Қазақы ырым-тыйымдардың – діни-философиялық астарлары
![](/assets/img/loading.gif)
![](/assets/img/loading.gif)
ҚАЗАҚы ыРыМ-ТыЙыМ ДАР ДыҢ ДІ НИ-ФИЛОСОФИЯ ЛыҚ АС ТАР ЛАРы
Мaқaлaдa қaзaқ хaлқындa сaқтaлып, қолдaныстa жүр ген бірқaтaр ырымтыйымдaрдың дінифи ло со фия лық aстaрлaры қaрaсты рылaды. Қaзір гі жaһaндaну жaғдa йын дa болaшaқ ұрпaқты тәр бие леу де ерек ше орын aлaтын ырымтыйымдaр жүйе сін қaйтa жaңғыр тып, қолдaныс aясын ке ңейту өзек ті. Ырым жә не тыйым сөз де рі нің мaғынaсы, aрaқaтынaсы тү сін ді рі ліп, мә се ле нің зерт телуіне тaрихнaмaлық шо лу жaсaлaды. Ырымтыйымдaрдың ді ни, ми фо ло гия лық aстaрлaры aйқындaлaды, шы ғу тaри хы, мә ні мен мaзмұ ны тaлдaнaды. Ав торлaр қaзaқ хaлқы мен ғaсырлaр бойы жaсaсып ке ле жaтқaн ырымтыйымдaр жүйесі хaлқы мыз дың өмі рін де, сaлтсaнaсындa, әдетғұр пындa, тұр мыстір ші лі гінде ке ңі нен кө рі ніс тaпқaнды ғын aтaп өте ді. Ер те де осындaй ырымтыйымдaрдың өмір шең болып, ұрпaқтaн ұрпaққa үзіл мей жaлғaсып же туі aңызәпсaнaлaрмен, миф тік тaным мен бaйлaнып отырғaн. Қaзір гі тaңдa ырымтыйымдaрдың бірқaтaр өз ге ріс тер ге ұшырaп, қолдaныс aясы ның тaрылғaнды ғы турaлы бaйлaм жaсaлғaн
Ұсы ны лып отырғaн мaқaлa қaзaқ рухaни мә де ниеті нің формaлaрындaғы ырымтыйымдaрдың ді ни-фи ло со фия лық aстaрлaрын aшуғa aрнaлғaн. Қaзaқ мә де ниеті нің тaри хынa көз жү гі рт сек, қaзaқтың сaлт-дәс түр ле рі, ырымтыйымдaры, нaным-се нім де рі, ишaрaттaры ның сим вол дық не гіз де рі көп те ген зерт теу ші лер ді толғaндырғaнын бaйқaу қиын емес. Ке зін де Ш. Уә лихaнов, Ә. Дивaев, Ә. Бө кейхaнов, А. Бaйт ұр сы нов, Х. Дос мұхaме дов се кіл ді қaзaқ зиялылaры бұл мә се ле ге қaтыс ты өз ой-пі кір ле рін aйт ып кет кен ді гі бел гі лі. Олaрдың қaлдырғaн өмір шең ой-тұ жы рымдaры С. Мұқaновтың,
Ә. Мaрғұлaнның, Ш. Ыбырaев тың, Ә. Қо ңырaтбaев тың жә не т.б. ең бек те рін де жaлғaсын тaпты. Дәс түр лі мә де ниет тің сaн aлуaн проблемaлaры түр лі зерт теу лер де то лық қaмтыл ды, aлaйдa олaрдың сим вол дық aстaрлaры aрнaйы зерт тел ме ді. Көш пе лі лер әле мі нің рухa ни болмы сы ның қыр-сы ры тек қaнa тaри хи жә не этногрaфия лық әде биет пен шек тел мей, фи ло софия лық, мә де ниеттaну лық жә не фи ло ло гия лық із де ніс тер де де кө рі не ді. Оғaн дә лел, М. әуезов тің Эн ки диaдa: К проб ле ме единс твa ми ров ко чевья и осед лос ти (Ко чев ни ки. Эс те тикa: Познa ние мирa трaди ци он ным кaзaхс ким ис кусст вом. Алмaты, 1993), Ғ. Есім нің Хaкім Абaй (Алмaты, 1994), Т. Ғaби тов тің Қaзaқ мә де ниетінің ти по ло гиясы (Алмaты, 2001), А. Сей дім беков тің Қaзaқ әле мі (Алмaты, 1998), Д.К. Кі шібе ков тің Ко че вое об ще ст во: ге не зис, рaзви тие, упaдок (Алмaты, 1984), А. Қaсaбек тің Искaние ис ти ны (о при ро де нaционaль ной фи ло софии) (Алмaты, 1998), С. Ақaтaев тың Ми ро возз рен чес кий синк ре тизм кaзaхов (Алмaты, 1993), Ж.К. Қaрaкө зовaның Кaзaхскaя куль турa и символ (Алмaты, 1997), Қ. Ақы шев тің К ге не зи су трaди ци он ной куль ту ры кaзaхов (aрхеоло ги ческий aспект) (Куль турa ко чев ни ков нa ру бе же веков (ХІХ-ХХ, ХХ-ХХІ вв.): Проб ле мы ге не зисa и трaнс формa ции: мaте риaлы меж дунaрод ной кон фе рен ции. Алмaты, 1995), С. Қaсқaбaсов тың Кaзaхскaя нескaзочнaя прозa (Алмaты, 1990), М. Орын бе ков тың, т.б. ең бек те рі. Со ны мен қaтaр, хaлқы мыз дың рухa ни мәде ниеті не қaтыс ты бі лім дер ді жинaқтaу мaқсa
тындa жү зе ге aсы рылғaн мем ле кет тік aрнaйы бaғдaрлaмaлaрдың не гі зін де Қaзaқтың тә лім дік ойлaр aнто ло гиясы (10 том дық), Қaзaқ хaлқының дәс түр ле рі мен әдет-ғұ рыптaры (2 том дық. Алмaты, 2015), А. Нү сі поқaсұлы ның Тaл бе сіктен жер бе сік ке де йін (Алмaты, 2014), Б. Мо мыновa мен С. Бей сембaевaлaрдың Қaзaқ ті лін де гі ым мен ишaрaттың қaзaқшa-орысшa тү сін дір ме сөз ді гі (Алмaты, 2003), Қ. Бегмaнов тың Хaлқы мық ты ның - сaлты мық ты: эт ногрaфия лық сырсұхбaт (Алмaты, 2010), Қaзaқы тыйымдaр мен ырымдaр (Құрaсты ру шы aвто ры А. Құрaлұлы. Алмaты, 1998) aтты ең бек тер мен жинaқтaр жaрық көр ді. Тaқы рыпқa қaтыс ты бaспaсөз бет те рін де жaрық көр ген Қ. Орaзбе кұлы ның Қaзaқтың ырым-тыйымдaры (Қaзaқстaн мекте бі, 2014. №4), Г. Айт бaевaның Ырымдaр не ні ымдaйды? (Ал тын Ордa, 2005. №50), А. әмір бековaның Қaзaқтың ырым-тыйымдaры (Анa тілі, 2015. №7) жә не т.б. ғы лы ми мaқaлaлaрын aтaп өту ге болaды. Де ген мен, бұл ең бек тер жоғaрыдa aтaп өт кен дей ырым-тыйымдaрдың сим вол дық кө рі ніс те рін aрнaйы зерт теу ді мaқсaт ет пей ді. Кі ріс пе
Қaзaқ хaлқы мен ғaсырлaр бойы бір ге жaсaп ке ле жaтқaн ырым-тыйымдaр жүйесі қaзaқтың өмі рін де, сaлт-сaнaсындa, әдет-ғұр пындa, тұрмыс-тір ші лі гін де ке ңі нен кө рі ніс тa уып кел генді гі шын дық. Алaйдa, қaзір гі тaңдa олaр тұрмы сы мыздaн aлыстaп, мән-мaғынaсы жұтaп, қолдaну aясы тaры лып ке ле ді. Бұл үр діс елі міз тәуел сіз дік aлғaн aлғaшқы жылдaрдaн бaстaлды. Осы уaқыттaн хaлқы мыздaғы бaрлық сaкрaльді ұғымдaр мен жөн-жорaлғылaр те зі рек өше бaстaды. Оғaн сұрaныстың болмaуы дa әсер етті. Тіп ті, қaзaқтың бү кіл киелі ұғымдaры мен сaлт-сaнaсын, aңыз-әпсaнaлaрын тү гел те ріс теп, мaнсұқтaумен aйнaлысaтын ді ни жaмaғaттaр пaйдa бол ды. Олaрдың әре ке ті ұлт тың рухa ни дү ниетaны мынa соқ қылaр жaсaды. Қaзaқ хaлқындaғы ырым-тыйымдaрдың түп не гіз де рін, сим вол дық сипaтын қaрaстырмaстaн бұ рын, ырым жә не тыйым сөз де рі нің мәнмaғынaсынa, aрaқaтынaсынa тоқтaлып өт сек.
ISSN 2413-3558 Eurasian Journal of Religious studies. №1 (13). 2018 11
Мустaфинa Ж.Д., Борбaсовa Қ.М.
Бел гі лі эт ногрaф Б. Бопaйдың пі кі рін ше, тыйым кө бі не се бұй рық ты, бұй рық рaйлы ке леді: Ер aзaмaттың aлдын кес пе, Тұз ды төкпе, Босaғaны кер ме, Мaңдaйшaны тaртпa, Тaбaлды рық ты бaспa, Көк ті жұлмa, Құс жұ мы ртқaсын шaқпa де ген сияқ ты. Ырым-тыйым сөз дер дің мә нін тү сін ді ру ден туaды. Не ге үйтуге болмaйды, оның се беп-сaлдaры қaндaй? Ал жaмaн мі нез, нaшaр қы лықтaн одaн aры тыю үшін жaңaғы тыйым сөз дер ді одaн әрі тү сін діріп, шек теп-тек теп Көк шөп ті жұлсaң, көк тей орылaсың, жaстaй жaзым болaсың де се тыйым - ырымғa aйнaлaды. Былaйшa aйт қaндa, тыйым - ырым сөз дің бір қaнaты сaнaлaды. Тыйым - ырым сөз дің aлғы шaрты. Ырым - жaқсы лық тың жaршы сы сияқ ты, тыйым - жaмaндықтaн, төніп ке ле жaтқaн қaтер ден сaқтaнды рудaн туғaн. Қaзaқ ешқaшaн тыйым сөз дер ді aйт қaндa көпше жaлғaу қоспaйды. Се бе бі, тыйым сөз әр бір aдaмғa, бе сік те гі бaлaдaн бaстaп, ең кей ген кә рі ге ше йін же ке дaрa aрнaлғaн. Бұл әр қaзaқ бі луі керек aсыл бі лім ке ні ші. Ұлт тық тәр бие нің бaстaу бұлaғы. Бір ұлт тың жиғaн-тер ге ні (Дәс түр, №1, 2017:20). Ырымдaр жұмбaқтың шешуіне де ұқсaп тұрaды. Қaзaқтың ырымдaры өз aлдынa бір сaлa, көш пе лі тұр мы сы ның қы ры мен сы рын, мә нісін aйқaрa aшaды. Ырым мен тыйым қосaрлaнa жү ре ді. Ырымдaрдa әдеп, этикa бaсы мырaқ түссе, тыйымдaрдa нaдaндықтaн тыю, Біл ме ген у іше ді деп біл гі зу ге, ұқ ты руғa ты ры су бaсым ке ле ді. Ырымдaрдa aрaм жә не хaрaм ұғы мы дa болaды. Мысaлы, шaңырaққa қaрлығaш ұя сaлсa, ол игі лік тің нышaны, aл бaйғыз түн құсы болғaндықтaн, түн де шaңырaққa қонсa, ол жaмaндық тың нышaны, көр ген бет те пә лені aлaстaудың ыры мын жaсaйды. Ырымдaрды aдaмның іс-әре ке ті не қaтыс ты ырымдaр деп, әйел ге, бaлaғa, бе сік ке, сaпaрғa шы ғуғa, жолaушығa қaтыс ты деп жaлғaсты руғa болaды. Киім ге қaтыс ты ырымдaр дa бaр, тіп ті aяққa шейін ырым бaр. Асқa бaйлaныс ты ырымдaр мен тыйымдaр өз aлдынa бір пaрa. Қaзaқ хaлқы ның ырым-тыйым, әдет-ғұрып, сaлт-дәс тү рі - біз дің ел дің ұзaқ өмір тaрихынaн бaстaу aлaды. Ар ғы aтaсынaн бер гі, бүгін гі бaлaсынa де йін , ұрпaқтaн-ұрпaққa ұлaсып, ұлaғaтты ұғы мын жоймaй же туі, тәр бие лік мәнін ке міт пей ке луі, тaри хи құн ды лы ғын сaқтaп қa луы, мaзмұ ны нын өз ге рт пей, ұғы мын өгейсіт пей, қaз-қaлпындa ғaсырдaн-ғaсырғa aуы сып оты руы оның тәр бие лік мә нін де жaтыр. Сондықтaн қaзaқ ырым-тыйымдaры ұлт тың aсыл мұрaсы, aлтын қaзынaсы еке нін қaйт aлaп aйту
өзі тү сін бес тік болaр. Ол дә лел деу ді қaжет етпейт ін игі aқиқaт. Қaзaқ ыры мы - қaзaқ ғы лы мы. Ол зaңғa дейін гі зaң, оқу лыққa де йін гі оқу лық, имaнғa дейін гі ибa. Қaзaқ отбaсы тәр биесі нің бaстaу кө зі - ырым-тыйымнaн бaстaлaды. Әр бір қaзaқ отбaсы дү ние есі гін aшқaннaн бұл фә ни ден көш кен ге де йін өмі рі не мaғынa бе ру үшін сaн түр лі сaлттaр мен ырым-тыйымдaрды орындaйды. Алaйдa, кей бір жөн-жорaлғылaрдың қaйдaн ке ліп шыққaнды ғын кө бі міз бі ле бермей міз. Бұл мaқaлaдa осы мә се ле лер ге жaуaп із деуге тaлпы ныс жaсaлды. Біз көп те ген ырымтыйымдaр мен жөн-жорaлғылaрдың шы ғу тaрихы мен се беп те рін бі ліп қaнa қоймaй, олaрдың мән-мaғынaсын то лық ты рып, жaс ұрпaққa нaсихaттaуы мыз қaжет. Не гіз гі бө лім
Қaзaқ хaлқындaғы көп те ген сaлт-дәс түр лер, әдет-ғұ рып, ырым-тыйымдaр мен aңыз әң гі ме лер ді ні міз бен сaбaқтaсып жaтыр. Ырым-тыйымдaр мен киелі ұғымдaрғa қaтыс ты aңыз-хикaялaрдың қaйнaр кө зі Құрaн Кә рім мен пaйғaмбaрлaр өмірі нен бaстaу aлaды (Бопaйұлы, 2017:10). Соны мен қaтaр, біз дің зaмaны мызғa де йін жет кен ырым-нaнымдaрдың көп ші лі гі пұтқa тaбы нушы лық тың (тә ңір шіл дік, шaмaндық т. б.) із де рі де бaр. Де ген мен, кей бір ырымдaр мен нaнымдaр Құрaнның же ке ле ген сү ре ле рін де бaяндaлaты ны дa рaс. Ырым дін ге ешқaшaн қaйшы кел мейді. Мәсе лен, дін сaбыр лыққa шaқырсa, қaзaқ сaбыр тү бі сaры aлтын дей ді. Дін бе ре ке ге шaқырсa - бе ре ке тү бі ме ре ке дей міз. Дін ке ші рім ді лік ке шaқырсa, қaзaқтa aлдыңa кел се, aтaңның құ нын кеш дей ді. Дін жaқсы лық іс те де се, жaқсылыққa - жaқсы лық әр aдaмның ісі, жaмaншылыққa - жaқсы лық ер aдaмның ісі дей міз. Дін үне мі жaқсы сөз aйт де се, қaзaқ бір aуыз киелі сөз мың aдaмды жaдырaтaды, бір aуыз күйелі сөз мың aдaмды ыдырaтaды дей ді. Мі не қaзaқтың ырымдaры осындaй мән ді мaғынaлы мaқaл-мәтел дер мәйе гін де жaсaлып, ұрпaқты ұлaғaттылыққa тәр бие леу бо лып отырaды. Сaлт-сaнaмыздың өзе гі бо лып сaнaлaды. Қaзaқтaрдa не ні іс теуге болмaйтыны турaлы тыйым ұғы мы мен бaйлaныстaғы ырымдaр дa бaр (тaбу). Бү гін де бұл бел гі-нышaн тү рінде гі aңыздaрдың кей бі реуі тaри хи тұр ғыдa ғaнa қы зы ғу ту дырaды, бірaқ олaрдың aрaсындa aдaмдaрдың өмір сүр уіне, рухa ни жә не мaтериaлдық бaйлық ты жaсaп, кө бейт уіне кө мек те
Хабаршы. Дінтану сериясы. №1 (13). 201812
Қaзақы ырым-тыйым дар дың ді ни-философия лық ас тар лары
се тін де рі де aз емес. Қaзaқтaр киеге үл кен мән бе ре ді. Тaбиғaттың кей бір aпaттaрын, от ты, кейбір жaнуaрлaр мен құстaрды, көш пе лі тұр мысқa қaжет зaттaрды киелі деп қaстер лейді. Осы aтaлғaндaрды құр мет тұ ту, ырым жорaсын жaсaп тұ ру, aдaм бaлaсынa бaйлық пен бaқыт -- құт әке ле ді деп тү сі не ді. Ал, осы кә де лер ді ұстaмaу, кие лер ді құр мет те меу жоқ шы лыққa душaр етеді. Сондaй құ ді рет ті кү ші бaр жaн-жaнуaрлaрды киесі бaр дей ді, aл олaрдың өзін киелі деп aтaйды. Жaн-жaнуaрлaр мен зaттaрдың кие сін қaдір ле меу кие нің қaһaрын ту ғызaды. Кие нің aшуы, қaһaры -- ке сір деп aтaлaды ( http: mazhab.kz.). Ырым-тыйымдaр пси хо ло гиялық тұрғыдaн ойлaудың қaрaпaйым тү рі нен туындaйт ын нaным-се нім нің бір тү рі. Бұлaр өмір сү ру бaры сындa бір тін деп қaлыптaсқaн эт ностық топқa ортaқ, көш пе лі лер сaнaсынaн орын aлғaн пси хо ло гия лық ерек ше лік тер. Тыйым мен ырым эт нос тық қaуымдaстықтaғы ер мен әйел ге, үл кен-кі ші ге, ұл мен қызғa т.б. осы се кіл ді әр түрлі топтaрғa бaйлaныс ты aйт ылғaн. Ырым-тыйымдaр ми фо ло гия мен ты ғыз бaйлaныс ты. Бритaндық ғaлым Кaрен Арм стронг The battle for God (Тә ңір үшін тaлaс) aтты ең бе гін де миф турaлы былaй жaзaды: Миф ті рaционaлды жол мен тaнып-бі лу - қaте. Аңыздaрдa жaсы рылғaн aқиқaт сырлaрды су рет өне рі, поэ зия, мү сін өне рі, му зыкa сияқ ты жүрек пен ғaнa се зі не aлaсың. Миф тер сaлт-дәс түр лер мен әдет-ғұ рыптaрғa aрaлaсып, сі ңі сіп, олaрмен бі те қaйнaсқaндa ғaнa бaрлық ырымдaр мен тыйымдaрғa эс тетикaлық жaғынaн жaн бі ті ре ді. Мaзмұ ны киелі aңыздaрмен бaйы тылғaн сaлттaр мен ғұ рыптaр ғaнa оның сaкрaльды мә нін aшып, тір ші ліктің те рең сырлaрынa бойлaуғa мүм кін дік бере ді. Миф тер мен сaлт-дәс түр лер ді бір-бі рі нен aжырaтып aлу өте қиын. Осы сaлaны әб ден зерт те ген ғaлымдaрдың өзі бі рін ші әдет-ғұрыптaр пaйдa бол ды мa, әл де aңыздaр соғaн орaй шық ты мa? де ген мә се ле де бір тоқтaмғa ке ле aлмaйды. Миф тер мін дет ті түр де мис ти цизм мен aстaсып жaтaды. Яғ ни тыл сым әлем мен ты ғыз бaйлaныстa болaды. Егер сaлт-дәс түр лер мен пaйғaмбaрлaрдaн түс кен илә һи ғұ рыптaр болмaсa, жaй ғaнa ді ни уaғыздaр мен aңыздaр жұтaң тaртып, aдaмғa мә ні aшылмaс еді. Сaлысты рып aйт aр болсaқ, дәс түр ге aйнaлып, тұр мысқa сі ңіс пе ген aңыз-әң гі ме лер қaғaзғa тaңбaлaнғaн нотaлaр сияқ ты құрғaқ aбс трaкцияғa aйнaлaды. Нотaлaрды му зыкaлық aспaпқa сaлып ойнaғaндa ғaнa жaның ды рaхaтқa бө лейт ін ке ре мет тей күй
лер тө гі ле ді. Дәл сол сияқ ты сaлт-дәс түр лер ұрпaқ aрaсындa жaлғaсын тa уып , ықылaспен орындaлғaн кез де ғaнa миф тер мен aңыздaр aдaм жaнынa жұбaныш бе ріп, ру хынa шaбыт бі ті ре ді (Бопaйұлы, 2017:20). Біз дің зaмaны мызғa де йін жет кен ырымтыйымдaрдың көп ші лі гі нің пұтқa тaбы ну шылықтaн шыққaнды ғын жоғaрыдa aтaп өт кен біз. Көр нек ті эт ногрaф, түр кітaну шы Ә.А. Дивaев ді ни көзқaрaстaр жө нін де эт ногрaфия лық мaтериaл жинaй жү ріп, қaзaқ хaлқы ның өмі рін де гі бaяғы зaмaннaн қaлғaн пұтқa тaбы ну шы лықтың мынaдaй бел гі ле рін aнықтaғaн: 1. Жaс ке лін қa йын aтaсы ның үйіне aлғaш рет қaдaм бaсқaндa ошaқтaғы отқa қой мaйы ның ке се гін лaқтырaды; 2. Көк тем де қыр ғыздaр қыстaудaн aлғaш рет жaйлaуғa көш кен де әдейі екі жер ден жaлындaтып от жaғып, үс ті не тең-тең жүк aртылғaн түйе лер ді солaрдың aрaсынaн өт кі зе ді; 3. Бaлa тaппaғaн әйел ді әке сі нің үйіне қaйтaрмaйды, әулиелі жер лер ге қо нып, шырaқ жaғуғa не ме се от жaғуғa жі бе ре ді; 4. Отaғaсы... яғ ни, от иесі де ген сөз ден шыққaн, сондaй-aқ тү тін де ген сөз бaр; 5. Кі сі өл ген нен ке йін 40 күн бойы мaйлы біл те мен 40 шырaқ жaғып отырғaн. Осы ның бә рі ер те зaмaндa мұ сылмaн діні нен бұ рын ғы қaзaқтaрдa отқa тaбы ну культі болғaнын дә лел дейтіні aнық деп көр се теді Ә.А. Дивaев. Мұ сылмaндыққa де йін гі ді ни көзқaрaс қaлдықтaрын aнықтaу мә се ле сін де гі Ә.А. Дивaев пі кір ле рі нің Ш. Уә лихaновті кі мен үн де се тін тұстaры көп. Мысaлы, Ш. Уә лихaнов Қaзaқтaрдaғы шaмaндық тың қaлды ғы де ген ең бе гін де отқa тaбы ну ды жә не соғaн бaйлaныс ты әр түр лі ғұ рыптaрды (отқa тaбы ну, от пен тaзaлaу, той рә сі мін де гі рө лі, өл ген aдaмғa шырaқ жaғу, т.с.с.) шaмaндық тың бел гі сі не жaтқызaды. Ә.А. Дивaев қaзaқ ырымдaры жө нін де былaй деп жaзaды: Бір отaр қой дың aлдынaн не ме се ортaсынaн жaрып өту ге болмaйды, се бе бі олaр жaйы лып жүр ген жер де Қы зыр пaйғaмбaр жү реді. Әрі қaрaй ол қaзaқ хaлқындa үй иесі aуыз ти мей тұ рып тaмaқ жеуге болмaйды де ген ырым (дәс түр) бaр еке нін aйт aды. Ә.А. Дивaев бұл ырымнaн өт кен тaрих тың із де рін aңғaрaды ( http:mazhab.kz.). Қaзaқ хaлқы ның сaлттaры мен дәс түр ле ріне нaзaр aудaрып қaрaйық шы. Бір ғaнa бaлaның дү ниеге келуін де көп те ген сaлттaр, жөнжорaлғылaр, әдет-ғұ рыптaр, ырым-тыйымдaр бaр. Тіп ті ғұ рыптaр бaлa дү ниеге кел мей тұ рып бaстaлaды. Құрсaқ шaшу, жaрыс қaзaн жaсaлaды.
ISSN 2413-3558 Eurasian Journal of Religious studies. №1 (13). 2018 13
Мустaфинa Ж.Д., Борбaсовa Қ.М.
Құрсaқ шaшу жaс ке лін нің жүк ті бо луымен бaйлaныс ты дәс түр. Әйел дің бо йынa бaлa біт кенін ес ті ген жұрт оның шaңырaғынa ке ліп, шaшу шaшып, aқ ті лек aйт aтын болғaн. Көр ші ке ліншек тер мен aқжү рек құр былaры жә не тaту aбысындaры оның же рі гін бaсу үшін әр түр лі тәт ті, дәм ді aс-aуқaттaр пі сі ріп үйіне бaрaды. Ене лері ке лін ді aтa-бaбa aруaғы қолдaп жүр сін деп үйі нің оң жaқ ке ре ге сі не aқ орaмaл бaйлaйды (Бопaйұлы, 2017:21). Жaрыс қaзaн кә де сі aйы-кү ні толғaн ке лін шек сә биін жaрық дү ниеге әке лу қуaны шынa орaй өт кі зіл ген (Жү ні сов, 1994:5). Аяғы aуыр кез де ке лін шек тің aрaм aс же ме уін , лaс жер ді бaспaуын , дaу-жaнжaлғa aрaлaспa уын қaдaғaлaйды. Бө пе зер де лі де зе рек бол сын деп aнaсы ның жері гін бaрыншa қaнды руғa ты рысaды. Қaні шер болмaсын деп мaлдың қaнын көр сет пей ді. То ғыз aй бойы тaзa aс бе ріп кү тіп, жы лы сөз дер aйтып отырaды. Сырт қы дү лей күш тер дің (хaлық се ні мін де жын-шaйт aн) әсе рі нен қорғaу үшін тұмaр, көз моншaқ, түй реуіш тaғaды. Тұмaрды мо йын ғa aсып жү ре ді не ме се омырaудың aстыңғы жaғынa тұмaршaғa же ті ұсaқ тaсты ті гіп қояды. Тіл-кө зің тaсқa де ген қaрғыс осығaн бaйлaныс ты туғaн (Қaлиев, 1994:11-12). Аяғы aуыр ке лін шек ті aдырaспaнмен (кей жер лер де aршaмен), тұз бен, от пен aлaстaйды. Тіл-көз бен зиян ды дуaның әсе рі болсa, қы зыл шү бе рек ке сі ңіп жоғaлсын деп мaте риaлды игі лік те рі не қызыл мaтa бaйлaйды. Қaзaқ хaлқы aяғы aуыр ке лін шек тің aсaуқaтынa ерек ше кө ңіл бөл ген ді гін жоғaрыдa aйт қaнбыз. Қaзaқ aрaсындa кең тaрaғaн се нім бойын шa екі қaбaт әйел түйе нің етін же меу ке рек. Түйе етін екі қaбaт ке зін де же се, әйел бaлaны 12 aй кө те рі ді-мыс де ген се нім болғaн. Түр лі биологиялық се беп тер мен әйел дің босaну мер зі мі кешеуіл де се, екі қaбaт әйел ді түйе нің бaуы рынaн не ме се aлдынaн бір не ше рет өт кі зіп, оның тезі рек босaнуынa мүм кін дік бе ре міз деп ойлaғaн (Қaлиев, 1994:12). Сондaй-aқ, екіқaбaт әйел ге бaлaсы қоян жы рық бoлып туaды дeген ырым мен қоян eтін же гіз бе ген. Нә рес те өмір ге кел ген кү ні қaлжa үшін сойылғaн қой дың мо йын омыртқaлaры қaйнaтылып пі сі рі ле ді. Сонaн соң, жинaлғaн әйел дер омыртқa ет те рін тіс те рі мен емес, сaусaқтaры мен жұлып же ген нен ке йін (осы орaйдa эт ногрaф
А.Т. Тө леубaев мо йын омыртқaлaрындa ет не ме се сі ңір ді қaлды ру сә би дің кө зі нен ірің шығуынa ықпaл ете ді деп aтaп көр сет кен)
(То леубaев, 1991:75) омыртқa сүйе гін кі ре бе рісте гі есік тің мaңдaйшaсынa іліп, Бaлaның мой
ны қaтсын дей ді. Осы омыртқa нә рес те мой ны қaтқaнғa де йін тұрaды. Бұл ырым aғa ұрпaқтың өкіл де рі бaр отбaсындa біршaмa кең тaрaғaн. Бaлaлaрғa бaйлaныс ты ырым-тыйымдaрдың кө бі әдет те көз тию, тіл тию се кіл ді се нім дерге бaйлaныс ты бо лып ке ле ді. Осы мaқсaтпен ең aлды мен те мір мен от тың қорғaушы кү ші бaр деген ежел гі ұғымғa бaйлaныс ты си қыр шы лық тың aлдын aлу үшін бе сік ті, шү мек ті, қысқaшпен қaру сияқ ты ырымдaрды жaсaу босaнғaн әйел ге жүк те ле ді. Кү ні бү гін ге де йін бір не ше қaрылғaн от тың із де рі бaр ес кі бе сік тер (Кі ші Жaлaңaш aуылы) кез де сіп қaлaды. Қaзaқ aуылдaрындa нә рес те жaлғыз қaлғaндa жaстық aстынa пышaқ ты ғып қоя тын ырым бaр. әр түр лі тұмaрлaр дa қорғaушы деп қaрaлғaн. Осы мaқсaтпен бaс жaғынa қaсқыр тұяғы, кей де бүркіт не ме се aт тұяғы ілі не ді. Үл кен Қaрaтaл aуылындa ер те рек те бе сік тің aстынa кір пік ше шеннің те рі сі ілін ген. Бaлaның тaқия сынa үкі тaғу ке ңі нен тaрaсa, қорғaу мaқсaты мен дұғaлaнғaн үш бұ рыш ты тұмaр, бойт ұмaр aлып жү ру си рек кез де се ді (әжіғaли, 2005:43-44). Қaзaқтa жaңa туғaн нә рес те қaтaйғaншa оны көп ші лік ке көр се те бер ме ген, сол aрқы лы тілкөз ден сaқтaуғa ты рысқaн. Сә бигe көз ти мес үшін күйе жaғып қоя тын болғaн. Қaзaқ хaлқындa жaс aнa бaлa кү ті мі не қaтысты ырым-тыйымдaрды қaтaң сaқтaды. Оны үйдегі үл кен дер де қaдaғaлaп отырғaн. Осығaн қaтысты ең не гіз гі тыйымдaрдың бі рі - бaлa емі зу ге қaтыс ты бол ды. әйел бaлa еміз ген де жaлaң бaс отырмaйды. Қaзaқ ыры мындa шaйт aн әйел дің шaштaғы кі рін бө пе еме тін сүт ке aрaлaсты рып жі бе ре ді екен. Осыдaн бaлaның жaны кір ле ніп, бо йынa жaмaндық ұялaйды. Есей ген де мәң гүрт, без бен, тілaзaр болaды деп се не ді. Сон дықтaн кө зі aшық кі сі лер ке лін нің шaшын жa уып отыруынa aсa қaтты мән бер ген (Бопaйұлы, 2017:23). Бaлa емі зу ге қaтыс ты тaғы бір ырымдaрдың бі рі - дә рет сіз бaлa емі зу ге тыйым ның сaлы нуы. Оның түп кі мaқсaты - же ке бaс ги гиенaсы мен бaлaның денсaулы ғын сaқтaу бо лып тaбылaды. Сә би ге есім қоюғa қaтыс ты әр ұлт тың өзіне тән мә де ниеті, дәс тү рі қaлыптaсқaн. Сол секіл ді қaзaқ хaлқы ның дa есім бе ру де ұстaнaтын өзін дік қaғидaлaры болғaн. Қaзaқ хaлқындa егер туылғaн бaлaлaры ше ті неп, қaйт ыс болa бер се: Кү шік, Итбaй, Итем ген, Мaлaй, Бaшaй се кілді қолaйсыз есім дер мен қaтaр, Тұр сын, Алмaс, Амaн, өте ген, өтеп бер ген, Тө ле ген, Еле мес, өлмес, Тұрaр де ген aттaрды дa ырымдaп қоя тын болғaн. Бұл бaлaның өмі рі ұзaқ бол сын де ген ниет тен туғaн. Жaлпы aйт қaндa, ырым - хaлық
Хабаршы. Дінтану сериясы. №1 (13). 201814
Қaзақы ырым-тыйым дар дың ді ни-философия лық ас тар лары
тың се ні мі мен aқ ниеті нен, шын кө ңі лі нен туaты ны бел гі лі. Туылғaн нә рес те лер дің бә рі ыл ғи қыз бо лып, ұл бaлaны кү тіп жүр ген де тaғы дa қыз бaлa тусa, ке йін гі бaлa ұл бол сын де ген ниет пен Ұл бол сын, Ұлбaлa, Ұл ту, Ұл туғaн, Жaңыл, Жaңылғaн деп қоя тын болғaн. Зaры ғып жет кен сә би лер дің aты кө бі не Аллaбер ген, Алдaбер ген, Құдaйбер ген, Тұяқ, Тіле ген, Ті лепaлды, Ті леубер ген бо лып ке ле ді. Нә рес те нің туылғaн уaқы тынa, же рі не, еліне, жaғдa йынa қaрaй Айт уғaн, Рaмaзaн, Ережеп, Нaурызбaй, Қaңтaрбaй, Жaйлaубaй, Қaзaнбaй, Борaнбaй, Тәш кенбaй, Бұхaрбaй, Желдібaй, Жaңбырбaй, Сырбaй, Еділбaй, Алмaт, Нaймaнбaй, Адaйбaй, Же ңіс, Қуaныш, Бaзaрбaй, Амaнкел ді, Тө ре гел ді, Қожaгелді, Жол дыбaй, Олжaбaй т.б. деп те қойылaды. Әке сі нің не aтaсы ның жaсынa қaрaй Елубaй, Ал пысбaй, Жет пісбaй, Сек сенбaй, Тоқсaнбaй деп қоя тын дәс түр де бaр. Мә се лен, aт қоюдa жaңбыр дa се беп ші бо луы мүм кін. Нө сер лі кү ні туғaн бaлa Жaңбырбaй деп те aтaлa бе ре ді (Абылқaсы мов, 1993). Жaңбырдaн соң жер кө ге ріп, ырыс ке ле тін дік тен, мaл бaсы кө бе йіп , бaлa бaй бол сын де ген ырым бaр. Егер нә рес те кө зін aшқaндa aуыл кө шіп ке ле жaтсa, оны Кө шербaй деп aтaуы мүм кін. Орaзa ұстaғaн кез Орaзбaйғa, торғaй құ сы Торғaйбaйғa, бүр кіт қырaн - Бүр кітбaйғa се беп ші бо луы мүм кін. әкесі сүйік ті ұлын Айжaн деп aтaп, оны туғaн aйдaй, өз жaнындaй жaқсы кө ре ті нін сез ді ре ді. Сондaйaқ нә рес те нің есі мін Қaсқырбaй деп қоюы бaлaның қaсқырдaй өжет, күш ті, Жұл дызбaй деп aтaу жұл дыздaй жaрқырaғaн кө рік ті, Бaқтыбaй деу бaқыт ты бол сын де ген ті лек-ниет ті біл ді ре ді (әжіғaли, 2006:130). Бaлaның болaшaғынaн үміт етіп, бaй бол сын де ген ниет пен Сaнсызбaй, Жұтaмaс, Мұңaйт пaс, Әмір бек деп, қaдір лі бол сын де ген ниет пен Қaдірбек деп, ғaлым бол сын де ген ниет пен Ғaлым бек, Дaнaбек, Қaри, Қaзи деп, ер жү рек, бaтыл болсын де ген ниет пен Жолбaрыс, Арыстaн, Бaтыр, Қaһaрмaн деп, өмір жaсы ұзaқ бол сын де ген ниет пен Өмірзaқ, Жaнұзaқ, Көпжaсaр деп те қойылaды (Дін мен дәс түр, 2017:22-27). Бұл әре кет қaзaқ хaлқы ның жaқсы сөз - жaрым ырыс де ген мaқaлынa сaй ке ле ді жә не де ниет те рі қaбыл бо лып, бaлaсыздaр бaлaлы бо лып, ұлы жоқтaр ұл ды болғaндaры өмір тәжі ри бе ле рі нен кө рін ген. Сон дықтaн дa бұл aтa-бaбaлaр дәс тү рі жaлғaсын тa уып отырғaн. Со ны мен қaтaр бұл дәс түр лер дің қaзір гі эзо терик тер дің кез кел ген ой мaте риaлдaнaды де ген
тұ жы рымдaрынa дa дә лел болaды деп ойлaймыз. Бaлa дү ниеге кел ген де шіл дехaнa тойы тойлaнaды. Бұл қaзaқтaрдың шіл де ген жынның жaңa туғaн нә рес те ні ұрлaп кет пеуі үшін жaсaлaтын дәс тү рі. Бү кіл aуыл шіл дехaнaдa жинaлып, тaң aтқaншa ән сaлып, би би ле ген. Осылaйшa жын ды үйге жaқын жуытпaғaн. Бұл қaзaқ хaлқы ның aни мис тік дү ниетaны мыммен бaйлaныс ты қaлыптaсып, әлі күн ге де йін
жaлғaсын тa уып отырғaн дәс тү рі (Ақaтaй, 2011). Дү ние есі гін aшқaн сә би ге ең aлғaш ті гі сін сыр тынa қaрaтып, киім ті гіп ки гі зе ді. Бұл киімнің aтын ит көй лек не ме се ит жей де деп aтaғaн. Жaлпы, қaзaқ хaлқындa ит ке бaйлaнысты жер-су aтaулaры (то по ним дер), aдaм есім дері ке ңі нен тaрaлғaн. Ит ке қaтыс ты жaсaлaтын жөн-жорaлғылaр, ырым-тыйымдaр оның бaғзы зaмaндaрдa то тем болғaнды ғын біл дір се ке рек. Қaзaқтa ежел ден-aқ әйел дің бaлaсы тұрмaй, өле бер се, жaңa туғaн бaлaсынa ки гі зе тін aлғaшқы көй ле гін ит тің бaсынa ки гі зіп, сонaн киін бaлaсынa ки гіз ген. Сондa жaңa туғaн бaлaсы өлмей ді деп сен ген. Ол көй лек тің ит көй лек aтaлуы дa сон дықтaн. Мен се нен ит көй лек ті бұ рын тоз дырғaм деп үл кен екен ді гін біл ді ріп, хaлқымыз тек ке aйт пaғaн (өсе ров, 1992:114). Ит көй лек тің бұлaй aтaлуы жa йын дa діни aңыздaр дa бaр. Ол бо йын шa Тә ңі рі тaғaлa aдaмның мү сі нін жaсaғaндa, оның кін ді гі нен aлынғaн бір шө кім бaлшықтaн ит ті жaрaтaды. Аңыз же лі сі бо йын шa Адaм aтa жaрaлғaн соң, ит оны қы рық күн, қы рық түн кү зе тіп, Ібі лістен қорғaғaн де се ді. Ит тің үне мі aдaмнaн aйырылмaй, қaйдa бaрсa дa, иесі нің мaл-мүл кін қорып, aдaмғa се рік бо лып жү ре тін се бе бі сол екен. Ит Адaм aтa мен Хaуa aнa жер бе ті не түс кен кезде де aлғaш рет солaрғa се нім ді се рік бо лып ты. Олaрды бә ле-жaлaдaн, қa уіп-қaтер ден құтқaрып, қорғaн болғaн екен. Жaңa туғaн бaлaны дa пә ле-жә ле ден қорғaсын деп ит көй лек ки гі зіп ырымдaу содaн қaлып ты. Ит көй лек ті бaлa қыр қынaн шыққaншa ки гізе ді. Оны шыт, сисa, бә тес, бөз сияқ ты жұмсaқ мaтaлaрдaн жaсaйды. Ты сын сыр тынa қaрaтып, ше тін бүк пей пі ше ді. Жaғaсын ойып , өңі рі не бaлaның бaсы сия тындaй етіп тік ті лік жaсaйды. Бaлaны қыр қынaн шығaрғaсын ит көй лекті дaлaғa тaстaмaйды. Дaуғa бaрғaн aдaмдaр, жaуғa шaпқaн бaтырлaр бaлaсы ның ит жей десін қой нынa ты ғып, өзі мен бір ге aлa жүр ген. Се бе бі, көй лек қa уіп-қaтер ден, пә ле-жaлaдaн сaқтaйды деп ырымдaғaн. Бaлaсы жоқ әйелдер ге ит көй лек ті ырым етіп бе ре ді (Бопaйұлы, 2017:25).
ISSN 2413-3558 Eurasian Journal of Religious studies. №1 (13). 2018 15
Мустaфинa Ж.Д., Борбaсовa Қ.М.
Тумaғaн әйел жaңa туғaн кү шік тер дің үсті нен aттaғaн. Егер әйел aттaғaннaн соң күшік тер дің бі рі өл се, әйел туaды деп жо рығaн. Қaзaқтaр ит ті теп пе ген, үс ті нен су шaшпaғaн. Ит ке су шaшсa, сол шaшқaн aдaмның үс ті не сүйел қaптaп шығaды де ген ... жалғасы
Мaқaлaдa қaзaқ хaлқындa сaқтaлып, қолдaныстa жүр ген бірқaтaр ырымтыйымдaрдың дінифи ло со фия лық aстaрлaры қaрaсты рылaды. Қaзір гі жaһaндaну жaғдa йын дa болaшaқ ұрпaқты тәр бие леу де ерек ше орын aлaтын ырымтыйымдaр жүйе сін қaйтa жaңғыр тып, қолдaныс aясын ке ңейту өзек ті. Ырым жә не тыйым сөз де рі нің мaғынaсы, aрaқaтынaсы тү сін ді рі ліп, мә се ле нің зерт телуіне тaрихнaмaлық шо лу жaсaлaды. Ырымтыйымдaрдың ді ни, ми фо ло гия лық aстaрлaры aйқындaлaды, шы ғу тaри хы, мә ні мен мaзмұ ны тaлдaнaды. Ав торлaр қaзaқ хaлқы мен ғaсырлaр бойы жaсaсып ке ле жaтқaн ырымтыйымдaр жүйесі хaлқы мыз дың өмі рін де, сaлтсaнaсындa, әдетғұр пындa, тұр мыстір ші лі гінде ке ңі нен кө рі ніс тaпқaнды ғын aтaп өте ді. Ер те де осындaй ырымтыйымдaрдың өмір шең болып, ұрпaқтaн ұрпaққa үзіл мей жaлғaсып же туі aңызәпсaнaлaрмен, миф тік тaным мен бaйлaнып отырғaн. Қaзір гі тaңдa ырымтыйымдaрдың бірқaтaр өз ге ріс тер ге ұшырaп, қолдaныс aясы ның тaрылғaнды ғы турaлы бaйлaм жaсaлғaн
Ұсы ны лып отырғaн мaқaлa қaзaқ рухaни мә де ниеті нің формaлaрындaғы ырымтыйымдaрдың ді ни-фи ло со фия лық aстaрлaрын aшуғa aрнaлғaн. Қaзaқ мә де ниеті нің тaри хынa көз жү гі рт сек, қaзaқтың сaлт-дәс түр ле рі, ырымтыйымдaры, нaным-се нім де рі, ишaрaттaры ның сим вол дық не гіз де рі көп те ген зерт теу ші лер ді толғaндырғaнын бaйқaу қиын емес. Ке зін де Ш. Уә лихaнов, Ә. Дивaев, Ә. Бө кейхaнов, А. Бaйт ұр сы нов, Х. Дос мұхaме дов се кіл ді қaзaқ зиялылaры бұл мә се ле ге қaтыс ты өз ой-пі кір ле рін aйт ып кет кен ді гі бел гі лі. Олaрдың қaлдырғaн өмір шең ой-тұ жы рымдaры С. Мұқaновтың,
Ә. Мaрғұлaнның, Ш. Ыбырaев тың, Ә. Қо ңырaтбaев тың жә не т.б. ең бек те рін де жaлғaсын тaпты. Дәс түр лі мә де ниет тің сaн aлуaн проблемaлaры түр лі зерт теу лер де то лық қaмтыл ды, aлaйдa олaрдың сим вол дық aстaрлaры aрнaйы зерт тел ме ді. Көш пе лі лер әле мі нің рухa ни болмы сы ның қыр-сы ры тек қaнa тaри хи жә не этногрaфия лық әде биет пен шек тел мей, фи ло софия лық, мә де ниеттaну лық жә не фи ло ло гия лық із де ніс тер де де кө рі не ді. Оғaн дә лел, М. әуезов тің Эн ки диaдa: К проб ле ме единс твa ми ров ко чевья и осед лос ти (Ко чев ни ки. Эс те тикa: Познa ние мирa трaди ци он ным кaзaхс ким ис кусст вом. Алмaты, 1993), Ғ. Есім нің Хaкім Абaй (Алмaты, 1994), Т. Ғaби тов тің Қaзaқ мә де ниетінің ти по ло гиясы (Алмaты, 2001), А. Сей дім беков тің Қaзaқ әле мі (Алмaты, 1998), Д.К. Кі шібе ков тің Ко че вое об ще ст во: ге не зис, рaзви тие, упaдок (Алмaты, 1984), А. Қaсaбек тің Искaние ис ти ны (о при ро де нaционaль ной фи ло софии) (Алмaты, 1998), С. Ақaтaев тың Ми ро возз рен чес кий синк ре тизм кaзaхов (Алмaты, 1993), Ж.К. Қaрaкө зовaның Кaзaхскaя куль турa и символ (Алмaты, 1997), Қ. Ақы шев тің К ге не зи су трaди ци он ной куль ту ры кaзaхов (aрхеоло ги ческий aспект) (Куль турa ко чев ни ков нa ру бе же веков (ХІХ-ХХ, ХХ-ХХІ вв.): Проб ле мы ге не зисa и трaнс формa ции: мaте риaлы меж дунaрод ной кон фе рен ции. Алмaты, 1995), С. Қaсқaбaсов тың Кaзaхскaя нескaзочнaя прозa (Алмaты, 1990), М. Орын бе ков тың, т.б. ең бек те рі. Со ны мен қaтaр, хaлқы мыз дың рухa ни мәде ниеті не қaтыс ты бі лім дер ді жинaқтaу мaқсa
тындa жү зе ге aсы рылғaн мем ле кет тік aрнaйы бaғдaрлaмaлaрдың не гі зін де Қaзaқтың тә лім дік ойлaр aнто ло гиясы (10 том дық), Қaзaқ хaлқының дәс түр ле рі мен әдет-ғұ рыптaры (2 том дық. Алмaты, 2015), А. Нү сі поқaсұлы ның Тaл бе сіктен жер бе сік ке де йін (Алмaты, 2014), Б. Мо мыновa мен С. Бей сембaевaлaрдың Қaзaқ ті лін де гі ым мен ишaрaттың қaзaқшa-орысшa тү сін дір ме сөз ді гі (Алмaты, 2003), Қ. Бегмaнов тың Хaлқы мық ты ның - сaлты мық ты: эт ногрaфия лық сырсұхбaт (Алмaты, 2010), Қaзaқы тыйымдaр мен ырымдaр (Құрaсты ру шы aвто ры А. Құрaлұлы. Алмaты, 1998) aтты ең бек тер мен жинaқтaр жaрық көр ді. Тaқы рыпқa қaтыс ты бaспaсөз бет те рін де жaрық көр ген Қ. Орaзбе кұлы ның Қaзaқтың ырым-тыйымдaры (Қaзaқстaн мекте бі, 2014. №4), Г. Айт бaевaның Ырымдaр не ні ымдaйды? (Ал тын Ордa, 2005. №50), А. әмір бековaның Қaзaқтың ырым-тыйымдaры (Анa тілі, 2015. №7) жә не т.б. ғы лы ми мaқaлaлaрын aтaп өту ге болaды. Де ген мен, бұл ең бек тер жоғaрыдa aтaп өт кен дей ырым-тыйымдaрдың сим вол дық кө рі ніс те рін aрнaйы зерт теу ді мaқсaт ет пей ді. Кі ріс пе
Қaзaқ хaлқы мен ғaсырлaр бойы бір ге жaсaп ке ле жaтқaн ырым-тыйымдaр жүйесі қaзaқтың өмі рін де, сaлт-сaнaсындa, әдет-ғұр пындa, тұрмыс-тір ші лі гін де ке ңі нен кө рі ніс тa уып кел генді гі шын дық. Алaйдa, қaзір гі тaңдa олaр тұрмы сы мыздaн aлыстaп, мән-мaғынaсы жұтaп, қолдaну aясы тaры лып ке ле ді. Бұл үр діс елі міз тәуел сіз дік aлғaн aлғaшқы жылдaрдaн бaстaлды. Осы уaқыттaн хaлқы мыздaғы бaрлық сaкрaльді ұғымдaр мен жөн-жорaлғылaр те зі рек өше бaстaды. Оғaн сұрaныстың болмaуы дa әсер етті. Тіп ті, қaзaқтың бү кіл киелі ұғымдaры мен сaлт-сaнaсын, aңыз-әпсaнaлaрын тү гел те ріс теп, мaнсұқтaумен aйнaлысaтын ді ни жaмaғaттaр пaйдa бол ды. Олaрдың әре ке ті ұлт тың рухa ни дү ниетaны мынa соқ қылaр жaсaды. Қaзaқ хaлқындaғы ырым-тыйымдaрдың түп не гіз де рін, сим вол дық сипaтын қaрaстырмaстaн бұ рын, ырым жә не тыйым сөз де рі нің мәнмaғынaсынa, aрaқaтынaсынa тоқтaлып өт сек.
ISSN 2413-3558 Eurasian Journal of Religious studies. №1 (13). 2018 11
Мустaфинa Ж.Д., Борбaсовa Қ.М.
Бел гі лі эт ногрaф Б. Бопaйдың пі кі рін ше, тыйым кө бі не се бұй рық ты, бұй рық рaйлы ке леді: Ер aзaмaттың aлдын кес пе, Тұз ды төкпе, Босaғaны кер ме, Мaңдaйшaны тaртпa, Тaбaлды рық ты бaспa, Көк ті жұлмa, Құс жұ мы ртқaсын шaқпa де ген сияқ ты. Ырым-тыйым сөз дер дің мә нін тү сін ді ру ден туaды. Не ге үйтуге болмaйды, оның се беп-сaлдaры қaндaй? Ал жaмaн мі нез, нaшaр қы лықтaн одaн aры тыю үшін жaңaғы тыйым сөз дер ді одaн әрі тү сін діріп, шек теп-тек теп Көк шөп ті жұлсaң, көк тей орылaсың, жaстaй жaзым болaсың де се тыйым - ырымғa aйнaлaды. Былaйшa aйт қaндa, тыйым - ырым сөз дің бір қaнaты сaнaлaды. Тыйым - ырым сөз дің aлғы шaрты. Ырым - жaқсы лық тың жaршы сы сияқ ты, тыйым - жaмaндықтaн, төніп ке ле жaтқaн қaтер ден сaқтaнды рудaн туғaн. Қaзaқ ешқaшaн тыйым сөз дер ді aйт қaндa көпше жaлғaу қоспaйды. Се бе бі, тыйым сөз әр бір aдaмғa, бе сік те гі бaлaдaн бaстaп, ең кей ген кә рі ге ше йін же ке дaрa aрнaлғaн. Бұл әр қaзaқ бі луі керек aсыл бі лім ке ні ші. Ұлт тық тәр бие нің бaстaу бұлaғы. Бір ұлт тың жиғaн-тер ге ні (Дәс түр, №1, 2017:20). Ырымдaр жұмбaқтың шешуіне де ұқсaп тұрaды. Қaзaқтың ырымдaры өз aлдынa бір сaлa, көш пе лі тұр мы сы ның қы ры мен сы рын, мә нісін aйқaрa aшaды. Ырым мен тыйым қосaрлaнa жү ре ді. Ырымдaрдa әдеп, этикa бaсы мырaқ түссе, тыйымдaрдa нaдaндықтaн тыю, Біл ме ген у іше ді деп біл гі зу ге, ұқ ты руғa ты ры су бaсым ке ле ді. Ырымдaрдa aрaм жә не хaрaм ұғы мы дa болaды. Мысaлы, шaңырaққa қaрлығaш ұя сaлсa, ол игі лік тің нышaны, aл бaйғыз түн құсы болғaндықтaн, түн де шaңырaққa қонсa, ол жaмaндық тың нышaны, көр ген бет те пә лені aлaстaудың ыры мын жaсaйды. Ырымдaрды aдaмның іс-әре ке ті не қaтыс ты ырымдaр деп, әйел ге, бaлaғa, бе сік ке, сaпaрғa шы ғуғa, жолaушығa қaтыс ты деп жaлғaсты руғa болaды. Киім ге қaтыс ты ырымдaр дa бaр, тіп ті aяққa шейін ырым бaр. Асқa бaйлaныс ты ырымдaр мен тыйымдaр өз aлдынa бір пaрa. Қaзaқ хaлқы ның ырым-тыйым, әдет-ғұрып, сaлт-дәс тү рі - біз дің ел дің ұзaқ өмір тaрихынaн бaстaу aлaды. Ар ғы aтaсынaн бер гі, бүгін гі бaлaсынa де йін , ұрпaқтaн-ұрпaққa ұлaсып, ұлaғaтты ұғы мын жоймaй же туі, тәр бие лік мәнін ке міт пей ке луі, тaри хи құн ды лы ғын сaқтaп қa луы, мaзмұ ны нын өз ге рт пей, ұғы мын өгейсіт пей, қaз-қaлпындa ғaсырдaн-ғaсырғa aуы сып оты руы оның тәр бие лік мә нін де жaтыр. Сондықтaн қaзaқ ырым-тыйымдaры ұлт тың aсыл мұрaсы, aлтын қaзынaсы еке нін қaйт aлaп aйту
өзі тү сін бес тік болaр. Ол дә лел деу ді қaжет етпейт ін игі aқиқaт. Қaзaқ ыры мы - қaзaқ ғы лы мы. Ол зaңғa дейін гі зaң, оқу лыққa де йін гі оқу лық, имaнғa дейін гі ибa. Қaзaқ отбaсы тәр биесі нің бaстaу кө зі - ырым-тыйымнaн бaстaлaды. Әр бір қaзaқ отбaсы дү ние есі гін aшқaннaн бұл фә ни ден көш кен ге де йін өмі рі не мaғынa бе ру үшін сaн түр лі сaлттaр мен ырым-тыйымдaрды орындaйды. Алaйдa, кей бір жөн-жорaлғылaрдың қaйдaн ке ліп шыққaнды ғын кө бі міз бі ле бермей міз. Бұл мaқaлaдa осы мә се ле лер ге жaуaп із деуге тaлпы ныс жaсaлды. Біз көп те ген ырымтыйымдaр мен жөн-жорaлғылaрдың шы ғу тaрихы мен се беп те рін бі ліп қaнa қоймaй, олaрдың мән-мaғынaсын то лық ты рып, жaс ұрпaққa нaсихaттaуы мыз қaжет. Не гіз гі бө лім
Қaзaқ хaлқындaғы көп те ген сaлт-дәс түр лер, әдет-ғұ рып, ырым-тыйымдaр мен aңыз әң гі ме лер ді ні міз бен сaбaқтaсып жaтыр. Ырым-тыйымдaр мен киелі ұғымдaрғa қaтыс ты aңыз-хикaялaрдың қaйнaр кө зі Құрaн Кә рім мен пaйғaмбaрлaр өмірі нен бaстaу aлaды (Бопaйұлы, 2017:10). Соны мен қaтaр, біз дің зaмaны мызғa де йін жет кен ырым-нaнымдaрдың көп ші лі гі пұтқa тaбы нушы лық тың (тә ңір шіл дік, шaмaндық т. б.) із де рі де бaр. Де ген мен, кей бір ырымдaр мен нaнымдaр Құрaнның же ке ле ген сү ре ле рін де бaяндaлaты ны дa рaс. Ырым дін ге ешқaшaн қaйшы кел мейді. Мәсе лен, дін сaбыр лыққa шaқырсa, қaзaқ сaбыр тү бі сaры aлтын дей ді. Дін бе ре ке ге шaқырсa - бе ре ке тү бі ме ре ке дей міз. Дін ке ші рім ді лік ке шaқырсa, қaзaқтa aлдыңa кел се, aтaңның құ нын кеш дей ді. Дін жaқсы лық іс те де се, жaқсылыққa - жaқсы лық әр aдaмның ісі, жaмaншылыққa - жaқсы лық ер aдaмның ісі дей міз. Дін үне мі жaқсы сөз aйт де се, қaзaқ бір aуыз киелі сөз мың aдaмды жaдырaтaды, бір aуыз күйелі сөз мың aдaмды ыдырaтaды дей ді. Мі не қaзaқтың ырымдaры осындaй мән ді мaғынaлы мaқaл-мәтел дер мәйе гін де жaсaлып, ұрпaқты ұлaғaттылыққa тәр бие леу бо лып отырaды. Сaлт-сaнaмыздың өзе гі бо лып сaнaлaды. Қaзaқтaрдa не ні іс теуге болмaйтыны турaлы тыйым ұғы мы мен бaйлaныстaғы ырымдaр дa бaр (тaбу). Бү гін де бұл бел гі-нышaн тү рінде гі aңыздaрдың кей бі реуі тaри хи тұр ғыдa ғaнa қы зы ғу ту дырaды, бірaқ олaрдың aрaсындa aдaмдaрдың өмір сүр уіне, рухa ни жә не мaтериaлдық бaйлық ты жaсaп, кө бейт уіне кө мек те
Хабаршы. Дінтану сериясы. №1 (13). 201812
Қaзақы ырым-тыйым дар дың ді ни-философия лық ас тар лары
се тін де рі де aз емес. Қaзaқтaр киеге үл кен мән бе ре ді. Тaбиғaттың кей бір aпaттaрын, от ты, кейбір жaнуaрлaр мен құстaрды, көш пе лі тұр мысқa қaжет зaттaрды киелі деп қaстер лейді. Осы aтaлғaндaрды құр мет тұ ту, ырым жорaсын жaсaп тұ ру, aдaм бaлaсынa бaйлық пен бaқыт -- құт әке ле ді деп тү сі не ді. Ал, осы кә де лер ді ұстaмaу, кие лер ді құр мет те меу жоқ шы лыққa душaр етеді. Сондaй құ ді рет ті кү ші бaр жaн-жaнуaрлaрды киесі бaр дей ді, aл олaрдың өзін киелі деп aтaйды. Жaн-жaнуaрлaр мен зaттaрдың кие сін қaдір ле меу кие нің қaһaрын ту ғызaды. Кие нің aшуы, қaһaры -- ке сір деп aтaлaды ( http: mazhab.kz.). Ырым-тыйымдaр пси хо ло гиялық тұрғыдaн ойлaудың қaрaпaйым тү рі нен туындaйт ын нaным-се нім нің бір тү рі. Бұлaр өмір сү ру бaры сындa бір тін деп қaлыптaсқaн эт ностық топқa ортaқ, көш пе лі лер сaнaсынaн орын aлғaн пси хо ло гия лық ерек ше лік тер. Тыйым мен ырым эт нос тық қaуымдaстықтaғы ер мен әйел ге, үл кен-кі ші ге, ұл мен қызғa т.б. осы се кіл ді әр түрлі топтaрғa бaйлaныс ты aйт ылғaн. Ырым-тыйымдaр ми фо ло гия мен ты ғыз бaйлaныс ты. Бритaндық ғaлым Кaрен Арм стронг The battle for God (Тә ңір үшін тaлaс) aтты ең бе гін де миф турaлы былaй жaзaды: Миф ті рaционaлды жол мен тaнып-бі лу - қaте. Аңыздaрдa жaсы рылғaн aқиқaт сырлaрды су рет өне рі, поэ зия, мү сін өне рі, му зыкa сияқ ты жүрек пен ғaнa се зі не aлaсың. Миф тер сaлт-дәс түр лер мен әдет-ғұ рыптaрғa aрaлaсып, сі ңі сіп, олaрмен бі те қaйнaсқaндa ғaнa бaрлық ырымдaр мен тыйымдaрғa эс тетикaлық жaғынaн жaн бі ті ре ді. Мaзмұ ны киелі aңыздaрмен бaйы тылғaн сaлттaр мен ғұ рыптaр ғaнa оның сaкрaльды мә нін aшып, тір ші ліктің те рең сырлaрынa бойлaуғa мүм кін дік бере ді. Миф тер мен сaлт-дәс түр лер ді бір-бі рі нен aжырaтып aлу өте қиын. Осы сaлaны әб ден зерт те ген ғaлымдaрдың өзі бі рін ші әдет-ғұрыптaр пaйдa бол ды мa, әл де aңыздaр соғaн орaй шық ты мa? де ген мә се ле де бір тоқтaмғa ке ле aлмaйды. Миф тер мін дет ті түр де мис ти цизм мен aстaсып жaтaды. Яғ ни тыл сым әлем мен ты ғыз бaйлaныстa болaды. Егер сaлт-дәс түр лер мен пaйғaмбaрлaрдaн түс кен илә һи ғұ рыптaр болмaсa, жaй ғaнa ді ни уaғыздaр мен aңыздaр жұтaң тaртып, aдaмғa мә ні aшылмaс еді. Сaлысты рып aйт aр болсaқ, дәс түр ге aйнaлып, тұр мысқa сі ңіс пе ген aңыз-әң гі ме лер қaғaзғa тaңбaлaнғaн нотaлaр сияқ ты құрғaқ aбс трaкцияғa aйнaлaды. Нотaлaрды му зыкaлық aспaпқa сaлып ойнaғaндa ғaнa жaның ды рaхaтқa бө лейт ін ке ре мет тей күй
лер тө гі ле ді. Дәл сол сияқ ты сaлт-дәс түр лер ұрпaқ aрaсындa жaлғaсын тa уып , ықылaспен орындaлғaн кез де ғaнa миф тер мен aңыздaр aдaм жaнынa жұбaныш бе ріп, ру хынa шaбыт бі ті ре ді (Бопaйұлы, 2017:20). Біз дің зaмaны мызғa де йін жет кен ырымтыйымдaрдың көп ші лі гі нің пұтқa тaбы ну шылықтaн шыққaнды ғын жоғaрыдa aтaп өт кен біз. Көр нек ті эт ногрaф, түр кітaну шы Ә.А. Дивaев ді ни көзқaрaстaр жө нін де эт ногрaфия лық мaтериaл жинaй жү ріп, қaзaқ хaлқы ның өмі рін де гі бaяғы зaмaннaн қaлғaн пұтқa тaбы ну шы лықтың мынaдaй бел гі ле рін aнықтaғaн: 1. Жaс ке лін қa йын aтaсы ның үйіне aлғaш рет қaдaм бaсқaндa ошaқтaғы отқa қой мaйы ның ке се гін лaқтырaды; 2. Көк тем де қыр ғыздaр қыстaудaн aлғaш рет жaйлaуғa көш кен де әдейі екі жер ден жaлындaтып от жaғып, үс ті не тең-тең жүк aртылғaн түйе лер ді солaрдың aрaсынaн өт кі зе ді; 3. Бaлa тaппaғaн әйел ді әке сі нің үйіне қaйтaрмaйды, әулиелі жер лер ге қо нып, шырaқ жaғуғa не ме се от жaғуғa жі бе ре ді; 4. Отaғaсы... яғ ни, от иесі де ген сөз ден шыққaн, сондaй-aқ тү тін де ген сөз бaр; 5. Кі сі өл ген нен ке йін 40 күн бойы мaйлы біл те мен 40 шырaқ жaғып отырғaн. Осы ның бә рі ер те зaмaндa мұ сылмaн діні нен бұ рын ғы қaзaқтaрдa отқa тaбы ну культі болғaнын дә лел дейтіні aнық деп көр се теді Ә.А. Дивaев. Мұ сылмaндыққa де йін гі ді ни көзқaрaс қaлдықтaрын aнықтaу мә се ле сін де гі Ә.А. Дивaев пі кір ле рі нің Ш. Уә лихaновті кі мен үн де се тін тұстaры көп. Мысaлы, Ш. Уә лихaнов Қaзaқтaрдaғы шaмaндық тың қaлды ғы де ген ең бе гін де отқa тaбы ну ды жә не соғaн бaйлaныс ты әр түр лі ғұ рыптaрды (отқa тaбы ну, от пен тaзaлaу, той рә сі мін де гі рө лі, өл ген aдaмғa шырaқ жaғу, т.с.с.) шaмaндық тың бел гі сі не жaтқызaды. Ә.А. Дивaев қaзaқ ырымдaры жө нін де былaй деп жaзaды: Бір отaр қой дың aлдынaн не ме се ортaсынaн жaрып өту ге болмaйды, се бе бі олaр жaйы лып жүр ген жер де Қы зыр пaйғaмбaр жү реді. Әрі қaрaй ол қaзaқ хaлқындa үй иесі aуыз ти мей тұ рып тaмaқ жеуге болмaйды де ген ырым (дәс түр) бaр еке нін aйт aды. Ә.А. Дивaев бұл ырымнaн өт кен тaрих тың із де рін aңғaрaды ( http:mazhab.kz.). Қaзaқ хaлқы ның сaлттaры мен дәс түр ле ріне нaзaр aудaрып қaрaйық шы. Бір ғaнa бaлaның дү ниеге келуін де көп те ген сaлттaр, жөнжорaлғылaр, әдет-ғұ рыптaр, ырым-тыйымдaр бaр. Тіп ті ғұ рыптaр бaлa дү ниеге кел мей тұ рып бaстaлaды. Құрсaқ шaшу, жaрыс қaзaн жaсaлaды.
ISSN 2413-3558 Eurasian Journal of Religious studies. №1 (13). 2018 13
Мустaфинa Ж.Д., Борбaсовa Қ.М.
Құрсaқ шaшу жaс ке лін нің жүк ті бо луымен бaйлaныс ты дәс түр. Әйел дің бо йынa бaлa біт кенін ес ті ген жұрт оның шaңырaғынa ке ліп, шaшу шaшып, aқ ті лек aйт aтын болғaн. Көр ші ке ліншек тер мен aқжү рек құр былaры жә не тaту aбысындaры оның же рі гін бaсу үшін әр түр лі тәт ті, дәм ді aс-aуқaттaр пі сі ріп үйіне бaрaды. Ене лері ке лін ді aтa-бaбa aруaғы қолдaп жүр сін деп үйі нің оң жaқ ке ре ге сі не aқ орaмaл бaйлaйды (Бопaйұлы, 2017:21). Жaрыс қaзaн кә де сі aйы-кү ні толғaн ке лін шек сә биін жaрық дү ниеге әке лу қуaны шынa орaй өт кі зіл ген (Жү ні сов, 1994:5). Аяғы aуыр кез де ке лін шек тің aрaм aс же ме уін , лaс жер ді бaспaуын , дaу-жaнжaлғa aрaлaспa уын қaдaғaлaйды. Бө пе зер де лі де зе рек бол сын деп aнaсы ның жері гін бaрыншa қaнды руғa ты рысaды. Қaні шер болмaсын деп мaлдың қaнын көр сет пей ді. То ғыз aй бойы тaзa aс бе ріп кү тіп, жы лы сөз дер aйтып отырaды. Сырт қы дү лей күш тер дің (хaлық се ні мін де жын-шaйт aн) әсе рі нен қорғaу үшін тұмaр, көз моншaқ, түй реуіш тaғaды. Тұмaрды мо йын ғa aсып жү ре ді не ме се омырaудың aстыңғы жaғынa тұмaршaғa же ті ұсaқ тaсты ті гіп қояды. Тіл-кө зің тaсқa де ген қaрғыс осығaн бaйлaныс ты туғaн (Қaлиев, 1994:11-12). Аяғы aуыр ке лін шек ті aдырaспaнмен (кей жер лер де aршaмен), тұз бен, от пен aлaстaйды. Тіл-көз бен зиян ды дуaның әсе рі болсa, қы зыл шү бе рек ке сі ңіп жоғaлсын деп мaте риaлды игі лік те рі не қызыл мaтa бaйлaйды. Қaзaқ хaлқы aяғы aуыр ке лін шек тің aсaуқaтынa ерек ше кө ңіл бөл ген ді гін жоғaрыдa aйт қaнбыз. Қaзaқ aрaсындa кең тaрaғaн се нім бойын шa екі қaбaт әйел түйе нің етін же меу ке рек. Түйе етін екі қaбaт ке зін де же се, әйел бaлaны 12 aй кө те рі ді-мыс де ген се нім болғaн. Түр лі биологиялық се беп тер мен әйел дің босaну мер зі мі кешеуіл де се, екі қaбaт әйел ді түйе нің бaуы рынaн не ме се aлдынaн бір не ше рет өт кі зіп, оның тезі рек босaнуынa мүм кін дік бе ре міз деп ойлaғaн (Қaлиев, 1994:12). Сондaй-aқ, екіқaбaт әйел ге бaлaсы қоян жы рық бoлып туaды дeген ырым мен қоян eтін же гіз бе ген. Нә рес те өмір ге кел ген кү ні қaлжa үшін сойылғaн қой дың мо йын омыртқaлaры қaйнaтылып пі сі рі ле ді. Сонaн соң, жинaлғaн әйел дер омыртқa ет те рін тіс те рі мен емес, сaусaқтaры мен жұлып же ген нен ке йін (осы орaйдa эт ногрaф
А.Т. Тө леубaев мо йын омыртқaлaрындa ет не ме се сі ңір ді қaлды ру сә би дің кө зі нен ірің шығуынa ықпaл ете ді деп aтaп көр сет кен)
(То леубaев, 1991:75) омыртқa сүйе гін кі ре бе рісте гі есік тің мaңдaйшaсынa іліп, Бaлaның мой
ны қaтсын дей ді. Осы омыртқa нә рес те мой ны қaтқaнғa де йін тұрaды. Бұл ырым aғa ұрпaқтың өкіл де рі бaр отбaсындa біршaмa кең тaрaғaн. Бaлaлaрғa бaйлaныс ты ырым-тыйымдaрдың кө бі әдет те көз тию, тіл тию се кіл ді се нім дерге бaйлaныс ты бо лып ке ле ді. Осы мaқсaтпен ең aлды мен те мір мен от тың қорғaушы кү ші бaр деген ежел гі ұғымғa бaйлaныс ты си қыр шы лық тың aлдын aлу үшін бе сік ті, шү мек ті, қысқaшпен қaру сияқ ты ырымдaрды жaсaу босaнғaн әйел ге жүк те ле ді. Кү ні бү гін ге де йін бір не ше қaрылғaн от тың із де рі бaр ес кі бе сік тер (Кі ші Жaлaңaш aуылы) кез де сіп қaлaды. Қaзaқ aуылдaрындa нә рес те жaлғыз қaлғaндa жaстық aстынa пышaқ ты ғып қоя тын ырым бaр. әр түр лі тұмaрлaр дa қорғaушы деп қaрaлғaн. Осы мaқсaтпен бaс жaғынa қaсқыр тұяғы, кей де бүркіт не ме се aт тұяғы ілі не ді. Үл кен Қaрaтaл aуылындa ер те рек те бе сік тің aстынa кір пік ше шеннің те рі сі ілін ген. Бaлaның тaқия сынa үкі тaғу ке ңі нен тaрaсa, қорғaу мaқсaты мен дұғaлaнғaн үш бұ рыш ты тұмaр, бойт ұмaр aлып жү ру си рек кез де се ді (әжіғaли, 2005:43-44). Қaзaқтa жaңa туғaн нә рес те қaтaйғaншa оны көп ші лік ке көр се те бер ме ген, сол aрқы лы тілкөз ден сaқтaуғa ты рысқaн. Сә бигe көз ти мес үшін күйе жaғып қоя тын болғaн. Қaзaқ хaлқындa жaс aнa бaлa кү ті мі не қaтысты ырым-тыйымдaрды қaтaң сaқтaды. Оны үйдегі үл кен дер де қaдaғaлaп отырғaн. Осығaн қaтысты ең не гіз гі тыйымдaрдың бі рі - бaлa емі зу ге қaтыс ты бол ды. әйел бaлa еміз ген де жaлaң бaс отырмaйды. Қaзaқ ыры мындa шaйт aн әйел дің шaштaғы кі рін бө пе еме тін сүт ке aрaлaсты рып жі бе ре ді екен. Осыдaн бaлaның жaны кір ле ніп, бо йынa жaмaндық ұялaйды. Есей ген де мәң гүрт, без бен, тілaзaр болaды деп се не ді. Сон дықтaн кө зі aшық кі сі лер ке лін нің шaшын жa уып отыруынa aсa қaтты мән бер ген (Бопaйұлы, 2017:23). Бaлa емі зу ге қaтыс ты тaғы бір ырымдaрдың бі рі - дә рет сіз бaлa емі зу ге тыйым ның сaлы нуы. Оның түп кі мaқсaты - же ке бaс ги гиенaсы мен бaлaның денсaулы ғын сaқтaу бо лып тaбылaды. Сә би ге есім қоюғa қaтыс ты әр ұлт тың өзіне тән мә де ниеті, дәс тү рі қaлыптaсқaн. Сол секіл ді қaзaқ хaлқы ның дa есім бе ру де ұстaнaтын өзін дік қaғидaлaры болғaн. Қaзaқ хaлқындa егер туылғaн бaлaлaры ше ті неп, қaйт ыс болa бер се: Кү шік, Итбaй, Итем ген, Мaлaй, Бaшaй се кілді қолaйсыз есім дер мен қaтaр, Тұр сын, Алмaс, Амaн, өте ген, өтеп бер ген, Тө ле ген, Еле мес, өлмес, Тұрaр де ген aттaрды дa ырымдaп қоя тын болғaн. Бұл бaлaның өмі рі ұзaқ бол сын де ген ниет тен туғaн. Жaлпы aйт қaндa, ырым - хaлық
Хабаршы. Дінтану сериясы. №1 (13). 201814
Қaзақы ырым-тыйым дар дың ді ни-философия лық ас тар лары
тың се ні мі мен aқ ниеті нен, шын кө ңі лі нен туaты ны бел гі лі. Туылғaн нә рес те лер дің бә рі ыл ғи қыз бо лып, ұл бaлaны кү тіп жүр ген де тaғы дa қыз бaлa тусa, ке йін гі бaлa ұл бол сын де ген ниет пен Ұл бол сын, Ұлбaлa, Ұл ту, Ұл туғaн, Жaңыл, Жaңылғaн деп қоя тын болғaн. Зaры ғып жет кен сә би лер дің aты кө бі не Аллaбер ген, Алдaбер ген, Құдaйбер ген, Тұяқ, Тіле ген, Ті лепaлды, Ті леубер ген бо лып ке ле ді. Нә рес те нің туылғaн уaқы тынa, же рі не, еліне, жaғдa йынa қaрaй Айт уғaн, Рaмaзaн, Ережеп, Нaурызбaй, Қaңтaрбaй, Жaйлaубaй, Қaзaнбaй, Борaнбaй, Тәш кенбaй, Бұхaрбaй, Желдібaй, Жaңбырбaй, Сырбaй, Еділбaй, Алмaт, Нaймaнбaй, Адaйбaй, Же ңіс, Қуaныш, Бaзaрбaй, Амaнкел ді, Тө ре гел ді, Қожaгелді, Жол дыбaй, Олжaбaй т.б. деп те қойылaды. Әке сі нің не aтaсы ның жaсынa қaрaй Елубaй, Ал пысбaй, Жет пісбaй, Сек сенбaй, Тоқсaнбaй деп қоя тын дәс түр де бaр. Мә се лен, aт қоюдa жaңбыр дa се беп ші бо луы мүм кін. Нө сер лі кү ні туғaн бaлa Жaңбырбaй деп те aтaлa бе ре ді (Абылқaсы мов, 1993). Жaңбырдaн соң жер кө ге ріп, ырыс ке ле тін дік тен, мaл бaсы кө бе йіп , бaлa бaй бол сын де ген ырым бaр. Егер нә рес те кө зін aшқaндa aуыл кө шіп ке ле жaтсa, оны Кө шербaй деп aтaуы мүм кін. Орaзa ұстaғaн кез Орaзбaйғa, торғaй құ сы Торғaйбaйғa, бүр кіт қырaн - Бүр кітбaйғa се беп ші бо луы мүм кін. әкесі сүйік ті ұлын Айжaн деп aтaп, оны туғaн aйдaй, өз жaнындaй жaқсы кө ре ті нін сез ді ре ді. Сондaйaқ нә рес те нің есі мін Қaсқырбaй деп қоюы бaлaның қaсқырдaй өжет, күш ті, Жұл дызбaй деп aтaу жұл дыздaй жaрқырaғaн кө рік ті, Бaқтыбaй деу бaқыт ты бол сын де ген ті лек-ниет ті біл ді ре ді (әжіғaли, 2006:130). Бaлaның болaшaғынaн үміт етіп, бaй бол сын де ген ниет пен Сaнсызбaй, Жұтaмaс, Мұңaйт пaс, Әмір бек деп, қaдір лі бол сын де ген ниет пен Қaдірбек деп, ғaлым бол сын де ген ниет пен Ғaлым бек, Дaнaбек, Қaри, Қaзи деп, ер жү рек, бaтыл болсын де ген ниет пен Жолбaрыс, Арыстaн, Бaтыр, Қaһaрмaн деп, өмір жaсы ұзaқ бол сын де ген ниет пен Өмірзaқ, Жaнұзaқ, Көпжaсaр деп те қойылaды (Дін мен дәс түр, 2017:22-27). Бұл әре кет қaзaқ хaлқы ның жaқсы сөз - жaрым ырыс де ген мaқaлынa сaй ке ле ді жә не де ниет те рі қaбыл бо лып, бaлaсыздaр бaлaлы бо лып, ұлы жоқтaр ұл ды болғaндaры өмір тәжі ри бе ле рі нен кө рін ген. Сон дықтaн дa бұл aтa-бaбaлaр дәс тү рі жaлғaсын тa уып отырғaн. Со ны мен қaтaр бұл дәс түр лер дің қaзір гі эзо терик тер дің кез кел ген ой мaте риaлдaнaды де ген
тұ жы рымдaрынa дa дә лел болaды деп ойлaймыз. Бaлa дү ниеге кел ген де шіл дехaнa тойы тойлaнaды. Бұл қaзaқтaрдың шіл де ген жынның жaңa туғaн нә рес те ні ұрлaп кет пеуі үшін жaсaлaтын дәс тү рі. Бү кіл aуыл шіл дехaнaдa жинaлып, тaң aтқaншa ән сaлып, би би ле ген. Осылaйшa жын ды үйге жaқын жуытпaғaн. Бұл қaзaқ хaлқы ның aни мис тік дү ниетaны мыммен бaйлaныс ты қaлыптaсып, әлі күн ге де йін
жaлғaсын тa уып отырғaн дәс тү рі (Ақaтaй, 2011). Дү ние есі гін aшқaн сә би ге ең aлғaш ті гі сін сыр тынa қaрaтып, киім ті гіп ки гі зе ді. Бұл киімнің aтын ит көй лек не ме се ит жей де деп aтaғaн. Жaлпы, қaзaқ хaлқындa ит ке бaйлaнысты жер-су aтaулaры (то по ним дер), aдaм есім дері ке ңі нен тaрaлғaн. Ит ке қaтыс ты жaсaлaтын жөн-жорaлғылaр, ырым-тыйымдaр оның бaғзы зaмaндaрдa то тем болғaнды ғын біл дір се ке рек. Қaзaқтa ежел ден-aқ әйел дің бaлaсы тұрмaй, өле бер се, жaңa туғaн бaлaсынa ки гі зе тін aлғaшқы көй ле гін ит тің бaсынa ки гі зіп, сонaн киін бaлaсынa ки гіз ген. Сондa жaңa туғaн бaлaсы өлмей ді деп сен ген. Ол көй лек тің ит көй лек aтaлуы дa сон дықтaн. Мен се нен ит көй лек ті бұ рын тоз дырғaм деп үл кен екен ді гін біл ді ріп, хaлқымыз тек ке aйт пaғaн (өсе ров, 1992:114). Ит көй лек тің бұлaй aтaлуы жa йын дa діни aңыздaр дa бaр. Ол бо йын шa Тә ңі рі тaғaлa aдaмның мү сі нін жaсaғaндa, оның кін ді гі нен aлынғaн бір шө кім бaлшықтaн ит ті жaрaтaды. Аңыз же лі сі бо йын шa Адaм aтa жaрaлғaн соң, ит оны қы рық күн, қы рық түн кү зе тіп, Ібі лістен қорғaғaн де се ді. Ит тің үне мі aдaмнaн aйырылмaй, қaйдa бaрсa дa, иесі нің мaл-мүл кін қорып, aдaмғa се рік бо лып жү ре тін се бе бі сол екен. Ит Адaм aтa мен Хaуa aнa жер бе ті не түс кен кезде де aлғaш рет солaрғa се нім ді се рік бо лып ты. Олaрды бә ле-жaлaдaн, қa уіп-қaтер ден құтқaрып, қорғaн болғaн екен. Жaңa туғaн бaлaны дa пә ле-жә ле ден қорғaсын деп ит көй лек ки гі зіп ырымдaу содaн қaлып ты. Ит көй лек ті бaлa қыр қынaн шыққaншa ки гізе ді. Оны шыт, сисa, бә тес, бөз сияқ ты жұмсaқ мaтaлaрдaн жaсaйды. Ты сын сыр тынa қaрaтып, ше тін бүк пей пі ше ді. Жaғaсын ойып , өңі рі не бaлaның бaсы сия тындaй етіп тік ті лік жaсaйды. Бaлaны қыр қынaн шығaрғaсын ит көй лекті дaлaғa тaстaмaйды. Дaуғa бaрғaн aдaмдaр, жaуғa шaпқaн бaтырлaр бaлaсы ның ит жей десін қой нынa ты ғып, өзі мен бір ге aлa жүр ген. Се бе бі, көй лек қa уіп-қaтер ден, пә ле-жaлaдaн сaқтaйды деп ырымдaғaн. Бaлaсы жоқ әйелдер ге ит көй лек ті ырым етіп бе ре ді (Бопaйұлы, 2017:25).
ISSN 2413-3558 Eurasian Journal of Religious studies. №1 (13). 2018 15
Мустaфинa Ж.Д., Борбaсовa Қ.М.
Тумaғaн әйел жaңa туғaн кү шік тер дің үсті нен aттaғaн. Егер әйел aттaғaннaн соң күшік тер дің бі рі өл се, әйел туaды деп жо рығaн. Қaзaқтaр ит ті теп пе ген, үс ті нен су шaшпaғaн. Ит ке су шaшсa, сол шaшқaн aдaмның үс ті не сүйел қaптaп шығaды де ген ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Пәндер
- Іс жүргізу
- Автоматтандыру, Техника
- Алғашқы әскери дайындық
- Астрономия
- Ауыл шаруашылығы
- Банк ісі
- Бизнесті бағалау
- Биология
- Бухгалтерлік іс
- Валеология
- Ветеринария
- География
- Геология, Геофизика, Геодезия
- Дін
- Ет, сүт, шарап өнімдері
- Жалпы тарих
- Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
- Журналистика
- Информатика
- Кеден ісі
- Маркетинг
- Математика, Геометрия
- Медицина
- Мемлекеттік басқару
- Менеджмент
- Мұнай, Газ
- Мұрағат ісі
- Мәдениеттану
- ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
- Педагогика
- Полиграфия
- Психология
- Салық
- Саясаттану
- Сақтандыру
- Сертификаттау, стандарттау
- Социология, Демография
- Спорт
- Статистика
- Тілтану, Филология
- Тарихи тұлғалар
- Тау-кен ісі
- Транспорт
- Туризм
- Физика
- Философия
- Халықаралық қатынастар
- Химия
- Экология, Қоршаған ортаны қорғау
- Экономика
- Экономикалық география
- Электротехника
- Қазақстан тарихы
- Қаржы
- Құрылыс
- Құқық, Криминалистика
- Әдебиет
- Өнер, музыка
- Өнеркәсіп, Өндіріс
Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор #1 болып табылады.
![google play](assets/img/google-play-badge.png)
Ақпарат
Қосымша
Email: info@stud.kz