған теміт шаммен шағылысып жарқылдаған ... ... де жалт – жұлт ... Мына бір ... ... ... Жел қатайған сайын, лебі мұздаған сайын зымыраған поезд көр де
қараңғы түнге ... ... ... ... бір – ... ... ... джазған сайын джазғың келеди; саат сайын, хар күн
сайын осы сияқты тіркестер құрамында келіп, іс - ... ... ... білдіреді. Кейбір түркі тілдерінде басқа тұлғадағы сөз
сайу/сайын мағынасына жұмсалады. Мәселен, түрік тілінде hар сөзі ... ... ... ... ... ... сайу ... синтаксистік қатынас жағынан мағынасы мен қызметі өзгермей, тек
дыбыстық алмасуларынан ғана ... ... көне ... тілінде бірге шылау мағынасындағы бірле
тұлғалы септеулік шылау қолданылған. Көмектес септігімен және ... ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Мысалы:
Көне түркі тілі: Бұл йерде олуруп, табғач будун бірле түзелтім.(Ктк.4)
– Бұл жерде ... ... ... ... дұрысталдым. Інім Күлтегін бірле,
екі шад бірле өлү – йітү қазғантым(КТү.27) – Інім ... ... ... ... өліп – талып құрадым.Қағаным ... Соңа ...... бірге Соңа қойнауында шайқастық. ... ... ... әр ... ... көруге болады. Алдыңғы екі
сөйлемде жасырын тұрған ... ... ... ... ... келіп, оның мағыналарымен ұштасып, ортақ, бірлестік ... ... ... ... ... ақ көмектес септігі
қолданылады.
Якут тілі: Якут тілінде бірле мағынасындағы қатар тұлғасы ... ... ... ... шылау мағынасында келеді. Көмектес септігімен
тіркесіп келгенде шылау сөзі ретінде болатындығы айтылды: ... қтар ... ... со ... Ининие дилдин қтар – как только он сказал это с ... ... Якут ... қтар сөзі – ... ... ... қатар шылау
сөздері. Тува тіліндегі кады шылауы да қтар, қатар, бірге ... ... ... ... ... ... бар. Көмектес
септігі бұл тілде дефис арқылы жазылады: Мен сээң – биле кады черуур мен ... ... ... с ... ... ... кады ... жеке де беріледі:
акшаны почта – биле чоруж: телефон – биле ... Көне ... ... ... және ... пен келетін тува тілдерінде ... ... бар. ... септеулігінің орнына мағыналас қтар, кады
тұлғалары ... ... ... ... ... мағынасын
білдіреді.Түркі тілдерінің көпшілігінде көмектес септік мағынасындағы
биле,билан,иле, менән,бла сияқты ... ... ... бірле/бірге
септеулігімен тіркесіп келеді.
Өзбек тілі: Шу билән бирга депутат хаетнинг энг долзарб, ... ... ... ... ... шарт. (И.А.Каримов) Бута танхо ва ... ... ... ... ... жон асари куринмас эди.
Түрік тілі: Евде пек чок ишлири вар, кызы иле ... ... ... ... ... ... көмектес септігі есебенде сөзге қосылып
жазылады. Алийле берабер дөнүййорум; аркадашыйла берабер чалышыйор .
Түрікмен тілі : Даң саз ... ... Айна ... биле ерлап учарын.
Артык шәриклери билен биле чәжи дикелдип, дашыны табанлады.
Жалпы бірле септеулік шылауы ... ... есім ... жасырын
және ашық түрде тіркесіп келіп, іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тілінде өте ... ... бар. ... ... қазіргі қазақ тіліндегі шылау
сөздер қолданысынан шығып қалған. ... көне ... ... ... ... кейбірінде ғана қолданылады. Мәселен, ... қоды ... ... ... кездеседі. Ескерткіштер ішінде
Тонйұқұқ, Білгеқаған, Мойын Чорда бір-бірден және Ырық ... екі ... ... түркі тілі: Селене сықа санчдым йазы қылтым үкісі ... ... ...... сыға ... ... қылдым, көпшілігі селеңгі
бойымен бпрды. Ол суб қоды бардумыз (Тон. 27 ) – сол су ... ... ... қоды сөзі тек су ... өзен атауымен тіркесіп келеді де
белгілі бір көлемнің шеңберін қамтитын мағынаны ... Қоды ... ... ... ... тофалар, тува, чуваш тілдерінде
қоды сөзімен тұлғалас мағыналас куду, ... ... ... ... ... Мұны ... тілін зерттеуші ғалым В.И. Рассадин септеулік
шылаулар қатарына қосып, мынадай мысалдармен ... ... куду ... ... льду, чер куду – по земле, чу душ куду – по ... ... » ... сөзі көне ... қоды ... тура ... ... алғаш бойы
мағынасынан болғандығын аңғаруға болады. Көне ескерткіштер тіліндегі бойы
шылауы мағынасында көрінуінен мысал келтірейік: ... құш ... ... тіпен қапмыш (Ыб.66 )- Бүркіт аспаннан ағызған бойы қоянды теуіп
қапты.
Қазақ тілі: Кеңестің қазмойын қаралары қайта оралып, екпінін ... бойы ... ... әрен ... (Ғ.М.) Большевик колхозшылары
мәшинеден түскен бойы Әбенді ортаға алып, жамырасып амандасып жатыр ... ... ... де, ... қазақ тілінде де қоды/бойы ... ... ... ... ... ... бір ... күй қалпын,
таралу шек мағынасын білдіреді. Орхон жазбаларындағы қоды септеулік шылау
бойы тұлғасында ... да ... ... ... ... ... Бу ... шахырын өмүр бойы эден арзувыды (Б.Сәйтәков)
.
Ноғай тілі: Түн бойы ийтлер үрип ... Сав йыл бойы ... ... ... келмей тұрды.Аталмыш тілдерде бойы септеулігі көне түркі тіліндегі
қоды шылауының мағынасында ... Бойы ... ... атау ... ... зат ... ... келіп, белгілі бір мерзімнің бас-аяғын
қамтитындай мағынада жұмсалады.
Ба/му: Орхон-Енисей жазбаларында өте сирек қолданылса да ... ... ... Оны көрсетілген тұлғалары Ба/му түрінде болып
келсе, қазіргі ... ... ... ... ма/ме,ба/бе,па/пе
форамаларында қолданылады. Ескерткіштер ішінде Тонйұқұқ пен Ырық ... ... ... тілі : Екі үч бің ... ... бар му не ? ... –үш мың ... келмекшіміз мүмкін бе? Қаған му қысайын тідім ... ... ба ? – ... ... ... ... аз қолданылса да,
контексте қолданылу ретіне қарай әр қилы грамматикалық ... әр ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Дегенмен қазақ тілінде қолданылу аясы өте кең ... ... ... көріп отырғанымыздай ба/му ... ... бар, ... деген сөздер мен әр түрлі шепте тіркесіп келген. Яғни орын тәртібі
жағынан да ерекшелігі ... ... ... ауыз екі сөйлеу мәнісінде
бұндай қолданыстардың бары ... ... ... да ... ойға
байланысты барлық сөйлем мүшелерінің қызметінде көріне алады. Жалпы кез-
келген сөйлем мүшесі мен ... ... - ... ... ... сұраулық мағынасымен бірген күдіктік, қалау мәнін де білдіреді.
Атылмыш форма тілдік ... ... ... ... ... ... ... сөздерге тіркеседі. Олар ... ... ... ... ... өзгереді, сонан соң жіктік жалғауын қабылдайды .
Әрине, бұл құбылыс барлық жағдайда бола бермейді. Егер ... ... ... айтылған сөсздермен, келер шақ ... ... ... келгенде және бұлар екінші жаққа қаратылып айтылғанда аффикстік
элементке айналады.
Қазақ тілі: Үйден шықсаң, ... ... деп ... ? (Ғ.М.) ... ... ... ! (Ғ.М.) Орхон жазбаларында бұндай қосымшаға
айналу процесі жоқ. ... көне ... ... тілінде ба/му сұраулық
демеуліктің мағынасында ғұ/гу тұлғасы көріне алған: Азу бу сабымда ігіт бар
ғу?(КТк.10) - әлде бұл ... ... ... ? ... ... сөйлеу
қарқынының әсерінен ғу (ғой) демеулігі сұраулық мағынасында жұмсалған. Бұл
қазіргі қазақ тілінде де ... ... ... ... ғой (бе) ? –
деді ... ... ... ба/му тұлғалары әр түрлі дыбыстық варианттармен
туыстас тілдердің барлығында қолданылады. Оның бір ... ... ... ... ... ... болувға джарысасаң ба? Қыз-ба, ул-ба, хав
жилли-ми сең, белген соң, елюп ... ма? – десе де ... ... ... ... ... мағыналық қызметі және ... ... ... ... ... ... ... ұқсас болып
келеді. С.В.Ястремский якут тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... деп қарастырады: «Вар улени
тияқе найлатң нии ? – всю работу ты на меня ... не так ли ? ... ...... ли ты ? , ... дуу ? – ... дуу ? – ... ли он или нет ?
». Ғалым якут тілінде сөйлеу темпінің әсерінен ғу ... ... ... ... ... ... айтады. Сонымен қатар
қазаргі қазақ тіліндегідей негізгі мағынасымен бірге қалау, белгісіздік
мәндерінің ... ... ... ... аяғындағы сөздердің
тұлғаларын талғамай жалғанатын қасиетімен де ерекшеленеді. Түрікмен тілінде
ма/ме сұраулық ... сөз ... ... ... Ә, ... гыз тора ... ? (А. ... Шу юрда мени
әкеленем сизми ?; басым гелерсиңми? Хий, Огулнәзиге – де олар ялы ... ... ... сұраулық демеулік шылау сөздің қазіргі қазақ тілінде
негізгі мағынанысынан ... ... ... тұлғысына, лексикалық
мәніне, ойдың қатысына,дауыс әсеріне ... ... ... ... тағы ... осы ... қолданыстың мәндері болатындығын
Ы.Шақаманова өз ғылыми зерттеу еңбегінде анықтаған болатын[10,б.26].
Ғұ/гү/күк:Ғу/гү/күк тұлғалы демеулік ... - ... ... ... ... тұлғаулы демеуліктер. Көне түркі тілі мен
қазіргі ... ... ... ... Күлтегін ескерткішінде қой/ғой
шылауының мағынасы ғұ/гү ... ... ... күк ... ... түркі тілі:Бізні өлүртечі күк тіміс (Тон.30) – Бізді өлтірмекші
ғой деді.Айғучысы білге ерміс, кач ... ... күк ...... екен, қашсақ егер өлтірмекші ғой. ... ... ... ... ... елті күк ... - Тәңірі жарылқады жеңдік, өзенге
түсті ... жолд және өлді ғой. Бұл ... күк ... ... ... ... ... келген. Салалас құрмалас сөйлемнің басыңқы
сыңарында келіп ... ... ... ... қоса ... Бұл ... ... жазбаларда сұраулық мәнде болатындығын
айтқанбыз: Бөдке көрүг ме ... гү ... ...... құмар
бектер жаңылыстыңдар ма? Көне түркі тіліндегі бұл ... ... ... де ... ... ... ... есіл еңбегі далаға кетеді ғой – дейді Мералы
ойлана кідіріп…(Ә.Т.) Жүрісі бпяу болғанмен бұл күрделі күштің белгісі ғой.
Бізге әлі сөз ... жоқ қой деп ... (Ғ.М.) ... да тыныш мәшине
ғой.(Ғ.М.) Осы сияқты етістіктің ашық рай формасына ... ... ... ... ңықтау, тұжырымдау, таңырқау, өкіну сияқты мәндерін
білдіреді: Манағы бақшаны көрдіңіз ғой? – деді Мералы.(Ә.Т.) Бұл ... ... ... бе? – деді Мералы» деп те ... ... ... ... ... бірге нақтылау мағынасы бар да, соңғысында
ерекше стиліне байланысты айтсақ, нақтылаудан гөрі ... ... ... Көне ... ... осы ... ... көрінуі, әсіресе, бірінші
сөйлемнен анық байқалады. Аталмыш ... ... ... ... ... да ... түркі тілдерінде актив қолданылады және сөз ... ... ... ... Палапанларына келип – адам заттың ... бар ... деп ... ... батыр астапрулла кёп уйухьлап кеткен екен мен-
ғой деп тюрегелди. Қарақалпақ тілінде сөздер ... ... ... ... ... қолданылған. Бар, жоқ деген модаль сөздермен және
етістіктің формаларымен ... ... ... білдіреді.
Қына: Орхон – Енисей жазба ескерткіштер тілінде шектік мәнді
білдіретін ... ... ... Ол бір ... ... ... Қазақ
тілінде қына формасының қана/ғана деген ... ... ... ... мағыналары да сөйлем ішінде атқаратын қызметтері де бірдей.
Бірақ ескерткіштер тілінде қына демеулігі өте ... ... ... жазу мен ... ... ... түркі тілі: Аз қына түрк будун йорыйор ерміс(Тон.9) – Аз ғана
түркі халқы ... еді. Улығ ... аз қына ерін ... ...... аз ғана ... ... кетті. Бұдан басқа ескерткіштер тілінде
кездеспейді. Қына демеулік ... ... ... аз ... ... ... ... Қына демеулігін туыстас тілдердегі формаларыммен
де салыстыралық:тофалар тілі кыня, башқұрт тілі кына/ғына,кенә/генә, түрік
тілі қына/кинә, қараим тілі ... ... тілі ғана ... ... ... ... ... шылауының қызметін атқарады.
Қарақалпақ тілі: Бұл тек басланғаны ғана, джалғыз сол ғана кемис кеше
ғана еңбеклеген бола едиң ғой. ... ... көне ... ... вариантта қоданылады. Есім, етістік негізді сөздермен тіркесіп, шектік,
тежеу мағынасында жұмсалады.
Өзбек тілі: Хосият хола қуртхонадан ғана олиб ... ... ... ... Жәй ғана ... ... ... - деді қызара
күлімсіреп.(Ә.Т.) Әбден орта бойлы, ашаңдау, отызға жаңа ғана йек ... ғана ... қара ... бір ... ... ... жіліт еді.
(Ғ.М.) Осы сияқты тұйық ... ... ... зат есім қосымшалы
сөздермен тіркесіп келеді. Жалпы қазіргі қазақ ... ең ... ... бірі ... ... ... ... тежеу, өкіну, аңғармау сияқты қолданыстық мәндерін үстемелеп тұрады.
Аша: Ескерткіштер тілінде өте сирек ... ... ... ... септеулік шылау. Орхон-Енисей жазбаларының ішінде Күлтегін,
Білге қаған және Тонйұқұқта кездеседі.Мысалы:
Көне түркі тілі: ... аша ... ... тегі ... ... аса қырғыз жеріне дейін соғыстық Алтын йысығ аса келтіміз
(Тон.37) – Алтын ... аса ... ... ... ... де ... ... келген. Жалпы бұл сөйлемдерде аша/аса ... ... зат есім ... тіркесіп, іс - әрекеттің бағыт – мекенін
білдіреді. Қазіргі ... ... ... ... аша ... Сөйлем ішінде атқаратын қызметі мен ... ... ... ... Өмри ... йүз ... аша. ... септеулік шылау шығыс
септігімен тіркесіп, мөлшер мәнін үстемелейді. Сол ... ... ... тау аша, ... аша, ... аша есім негізді тіркеспен
келетіндігін көрсеткен.Қазіргі ... ... аша ... басқа
шылаулармен салыстырғанда актив қолданылмайды. Алайда көне ... ... ... ... Ойға ... ғана ағуды білетін
өзендер қияға шапшып, асқар таулардан аса құлап барады. (Ғ.М.) ... ... де ... ... зат есім ... тіркесіп, іс - әрекеттің
өтетін орнын, мекенін, мөлшерін білдіреді.
Азу: Көне ескерткіштер ішінде Күлтегін кіші жазуында ғана қолданылған
азу формалы шылау сөзі ... ... ... ... ... тілі мен тува ... ғана сақталған. Оның тұлғасы да, беретін
мағынасы да ... ... азу ... ... ... тілінде
азу сөзінің мағынасы мен қызметін әлде ... ... ... Енді көне ... ... қолданысын анықталық. Мысалы:
Көне түркі тілі:Азу бу сабымда ігіт бар ғу?(КТк.10) - Әлде бұл ... бар ма? Әлде ... ... шылау сөзіне қатысты сөздің
алдына келіп ... Бұл ... ... сөйлемнің ортасына болсын,
мейлі соңғы ... ... ... ... сөздің алдына келеді. Көне
түркі тіліндегі азу сөзінің сыртқы формасы өзгертілгенмен, ... ... оның ... мен ... ... ... Азу ... бу сөзінің алдына келіп, негізгі талғаулық ... ... ... ... мен іс - әрекеттің шындығына я көмескілігіне күмән келтіру
мағынасын білдіреді. Азу жалғаулық шылауын ... ... мен ... ... тілі: Азы тұлғалы болып келеді: Ховуда бараан ... мал бе ... бе, ... мен – В поле что – то ... не ... ... ... Сугга дүже бержик ирги бе азы каржы бөрүлер алгаш баржыктар
ирги бе ? – Утонул ли он в воде или ... его ... .Азы ... ... ... де ... ... қатарынан көрінеді.
Тофалар тілі: Азы алыр мен баан азы албас мен ... – Или ... ... не ... аң ... билбедім чыт алды бе, азы тыңнады бе? – ... не знаю то ли ... то ли ... . Тофалар тілінде де тува
тіліндегідей азы формасында қолданылады. Көне ... ... ... ... ... ... де талғау мағынасымен бірге іс -
әркеттің күдіктілігін білдіретіндігі ... ... Енді ... ... азу шылау мағынасында ... әлде ... де ... ... ... Әлде сор, әлде бағы әуреледі.(М.Ә.) Мұның сөзі әлде шын
болар, әлде ... ... Әлде ... ... ... сөйлем
құрамында да, талғау, күмән мәнін де білдіреді: Кәрілік тұрағы – ... ... өзі ... ... ... бола ма, әлде ... ... бейбақ ауылға сыймай жүре ме – ол арасы әзір беймағлұм. Мұнда
екінші сөйлемнің алдында тұрып, ... ... ... ... ... де
мағыналық байланыста болып,іс - әрекеттің күмәнділік мәнін білдіреді.
Артуқ: Көне ... ... ... ... ... сөзі ... ... мәтіндерде сан есімдермен тіркесіп келген. Артуқ
шылауы Күлтегін, Тонйұқұқ және ... ... ... қолданылған.
Мысалы:
Көне түркі тілі: Йарықынта йалмасынта йүз артуқ окун урты(КТү.33) –
Қаруына,сауытына жүзден артық оқ ... Бұл ... ... ... шығыс
септікті сан есім сөзбен тіркесіп, мөлшер болжалдылық мағынасын білдіреді.
Артуқ сөзінің ескерткіштер тілінде екі сан есім ... ... ... ... ... йеті йолы ... (КТ.15) – Қырық жеті реттен артық
соғысқан. Бұл сөйлемді ... ... ... рет ... деп ... сөздің
берілуі орын тәртібі бойынша көрсетуге болады. Егер ... жеті ... деп ... ... ... ... онда да шығыс септікті
меңгеретіндігі байқалады. ... мұны екі сан ... ... ... ... есебінде санаймыз.Кейбір сөйлем ұғымдық
аударып беру нормасына сәйкес артық сөзінсіз беріледі: Отуз ... ... ... ... тапа сүледім. (БҚ.ха.9) – Отыз ... ... ... ... ... мағынада отыз сегізде асқан соң деген
ұғымда емес, нақты отыз сегіз жасында соғысқа аттанғанын ... ... ... ... мөлшерінде айтылады. Егер неше рет соғысқаны жайлы
айтылса, онда артық шылауы тіркеске түсе алады. Бұл ... ... ... ... ... жатқан мәселе. Алайда көне түркі тілінде сан
есімдердің қалыптасуы ерекше мәселе. ... ... ... ... ... ... онынч ай алты отузқа уча барды. (БҚ.10) - әкем қаған ит жылы ... ... ... сонша жасты иеленіп қайтыс болды деген сөйлемнен көруге
болады. Негізінен, ... ... есім ... ... ... ... тұрады: Табғач атлығ сүсі бір түмен артуқы йеті бің сүг ілкі күн
өлүртім (Бқха.1) – Табғачтың бір түменнен артық жеті мың атты ... ... ... Бұнда артық сөзі шығыс септікті зат есім ... ... ... ... ... Артуқ/артық сөзі басқа түркі
тіллерінде де шығыс ... ... ... ... де, ... ... Мысалы:
Түрікмен тілі: Сен мени мұндан артық дузлама. Бұл тілде септеулік
шылау түріне қосады.
Башқұрт тілі: hинән артық hүз ... ... ... де шығыс
септікті меңгеріп, мөлшер мағынаны үстейді. Жалпы көне түркі тілінде ... ... ... ... ... Орхон – Енисей ... ... ... дейін жеткен шылау сөздердің бірі. Оның
грамматикалық мағынасы мен қызметі ... ... ... ... ру/рү формасы – көне ... ... ... ... ...... мекен мағынасындағы септеулік шылау. Қазіргі
қазақ тілінде оның мағынасы мен қызметін ... ... ... ... ... ... сөз ... Білге қаған және Тонйұқұқ
мәтіндерінде жиі қолданылған. Мысалы:
Көне түркі тілі: ... ру ол ... ...... ... ... ... Беб ебге ру түсейін тіді.(Тон.30) – Мен үйге ... ... баңа ру – ... қарай, йерге ру – жерге қарай тағы ... ... ... ... ... ... бағыт мағынасымен бірге өтініш, қалау
мәнін де білдіреді. Моңғол, бурят тілінде де ру – дің ... мен ... ... қолданылады: Уһанда ороо уһа уруу ороо; гэр руу – үйгк ... уруу – ... ... ... ... тілдерінде ру/рү септеулігінің
мағынасы мен қызметін қарай формалы септеулік шылау атқарады. Бұл ... ... ... ... ... ... басында дәлелденген.
Сонымен қазіргі түркі тілдерінде ру/рү ... ... ... ... ... ... Бала қуванып, юйюне қарай джюрдю. Таш терезеге ... ... ... ... ... ... ... тілі: Болат карт эртиси кун авылдағы ханның үйие қарай йөнеди.
Мысалдардан ... ... ... ... ... келіп, мекен,
бағыт мағынасымен бірге өзінен кейінгі ... ... ... де ... жатады.
Өңре: Ескерткіштер тілінде өңре сөзінің негізінен үстеулікқызметі
басым. Дегенмен Мойын – Чор ... ... ... ... ... мен ... қазақ тіліндегі шығыс септікті меңгеретін бұрын
тұлғасындағы септеулік ... сөз ... ... ... тілі: Ебі он күн өңре үркүп бармыш(МЧ.31) – Үйі он ... ... ... Бұл сөйлемде есім сөзбен тіркесіп, мезгіл мағынасын
білдіреді. Шылау қызметінде өңре тұлғасы бір – ақ ... ... ... ... ... Қазақ тілінде өңре – нің орнына ... ... ... ... де сөйлем ішінде орын ... ... ... ... ... бірде шылау қызметін атқарғандығы
белгілі.
Қазақ тілі: Сірә, бір іргелі әңгіме болатын секілді колхозда да ... ... ... ... Бұрын кеме қаздай қалқып он жеті күн жүретін
жолын, енді ... ... төрт – ақ ... ... өтетін болды. (Ғ.М.)
Соңғы сөйлемде бұрын сөзі өз ... жеке ... ... ... ... көрінеді. Алғашқы сөйлемде шығыс септікті сөзбен тіркесіп,
негізгі мағынасына қоса бір амалдың ... – ала ... ... ... түркі руникалық жазба ескерткіштер ... ... ... тұрғыдан кейбір қазіргі түркі тілдермен (қазақ, қарақалпақ,
өзбек, түрік, түрікмен) салыстырылып қарастырылды. Соның нәтижесінде Орхон
... және ... ... ... сөз ... және ... грамматикалық мағыналары мен байланысу түрлері айқындалды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шылау сөз табының ... болу ... мен ... ... ... ... ... сүйене отырып, көне түркі тіліндегі
шылаулардың ...... ... сараладым.Шылау сөздердің
пайда болып қалыптасуы басқа сөз таптарындай ... ... ... ... мен ... бірігіп, тұтас бір бөлінбейтін жаңа тұлға
болып қалыптасты. Яғни толық лексикалық мағынасы бар ... ... ... ... ... айырылып, жартыла лексикалық мағынасы
бар лексемалар ... ... ... бұндай процесс негзінде пайда
болатын туынды тұлға ... ... ... Сөз ... ... ... ... – басқа сөз таптарының шылауларға ауысатындығын
білдіретін конверсиялық процесс. ... ... ... ...... ... келе жатқан құбылыс. Көне тіліндегі шылау сөздер түгелдей
өзге сөз таптарынан туындаған тұлғалар ... ... Бұл ... ... табы ... қалыптасып толығуының негізгі көзі болып ... ... ... ... ... ... тілдердегі түрлерімен
салыстыру барысында ерекшеліктер мен ұқсастықтары айқындалды. ... ... ... ... ... де ... ... қатар
бүгінгі күнге дейін шылау деп танылып келген кейбір тілдік единицалар ... ... ... ... ... ... анықтау олардың қай
сөз табы екендігін, оның ... ... даму ... ... кезеңіне дейін жеткенге дейін және қай дәуірде ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, өзге сөз таптары мен оның ... ... болу ... айқындауға септігін тигізеді. Әрбір
шылау сөзге жеке – жеке талдау жасап, олардың қандай ... және ... ... ... отырды. Мағыналық, функциялық жақтан
әбден сұрыпталып, ұзақ та ... ... ... ... сөздер ғана
шылаулар қатарынан көріне алады. Көне түркі руникалық жазба ескерткіштер
тілінде етістіктің ... ... ... ... ... ... ... Мұндай сөз жасаушылық қасиетінің барын қзіргі тіл жүйесінен
де байқауға болады. Негізінен көсемше формаларымен лексикаланған ... ... ... ... ... ... ... мөлшер пысықтауыш
қызметінде кеңінен қолданылады. Бір ... ... ... ... ... ... қатарына өте бермеген.Олардың көбі
етістікке және үстеулерге тән ... ... ... Түркологияда құрамды
қосымша есебінде танылып келген қару/керу , ғару/геру формаларына ... ... ... ... қатар ча/че және бірле тұлғаларына
да қатысты жаңа негіздер ұсынылды.
Шылаулардың басты қасиеті синтаксистік қатынаста ғана анықталады деген
тұжырым басшылыққа ... ... ... ... ... ... ... Көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... Мұны тек синтаксистік
тұрғыдан ғана анықтай ... ... ... ... – сөз бен сөз,
сөз тіркес және сөйлем аралықтарындағы байланыстырушы қасиеттерімен бірге,
тіркес аралығын ... ... ... грамматикалық құбылыс.
Негізінен, пысықтауыш пен анықтауыштық қатынаста болуы шылауларды өзге сөз
таптарынан даралайтын ... ... ... ... ... ... ажыратып тұратын тағы бір белгісі – түрленбейтін, өзгеріске
түспейтін сөз табы бола тұра, түрленуші сөздердің ... ... ... көне ... ... жазба ескерткіштер тіліндегі шылаулардың
табиғатына қатысты мәселелер бойынша тілдік талдаулар мен ... ... көне ... ... ... ... ешқайсысы қолданыстан
шығып қалмағандығы анықталанып, олардың әрқайсысына жүйелі түрде тарихи ... ... ... ... ... жасалынды.
ШАРТТЫ ҚЫСҚАРТУЛАР
КТк. - Күлтегін кіші жазу ... - ... ... жазу ескерткіші
Тон. - ... ... - ... ... ескерткіші
МЧ - ... Чор ... - ... Чор ... - Ырық ... ескерткіші
ТУГ - ... ... ... - Дала ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынов А.Ақ жол/А.Байтұрсынов.–Алматы:Жалын,1991.-493б.
2. Саади ... ... язу әм ... ... ... А.Қ., ... - ... жиілік сөздік / А.Қ.Жұбанов.,
А.Қ.,Құрышжанов. А.Қ., ...... ҒА – ... – 277б.
4. Тронский И.М. Учение о ... речи у ... ... ... - ... Мұхтаров С.С. Қазақ тілі біліміндегі сөз таптастыру ... ...... 1999.- ... ... ... ... тілдердің ортақтығы туралы мәселе/Б.Базылхан
//Алматы: ҚР ҒМ – ҒА ... тіл ... ... - ...... Оразов М.Қазақ тіл тарихын дәуірлеу мәселесі/М.Оразов // ... ҚР ... ҒА ... тіл ... ... - 1996.-№4. – 23-22б.
8. ... ... ... салыстырмалы
грамматикасы/Ә.Н.Нұрмахнова. – Алматы:Мектеп,1971.-290б.
9. Карымшакова А.Т.Семантико – грамматические функции частиц в ... ...... – 1992.- ... ... Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың ... ... ... ... ... ... тіліндегі грамматикалық
ерекшеліктері/Б.Әбілқасымов. Алматы: ҚР ҒА ... , ... - ... ... ... ... ... Н.Жүнісов.-
Алматы:Мектеп,1985.-69б.
13. Мырзабеков С.Қазақ тілінің ... ...... ... ... ... в ... древнетюрских
памятников/А.Аманжолов. – М:Наука,1969. – 104б.
15. Айдаров Г.Служебные части речи в языке ... ... ... по ... – Алматы: Наука Каз.ССР,1969. ... ... М.Б. ... тілі ... ... мәселелері/
М.Б.Балақаев. – Алматы:Қазақ мемлекеттік баспасы, 1941. –32б.
17. Сағындықұлы Б. ... тілі ... ... ... ...... ... Орысша – қазақша сөздік:Алматы:Инст.языкознсния АН Каз.ССР, 1981.-
2том.585б.
19. ... ... по ... ... тюркских
языков/А.М.Щербак. – Л:Наука,1987. –104с.
20. Насилов В. Язык ...... ......... ... А.Д. К этимологизации первообразных послелогов в тюркских
языках/А.Д.Шукюров. –Алматы:1990.- 249с.
22. Ысқақов А. ... ... ... – Алматы : Ана
тілі, 1991. – 382б.
23. Шерер В.Э. ... ... ... ... –88с.
24. Ертаев К.Е. Лингвистический статус послелогов в ... ... 1992.- ... ... части речи.Теория и типология –М: Наука,1990. – 268с.
26. Кононов А.Н. ... ... ... литературного
языка/А.Н. Кононов. – М-Л: Изд – во АН ССР, 1960. – 446с.
27. Рамстедт ... в ... ... – М: Изд ... ... 1957. – 254с.
28. Котвич В. Исследование по алтайским языкам/ В.Котвич. - М: Изд – ... 1962. – ... ...... ... ... языков. М.: Наука, 1988.
– 264с.
30. Базылхан Б. Қазақ және моңғол тілдерінің грамматикасынан салыстырмалы
қысқаша белгілер. Улан – ... 1984.№ 1,807– ... ... Б. ...... сөздік.Улан – Батыр:МХР ҒА – Тіл мен
әдебиет институты, 1977. – ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер/Қ.Жұбанов. – Алматы:Ғылым,
1966. – 362б.
33. Исаев С.М. Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... – Алматы:Рауан, 1998. – 52б.
34. Қалыбаева А.Қазіргі қазақ ... ... ...... ... 1986. – ... ... Ы.Б.Шылаулардың дамуы және зерттелу тарихы.Қазіргі қазақ
тілі теориясы мен оны оқыту әдістемесінің ... ... 1995. – ... Соболевский С.И.Древне – гречский язык/C.И.Соболевский. – М:Изд ... на ... 1948. – ... ... А.М. Очерки по ... ... ...... 1987. – ... ... В.Г. Грамматический строй языка памятников древнетюркской
письменности ... – Л:Из – во ЛГУ, 1981. – ... ... М.Қазақ тілінің тарихи грамматикасы/М.Томанов. – Алматы:
Мектеп, 1988. – ... ... ... ... жалғаулықтар/Р.Әміров. – Алматы:Қаз.мет.
оқупед.баспасы, 1959. – 70б.
41. Иманалиева ... ... ... ... ......... Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі/Е.Ағманов. – Алматы: Рауан,
1991. – 238б.
43. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселесі/ ...... ...... ... ... ... тіліндегі септеуліктер мен демеуліктер/
Ф.Кенжебаева. – Алматы: 1964. – 200б.
45. ... ... ... тілі ... ...... 1994. – 320б.
46. Молгаждаров Қ.К.Шылау сөз табының қалыптасу тарихы/ Қ.К.Молгаждаров. –
Көкшетау:2002. – 135б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі тілдері60 бет
Демеулік шылаулардың қолданылуы (Д.Исабеков «Қарғын» романы негізінде)44 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
5-6 жастағы балалардың грамматикалық дағдыларын қалыптастыру (2015 жылғы. 5-ке тапсырылды)56 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Жеті жарғы» атауының мәні мен мағынасы19 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Сөз құрамы» тақырыбын оқытуда көмекші мектептің 5-7 қазақ сынып оқушыларының грамматикалық білім және орфографиялық дағдыларының жағдайын анықтау57 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь