Ислам өркениетінің европаға ықпалы

Ж о с п а р:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

І.тарау. Исламның Еуропаға кіруі.
1.1. Сауда және техника ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Мұсылмандардың ғылым мен философиядағы жеткен жетістіктері ... ... ... ... .28

ІІ.тарау . Ислам өркениетінің Европаға ықпалы.
2.1. Европадағы ғылым мен философия сапаларындағы еңбектер ... ... ... ... ... ... ...35
2.2. Ислам арқылы Европаның өркендеуі ... ... ... ... ... ...39

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
Кіріспе

Ислам діні негізінен алғанда барша ғылым мен білімнің және өркениет пен мәдениеттің анасы деп айтсақ қателеспеген болар едік. Ислам діні өзінен алдыңғы барлық діндердің үкімдерін жойып және өзінің толық біртұтас екендігін, сонымен қатар мына жалған бес күндік өмірдегі жаратылғандар мен жаратылыс атаулының барлығының тек жаратушы бір Аллаға мұқтаж екендігін толық түсіндіреді. Бұл дін барша жер бетіндегі діндердің ішіндегі ең ұлығы. Ең алғаш Хз. Мұхаммедке (с.а.у.) Рахман және Рахим болған Алла тарапынан уахи келу арқылы басталған яғни араб мемлекетінен бастау алған. Бір айта кетерлігі бұл дін тек қана арабтарға немесе белгілі бір аймақты ғана емес толық адамзатты және бір Құдайдың жаратқан он сегіз мың ғаламының барлығын толық қамтиды. Содан соң жетінші ғасырдың аяғы мен сегінші ғасырдың басынан бастап дін басқа мемлекеттер мен аймақтарға Хз. Мұхаммедтің (с.а.у.) сахабалары тарапынан жайылып таратыла бастады. Әрине, Алланың қалауы және көмегімен. Европаға да осы дәуірде дәлірек айтар болсақ 710 жылғы Сицилия жорықтарынан бастап тарала бастады. Бұдан басқа Европаға бұл діннің жайылуына бірден-бір себеп болған «Крест жорықтары» десек те болады. Осы тұста Европа материгінің шынбайына шын батса да айта кететін бір жағы яғни ащы шындық Европалықтар осы ұлық болған дін арқылы ғана және Ислам өркениеті арқылы ғана өз-өздеріне келіп адам санатына қосылып көздері ашылды. Мұны еш араб та мұсылман да болмаған яғни басқа дін өкілі болған мықты ойшылдардың өзі Европалық болса да дөп басып айтқандығы әмбеге аян. Соның ішінде Гарра де Ваух атты жазушының «The legacy of Islam» атты еңбегінде мынадай жолдардың кездескені айдан анық:
«Гректердің күш қуатын сонымен қатар білім мен философиясын және өркениетін осы арабтардан яғни мұсылмандардан көре алуымыз неғайбыл ғой деп ойлағанмын ол қалай болса жоққа шықты, көріп отырғанымыздай осы күні арабтар барлық білім салаларында және сауда мен технологияда да үлкен жетістіктерге жеткенін бізге дәлелдеп көрсетті»,-деген.
Бүгінде Еуразия деп аталатын ен даланың өркениеті дегенде, алдымен сол құрлықтың көне дәуірдегі інжу-маржандарынан бастап, бүгінгі хал-ахуалын қоса бүге-шүгесіне дейін ауыз толтырып айтып жүреміз. Алайда ақиқаттан аттап өтіп жүрген олқылығымызда жоқ емес. Белинскийдің: «-Шындық Пушкиннен де биік, Лермонтовтан да жоғары, ол халықтан да ұлы, бүкіл Россиядан да ұлы. Сол үшін біз өзіміздің жиған-тергенімізден айрылатынымызға қарамастан, шындыққа ұмтылуымыз керек»-деген орамды ойы бұл еңбегіміздің мақсатын ашып беретіндей.
Европаны ауызға алғанда, керемет дүниелер мен асыл қазыналы ұлан-ғайыр алып дала көз алдымызға көлбеңдеп шыға келеді. Бірақ, тарихшы-ғалымдардың әліде болса терең зерделеп, анықтап аша түсетін тарихи ақиқаттың бет-бедері мол екені саналы азаматқа дау туғызбасы белгілі. Европаның ұлы ойшылы Дрепердің: «Европаның ақыл-ойының жетілуінің тарихы» атты ғылыми еңбегінде: «-Европаның өркендеуінің философиялық жақтары өзінің пайда болу жөнінен Европаның жергілікті халықтарының ақылына қарыздар емес, олар Азиялық қайнарлардан бастау алды. Солардан шықты» –деп, ақиқаттың ауылына жөн сілтегендей болады.
«Ә» дегеннен Европаны өркениет ошақтарының бірегейі деп танып та, жүрдік. Әсілі, бүгінгі ғылымның дерлік басым көпшілігі азиялықтардан, оның ішінде, Ислам әлемінен бастау алатыны әр жерлерде айтылып қалып та жүр. Тарихты терең талғаммен зерделеп зерттеп, байқар болсақ, Ислам өркениетінің Европа құрлығына едәуір, әрі қалай ықпал еткеніне көзіміз жете түседі. Ислам дүниесінің әлемге, соның ішінде Европаға әсеріне тоқталмас бұрын, алдымен өзіміздің төл топырағымызға тамыр жайуына тоқталып өтсек олқылық болмас. Бүгінге дейін, еліміз өз егемендігін алып, тіліміз бен дініміз қайта қанат жая бастағанға дейін Ислам әлемінің, Ислам өркениетінің Орта Азияға оның ішінде Қазақстанға қалай ықпал еткені жөнінде кешегі КСРО кезінде тарихи бұрмалаушылықтар болып, өзіміздің мол қазынамыздан айрылыпта қалдық. «Ислам қылыштың жүзімен, қара күштің әсерімен тарады» деген сыңайлы жаңсақ пікірлер қоғамымызда кең етек жайып кеткені де сыр емес. Кешегі Кеңестік отарлау дәуірінде он екі ғасыр бойы қордаланған және қаланған араб әріпіндегі жазуымыздан айрылдық. Соның салдарынан бабалардың мол мұрасы, атап айтсақ, Әл-Фараби, А. Яссауи, Ж. Баласағұн, И. Сина, Әл-Харезми, Ұлықбек т.б. Шығыс, әсіресе Ислам ғұламаларының асыл қазыналарынан қара үзіп қалдық. Кеңестік идеологияның мақсаты Ислам өркениетінің Орта Азияға әсерін әлсірету болғаны, советтік мұсылман елдерін Шығыстан бір жолата қол үздіруді мақсат еткені бүгінде паш етілуде.
Жетпіс жылдық бодандықта Шығыстың әсіресе, Ислам өркениетінен нәр алмай тек Европалық ілімге бет бұруымыз біздерді «Европацентристік» деген ауруға ұшыратыпта үлгерді. Соның салдары Исламның Европаға әсерін түсініп, тануымызға да кері септігін тигізді. Бүгінде Ислам өркениетінің Еропаға ықпал еткені ауызға алынса-ақ, жетпіс жылдық «жиған-тергеніміз» яғни қате түсінік-пайымымыз қарсы шығып, сыр беріпте жатады. Европаның «Кәрі құрлық» деген тіркесі бар «Данышпан европаны» Исламнан нәр алып сусындағанын мойындағымыз да келмей жатуы, сөз жоқ, жоғарыдағы «Европацентристік» ауруымыздың қалдығы болар. Бұл еңбегімізде Ислам өркениетінің дамуы мен қалыптасуын және де Европаға қалай ықпал еткенін жан-жақты ғылыми әрі көңілге қонымды қисыны келетін дәлелдер мен зерделей түсеміз. Аббаситтер дәуірінен бастап бастау алатын «ұлы көш» қай кезге дейін қалай ықпал еткені жайлы нақты тұжырымдармен аша түсеміз. Бұл тақырыпты алуымыздың мақсаты – «ақиқат көзқараспен сәйкес келмейді, керісінше көзқарас ақиқатпен сәйкес келуі шарт» деген тезисті ұстана отырып, тарихи шындықтың бетін ашу. Бүгінде Европаланып кеткен Шығыс атау белгілерін ілгері тарта отырып, тарихи оқиғалармен сабақтастырып, оқырманның зейінін тың тақырыпқа тарта білу. Европа тарихында мол зерттелмеген сала Орта ғасыр тарихы болғанымен әліде болса Ислам өркениетінің ықпалы, асуы, шындығы паш етілмей келе жатқаны бұл еңбекті қолға алуымызға түрткі болды.
Пайдаланылатын әдебиеттер
1. Бұлұтай М.Ж. Ата-баба діні. Түркілер неге мұсылман болды? А. 2000
2. Hakkı Dursun Yıldız. Doğuştan günümüze Büyük İslam Tarihi. 3 cild. Zaman. İstanbul. 1990.
3. М.Орынбеков Қазақ сенімдерінің бастаулары.Оқу қүралы.А.2002
4. Мировые религиозные верования. П. Оливер. Москва,2003г.
5. Религия в истории и культуре. М.Г. Писманика. Москва,2000г.
6. Дінтану негіздері. О. Көбеева. Алматы.
7. Религии в Казахстане. В.А. Иванов, Х.Ф. Трофимов. Алматы, 2003г
8. Гараджа В.И.Религиоведение.-М.2001
9. Основы религиоведения Под.ред.И.Н.Яблокова-М.1998
10. История религий. И.А. Крывылев. Москва, 1988г.
11. Религия в истории народов мира. С.А. Токарев. Москва, 1986
12. История религий востока. Л.С. Васильев. Москва, 1988г.
13. Ранние формы религий. С.А. Токарев. Москва, 1990г.
14. Религиоведение. П.И. Костюкович. Минск, 200г.
15. Мировые религиозные верования. П. Оливер. Москва,2003г.
16. Религия в истории и культуре. М.Г. Писманика. Москва,2000г.
17. Древние религии мира. О. Дубровская. Москва,2003.
18. «Орта ғысырлар тарихы және өркениеті» Проф. Док. Сабри
Хизметли. «Яссы» баспасы, Шымкент-2002.
19. Ислам тарихы. Сәбит Жолдасов., «Нұрлы әлем», А-1998.
20. Ибн-ул Әсир, Әл-Кәміл фит-Тарих, Бейрүт, 1965, 2-том,
21. Kazancı, Ahmet Lütfi., Peygamberimize Neden inanmadılar? İzmir,
1991
22. Каlкаn. Мustаfa.. Огtа Аsуа Тüгк Devletlerinde Ordu ve Savaş, İzmir,
1995
23. Сұрапбергенов А. Ислам дінінің реакциялық мәні, Алматы, 2001.
24. Тәжікова К., Ислам дүниетанымы идеология және саясат, Алматы 2001.
25. Маннаъ әл-Қаттан, Фи улумил Құр’ан, Бейрут, 1980.
26. ХХІ ғасыр: Білім беру және руханият мәселелері. Ғылыми еңбектер
жинағы, Шымкент, 2002.
27. Кутубус-Ситтә уә шурухуха, І-ХVІІІ, Истанбул, 1992.
28. Сафвет Сених. Ғибадат ғажайыптары, Алматы, 2001.
29. Nevevi, Ebu Zekeriyya, Riyazü’s Salihin (ауд. Кандемир М. Яшар, Чакан И.
Л. Кучук Рашит), I-VIII, İstanbul, 1997-1999.
30. Языжы, Сейфеддин, Негізгі діни мағлұматтар, Алматы, 2004.
31. Sofuoğlu, Mahmud, Sahihi-Buhari ve tercemesi, I-XVI, İstanbul, 1987.
32. İslam Ansiklopedisi, DİA, 9. ve 23. cildler, İstanbul, 1994.
33. Şamil İslam Ansiklopedisi, 2.сild, İstanbul, 1999.
34. Metin, Köse, Yeni Nesil Yeni Toplum, İstanbul, 1995.
35. Taşgetiren, Ahmed, Rahmet Toplumu, İstanbul, 1995.
36. Taberi, Ebu Cafer Muhammed bin Cerir, Tefsirü’t Taberi, İstanbul, 1995.
37. С. Сейтбеков. С.Нысанбаев. Ислам әдебі, Шымкент 2001.

Қосымшалар:
Аббасилер дәуіріндегі сауда-саттық жолдарының картасы. 19-бет.
        
        Тақырыбы: Ислам өркениетінің Европаға ықпалы
Ж о с п а р:
Кіріспе.....................................................................
................................2
І-тарау. Исламның Еуропаға кіруі.
1.1. ... ... ... ... мен ... . ... ... Европаға ықпалы.
2.1. Европадағы ғылым мен философия сапаларындағы
еңбектер....................................................................
........35
2.2. Ислам арқылы Европаның өркендеуі.......................39
Қорытынды...................................................................
.......................42
Пайдаланылған
әдебиеттер..............................................................44
Қосымшалар..................................................................
......................45
Кіріспе
Ислам діні ... ... ... ғылым мен білімнің және өркениет пен
мәдениеттің анасы деп айтсақ қателеспеген болар ... ... діні ... ... ... ... жойып және өзінің толық ... ... ... мына ... бес ... ... ... мен
жаратылыс атаулының барлығының тек жаратушы бір Аллаға ... ... ... Бұл дін ... жер ... ... ... ең ұлығы.
Ең алғаш Хз. Мұхаммедке (с.а.у.) Рахман және Рахим болған Алла ... келу ... ... яғни араб ... ... ... Бір ... бұл дін тек қана арабтарға немесе белгілі бір аймақты ғана емес
толық адамзатты және бір Құдайдың ... он ... мың ... ... ... ... соң ... ғасырдың аяғы мен сегінші ғасырдың басынан
бастап дін ... ... мен ... Хз. ... ... ... жайылып таратыла бастады. Әрине, Алланың қалауы және
көмегімен. Европаға да осы дәуірде ... ... ... 710 ... Сицилия
жорықтарынан бастап тарала бастады. ... ... ... бұл ... ... ... ... «Крест жорықтары» десек те ... ... ... ... шынбайына шын батса да айта кететін бір жағы яғни
ащы шындық Европалықтар осы ұлық ... дін ... ғана және ... ... ғана өз-өздеріне келіп адам санатына қосылып көздері
ашылды. Мұны еш араб та мұсылман да ... яғни ... дін ... болған
мықты ойшылдардың өзі Европалық болса да дөп басып айтқандығы әмбеге аян.
Соның ішінде Гарра де Ваух атты ... «The legacy of Islam» ... ... ... ... айдан анық:
«Гректердің күш қуатын сонымен қатар білім мен философиясын және
өркениетін осы арабтардан яғни ... көре ... ... ғой ... ол қалай болса жоққа шықты, көріп ... осы ... ... білім салаларында және сауда мен технологияда да үлкен
жетістіктерге жеткенін бізге дәлелдеп көрсетті»,-деген.
Бүгінде ... деп ... ен ... өркениеті дегенде, алдымен сол
құрлықтың көне дәуірдегі інжу-маржандарынан бастап, бүгінгі хал-ахуалын
қоса бүге-шүгесіне дейін ауыз ... ... ... ... ... өтіп ... ... жоқ емес. Белинскийдің: ... де ... ... да ... ол ... да ұлы, ... да ұлы. Сол үшін біз ... жиған-тергенімізден
айрылатынымызға қарамастан, шындыққа ұмтылуымыз керек»-деген орамды ойы бұл
еңбегіміздің мақсатын ашып беретіндей.
Европаны ауызға алғанда, керемет дүниелер мен асыл ... ... дала көз ... ... шыға ... Бірақ, тарихшы-ғалымдардың
әліде болса терең зерделеп, анықтап аша түсетін тарихи ақиқаттың бет-бедері
мол екені ... ... дау ... ... ... ұлы ... «Европаның ақыл-ойының жетілуінің тарихы» атты ғылыми еңбегінде:
«-Европаның өркендеуінің философиялық жақтары өзінің пайда болу жөнінен
Европаның ... ... ... ... емес, олар Азиялық
қайнарлардан бастау алды. ... ... ... ... ... ... ... дегеннен Европаны өркениет ошақтарының бірегейі деп танып та,
жүрдік. Әсілі, бүгінгі ғылымның ... ... ... ... ... ... әлемінен бастау алатыны әр жерлерде айтылып қалып та жүр.
Тарихты терең талғаммен зерделеп зерттеп, байқар ... ... ... ... ... әрі қалай ықпал еткеніне көзіміз жете түседі.
Ислам ... ... ... ... ... ... ... бұрын,
алдымен өзіміздің төл топырағымызға тамыр жайуына тоқталып өтсек олқылық
болмас. Бүгінге ... ... өз ... ... ... бен дініміз
қайта қанат жая бастағанға дейін Ислам ... ... ... ... оның ... ... қалай ықпал еткені жөнінде кешегі КСРО
кезінде тарихи ... ... ... мол қазынамыздан айрылыпта
қалдық. «Ислам қылыштың жүзімен, қара күштің әсерімен тарады» деген сыңайлы
жаңсақ ... ... кең етек ... ... де сыр ... ... ... дәуірінде он екі ғасыр бойы қордаланған және қаланған ... ... ... ... салдарынан бабалардың мол мұрасы,
атап айтсақ, Әл-Фараби, А. ... Ж. ... И. ... ... Ұлықбек т.б. Шығыс, әсіресе Ислам ғұламаларының асыл қазыналарынан
қара үзіп қалдық. Кеңестік идеологияның мақсаты ... ... ... ... ... ... советтік мұсылман елдерін Шығыстан бір
жолата қол үздіруді мақсат еткені бүгінде паш етілуде.
Жетпіс жылдық бодандықта ... ... ... ... нәр ... ... ... бет бұруымыз біздерді «Европацентристік» деген ауруға
ұшыратыпта үлгерді. Соның салдары Исламның Европаға ... ... да кері ... ... ... ... өркениетінің Еропаға
ықпал еткені ауызға алынса-ақ, жетпіс жылдық «жиған-тергеніміз» яғни ... ... ... сыр ... жатады. Европаның «Кәрі құрлық»
деген тіркесі бар ... ... ... нәр алып ... да ... ... сөз жоқ, ... «Европацентристік»
ауруымыздың қалдығы болар. Бұл еңбегімізде Ислам өркениетінің дамуы мен
қалыптасуын және де ... ... ... ... жан-жақты ғылыми әрі
көңілге қонымды қисыны келетін дәлелдер мен зерделей түсеміз. ... ... ... алатын «ұлы көш» қай кезге дейін қалай ықпал еткені
жайлы нақты ... аша ... Бұл ... алуымыздың мақсаты –
«ақиқат көзқараспен сәйкес келмейді, керісінше көзқарас ақиқатпен сәйкес
келуі шарт» ... ... ... ... ... шындықтың бетін ашу.
Бүгінде Европаланып ... ... атау ... ... ... ... ... сабақтастырып, оқырманның зейінін тың тақырыпқа тарта
білу. Европа тарихында мол зерттелмеген сала Орта ... ... ... болса Ислам өркениетінің ықпалы, асуы, шындығы паш етілмей ... бұл ... ... ... түрткі болды.
І-тарау. Исламның Европаға кіруі.
1.1. Сауда және техника.
Байқап қарасақ Аббасидтердің билік ... ... тек қана ... ең ... ... шағы болғаны сонымен қатар өте көп ғылыми
және ... ... да ... қаланғаны тарихи шындық.
Бұл алға қарай қарыштай ... ... ... қарым-қатынастармен
Европалықтарға араласып және әлемдік өркениеттің даму ... ... ... ... ... барлық даму белгілі бір уақыт
пен географиялық белдеулерде жүзеге асқан . Ұзақ ... ... ... ... және ... жөнінен өздерінің қол жеткізген
жетістіктері болып саналады.
Ислам ... ... ... тұрған дәуірдің өте маңызды
екендігін тілге тиек ... ... Және бұл ... ... ... шын батса да біз осы тақырыпты қолымыздан келгенше зерттемекшіміз
. Ислам ... ... ... ... әсер ... әр ... ... тарапынан шама–шарықтарынша зерттелген. Бірақ,
бұл ретте Ислами өркениеттің әсерін қамтитын ... ... ... ... ... байқалмайды. Өкінішке орай осы күнгі қолда бар
әдебиеттердің барлығы ... ... ... ... ... жасаған жәрдемінің қаншалықты ... ... және ... ... осы ... қайтарған жауабы туралы
жазылған аз ғана ... ... ... Европаға әсері Испания мен Сацилияның мұсылмандар
тарапынан басып алуынан соң басым бола ... ... аян. Ал ... ... шамамен алғанда 710-жылы шілде айынан бастау алады. Сол
уақытта ... төрт ... ... аз ғана ... ... ... ... дейін барғанымен бұның барлығы тек қана ... ... ... алып ... ... әскерге күш-5қуат берді. Келесі жылы
яғни 711-жылы басып алу үшін шынайы әрі нәтижелі іс-әрекетке көшіп ... ... саны осы ... 7000 еді, ... көп ... 5000 әскермен күшейтілді.
Ислам әскері өте сақадай сай болғандықтан 711-жылы тамыз айында ... ... ... ... ... ... тізе бүктірді. Бұл
кезде олар мүлдем қарсы келе алмады. Шамамен 715-жылы Испанияның барлық
қалаларын басып алып және ... ... ... яғни ... ... ... жерлердің арасында Францияның оңтүстігіндегі Нарбоне
де бар еді. ... ... осы ... барлығы бейбіт өмір сүре бастады.
Бірақ мұсылмандардың арасында анда-санда саяси топтардың шығарған бүліктері
болды.
750-жылы ... ... ... ... ... өтті.
Мемлекеттің орталығы яғни астанасы ... ... ... ... ... көшірілді. Өйткені Аббасидтердің күш-қуаттары мемлекеттің
шығысына шоғырланғандықтан батыстағы аймақтарының басшылықты ... ... ... ... ... ІІІ Абдуррахманның билік құрған
кезінде (912-961 ж.ж) ... ... ... ... ... белгілі.
ІІІ Абдуррахманның билігіндегі алғашқы жиырма жылында өлкенің ... ... ... ... ... ... ... түбегінің басым
бөлігі оның қол астына кірген еді. Тіпті кейіннен ... ... ... ... де оның ... мен немересінің уақытында да жалғасып
жатты. Бір ... ... ... өз ... ... бара
жатқандығына көз жұма қарады. Нақтырақ айтатын болсақ ... ... ... сол ... қазына басшысы болған Әл-Мансур тарапынан
жасалған іс-әрекеттердің себеп–салдарынан еді. 1008-жылы ... ... ... кейін мұсылман Испанияның бірлігін сақтап қалатын ешкім
болмағандықтан Испания Умейдтер мемлекеті ... шақ ... ғана ... ... шамамен 30-ға жуық кішігірім хандықтар пайда болды. Барлық
осынша себеп–салдардан соң «Тайфей-руаса» немесе «Тайфей-Мүлік»-тің дәурені
басталды. Бірте-бірте бәсекелескен ... ... ... ... өнер өз ... одан әрі ... Ақыр ... християндар 1085
жылы маңызды қала Толедоны басып алды.
Християндардан ... ... ... білген кейбір
мұсылмандар Мурабыттар деп аталатын солтүстік ... ... ... ... ... ... ... Мурабытпен (Арапша: Әл-
Мурабутатун; Испанша : Алмора-Видес) бұл әрекетке ... ... ... ... және ... 1090-жылдан 1144-жылға дейін
басқарды. Оларды сол уақытта Африкада және ... өте ... ... ... ... ... ... Және олардың билік жүргізу
дәурені Испанияда 1223-жылға ... ... ... соң елде ... толы
кезең басталып кішігірім хандықтар пайда болып мемлекет бірте-бірте ыдырай
бастады. Осы кезде Арагон және ... ... ... ... ... ... християн әлемі мұсылмандардың әскери басымдығын Сицилия арқылы
сезді. Сицилияға жасалған алғашқы ... ... ... ... ... арқылы сезді. Бұл мұсылмандардың Византияға қарсы келуінен кейін еді.
Бірақ ІХ-ғасырдың басына ... ... ... ... ... жұмсалды. 800-жылы Тунис Аглеби әулетінің қол астына өтті. ... ... ... ... ... ресми түрде басқарды, бірақ
негізінен алғанда Сицилиядағы ... ... ... ... 827-жылы өтініш білдіргенін мүмкіншілік деп қабылдаған Аглебилер
дереу яғни тез арада Сицилияны басып алды. Бірақ 831-жылы ... ... ... ... ... қарамастан Суражуса қаласы ... ... Осы ... ... ... тарапынан жеңісі 902-
жылға дейін жалғасты.
Мұсылмандар осыдан кейін тек қана ... ... ... көшті.
Италияда Ломбардиялық лидерлер арасында пайда болып бой көтере бастаған
бір-біріне қарсы ... ... ... ... ... әділетті түрде себеп болды. Осы тұста мұсылмандар 837 жылы Наполиде
еді. ... және 847 ... ... ... ... ... 30 жыл бойы
осы жер әскери база болды. 846-849 жылдары үнемі Римді үркітіп отырды,
бірақ ... ... Папа ... ... (877-882 ж.ж) ... ... мәжбүр түрде екі жыл салық төледі. Ислам әскері ІХ ғасырда орталық
Европаға қарай созылған Альпілерге ... ... ... Осы ... ... ... ... Византия егемендігінің жандануы Италияның
орталығындағылардың мұсылмандар жағынан басып ... ... ... ... ... ... ... арабтар бұл жерге мейлінше ене берді.
Сицилияға әкім ... ... ... ... 948-жылы үлкен нәтижеде
автономия жасады. Өйткені шығысқа қарай ілгерілей жылжу ... ... еді. Енді ... ... ретінде 969 жылы Мысырдың басып алуынан
басқа да атқарған іс-әрекеттерінің ішінде үкімет орталығын Каир ... де ... ... автономия құрған Фатими ... ... және оның ... ... қарасты мұрагерлерінің уақытында
айтарлықтай істер атқарылып, бірталай өгерістер болып Ислам ... ... ... ... ... ... қорғалуы Испания сияқты ұзаққа бармады. Испаниядағы 711-
жылғы мұсылмандардың жеңісі күтпеген оқиға болды. Бұл нәтиже Әз. ... ... ... келе ... ... ... еді. Әз.
Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбарымыздың 622 жылғы Меккеден Мәдинаға жасаған
хижретінде өишеретінде (көш, ... ... ... ... ... ... ... шындығында үлкен бір жігерлікпен қайсарлық танытып
дін үшін және сонымен қатар Ислам өркениетінің одан әрі дамып ... ... ... ... барлығын бір сөзбен айтқанда «жиһад» деп атаймыз.
Жиһадтың көптеген мағынасы бар. Соның ішінде әдеп және рухани ... да ... ... сол ... кәпірлерге қарсы жасалған
соғыстарға берілген ерекше есім болғандықтан «Қасиетті соғыс» деп ... ... ... ... мен Християндықтағы «крес жорықтары» арасында
үлкен айырмашылықтар бар.
Мәдинадағы арабтар бір тайпа ... ... ... ... өмір сүретін. Әз. Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбарымыз күш-қуатымен және
саны жағынан көбейе бастағанда кішігірім ... ... ... яғни ... келуді қалады. Осыған орай ... ... ... ... және өзін ... елшісі екендігін мойындауларын
Алладан келген әмір ... ... Осы әдіс ... ол Арабстанның
түкпір-түкпіріндегі тайпаларды бағындыру арқылы жан тапсырмай тұрып ... , ең ... ең ... ... ... Ислам өркениетін дамытты.
Бұның барлығы көрші пұтқа табынушы тайпаларға ... іске ... ... тағы да ұзақ мемлекеттерге бару жоспары құрылған. Осы тұрғыдан
алғанда жиһад, мұсылмандардың жеңіске ... ... ... ... ... ... және де Ислам шекарасының кеңеюіне жәрдем етті.
Бұл соңғы айтқандарымыздың барлығы Ислам дінінің қылышпен жайылды
деген ... ... ... ... етуге себеп болған ... не ... ... ... қылышпен соғысуды таңдау
мүмкіндігі берілген. Және де ... ... ... ... ... және
басқаларына қарсы басқа яғни бөлек қарым-қатынас жасалды. Өйткені бұл
діндегі ... тура ... ... ... ... ... ... болмаса Ислам дініне ең жақыны болып саналған. Олардың барлығы
да тек тәңір сенімінде ... Сол ... ... үнемі одақтасып отырған.
Осылайша олар «Әһли-зимма» атын алды. Әрбір ... ... ... ... жасалған келісім шарт бойынша мұсылман әкімшілігіне де құн
төлеуге мәжбүр еді. Ислам мемлекеті үшін бұның барлығы үлкен ... ... ... ... ... қару ... ... әйелмен
үйлене алмау сияқты, яғни рұқсат етілмеді. Осыдан кейін зыммилер өздерін
екінші дәрежелі азамат деп ... . ... ... мұсылмандар
«Бәйтулмал» дан яғни халық қазынасынан жалақы ... ... сол ... ... ... және ... да ... қызметтеріне жан-тәндерімен
ат салысатын. Испанияның жеңілісінен кейін де күшін жоймаған бұл ... ... ... ... ... Осы жиһадтардың барлығы Аллаһ
үшін еді, сонымен қатар аз да болса олжа түсіру де жоқ емес еді. ... ... ұзақ ... ... ... ... ... Арабстан,
Шам сияқты орталықтары яғни елді мекендері алыста қалғандықтан ол ... кері ... ... ... ... болғандықтан кайрауан
сияқты әскери базалары бар қалалар ... ... осы ... ... орталықтарға айналды.
Визиготтар Испаниясының жеңілуінен бұрын кейбір мұсылман ... ... ... ... ... және Павлон жерлеріне шабуыл
жасай бастады, яғни гарнизондар тұрғызды. Бұл гарнизондардың бірі 732 ... мен ... ... ... 200 ... ... орналасқан
Туурс қалаларының бірі еді. Тек қана Шарл Мартельдің ықпалымен осындай
әрекеттерді тоқтатуға күш ... ... ... ... ... ... еш тоқтаусыз ұдайы жалғастырды. Исламның алға ... ... ... ... ... бір ... ... ақпаратқа
қарайтын болсақ Испаниялық мұсылмандардың қатты күйрей жеңіліс ... ... жоқ. ... мұсылмандар яғни Испаниялықтар біраз жүз
жылдарда кемел ... ... ... ... ... күш-қуаттары артқандығы
да белгілі. Алайда Пуватия соғысы мұсылмандардың жоспарлағанындай пайдалы
шабуылдардың ақталып келе жатқандығы ... ... ... ... ... сол ... ... дұшпандардыңбіріккен
қолдарын жеңетіндей мықты емес еді. ... ... ... ... ... ... ... халифаты Орта Азияда көтерілулерімен дау туындай
бастады. Осы себепті мұсылман Арабтардың ұзақ ... ... ... жоқ еді. Испания Умейдтердің басшылығында тәуелсіз мемлекет
болғанда яғни болған ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін барлығын шартты түрде бағынышты өту қажет ... бұл ... ... Пуватие жеріне Туурс бағытындағы
әлсіреудің алғашқы бастаулары еді. Испанияның жеңілісінен ... тез ... бір жыл бойы ... да, ... де ... ... ... жасалған қысым кейіннен басқа жақтан күшейіп
бөлімдерімен жалғастырды. Бұл қысым Латын ... ... ... ... ... ... және де ... батыстық шенеуніктер, лидерлер оның
парқына барды. Европаға ... ... ең ... ... және де Сицилия
бағытымен жойылды. Немістермен Австрия, Славакия және Скандиновияның бөлек-
бөлек жасаған басқыншылыққа толы ... ... өз ... ... ... ... ... «Кезек мұсылмандардың испанияны басып алуына
келгенде олар құдды варворларша яғни жабайылықпен жүзеге ... ... ... қате ... ... ... Европалық
варворлық тонаушыларының саяси және ... ... ... іске
асыруы міне осыдан пайда болып отыр. Олай болса шындығына ... ... ... ... ... варворлармен
салыстыру, теңеу мүлдем қате. ... ... ... арасы жер
мен көктей десек қателеспеспіз. Варворлардың әрекеттері тайпалық негізгіе
сүйенеді және ... да ... ... ... ... ... ... арабтар бірінші және екінші ғасырларда мемлекетті саяси
және ... ... ... ... ... ... ұшса құс ... талатын кең алқапты айтарлықтай дәрежеде дамытқан
еді.
Міне бұрынғы орта ... ... ... мәдениетіне көшуі де
осылардың бірі. Әз. Мұхаммедтің(с.а.у.) дүниеден өтіп және ... ... ... ... ... ... салаларда әлде қайда ілгері
еді.
Алайда материалдық байлықтары аз еді, ал ... ... ... ... (са.у.) өздеріне жеткізген және барша мұсылмандардың Аллаһтың
сөзі ретінде қастерлеп ... ... ... ... ... кейін Испанияны басып алғаннан кейінгі уақытта да ... ... ... ... ... еді. Бір айта ... ... қатарында болған бірнеше жауынгердің өркениеттілігі төмен еді.
Осыған қарамастан мұсылмандар Иран, Сирия және ... , Таяу ... оқу ... өз қол ... алды. Ертеректегі мәдениетті
адамдардың барлығы Ислам ... ... ... ... осы ... ... ... дәуіріндегі Мысырға дейін құлдырап мың жылдық қала
мәдениетінің тәжірибелерін ... еді. Ол ... ... ... ... барлығы Исламға ауысты.
Римдіктер Греция жерлерін өз императорлығына қосқан кезде қол жеткізген
нәтижелері ... ... ... «Басып алынған Греция ... ... ... еді. ... ... жасаған
жеңістері мұсылмандардың өз тілін, әдетін, мәдениеті мен өркениетін Ислам
мемлекетінің ішінде өмір ... ... ... ... ... ... ... бұлай болуына мұсылмандардың бір-бірлеріне деген
сүйіспеншілігі, сенімделігі, намыстары мен ... да ... ... Алғаш
мұсылман болған халықтар өздерінің қабылдағаны өте тура әрі ... және ... ... ... ... ... ... мәдениет
пен өркениет мұхатында өздерін жетілдірген адамдар сол ... ... ... ... ... ... Міне осындай
қыруар шаруалардың арқасында Ислам өркениеті сол уақытта ... ... ... ... ой ... ... шетел білім
және ғылымының арасында өз қалпын берік түрде сақтай алды. Мұсылмандар ... ... яғни VI ... ... ... үкім етуді және әр түрлі ... ... ... шешкенін талқылауда еді. Шындығында олар Исламдағы соңғы
пайғамбардың «хадис» атты сөздері мен ... және оны ... ... ... ... Және де ... қосқан үлестері
ретінде оны сан алуан тілге аудартты. Сондай-ақ Ислам ... мен ... ... ... жазылды. Құран-Кәрімді де шеттетпеді.
Құранның мұсылмандарға қасиеттілігі қандай болса ... ... ... ... еді. ... алғашқы күннен бері Құранды бастан аяқ
жаттаумен ғана ... оны да ... ... тура ... ... Осы себепті арабтардан басқа халықтар
мұсылмандықты қабыл еткеннен кейін ... ... және ... сол ... ... ... ... яғни ІХ ғасырда барша білім – ғылымды
меңгерген мұсылмандар сол ... ... ... ... мен
қалаларда университет тәрізді ұйымдар құрды. Осылардың бірі ... ... ... Дәл ... бұл жер ... ең ескі ... мен өркениеттің орталығына айналғанына мың жылдан асты.
Мұсылмандар аты аталған ... ... «шет ... ... грек ... мен медицинасы және астрономия т.б. білімдерді
дамытуға атсалысты. Иракты мұсылмандар жаулап алған уақытта осы ... ... ... оқу ... християндарша үйретілуде болатын. Басқа
жағынан алғанда да грекше жазылған бірнеше негізгі шығармаларда үйрену ... ... ... ... ... ... ... аудармасы 800-ші
жылдан бұрын басталумен қатар алғашқы негізі ... ... ... бір ... ... Артынша Х ғасырда мқсылмандар ... ... жаза ... Енді ... осы ... ... түрлі бағытына айналды.
Ислам өркениеті Х-ғасырдың ортасында шарықтау шегіне жетті. Және ХVI-
ғасырға дейін еш іргесі сөгілмей жоғарғы дәрежеде ... ... ... ... ... бір ... ... өлкесіне қатысты болмай
барлығын түгелдей дерлік қамтыды. Сонымен қатар Ислам қай ... ... ... ... де дәл ... ... ... түрде дамып жоғарлады.
Мұсылмандар Испания Умейд мемлекеті, Бағдад Аббаси ... ... ... ... тұрғысынан шығыс пен қарым – қатынастарын да үзбей
жалғастырды. Шығыстағы ... ... ... жыл ішінде Испанияда пайда
болғанда ол жердің ғұламалары да күтпеген ... ... ... және әдебиетіне көмек көрсетті. VIII ғасырдың басында арабтар
мен ... ... ... ... ... алған кезде
Испанияның өркениеті міне ... ... ... еді. ... ... алынуы Исламның латын християн әлемінің дәл түбінде белгілі бір
уақыт биледі деген сөз. Бірақ бұл жағдай негізінде ... бір ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың ең жақын ... ... ... ... ХІ ... аяғындағы «Крест
жорықтары» осы тұрғыдан Исламға берілген ең қатал шешімімен жауап болып
саналды. Осы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінен алыс солтүстік Франция еді. Олай болса
крест ... ... ... соғыс ашу деп ұқсақ, онда Ислам өзінен соншама
ұзақтағы бір орында қалайша ... ... ... ... деген сұрақты
міндетті түрде қоюымыз керек.
Франция мен Испанияның арасында белгілі бір ... ... ... бар еді. ... өмір ... Хахифа Харун әр-Рашид
және оның қарсылас Испания ... ... мен ... ... ... Осы ... ... Ислам әлемінің күш–қуаты жөніндегі
мағлұматтардың жетуі қалыпты жағдай еді. ІХ ... ... ... ... Италияның орталығы тікелей Исламның ықпалында болды.
Жоғарыда айтылғандай тек қана ... ... ... және папа ... ... ... сақтану үшін жылдық салық төлеуге мәжбүр болды. Римнің
басына түскен қиыншылықтар жөнінде ... ... еш ... ... ... ... да жіберіледі. Осыдардың еш бірі солтүстік
Францияда,Финляндияда және Германиядағы адамдардың мұсылмандарға ... ... ... яғни ... ... ... ... бұлардың барлығы Исламның үлкен дұшпан ... көз ... ... ... жасалған крест жорықтары көбейген сайын Франциямен
байланыстар ... ... ІХ ... ... ... қатысты бір себеп табылды. ... ... ... мұнда крест жорықшылары алдымен тек қана Галиядан келе бастады.
Тек, кезінде бұл жер үшін атақ ... ... және ... ... ... ... ... Ақпаратқа қарағанда
алғашқы крест полковнигі яғни әскер басы 951-жылы үлкен бір топпен жолға
шыққан француз ... еді. Бұл адам ... ... ... ... ... ... Осылайша крест жорықшыларын азық-түлік,
жатын орынмен қамтамасыз еткен поп қонақжай болды. Орта ... ... осы ... жорықтары, «cjmino frances», яғни «француз жолы»
белгіленіп, ... оның ... ... ... және ... ... сөзсіз қолданылды. Мансұр 997 жылы Компостела қаласындағы
Сантааго шіркеуін ... ... ... де ... ... ... ... бұзылмауы оның сол дәуірдегі маңызды бір ... ... ... ... ... ... қарағанда
Испаниядағы християндардың жағдайларымен мұсылмандармен болған шайқастарды
суреттейтін хабарлар крест жолы бойында солтүстікке ... ... ... ... Осы ... ... ... нәтижесінде
француздардың және басқалардың Испанияны қайтарып алу ... ... жол ... ... айтылуы керек нәрсе, Испания және ... ... де өз ... және ... ... ... ... болуы керек.
Мұсылмандардың VIII ғасырдан бастап Испаниямен Сицилияға қоныстануы, ал
Европалықтардың крест жорықтары кезінде Ақтеңіздің ... ... екі ... ... ... ... сауда–саттығына
әсіресе Батыс Европаның Ислам өркениетінің бірнеше ... ... ... ... ... ... ... жайылуы
күмәнсіз мұсылмандардың іс пен сауда–саттығы және күнделікті өмірінде
көрсеткен күш - ... ... еді. ... ... ... сан ... ... болуына қарамастан
мұсылмандардың өндірген өнімдері Ислам шекараларынан сыртқа экспорт ... ... ... ... ... алатын орны ерекше және
біздің Ислам өркениетінде әрқашан маңызды роль ... ... ... ... бір ... ... шөл ... ұстанатыны емес керісінше
барша әлемдікі. ХІХ ғасырда Эрнест Денан және ... ... ... ... ұшы ... ... өмір сүретін адамдардың аз құнсыздықтары
турасында ... ... ... ... пікірлер қалыптастырды.
Олай болса бұл көз қарас барып тқрған шіріген пікірлі адамнан ... ... ... ... ... ... ... емес керісінше тек
қана қасиетімен шектелмеген әрі ірі сауда - саттық орталығы болған Мекке
және ... ... ... ... бар ... өмір ... нағыз
өркениетті адамдар еді. Бұдан да басқа қала өмірімен үйлесетін Ислами мінез-
құлықтың шөлдегі өмірдің үлкен ... ... ... ... мен Италия саудагерлері үшін ... ... ... ... ... жолы ... Меккелік саудагерлердің ... бір ... ... ... ... тасымалдау жолдарының
маңыздысы шөл еді.
Ислам бесігі аталатын ... ... сол ... саудагерлер үшін
үлкен сауда орталығы еді. Оңтүстік Палестинадан оңтүстік батыс Арабстанға
және Африка мен оңтүстік шығыс Азия ... ... ... ... жерлерде жасалған сауда мен кіші өнеркәсіп салаларының түгелдей
дерлігі солардың қолында болды. Кейінгі ... ... кіру әлде ... ... ... ... ... болған әлеуметтік ықпалдармен
пайда болды. Тек қана Батыс пен шығыс Африкамен Оңтүстік шығыс Азия ... ... ... бар ... осы аймақтарда мұсылмандық
өркениеті іскер адамдардың әрекеттері арқасында қарқынды ... ... ... ... ... едәуір ықпал етті. Бұл ... ... ... орталығындағылар бес уақыт намаз ... ... ... бұл ... ... ұлылығын, өркениеттің
дамығандығын көрсететін әрекеттер көбейе түсті. Бұның басқа бір түрі пұтқа
табынушылар Исламды ... ... соң екі жау ... ... және ... ... Енді барған сайын үйленулер көбейе түсті.
Нәтижеде пұтқа табынатын аймақтардың барлығын ... ... ... ... өте бай ... ... ... болды. Бұлар бірте-
бірте дамып, ... ... ... қорғанынан Атлант мұхитына,
Фалиппиннен Венаға дейінгі барлық аймақтарға иелік етті. Сондықтан ... ... ... ... ... өркендетті. Осының
нәтижесінде бізге жеткен көптеген фактілерге көз жүгіртетін болсақ барлық
жерге яғни ... ... ... ... ... өркениетпен
дінді жою үшін саяхат жасау, жорыққа шығу үшін оңай ... ... ... ... ... әр түрлі аймақтарында материалдық
анығырақ айтар болсақ, техникалық жағдайлары да ... ... ... Сицилия мұсылмандардың қол астына өткеннен соң аймақтар мен сауда-
саттық жөніндегі байланысты ... ... ... Испания мен Сицилия
Ислам өркениетінің жақсы жақтарына қарай еліктей бастады. ... ... ... ... мұсылман арабтар Шам қаласында үйреніп қалған
тамаша өмірін қайта ... ... ... бұларға ... ... мен ... мұсылмандардың қол астына өткеннен соң ... ... ... ... ... ... ... Испания мен
Сицилия Ислам өркениетінің жақсы жақтарына қарай еліктей бастады. Мысалға
алатын ... ... ... ... ... Шам ... үйреніп
қалған тамаша өмірін қайта сүргісі ... ... ... ... ... ... бұлардың өміріне ортақтасуға тырысты.
Кейіннен ХІХ ғасырда дәл осындай ... ... ... ... ... ... Испания мен Сицилияда тек қана ... және ... ... ... сол кезде мәдениет, сауда-саттық ең бастысы ... ... ... ... ... тек Европа арасындағы сауда-саттықтың маңызын
ойлаған ... ... ... нәрселер шығуда. Мұнымен бірге дәл қазір
маңызды ерекшіліктерді қысқаша ... да ... ... ... келеді.
Генри Риреннің пайымдауынша солтүстік ... мен ... ... ... ... сауда-саттықтың бұрынғы жүйесін
өзгерткен және Европаның Ақтеңізден асып солтүстікке ... ... ... VIII –ші ... ... ... Шығыс Ақтеңізбен
байланысы болса да бірнеше ... ... ... болған сауда-саттық
байланыстары өте төмен дәрежеде еді. Негізі мұсылмандар мен Европалықтардың
арасында сауда-саттық ... ... ... ... ... ... 800 жылы Адриатик теңізіне Византиялықтар иелік еткенде
сол Ақтеңіздің үлкен бір ... ... әмір ... белгілі. Тіпті араб
теңізшілерінің ХІ ші ғасырға дейін Корсика мен Сардиняда әскери базалары да
бар еді. Марсилия мен Нижа ... орын ... ... да әрі ... ... ... ... келтіру үшін 891 жылдан 973 жылға дейін еш
қалтқысыз базалары болды. Соңында ... ІХ ... ... ... келісімді жүрген Амалфиде, Х ғасырдан кейін Лисада бой көтере
бастады. ... ... ... ... нақты емес ақпараттарға жүгінетін болсақ
VIII ші ғасырдың өзінде осындай байланыстардың болғанына ... ... ... мен Европа арасындағы сауда-саттық Х-шы ғасырда белгілі
бір дәрежеге жетті және ... ... да ... Осы ... баса ... тек қана ... ... тауарлардың мұсылмандар
жағынан емес керісінше Италияндықтар тарапынан жасалуы еді. ... ... ... рет ... ... ... әрі Мысырға және Сиряға Ақтеңіз
арқылы жолға қойылды. Өйткені бұлар солтүстіктен ... ... ... ... ... ... басқа Фаастық еврейлер де
Батыс Ислам әлемі деп аталатын Испания мен ... ... ... ... ... ... ... әжептеуір роль ойнады .
Мұсылмандардың қолындағы сауданың кері кету себептері әлі ... ... ... ... ... ... сүйенсек мұның
себебі, мұсылмандардың мұсылман емес басқа аймақтарда саяхат жасағысы
келмегендіктен, ... ол ... ел ... ... ... ... тастағысы келгендіктен болды. Барлығынан бұрын мұның
себебі мұсылмандардың Италия және Византия империясынан басқа, Европамен
сауда жасауды ... Оның ... ... көлеміндегі шешімді қабылдау
мұсылмандардың қолында емес еді және тауар ... әрі ... ... ... ... ... жағдайда ғана жақсы
нәтиже беретіндігін көргендіктен. Соның бірі сол кездегі Мысыр мен ... ... ... өзін Италияндықтартаситын еді. Тек қана
италияндықтардың Мысырды басып өтіп Қызыл теңізге немесе ... ... ... етілмеді. Бұл түрдегі тауар саясаты ... ... ... жеке ... ... жатты.
Cондықтан да осы саясат Ислам саудасының және саудагерлерінің өте ... ... ие ... ... Шамамен 1000-шы жылдары әртүрлі сауда
жолдарындағы сауда айналымы өзгере бастады. Өзгерістің бір ... ... ... байланысты. Негізінен Фатимилер Шии еді сондықтан да
Бағдаттағы билеушілердің ... ... ... 909 жылы
Туниста ... ... 969 жылы ... ... алып ... ... ... көшірді. Кейіннен Кайр қаласын салдырып өздеріне астана етті.
Фатимилермен бұрынырақта Туниста сауда жасаған саудагерлер тікелей
Мысырға ... ... ... ... ... саналатын Сувейштің шығысы
Фатимилер жағына ауыстырылды. Басра шығанағындағы ... ... ... әкеп ... ... ... деп аталатын
көтерілісшілердің билеушісін ... ... ... ... ... ... мен ... батыс Азия және Қытайдан келетін сауда тауарлары Баһра
шығанағының орнына Иемен және Мысырға баратын ... Иран мен ... ... ... ... немесе Сирия арқылы өтті. Әрине
осы кезде Трабулстың ... бір ... ... қарайтын болса да
Фатимилердің ... ... ... ... ... отырған маңызды тауарларының арасында
кемелер үшін қажетті ағаштар және темір және сондай-ақ ХІІ ... ... ... үшін ... ... ... ... жұмыстары бір тұрғыдан
алғанда материалдық өркениеттің бөлінуіне себеп болатын. Бұл үлес біршама
сауда істерімен тікелей байланысты ... ... атап ... жасаумен қатар теңіздегі саяхаттардың да маңызды орын алуы талассыз.
Кемелердің жасалуы мен ... ... бұл ... ... ... алған негізгі мағлұматтары мен ... ... ... ... ... ... ... бұғазы тіпті одан әріге
дейінгі шарты шеңбер ішінде жайылған қызу ... илік ... ... алынған үш бұрышты латын желкені мұсылмандар тарапынан ... ... ... Бұл ... ... ... қарсы тұра
алуында еді. Өйткені Ақтеңіздің төрт бұрышты соғыс кемесі ... тек қана ... ... ... еді. ... ... негізі Европа кеме жасаушылары тарапынан да қабыл етіліп одан
әрі дамытылды. Ақырында бұл әжептеуір деңгейге жетіп және ... ... ... құрлысына себеп болды. Бұл салада да үлкен географиялық
жаңалықтар ашылды.
Компастың шығуында да көрсетілетін негізгі мақсат және үлес ... мен ... яғни екі ... да бірдей бөлінеді. Бірақ
мұның егжей-тегжей әлі ... ... ... ... ... ... бір темір бөлшегін немесе инені суда жүзіп бара жатқан ... ... ... ... ... ... ... б.з.д. 3000 жылы
қытайлықтар тарапынан ойлап табылғаны туралы деректерде жоқ ... ... ... аңыз ... да ғажап емес. Өйткені қытай кемешілері компасты
алғаш рет қолданғанын дәлелдейтін дерек шамамен 1100 жылы ... ... ... тек қана ... қолданған деген деректер бар. Ал ол
шетелдіктер мұсылман арабтар деген ... ... ... ... ретінде ІХ
ғасырда Қызыл теңіз және ... ... ... мен ... жасап тауар алмасқан.
Енді бұл шындықтардың күңгірт ... ... ... ... ... мен ... ... мағлұматтарында бөлісіп
отырған. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... жақтайтындар бұған түзетулер жасағаны көзге
танадай ұрып тұрады. Мұсылмандар Европа теңіз техникасының ... ... да ... Соның бір дәлелі кемешінің басты құралы яғни карта
мұсылмандар тарапынан жасалғандығы Европа ... ... ... ... ... ... Мысалы: admiral, cabie, shaloop, mancoonbarque сияқты.
Бірақ өзге тілдерде де осындай біршама сөздер бар.
Осы жерде ... ... жөн, ... ... кең ... ... ... географиялық мағлұматтары мұсылмандардың арқасында болған.
Малсембари ХІІ ... ... ... ... ол ... ... басқа, әлі бүкіл әлемнің барлығы ... ... ... Және де сол ... ... ... Сицилиялық екі король болған
ІІ Рогер (1127-1154 ж.ж.) мен баласы І Виллам да ... ж.ж.) ... ... арқасында Европалықтар Қытай мен ... ... ... ... барынша яғни дұрысын алып қалған. Куртубалық
және солтүстік Африкалық текті бір Ыдырыс есімді ... ... ... аттары аталған екі патшаның қамқорлығымен мұсылмандарша сол
уақытта белгілі әлемнің кемелденген ... ... ... ... жарық көрді. Ыдырыс бұрынғы мұсылман геогрофтардың шығармаларын
пайдаланумен қатар сол кезде дәурені жүріп ... ... да ... ... да белгілі мөлшерде мағлұмат алған. Азиядан
Англияның батыс жағалауларына ... ... ... ... ... ... ... толықтырулар мен түзетулер енгізе отырып жетпіс
карталық бір шығарма ... жаза ... ... ... ... деп ... ... түсіндірмелер де кездесетін.
Мұсылмандардың жерлерін осы іске қажетінше көмектеспегендіктен
диқаншылықтың алға жылжуы үшін өте көп ... ... ... ... ... Ислам-мирас құқығымен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... мен мүліктің
бөліну негіздері де бар еді. Жерге байланысты қағидалар жер ... ... ... ... ... ... әдістерді үйренуге үндеді
яғни шақырды. Осы себептен ... ... ... ... ... диқаншылықтың қағидаларын көтеруді өте ... ... ... тыс ... аз мөлшерде жауады.
Сондықтан да ол ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру мүмкін емес. Суландыру яғни суғару жұмыстары
Римдіктер тарапынан әрі ... ... ... ... ... ... осы жұмыстарға қажетті техниканы мұсылмандардың негізінен орта
шығыста үйренгендіктен ... ... ... ... ... ... дәлелі суландыру техникасымен байланысты араб тілінен ... ... ... ... мен ... ... арасындағы ұқсастықтар. Ал
осы ұқсастықтар олардың орта шығыста пайда болғанын көрсетеді.
Суландыру техникасы дамыған сайын ... ... яғни ... ... ... ... ... Бұлардың арасында қант қамысы, күріш,
картоп, мақта т.с.с.
Тіпті осылардың барлығының есімдерінің өзі араб тілінен енген. ... ... ұлы ... яғни Исламның тілі, демек бұл Ислам
өркениетіміз Европаға ықпалының тағы бір ... ... ... ... ... мен ... және ... өсірілді. Бояу үшін қолданылатын
шөптің де бірнеше түрлері бар. Тұт ағашы да көп ... ... ... сол ... ... ... ... алғашқы кездерден
әлде қайда көп өндірілді. Сонымен қатар Испания темірімен мысы ... ... ... бола ... Ол ... ... қола және
қорғасын да өндірілгендігіне ... ... бар. ... ... ... асыл ... сол кезде іздестіріліп жиналуда еді.
Испаниялық мұсылмандар егіншіліктен жер ... ... ... және ... қатар тамаша өмір сүруді ләззат үшін әрі мекен-жай
деңгейлерін көтеру үшін қолданатын. Сондықтан ол ... тек ... емес ... де сол ... мейлінше пайдалана алды. Севилла
Каср атты Хаира сарайының тұрғызылуы сәулетінің алдында басы айналатын ... ... ... сол ... ... осы кезде жерде өмір
сүргендердің қандай тамаша (люкс) өмір ... ... ... өлең мен ... ... тамаша нәрселер армандайды.
Испанияда күнделікті өмірде яғни ... сату үшін ... ... ... люкс заттарды шығаратын өнеркәсіптер болған. Өнімдердің арасында
жібектер, жүннен ... ... және ... ... бар. ... осы күнге дейін мұражайларда сақталған. Содай-ақ кристалл өндірудің
сыры ІХ ғасырдың ІІ –жартысында Куртубада табылды. Солкезде көрікті бағалы,
әсем тастардан ... ... ... ... Х ... ... күміс және інжу-маржан құю жағынан ... ... ... Осы ... және ... ... ... әсем заттар сол
заманға құю техникасының қаншалықты ... ... ... бола ... Ағаштан өрнектеп ою оюда және тері өңдеу ісіде дамыды.
Осы (люкс) жанға жайлы өмірдің ... ... деп ... биік ... Ғимараттарды тұрғызуда Либерия техникасы қолданылды. Испанияда
сәулетші және дуал ... ... alarif және albanil ... ... ... ... Испанияға сәулетшілер әкелінді. Ол жерде
тағы да Сирия әдісі ... ... Онда ... ... ... да ... әдіс әкелуі мүмкін.
Осының барлығы мұсылман яғни Ислам өркениетінің қай кезден бастап және
қаншалықты ... ... ... ... кәсіп ететін
бәләдилер мұсылмандардың орта ... ... ... ... ... ... ... Испандық тарихшылар Визиготтар дәуірінен бері християн ... ... ... олар ... ... құралдары мен салт-дәстүрлерін
қабылдаған, сол себепті кейбір араб сөздері де сіңген. Бұл Испанияға ... ... ... ... айғағы. Ал екінші мына төмендегі
көзқарас бұл бір табан да болса шындыққа жақындау. Сонымен: ... шет ... ... алуы ... ... мәжбүр болған
християн қоғамы болмаған, керісінше ... ... ... ... ... мәдениеті пайда болған. Ислам ... өмір ... ... ... ... толы латын диалектикасын қолдану
себебінен арабшаға тәуелді болды. Мұсылмандардың қол астындағы християндар,
мұсылмандардың салт-дәстүрлерін қабылдағандар. «Мозараб» яғни ... ... ... ... 854-ші жылы ... және осы ... дейін
сақталған еңбегінде християн жастардың латын тілін тастап ... ... ... ... ... ... ... Исламнан үйренген. Мұсылман-Испан өркениетінің жайылуы мен
дамуы Reconquista-ның екі жағынан да ... ... ... біріншісі
кейбір християн принцтерінің Мозарабтардың көпшілігінің оңтүстіктен кетіп
яғни шет елдерге ... Ал ... ... ... християндардың қол
астына (өткенде) өмір сүрулері. ... ... ... Ислам өркениеті
ықпалында болды. Өзгерген қала емес керісінше басшы еді. Мұның ... ... ... жылы ... ... кейін Европаның ой-пікір
тарихында маңызды роль атқарғандығы белгілі.
Араб пен ... ... ... ... тұрғысынан
әсіресе өлеңнен Провенс өлеңі мен саз ақындары жөнінде біршама ... ... араб ... тек қасидадан тұрады. Европадағы кейбір
арапша сөздердің табылуы ортақ бір ... ... және ... ол ... ... ... еткендігін көрсетеді. Мағриба
Испанияда бірлескен мәдениеттің болуы Провенс өлеңі мен ... ... ... ... ... бастау алатындығы беймәлім.
Испанияның әрі сарай әрі Провенс өлеңдерінің негізін халық өлеңдері
құрайды. Бұл халық өлеңдерінің ешқандай да ... ізі ... ... замандардың бір белгісі екендігін ... ... ... ... Испания мен Провенс арасындағы байланыстардың
негізі. Әсіресе ІІ Рогер мен ІІ ... ... ... ... ... ... ықпал еткендігі көрінеді. Бұл екі патша
негізінен алғанда Куртубадағы мұсылмандар ... өмір ... ... киім
киістерінің өзі тура мұсылмандардың киім үлгісіндей еді. Араб ... ... ... ... роль ... ... ... қызметкерлер мен
кеңесшілер мұсылмандардан сайланды. Сондай-ақ ... аса ... ... ... ІІ Фредриктің сарайында ғылыми және философиялық
басқосулар болып тұратын. Сол ... ... Скот ... кісі ІІ ... ... мен араб ... өте бай мағлұматтарды латын тіліне
аударатын еді. Бұл өмір салты ... ... ... мен ... ... ... Крест жорықтарындағы адамдардың Ислам елдеріндегі
алған тәжірибелері ... ... ... ... сөзсіз ықпал етті.
Мұсылмандар сауда-саттық қатынастары және ... осы ... ... арқасында Европаның ортасына қарай жол ... ... ... мен ... байланыстарына қарамастан мұсылмандардан,
Византиядан алған ... ... ... Бұл ... ... өркениеттің дамуына аз да болса үлес қосқандығын көрсетеді.
Мұны мына төмендегі үш тармақта ... ... ... ... ... ... мәні мен
оның материалдық негіздерінің ілгерілеу формасында болды..
2. Бірнеше Европалық адамдар нені алып және нені ... ... ... және ... ... аз да ... сезінгендіктен.
3. Мұсылмандардың өмір салты және әдебиеті Европаның арман қанатын әрі
латын текті ұлттардың өлеңдерін қозғалысқа алып ... ... ... мен ... ... ... ... мен философиядағы жеткен жетістіктерін тілге тиек
ететін болсақ алдымызға бірнеше маңызды мәселелер мен сұрақтар ... ... ... ... философиясы мен ... үлес ... ... және ... ... ... ... т. с. с. Осындай маңызды мәселелер мен сұрақтарға бірнеше қазіргі
таңдағы Европалық ... ... ... ... үкімдері тұрғысынан
шындыққа жанасады. Тіпті мұсылмандарды жақтамайтындардың да бір ... ... ... ... де Ваух атты ... өзінің еңбегінде былай
деген: «Гректерде ғана болатын мықты ақыл-ой және ... ... да ... деп ... бос ... Бәрінен бұрын мұсылман
арабтар әрине гректердің шәкірттері сондай-ақ грек ... ... ... ... ... кеңейткен». Ал кейіннен ол мынадай
шындықты айтуға ... ... ... арабтар шындығында білім және
ғылым саласында әлдеқайда дамыған, өздері таппаса да ... ... ... ... ... ... өмірдегі арифметиканың негізін қалады.
Алгебра, Геометрия, Аналитиканы ғылым жолына ... ... ... пен ... және ... ... еді. ... айтта бірін
айт, ең нақтысы ащы болса да шындықты айт дегендей бұл жоғарыда ... ... және тағы ... ең ... ... ... емес
мұсылмандар тарапынан ортаға шыққан».
Грек ... ... ... ... әсіресе мұсылмандардың
табиғат пен астрономия ғылымдарында асығыс ... және ... ... еді. Астрономия жұлдызшыларға деген және кең етек алған табыну
себебіне практикалық ретінде ... ... Бұл ... ... ... да ... еді. Маңыздылығының да көптеген себептері бар. ... ... ... ... ай мен ... әр ... өз арбитасы мен
жылжуына қарай орындады. Сондай-ақ «Күмәнсіз көкпен жердің жаратылуында түн
мен күндіздің алмасуында ... ... ... ... мен ... ... Алланың көктен жаңбыр жаудырып, онымен жер жүзін өлімнен
кешіктірілуінде, жер бетінде әр ... ... ... желді жер мен
көктің арасында әмірге дайын тұрған бұлттарды әртүрлі бағыттарға ... ... бір ... үшін ... бар». Осы сияқты аяттар мен
мұсылмандар осы жөнінде көптеген ... ... және ... ... үйретілді. Математикадағы алғашқы дамуды да мұсылмандар
жасады.
Әрі математика әрі астрономияда басты маңызды есім латын ... ... деп ... әл-Харезми еді. Техникалық термин
алгоризм соның есіміне байланысты аталған. ... ... ... өмір ... және ... ... атқарған. Қайтыс болған
жылы белгісіз алайда кейбір деректер де 846 жылдан кейін деп кездеседі.
Мұсылмандардың ... ... ... әлі ... ... шыққанда өз кемшіліктерін жасыру үшін ... ... яғни ... ... етіп ... қажеттігін біледі. Әл-
Харезми халифа Мемун үшін Синдханта деп аталатын Үндіше ... ... Бұл ... ... ... ... Мансур үшін арапшаға
аударылған. Әл-Харезми Батламиастың ... ... ... ... ... ... ... Негізінен алғанда оның еңбектері
математикаға байланысты еді. Бұл ... ... ... негізін
қалады. Расында Алгебра соның ... ... яғни ... екінші
арифметикаға қатысты және тікелей байланысты. Алғашқы математикалық ... ... яғни ... ... ол ... бүгінгі күннің ондық жүйесін
қолданған. Бірден онға дейінгі сандардың төркіні ... ... ... ... ... ... деп ... Алайда еш бір
мұсылман араб математигінің ешқандайда бір үнді ... ... ... ... ... байланыстырмаған. Ғалымдар Византиялықтардағы
екі түрлі сан типтерінің біреуін араптар алған ... ... ... ... онға дейінгі сандар. Біраз ғалымдар бұл сандардың төркіні үнділер
екендігін алға ... ... және одан ... ... ... ... ... табуға жарайтын әрі күрделі біршама математикалық
мәселелерді арифметика ... ... жаңа ... ... ... ... әртүрлі еңбектері осы әдіспен шешімін тапты. Ондық жүйенің басталуы
950 жылы Әл-Окледи атты ... ... ... ... Басқа
математиктердің арасында әл-Наурузи және Амаритус пен атақты ибн Хейсен де
бар еді. Бұлардың барлығының осы ... ... осы ... ... ... ... да ... көбі қолданылып келеді.
Мұсылмандардың Иракты жаулап алуынан ... ... ... ғылымы бір
ғасыр немесе оданда көп уақыттан бері Грек астрономиясына және Батламиустың
еңбегіне тәуелді болып ... үнді ... мен де ... ... тілі мен ... және ... қатар Пеһлеви мен Санскрит тілдерінен
де аудармалар жасады. Негізгі шығарма «Алмагест» арапшада «Әл-Мажисти» еді.
Бұл шығарма «Мегале синтаксис» атты ... ... ... рет ... ... аударылған. Араптардың астрономия саласындағы ғылымдары
күн және ай мен бірге бес ... және ... ... ... шындыққа жанасуы үшін аспаптар яғни құралдар мен орталықтарға
мұқтаждық пайда болды. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... түсінді. Астрономия ғылымындағы шығармалардың
көпшілігі ... ... ... ... ... осы әдіспен пайда болған бірнеше суреттер болды. Бұлар Үнді, Иран,
Грециядан келді. Суреттер ... ... ... ... ... ... ... жетектеді. Аспан денелері суреттерінің ең дұрыс
жасалғандарын шамамен 900 жылдары әл-Баттани жарыққа шығарды. Оның күн ... ... ... ... еңбегі 1749 жылы яғни жаңа ... ... ... ... мен ... саласындағы еңбетер мен ... ... ... ... ... ... Осыдан соң Европалық
бірнеше ғалымдар ... ... ... мен ... ... ... ХІ ... алғашқы жартысында өмір сүргендердің арасында атағынан
ат үркетін екі ... және ... ... ибн ... және ... астролог ибн Рижал бар еді. Бұлардан кейін осы ХІ ғасырдың
ортасына дейін ... ... ... ... шыққан жоқ. Тек осы
ғасырдың аяғында Сивилия қаласында екі астрономия ғалымы Жаппар бин Афлаһ
пен ... бой ... ХІІ ... басында Савасарда Абрахан Бархия
Ха-Наси есімді Барселоналық еврей математигі шықты. бұл адам ... ... ... ... аударды. Еврей тіндегі бұл еңбектер арапша
ғылыми мұралардың Европаға келуінде маңызды роль атқарды.
Мұсылмандар Иракты жаулап алу ... бұл ... ... байланысты біраз қомақты жұмыстар атқарды. Бұл ... ... ... ... Настури християн академиясы бар
еді. Бұл жерде медицинаны оқытумен медицина ... Грек ... ... ... Сол ... ибн Сина атты ... ... медицина
саласында шоқтығы биік дәрігер әрі ғұлама бар еді. Онымен қатар философияда
біраз еңбектері бар. ибн Сина мен ... ... аты ... ... тең ... ... ғалым ибн Рушд еді. Ол сонымен қатар сот
органдарында да қызмет етті. Александрияда ... ... ... ... ... ... мұқтаж болды.
ҮІІІ ғасырдың бас кезінде арапшаға аударылған медицина ғылымының
кітаптары және құрылған ауруханалар жайында ... ... бар. 800 ... ... ... ... ... ар-Рашидтің бастауы менқұрылған
ауруханасы болды. Осы тұста бұдан басқа ауруханалар болғаны жайлы ... ... ... жоқ. ... ... қалаушылар өте бай болды.
Аурухананың жанынан ақша жиналатын қорлар ашылды. Ондағы ... яғни ... ... ... ... ... есебінде берілді. Енді
бертін келе яғни Х ғасырдың басында дәрігерлердің ауруханаларды аралап
жүріп ... ... ... және сонымен қатар ауылдарға да барғандығы
жайлы деректер кездеседі. Осылайша біртіндеп ... ... ... ... Ең үлкендерінің бірі болып саналатын аурухана Кайр ... жылы ... 800 ... ... ... атты ... еді. Аурухана
сол кездегі көзқараспен алғанда өте жақсы жабдықталды. Ол жерде ... мен ... ... екі ... еді. ... ... ... емделу бөлімдері және дәріханалары мен мәжіліс залдары ... Осы ... ... ... ... мен дәрежесі бірдей
болған мына төмендегі ғалымдарды ұялмай ауыз ... ... ... Бұлардың екеуі өте атақты ғалым Разы мен ибн Сина ал ... ... Hally Abbas деп ... ... Али бин ... ... ... 1300 жылға дейін яғни табаны күретей бес ғасыр бойы басым көпшілігі
мұсылман азғантайы християндар мен еврейлер 70-тен аса ... ... ... ... ... ... да құны болмады.
Разы яғни толық аты Әбу Бәкір Мұхаммед бин Зәкәрия ар-Разы ... ... ... ғылым салаларында соның ішінде медицина саласында ең ... ... ... ... ... ... ... осы күнге дейін
келіп жеткен 50-ден аса еңбегі бар. олардың ішінде басқаларына ... биік ... ... бірі шешекпен қызылша ауруы жөніндегі
«Китабул-Жедери уәл-Хасбе» атты еңбегі. Бұл еңбек кейіннен ... ... және ... ... ... ... бастады. Әбу Бәкір Разының
тағы бір үлкен ... ... Мұны ... ... деп атасақта
жарасады. Дегенмен бұл еңбек ғалымның көзі тірісінде ... ... оны ... ... ... отырып
жалғастырып жазып бітірді. Осы еңбекті ХІІІ ... ... ... ... латын тіліне аударылды. Бұл кітаптың яғни ... ... ... жоқ. Осыған ұқсас еңбекті кейіннен Ирандық
дәрігер жазды. Бұл ... ... ... ... ... айналысатын
Али бин әл-Аббас әл-Мәжуси есімді кісі еді. Еңбегінің аты ... ... ... ... ... еді. ... ... еңбекті
латын тіліне аударды дегеніміздей бұлда латын тітіне аударылды.
Медицина саласында арапша еңбек жазған атақты ғалым ибн Сина ... ... олда ... ... ... ... жазумен қатар философия
саласында да атақ-даңқы жоғары еді. Оның ХІІІ ... ... ... «әл-Қанун фит-Тибб» атты еңбегі медицина білімін оқытатын барлық
Европа мемлекеттерінің университеттерінде кем дегенде ХҮІ ғасырдың ... тек қана ... ... ғана ... ... кейін ХҮІ ғасырдың аяғы
мен ХҮІІ ғасырдың басында еврей және т.б. тілдерге ... ... ... ... ... ХІҮ ғасырға дейін Шығыс Ислам әлемінің
ауруханаларымен ... ... ... ... ... ... иық тіресе алды.
Испания философтарының көпшілігі сол ... бір ... ... ХҮІ ... ... Гирната және Алмерия қалаларында оба ауруы
жөнінде еңбек жазған дәрігерлер бар ... ... сол ... ... ... әрі өте ... ауру ... көзі қарақты жанға дәлелдеп
көрсеткен.
Осы дәуірдегі маңызды ғылымдардың бірі ... еді. Бұл ... ... ... ... әлде қайда басқа болатын. Біріншісі тек қана
өзгерістің және адамзаттың ... ... ... Ал ... ... ол ... түп ... түсіндіретін әрекеттерді қамтиды.
Химия саласына байланысты арапша шығармалардың басында үлкен ... ... бин ... есімі екерше аталады. Мұнда бұрынғы дәуірдің
ғылымдарынан сол ... ... азып ... ... ... Ғылыми Химия жайында кең ауқымды түрде яғни егжей-тегжейлі
түсіндірілген. Химиялық заттарды ... үшін әр ... ... мен әдістер
қолданылатындығы да айқын. Химиялық ... ... ... ... ... ... болса оның көпшілігі Жабир бин Хайаның
еңбегінен алынған. ... ... ... ... ... әлемі) және металлдар ғылымы жайлы жазған еңбектері тастар мен
хайуандар және ... ... ... ... ... ... жайлы яғнм ботаника кітабын «Китабун-небататты» үлкен
тарихшы ғалым Әбу ... ... ... ... бұл кітап жоғалған. Осы
тұста және бір ғалым ибн ... атты дәрі ... ... байланысты
еңбектер жазып қалдырғандығы және соған баса назар аударғандығы ... ... ... білім мен ғылымдағы және ... ... ... ... ... ащы болса да
тарихи шындық. Енді біраз ислам әлеміндегі өркениеттің жәнеде ... ... ... ... ... ... өз үлесін қосқандығы
туралы азғана мағлұмат берелік.
ІІ-тарау. Ислам өркениетінің ... ... ... ... мен философия сапаларындағы
еңбектер.
Жоғарыда айтып өткеніміздей Европаның мұсылмандарға деген бас кезден
бергі ... ... Және ... мұсылмандарың рухани күшінен
сонымен қатар дамыған өркениетінен әсер алуы. Олардан қаншалықты қорықса ... ... мен ... ақыр ... ... ... өз ... мәжбүр түрде мойындауы. Бұл ... ХІ ... ... яғни 1085 жылы ... 1091 жылы Сицилия және
1099 жылы Кудустың мұсылмандардан ... ... ғана ... ... тек ХІІ ... мұсылмандардан мәдениетпен өркениетті және ... ... ... ... ... ... барлық еңбектерін
жаппай қолдарынан келгенше латыншаға аудара бастады. Осы аудармалардың
барлығы яғни арапшадан ... ... ... ... ІХ ... ... қатар мұсылмандардың ғылым білімін іздестіріп үйренген ІІ Силвестор
деген атпен әйгілі ... папа ... еді. Оның дін ... ... ... ... ... шықты. Әсірсе логика мен латын ... сөз ... ... Ол жиырма жасынан бастап Каталонияда үш жыл
болып математика жән астрономиямен де ... ... ... ... мұсылман мұғаліммен християндардың тиым салған позитифті ... ... Ол өз ... ... ... ... ... ғалымдарынан да жоғары тұрды.
Х және ХІ ғасырдан да біраз әңгіме қозғайтын мағлұматтар да бар. Риполл
монострында Х ғасырға ... тың ... ... ... Бұл ... арап ... ... сүйеніп жазылған сөзсіз көк аспан
денелерін өлшейтін құрал-жабдықтар жайлы ... ... ... екі ... еді. ... 1025 жылы Лиеге қаласында аспан денелерін зерттейтін бөлім
болған. 1048 жылы аспан денелері жайлы жазылған екі ... ... ... үйретумен де байланысты сондай-ақ күмәнді болумен қатар неміс ойшылы
Гермамнус Контрастусқа тікелей қатысты болды. Мұнымен бірге математика ... ... ... Испаниядан Европаға қалай жайылғандығын
көрсететін бұлтартпас дәлел.
Данилло деген бір еврей медицина мектебі үшін Х ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ислам медицинасының
негізін түсіндіретін еді. Осымен қатар үлкен дамулар немесе Африкалық
Константин деген адам ... бір ... ... ... Қолдағы бар
мағлұматтарға қарағанда ол Тунус пен Оңтүстік Италия арасында саяхат жасап
әрі саудамен айналысқандығы ... ... ... ... ... барып
медицина ғылымын үйренуге шешім қабылдады. Медицина ... ... соң өз ... ... ... ... Тулейтаны жаулап алғаннан соң араб тілінде сөйлейтін
бірнеше еврей, мұсылмандар мен бірге сол ... өмір ... ... ... үшін ... ... ... яғни Тулейтаның үлкен бір попы ... ... ... енді біз мұсылмандардан көп нәрсе үйреніп және
де басқа салаларда да біраз аудармалар жасайтын боламыз ... ... ... ... ... ... ... және оларды
Үнемі өзімен бірге алып жүрген. Олар осы ... ... ... ... ... қатар сол дәуірде оларға бір кісідей қол ұшын яғни
арашадан латыншаға аударма ... ... ... арапқа сіңіп кеткен
(християн) Галип есімді християн бар еді.
Аударма жұмыстарына ХІ ғасырда Испанияның өзге де ... ... өте ерте де ... ... ... де бар еді. Гунг ... үшін ... еңбектерді аударды. ХІІІ ғасырдың ортасында Европада
мұсылмандар қаншалықты өздерінің ... мен ... және ... әсер ... ... тың ... өздері яғни Европалықтар
мойындаған. ХІІІ ғасырдың соңйында ... ... ... ... үлкен
аударма ғасырының аяқталып келе жатқандығын айқындады. Осылыай бола ... ... ... ... ... жатқан еді, бірақ Европаның
интеллектуалды өмірі жайында негізгі үлкен ықпал еткен Ислам өркениеті,
ғылыммен ... міне ... ... да ... ... бастады. Сондықтан Европалықтар ХІІІ ғасырда ғылыммен философия
саласында үлкен жетістіктерге Ислам өркениеті арқылы жетті.
Осы ... ... айта кету ... сол ... ... ... ғалымдар
шығармаларын араб тілінде жазды. Мәселен ибн Гаабриал мен Маймонидэс сияқты
көрнекті бетке тұтар ғалымдар. ... ... еврй ... тек қана
Испанияда емес, сонымен қатар оңтүстік Франция және басқа аймақтарда да бой
көтере батады. ... ... ... философсиын Европаға енгізу жолында
көптеген күш жігер жұмсады. Өйткені Европа християн ғалымдары мен ... ... еді. ... ... мен астрономия ғылымдарының
негізі ХІІІ ғасырға ... ... жоқ. ... ... ... ... ... Олар осы уақытқа ... рим ... ... ... белгілі болғандай бұл цифрлар тұрпайы әрі ... ... ... еді. Ал араб ... келер болсақ бұлар
жалпы Леонардо Филипбенасидің «Либерабаси» атты еңбегінен ... ... осы ... ... ... Бұл ғалым өзі християн бола тұра
мұсылмандардан сабақ алып көп ... ... ... жас кезінен
бастап математикаға деген қабілеті өте жоғары еді. Мұнымен қатар ... ... ... ... ... де бұрыннан
болғандығы жайлы деректер бар.
Европада Ислам медицинасының ықпалынан бұрын өз ... ... ... еді. ... жасаған ем-дондары қаншалықты зұлымға жақын
екендігін Усаме бин ... атты бір ... ашып ... еді. Ол жерде
адамның көзін бақырайтып байлап қойып ... үшін ... шабу ... ... өзін ... ... ... және
физиологиялық себептердің ... ... ... ... де ... ... Осының барлығын Европалық
медицина ғалымдарының өзі ... Бұл ... ... Крест жорығына
қатысқандардың алған тәжірибелері, шамамен 1200 жылы тек ... ... рет ... ... ... бұл ... сол кездегі жұқпалы
аурулар үшін пайдасын тигізе алмады. Яғни ХҮ-ХҮІ ғасырға дейін Европалықтар
Ислам медийинасының көп көмегін ... және ... ... пайдаланды. Атап
айтар болсақ Разидың «әл-Хави» еңбегі міне осыылардың ... ... ... ... бойы ... ... жыл. Бұл жыл, ... үшін философия ілімін бастау үшін өте
маңызды. Осы уақытта ... ... ... ... ... ... монострларда, (пұтхана) мектептерде оқытыла бастады. Бірақ негізгі
байланыс әдебиетке қарсы еді. ... ... ... бір ... ... ... ... Бұл еңбектер
диалектиканы дамытты. Барлық қоғам өмірінің яғни сол жердегі сол ... ... ... ... ... християндық сенімге сай
боуы таң қаларлық нәрсе емес еді. Олар християндық ... ... ... біріктіруге ұмтылмады. ... ... ... 1100 ж ... ... жалпы метафизика көзқарасы
болмады.
Мұсылмандардың грек философиясын меңгеруі мен ... ... ... ... ... ... мен айырмашылықтар
бар. Мұсылмандардың ерекше қызыққан ілімдері астрономия, медицина т.б. еді.
Дегенмен ... ... сол ... ... ... ... ... қатар дамыды. Осылардың ішінде философия, логика
ілімдері ... ... ... ... Бұл ... ... ... болумен қатар ашық түрде жүргізілген. Ал, «Ғылыми сөз» айтыстарына,
теологиялық ... ... ... өте аз ... және бұл
тартыстардың барлығы тек қана шіркеуде болып одан әріге шыға алмады. ... ... ... ... «жеті пән» мектептерге кіргізілді. Бұл пәндердің
негізгі түп тамыры сонау алыстағы алтыншы ғасырға дейін ... ... бұл ... ... пән» ... ... Олар: «trivium, тривиум», және
«guadrivium, гуадривиум». Біріншісі тіл ... сөз бен ... ... астрономия, музыка, геометрия, алгебра т.б. құралған болатын.
2.2. Ислам арқылы Европаның өркендеуі.
Европада «гуадривиум» іліміндегі мағлұматтар аз ... ... мен ... ... ілімдеріне баса назар аударылды. Тіпті
ХІІ ғасырдың алғашқы жартысында «Шартрес, Chartres» ... ... ... формасын тапқанда мұсылман арабтардың ілімдерін өте
аз ... ... ... бар ... ... болатын.
Дегенмен Аделардтың «Табиғи сұрақтар» атты еңбегі мұсылман арабтардың
дамытқан ілімдерінің ... ... ... ... ғылымның басқа да салаларындағыдай метафизика ғылымы да
аударма арқылы жарық көрді. Әсіресе ... ... осы ... ... жазып қалдырған. Сонымен қатар арапша ... ... ... ... ... және ... ... атты еңбегі жарық
көрді. Ені осыдан бастап ... ... мен ... байланысы
байқалды. Осы жайлы ибн Сина «Ктабул-Шифа» ал Ғазали «Мақасидул-Фаласифе»
атты еңбегінде жазған. ... ... ... ... ... ... ... жаңа формадағы дінтану (теология)
басылымына жол аша отырып ... ... ... ең биік ... ... ... сол кезеңнің интеллектуалдық айналасы тарапынан мұқтаж
ғылыми әдістің ақылға сыйымды ... ... мұны ... ... ... және Рогер Байхон ... ... ... ... ... ... оф Брабант (1235-1282) және өзгелерінің «Латын ибн Рушдшылдығы»
мен байланысты екендігін ... ... ибн ... ... ... ... түсіну мүмкін емес. Сигер өзгеде біршама мәселелер арасында,
ақыл үкімдерінің философиялық мақсаттармен қолданылған ... ... кері ... ... бірақ бұл екі жағдай да қабылдануы керек
деді. ... тек қана өзі сол ... ... ... оның «жұп ақиқат»
деген көзқарасы еді. Ибн Рушд сөзсіз осындай пікірдің иесі, бірақ ... ... ... ... кейін Құран аяттарын тәпсірлей
алатындықтан, бұл жөніндегі қарама-қайшылықты ... ... тілі ... де бай ... ... бар ... ... болатын.
Латын ибн Рушдшылары деген термині біздің Ислам пікірінің және әсіресес
ибн Рушдтың, Европаға ықпалы көбінесе ибн ... ... ... пікірге алып бармасын. Бұл осылайша ... ... ... ... Европаға метафизиканың жаңа бір пікірін қалыптастырды. Европалық
барлық пікір ағымдары, ғалымдары арашадан аударылған еңбектерді ... ... Сол ... ... ... Бейхон мен Роджер Гроссетесте
сияқты ашық ойлы ғалымдар мен ... ... ... ... өркениеті
барлық кезеңдерінде Ислам өркениетінің алдында қарыздар.
Ислам технологиясымен өнеркәсіп өнімдерінің жайылуына Испания мен
Сицилияда ... бар ... бұл ... және басқа жерлердегі
сауданыңда қандай маңызды көпір болғандығы жайында ... ... ... ... ... дәл қазір бұрыс яғни жаңсақ пікірмен
өздерінікіндей етіп көруде. Осыны Ислам тарихшысының бірі ... ... ... ... ... бұрын екі мәселе назар аудартады: ... ... ... ... діни қарызы. 2. ХІІ ғасырдан бастап
бүгінге дейін жалғасып жатқан Исламның күйреген қиялының ... ... ... ... ... ... тек қана дін ретінде ғылыми ... ... ... бұл ... ... ... ... бұрындары Ислам
жөнінде кейбір Византия нұсқалары, кейбіреулері Испаниядағы мұсылмандармен
християндар арасындағы байланыстар арқылы біраз ілгерілеулер білінетін ... олар ... Хз. ... ... ... деп ... түсінді. Және Мұхаммед (с.а.у.) есімін бұзып атап ағылшынша «Mahound
Махоунд» ... Сол ... бұл ... ... ... ... келеді.
Жоғарыда айтылған аудармашылар ешқандай шүбәсіз Исламды жан-жақты
түсінгендердің алғашқылары еді. Осы ... ... атты ... ... ... ... қамту тұрғысынан өте маңызды еді. Бұдан да маңызды
Ислами еңбекті 1142 жылы Питер зе ... ... ... ... Германға аудартты. Ол бұл еңбекке сүйене отырып, әсіресе ... ... ... ... ... ... отырып неше түрлі
шығармалар жазды.
Орта ғасырдағы европада Ислам қиялы төрт ... ... ... ... діні ... ... әрі ... қарама-қарсысы.
2. Ислам, қатал және қылыш діні.
3. Нәпсіге еру діні.
4. Хз. Мұхаммед (с.а.у.) Хз. Исаның дұшпаны.
Қорытынды
Қорыта келе ... ... ... ықпалы орасан болған деп айта
аламыз. Бұған осы еңбегіміздің ішінде көптеген ... ... ... ... ... ... бірнеше мақсаттар қойған едік.
Олардың ең бастылары Ислам өркениетінің ... ... жеке ... ... ... ... мен ... дәлелдеу. Аталмыш
мақсаттарға белгілі дәрежеде жеттік деп ... Бұл ... ... ... ... олардың барлығы жеке бір адамның өз ... ... ... емес. Шындыққа сай дәлелдері көптеп
кездесетін ақиқат мәселелер еді.
Бітірушілік жұмыстың ... ... ... оның ... ... шолу ... Кейіннен барып Европаға ықпалына тоқталамыз. Онда да,
қазіргі таңға дейін бұл тақырыптың толық ... ... ... ... ... ... өттік. Осы себептердің бастылары Ислам
өркениетінің Европаға ықпалын ... ... тек ... ... ғана көре ... онда да ... ... өткені белгілі.
Біз «Ислам өркениетінің Европаға ықпалы» деген тақырыптың тек шет
жағасын ғана көтердік. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болашақта ыждаһаттықпен қолға алынады деп ... ... ... ... әсері болды деу, мәселенің бергі жағы. Сол
әсердің қай салада және қай ... ... ... ... ізденістер жүргізілуі шарт.
Бұл еңбектің көлемі шағын болғандықтан аталмыш мәселелерге, яғни Ислам
өркениетінің Европаға ... және ... ... ... толық тоқтала алмадық. Негізінде бұл мәселелердің әр қайсысы жеке
зерттеу жұмыстарын қажет ететін қомақты дүниелер.
Ислам әлемінің ... және оның ... ... ... ... ... ... Шығыс қайнар көздері және әлемнің озық ой ошақтары
дүниесіне шолу, Шығыс философиясы т.б. ... ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Қорыта келгенде Ислам өркениетінің Европаға ықпалы әртүрлі ғылым
салаларында жоғарыда айтып ... тың ... ... ... ... ... ... қатынастарының дамып, өз ара
бірігуі Исламнан кейін ғана мүмкін болды. Ислам өркениеті ... ... ... өркениеттері үлкен-үлкен жетістіктерге қол жеткізді.
Мәселен: Әлемді таң қалдырған ислам өркениеті ... ... ... Грек,
Үнді өпкениеттерінің Исламның өзегі мен ұштасатын тұстарын алып ... Осы ... айта ... бір ... ерте ... ... Грек, Ибрани, Парсы, Үнді және Түркі ... ... ... түсіру, аудару арқылы әлемдік өркениеттің сақталып қалуына
үлкен үлес қосқаны айдан анық. Міне ... ... ... ауыз
толтырып айтарлықтай үлес қосқан Ислам өркениетінің әлемдегі қазіргі орнына
көз салып ... ... ... орай осы ... ... тиісті орын ала
алмауда. Қазіргі таңда өркениет тек қана ... ... ... Тарих сахнасында ұлы өркениетті қалыптастырған
Ислам діні мен Ислам өркениеті ... ... ... да ... ... келген діні мен өркениеті екендігін мақтанышпен айта аламыз. Ал
ағайын дамыған өркениетті ... мен ... тең ... ... ең
алдымен дінімізді, өркениетімізді, тіліміз бен ділімізді сонымен қатар әдет
ғұрпымызды да дұрыс бағалап жаңғырта білейік.
Пайдаланылатын ... ... М.Ж. ... ... ... неге мұсылман болды? А. 2000
2. Hakkı Dursun Yıldız. ... ... Büyük İslam Tarihi. 3 ... İstanbul. 1990.
3. М.Орынбеков Қазақ сенімдерінің бастаулары.Оқу қүралы.А.2002
4. Мировые религиозные верования. П. Оливер. Москва,2003г.
5. Религия в истории и ... М.Г. ... ... ... негіздері. О. Көбеева. Алматы.
7. Религии в Казахстане. В.А. Иванов, Х.Ф. Трофимов. Алматы, 2003г
8. Гараджа В.И.Религиоведение.-М.2001
9. Основы ... ... ... ... И.А. Крывылев. Москва, 1988г.
11. Религия в истории народов мира. С.А. Токарев. Москва, 1986
12. История ... ... Л.С. ... ... 1988г.
13. Ранние формы религий. С.А. Токарев. Москва, 1990г.
14. Религиоведение. П.И. ... ... ... Мировые религиозные верования. П. Оливер. Москва,2003г.
16. Религия в истории и культуре. М.Г. Писманика. Москва,2000г.
17. Древние религии мира. О. Дубровская. ... ... ... ... және ... ... Док. ... «Яссы» баспасы, Шымкент-2002.
19. Ислам тарихы. Сәбит Жолдасов., «Нұрлы әлем», А-1998.
20. Ибн-ул Әсир, Әл-Кәміл фит-Тарих, Бейрүт, 1965, ... ... Ahmet Lütfi., ... Neden inanmadılar? İzmir,
1991
22. Каlкаn. Мustаfa.. Огtа Аsуа Тüгк Devletlerinde Ordu ve Savaş, İzmir,
1995
23. ... А. ... ... ... ... Алматы, 2001.
24. Тәжікова К., Ислам дүниетанымы идеология және саясат, Алматы 2001.
25. Маннаъ әл-Қаттан, Фи улумил Құр’ан, Бейрут, 1980.
26. ХХІ ғасыр: ... беру және ... ... ... ... ... 2002.
27. Кутубус-Ситтә уә шурухуха, І-ХVІІІ, Истанбул, 1992.
28. ... ... ... ... ... ... Nevevi, Ebu Zekeriyya, Riyazü’s Salihin (ауд. Кандемир М. ... ... ... ... I-VIII, İstanbul, 1997-1999.
30. Языжы, Сейфеддин, Негізгі діни мағлұматтар, Алматы, 2004.
31. Sofuoğlu, Mahmud, Sahihi-Buhari ve tercemesi, I-XVI, ... ... İslam ... DİA, 9. ve 23. cildler, ... ... Şamil İslam Ansiklopedisi, 2.сild, İstanbul, 1999.
34. Metin, Köse, Yeni Nesil Yeni Toplum, ... ... ... Ahmed, Rahmet Toplumu, ... ... Taberi, Ebu Cafer Muhammed bin Cerir, ... Taberi, İstanbul,
1995.
37. С. Сейтбеков. С.Нысанбаев. Ислам әдебі, Шымкент 2001.
Қосымшалар:
Аббасилер дәуіріндегі сауда-саттық жолдарының картасы. 19-бет.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениеттану пәнінен семинар сабақтарына арналған әдістемелік нұсқаулар46 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
Алматы қаласының техникалық жөндеу орталықтарының қоршаған ортаға ықпалы27 бет
Атақұлдық ой-пікірлерінің патриоттық тәрбиеге ықпалы61 бет
Атмосфераға антропогенді әсердің ықпалы 14 бет
Балалар қиялын дамытуда ертегі әңгімелердің тигізетін ықпалы28 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Бұқаралық коммуникация және оның саяси ықпалы. Коммуникация түсінігі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь