Абылай ханның реформалары

Жоспар

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

II. Негізгі бөлім
1. Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ..4 . 9
2. Абылай ханның реформалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10 . 12

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
        
        Жоспар
I. Кіріспе……………………………………………………………………………3
II. Негізгі бөлім
1. Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты………………………...4 - 9
2. ... ... ... - ... ... әдебиеттер……………………………………………………….14
Кіріспе
Қазақ халқының тарихында Абылай ханның орны ерекше. Абылай хан ... ... ... оның ... ... қалу ... ... барлық айла - әрекеттерді істеп баққан.
Ұлы қазақ даласына, оның табиғи байлығымен кең ресурстарына батыстан
Ресей, шығыстан Жоңғария мен Қытай ... көз ... қана ... алу ... іс ... ... ... асыра бастаған еді. Міне,
дәл осындай қиын-қыстау, ел басына күн ... ... ... хан ... ... қазақ мемлекетінің тәуелсіздігі мен бостандығын сақтап
қалуда баға жетпес тер ... ... ... бағалауы бойынша
«Дүрбелеңге толы дүрбілі кезең Абылайдың тапқырлығы мен ... мен ... ... ... ... алып ... ... ғұмырлық тағдыры халық игілігіне
бағытталған қызметтері әдебиетте біршама ... айта ... ... ... жетіп, егеменді мемлекет болғаннан кейін ... ... ... зерттеулер мен еңбектері жарық көрді.[2] Бірақ, бұл
басылымдарда Абылай ханның өмірбаяны, оған қатысты ... ... ... ауыз ... ... ... Ал, оның ұлттық мемлекет құру,
оның тәуелсіздігін қамтамасыз ету, саясат, ... ... және ... ... ... нығайту жайындағы ойлары мен
көзқарастары осы күнге дейін ... ... ... ... ... негізгі өзегі және идеясы – күшті,
тәуелсіз, бір орталықтан басқарылатын қазақ мемлекетін қалыптастыру. Ресей,
Қытай сияқты ірі мемлекеттермен тең құқықтық ... ... ... ішкі істеріне араласпау принципін мойындату болды. Осы мақсатқа
Абылай хан сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерін барлық шараларды
пайдаланып, тежеуге күш ... ... ... ... ... да өз
қолына шоғырландырады. Шоқан Уәлиханов былай деп атап көрсетті: «Қазақ
хандарының арасында Абылайдай ... ... ие ... ... жоқ. ... ... асырып, ең алғаш өлім жазасын енгізді. Бұрын мұндай сұмдық
шешім халық жиынының ұйғарымымен ғана жүзеге ... ... ол ... ... ... арқылы шектеп отыратын ру басылар мен ... ... ... хан ... ... ... орын ... қайраткер. Абылай
алғашында сұлтан болғанымен 40 жылдай билік еткен. Ол Орта ... ... ... ... соң 1771 жылы хан ... ... Бұған дейін-ақ
қазақтың үш жүзінің көп ... ... ... мойындады. XVIII
ғасырдың 50-жылдары Абылайдың басшылығымен қазақ ... ... азат ... Абылайдың әскерлері Қазақстанға басып кірген қытай
басқыншыларының бетін қайтарды. Қытай ... ... ... ... ... Қазақстан жерлері Қоқан басқыншыларынан
азат етілді.
Абылай ханның ішкі және сыртқы ... ... жаңа ... ... ... хан – ... Ол XVIII ... 30-жылдарында Солтүстік Қазақстандағы бір
әскери-потестарлық ... ... ... ... ... ... ... саясатында Абылай хан қазақ халқының бейбіт өмірін
қамтамасыз етуді ең басты міндетіне жатқызып, Батыс және ... ... ... ... ... бақты. Ең алдымен Жоңғар
мемлекетінің шапқыншылығын біржолата тоқтатуды ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігін ныңғайтудың дипломатиялық саясатын
мақсатқа сай келетін деңгейде қалыптастырады. Оның ұйымдастырушылық және
дипломатиялық таланты 1739 – 1742 ... ... ... ... түсуі кезінде көрінді. Ол тұтқыннан шығып, жоңғарлармен тиімді
бейбітшілік ... ... ... ... ... басшыларының өзара
тартыстарға белсенді араласа бастап, Шығыс Қазақстанның көп бөлігін бақылай
бастады.
Қазақ қоғамының, заман талабының тамырын дәл баса ... ... ... ... оның ... ... ... қасиеттері
айқын байқалды, оны ішкі шиеленістермен, қақтығыстарымен ұшықтырып, қазақ
әскеріп көп ... ... ... ... үлкен баға берерлік оқиға.
1752 жылы Лама ... ... ... шабуыл жасағанда Абылай оған тойтарыс
бере отырып, билікке таласып жүрген Давацинді Лама ... ... ... ішкі ... ... күшейтумен Жоңғар мемлекетін
әлсіретті, басып алған қазақ жерлерін қайтарды. Кейінірек ... қасы ... ... ... оған ... ... жағдайда көмек
көрсетіп, мемлекеттік билікті ішінен ыдыратты. Бұл қазақ халқының ... ... сай ... ... саясат еді. Зерттеушілер Р. Б.
Сулейменов, В. А. ... ... деп ... ... ... ... в том, ... поддержать в Джунгарии постоянные распри, ... ... ни ... из ... ханов или нойонов и обеспечивать
безопасность казахских ... ... от ... ... все ... новых уступков»[4].
Қазақ мемлекеттілігін осылай айлакер, көрегенділік саясатпен оның
қарулы күштерін және ... ... ... ... қазақ халқын аман
сақтап қалу сол заманның күн тәртібінде тұрған мәселе еді. Бұқар жырау да
бұл ... ... ... ... ... ... отырды.
«Бұзылып қалмақ кеткен соң,
Өңкей батыр жиыл деп,
Хан ... ... ... ... ... үйілді.
Бөліске олжа түсін деп»,[5]
хан Абылай бұйырды, - деп ішкі алауыздықпен ... ... ... соққы беруге бағытталған Абылайдың әскери стратегиясын
дәріптейді.
Абылай ханның мемлекеттілік көзқарасынан алып ... ... еш ... таса ... емес. Қазақ қолбасшысы тарихи процестерді
ескере отырып, Қытай ... ... ... ... тосқауыл
қоюдың барлық тетіктерін, амал-жолдарын ойластырып бақты. Алып империямен
соғысу қазақ ... ... ... ... ... ... ... «қара қытай қаптаса, заман ақыр, жер тақыр» деген даналық ... ... ... ... ... ... 1757 – 1758 жылдар
аралығында Қытай империясы Жоңғарияға баса-көктеп кіріп, жерін қанға ... ... ... салғаннан кейін тез арада қазақ ... ... ... ... Абылай хан әскерлері асқан ерлік көрсетумен ... ... ... ... алып империяның саны жағынан басым
және сол заманның талабына сай қаруланған әскерлеріне ... ... ... Дәл осы кезде Абылай ханның мемлекеттік көзқарасында ... ... Ол тез ... қытай басшыларымен дипломатиялық келіссөз
жүргізіп, өзі ойлаған ... ... іске ... ... ... жүздеген жылдарға қамтамасыз етекені тарихымызда ерекше
бағалауға тұрақтылық оқиға. Атап ... ... хан ... ... ... ... ... қол қоюға мәжбүр етеді:
«1. Орта Азияны мекендейтін қазақ елі өз территориясында иелік етеді.
Өз ісін өзі басқарады.
2. Қытай империясы ... ... ... ... бас уаңы (Бас ... деп
ресми таниды.
3. Қытай әскерлері қазақ еліне бұдан былай шапқыншылық жасамады.
4. Қытай әскерлері және қытай сауда керуендері жүретін жолдар, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ... ... алдан-ала
келісіп, сол белгіленген жер арқылы ғана өтеді. Сол жолдардың қауіпсіздігі
сақталады.
5. Осы келісімді сертпен ... ... екі жақ өз ... ... ... ... ауыстырып, келісімді кепілдіреді»[6]. Байқап
қарасақ, ... ... ... жасаған бұл шарттарында қазақ
мемлекеттілігінің егемендігі, ... ... ... және ... ... ... бірде-бір тетіктері бекітілмегенін аңғарамыз.
Мысалы, Қазақстан территориясының Қытай ... ... ... ... ... болуы, алым-салықтың берілмеуі. Шарттың
талаптары Қазақстанмен Қытай мемлекеттері арасында тең құқықтық дәрежемен
бейбіт өмір ... ... жол ... және ... ... нығайту мәселелерін айқындағыны ғана байқалады. Яғни, Абылай
ханның ... ... ... ... ... ... ... тәуелді, болу идеясы мүлдем болған емес.
«Хан этой (Средней) орды Аблай воспользовался некогда мятежом Дауаджи
и совершил несколько раз ... ... в ... ... мятеж, император Тянь-Лун во втором месяце двенадцатого года
своего царствования (1754 март) отправил посольство к Аблаю, ... ... свои ... и Тонг-Ионг-А, офицеры императорской гвардии, отправленные в
качестве послов, получили от ... ... ... в свое ... о ... ... ... я не мог тогда же
послать дань повелителю Китая по той причине, что я ... в ... от его ... ... ... ... и ... В
данное время силами могущественного повелителя, распространяющего свою
власть до отдаленнейших пределов, Или ... от ... ... ... все ... жить в ... согласии с джунгарами. Достигнуто поистине
беспредельное благоденствие. Я искренне ... всем ... ... ... ... қабылдағанынан кейін, Орта жүз
бен Ұлы жүз хандары, сұлтандары мен старшындары «протекцияда болғысы»
келетіндігі ... ... ... 1731 жылдың 19 желтоқсанында
сондай шарттар бойынша ... хан ... ... 1740 жылдың 28
тамызында – Әбілмәмбет және Абылай хандары протекторатты қабылдады. Бұл
актілерді ... ... ... ... ішкі ... ... ... пейілі болды. Олардың өздері тезірек Ресей бодандығын алса,
Кіші жүз ханы оларға қарсы ресейлік әскерін қолдана алмайды.
XVIII ... және XIX ... ... ... кезеңінде ресейлік
үкіметте Казахстанды тікелей жаулап алу мүмкіндіктері болмағандықтан, олар
әскери-потестарлық бірлестіктердің одақтарын әлсіретуі, Қазақ ... ... ... жөнінде іс-шаралары және хандық билікті ... ... ... ... ... ... жүргізді. Егер
Солтүстік, Шығыс, Орталық Қазақстанда бұл саясат XIX ... ... ... ... Солтүстік-Шығыс Қазақстанда отаршылдық ... ... ... ... және ... аумақта бақылау жүргізуінде
елеулі жетістіктерге жетті.
Абылай Орта және Ұлы жүздің нақты басшысына айналды. Қытай императоры
60-жылдарда ықпалды сұлтанның ... ... ... ... рет
орыстарға қарсы жәрдемсу туралы ұсынысын берді. 1759 жылы ресейлік елшілік
Абылайды ішкі қарсыластармен күресте көмек беру үшін ол ... оны ... ... ... ... ... деген ұсыныс жасайды. Сұлтан одан ... ... ... ... оған ... 300 р. ... ... оны
еркелете берді. Олар Абылай және ... ... ... ... етті.
Бірақ Абылай ресейлік протектораттан толықтай бас тартқан жоқ. Ол
қазақтарға ... ... ... ... Ресей мен Қытайдың арасындағы
қарама-қарсылықтары арқылы нақты тәуелсіздігін ... ... ... ... ... әскери, саяси, экономикалық қыспақта тұрған қазақ
мемлекеттілігінің саясатын аса ... ... ... ... ... ... қазақ тарихын терең зерттеген орыс
ғалымы А. И. Левшин былай деп әділ ... ... ... ... день ... сильнее. Превосходя всех современных владельцев
киргизких летами, хитросию и опытностию, известный ... ... ... ему ... и ... в ... ... своими с императритцею
российскою и китайским ьогдоханом, Абылай соединял в себе все права на ... ... ... ... в ... достоинствах, он искусно
привекла к себе ... ... ... и ... поведением,
грозил врагам своею силою и признавал себя, смотря по нужде, то подданным
русским, то ... а на ... деле был ... ... хан 1740 жылы Анна Иоанновнаға Ресейдің қол ... ... өзі хан ... ... 1778 жылы Ресей императорының
жарлығымен Орта жүздің ханы болып бекітілгенмен еш ... орыс ... ... ... қазақ мемлекеттілігінің дербес, тәуелсіз саясат
жүргізуін толыққанды дәрежеде ... ... ... ... қол астында
кіру және екіншіден Қытаймен шарт жасау арқылы екі алып ... ... ... қазақ мемлекеттілігін нығайтумен шұғылдану
болды. Абылай хан орыс империясының қазақ ... көз ... ... алу ... іс ... асыратынын аса көргенділікпен
болжай білді, отарлау саясатының көшпелі өркениетінің шаңырағын шайқалтып,
ғасырлар бойы эволюциялық дамумен қалыптасқан аса ... ... ... ... ... ... ... алаңдаушылық білдірді.
1771 жылы Әбілмәмбеттің өлгенінен кейін Түркістанда Абылай үш ... ... ... хан болып жарияланды. 1772 жылы Қытай императоры
оның хандық титулын мойындады. Кейін 1776 жылы хан ... бес ... ғана ... ... ... ... Абылай орыс үкіметіне
өзін жалпы ... ханы етіп ... ... хат ... ... ... ханның тұқымын Кіші жүздің хандарын ресми қолдап, Екатерина II
патша 1778 жылы 24 ... ... Орта ... хан ... ... ... ол туралы грамотаны үлкен ... ... ... не
Троицкіде тапсыруды қарастырды. Бірақ бұл Абылайды ... ... ... ... байланыстарды тоқтатты. Абылай түрлі сылтаумен ол
грамота мен ... ... ... деп ... Ол ... ... де тату ... қол жеткізді.
«1779, 4 октября
Высочайший указ Оренбургскому губернатору.
Все старания призвать хана Аблая в Петропавловскую ... ... ... на ... ... и для ... ему высочайшей грамоты и
других знаков ханского ... ... ... он ... от ... разными пустыми предлогами, а с посланными к нему ... ... ... ... ... и допустил их с себе только один раз.
По разведкам оказалось, что Аблай оставался приверженным Китаю, имел ... и ... у себя в ... ... ... людей, которых по требованиям не
выдавал и дозволял грабить русских и ... ... ... от
принятия присяги, Аблай пожелал сохранить за собою свободу действий, ... ... ... ... ... предписано не выдавать Аблаю грамоту и другие знаки
на ханское достоинство, а ... этот ... ... ... ... его поступками, велено прекратить выдачу ... ... он до сих пор ... по 300 р. В год. ... ... чтобы
умалить значение Аблая в орде, ... ... ... ... ... со ... правительства удобными по состоянию
киргиз пособиям.
До тех пор, пока дела в ... Орде ... ... в ... ... ... русским ездить в орду во избежание
опасности от сей ... а по ... ... иметь крепкую
предостороженность от воровских покушений ... с ... в ... ... достаточным отпором погонею и барантою»[9].
Үш жүзге хан болып тұрған Абылайды тек бір ғана Орта ... ханы ... ... ... ... әрі ... абыройын әдейі төмендету еді.
Одан әріге патша өкіметі бара ламады. ... ... хан ... ... ... ... басып кіруге дәл осы кезде мүмкіндігі болмады.
Мұны кәнігі саясаткер Абылай да жақсы түсінді.
Абылай хан беделі ... үш ... ... болған соңғы хан. Тек
Солтүстік-Батыс Қазақстанның шекералық сызық бойымен көшіп ... ... ... ғана Әбілқайыр ханның тұқымдарын мойындады.
Абылай хан Тәуке ханнан кейін қазақ мемлекеттілігінің ішкі ... ... ... ... Оның бұл саладағы саяси көзқарастарының
негізгі ... ел ... ... ... ... ... балта
шауып, бір орталықтан басқарылатын, ханның қолында ... ... ... ... ... ... құру және ... қоғамында қатаң
тәртіп орнату болды. Абылай ханнан мемлекеттің – құқықтық негізінен ... да ... тыс ... ... ... ғылым Ғ. С. Сапарғалиевтің
пікірі бойынша: «Абылай қазақтың заңдарын, ... ... ... ... ... өте терең білген және соларды мемлекеттің тәуелсіздігін
сақтауға, ... ... ... ... ... ел басшысы
болған»[10]. Ол «Жеті Жарғы» заңдарының барлық ... мен ... ... екі ... мемлекеттік саясат дәрежесіне көтерді.
Біріншісі – қаталдық, ...... ... ... ... ... қатаң тәртіп орнатумен ру басылары мен ... ... ... ... ... бір ... таптық
көзқарас шеңберінде бағаланғанын атап кеткен жөн. 1960 жылы Н. Г. ... сам ... ... в ... ... и сам со ... ... расправу над ними»[11], деп жазса, кейінірек Р. Б. Сулейменов, В. А.
Моисеев Абылай ханды ... ... ... ... ... мынандай
тұжырым жасайға дейін барған: «В ... ... ... ... ... ... ... брал сторону сильного, не гнушался ... ... в ... платы за посредничество последнее имущество, в том
числе детей. Жестокость Абылая вызвала ненависть со ... ... ... ... Ақиқатын айтсақ, Абылай тек қана қазақ
мемлекетілігінң тұтастығы мен ... ... ... ... ... ру басшыларын күш қолданып, басып отырған. Мұндай
көріністер тіпті Қазіргі заманда да ... ... ... ... ... ... мәселе емес.
Ш. Уәлиханов Абылай саясатын Темірландық сипаты туралы жазды.
Ол ескі әдеп ... ... ... ... оның ... шектеу қоюшы
сұлтан, билер кеңесіне ашық қарсы болды. Сұлтандар ешкіммен санаспай
орнынан алып ... ... ... ... үшін ... хандықты
ұлыстарға бөліп, ұлыстардың басына өз ұлдарын тағайындады. Абылайдың 30 ұлы
бар болатын.
Абылай билігінде батырларға, ... ... ... ... мен ... ... Төле би мен ... би Абылайға елдің бірлігін сақтауда көп
жәрдем етті. Бұқар жырау Қалқаманұлы Абылайдың жеке кеңесшісі ... ... ... дер ... ... ... Сондай-ақ Үмбетей,
Тәтіқара жыраулар Абылайға қызмет етті.
Абылай өз бітімен басқарудың деспотиялық әдістеріне де ... ... жылы қол ... ... ... болған қыпшақтардың рубасыларын күшпен
басты. Арғын руының Ботақан атты адамын тірідей көмдірді.
Абылай өз балалырына берген кеңесінде руаралық дауларды ... ... ... ... орталық билікке тәуелді бола түсуін өсиет етті.
Абылай ханның билігі ... ... ... ... ... Хан ... өлім жазасын кесу құқығын ... ... бұл ... тек билер сотты ие болды. Сонымен бірге Абылай
жергілікті ... және ... ... қайта құру шараларын
жасайды. Абылай өзінің ұлдары мен тумаластарын хандықтың бөлек аумақтырын
билеуші ... ... ... ... ... ... Әділге Батыс
Жетісуді, Солтүстік-Шығыс Жетісуді басқаруға берді. Абылайдың күйеу ... ... ... ... ... бір күйеу баласы Дайыр сұлтан Орталық
Қазақстанның бір бөлігін биледі.
Абылай орталық хан билігін күшейтті. ... ... мен ... шек қойып, өзіне бағындырды. ... ... мен ... ... төлеңгіттері талқандап отырды. 1781 жылы Дайыр
сұлтан Абылайды айыптап ... ... оның ... ... ... ... ... алды деп шағым жасады. Абылай хан ... ... ... алмады. Жаңағы Дайыр сұлтан оның хандық титулы туралы дау
айтты, наймандардың ... ... ... ... ... ... билікке қарсы шықты. Ресейлік шекаралық ... ... ... қазақ билеушілерін ханға қарсы барлық қарсылықтарын жақтады. Сөйтіп
олар хандық билікті әлсіреткісі келді. 1781 Абылай хан ... ... оның ... Уәли ... ... ... ... саяси көзқарастарында ерекше орын тепкен мәселе – қазақ
халқын экстенцивтік, көшпелі ... ... жер ... ... ... ... ... Оның ойынша ... ... ... дүниежүзілік өркениеттердің,
демократиялық саяси-құқықтық ... ... қала ... пен ... дамытқан елде ғана іске асырылуы ... ... ... ... ... хан бұл ... ... ретінде
Ресейден егіншілер алғызып, егін егіп, қала салуға ниет ... А. ... ... Абылайдың бұл істерін айқындайтын сынандай дерек бар:
«В тоже время султан Абылай просил правительство русское о присылке к ... ... ... которые могли выучить земледелию киргизов.
Екатерина повелела сию просьбу исполнить...»[13].
«1764, 9 ... ... ... дел за №130
Султан Средней Орды Аблай ... о ... ему ... киргизами и скотом перейти на внутреннюю сторону линии,
ввиду того, что в ... ... ... о ... ему 10 ... русских для показания и обучения киргиз земледелию и ... и о ... для ... и ... Кулсары батыря «хором» при р.
Колчанбае.
Коллегия предписала объявить киргизам, чтобы они на ... ... не ... ... что ... ... ... кочевья быть не
может и что если они когда впредь к ... за ... ... ... ... ... против них силу.
Десять человек русских с земледельческими орудиями и с сетями для
рыбной ловли ... ... к ... ... со ... с него в ... киргизов и с объявлением, что и эти киргизы будут обучены хлебопашеству
и отпущены с выданными из ... ... ... к чему еще в 1761 г. ... ... киргизов
генерал Вейсмарн, разрешена и велено склонить к тому же доброжелательного к
России Солтанамет султана»[14].
Абылай билік жүргізуде, ... ... іс ... ... ... ... кете ... Ол қазақтың мемлекеттік аппаратын, саяси
жүйесін қалыптастыруда дарынды ру басыларымен елді аузына ... ... ... ... ... басқару ісінен алшақтатқан жоқ. ... жол ашып ... Бұл ... ... ... тез қарқынмен дамуына біршама кедергі болды. Осы мәселелерді
өте жақсы байқаған академик С. З. Зиманов ... деп ... ... роль ... управления ханством играли ближайшие родственники – дети и ... Они как ... ... ... ... хана и в тоже ... были
связаны с ним родственными отношениями. Захват ... ... как ... всего ханского дома. Приход к власти одного из
представителей феодального дома. Создавал условия для ... ... ... дома ... ... хана во многом была диктатурой его семьи...
Определение ближайших своих родственников султанами (управляюшими-
вассалами) в ... ... ... хан ... своей важнейшей
политической задачей. Этим он достигал по кране мере двух целей: с ... ... ... ... ... ... и ... в рамках вассальных отношений, с другой – ... себе ... ... имея во главе родовых объединений верного вассала.
Абылай хан период ... ... ... в 70-х ... XVIII ... свое ... ... состоящие из Средней орды и частей Большой
и малой орды, на уделы, во главе ... ... ... ... ... хан көп ... қазақ жерінде хандық билік жүргізу
барысында әділеттікпен даналық, парасатпен кішіпейілдік ... ... ... ... балаларын әр уақытта басқару ісіне тыңғиықтылықпен
тартып ... Ал, ... хан ... ... ... ... ... аулақ болған. Оған осы күнге дейін ел аузына сақталып қалған
фольклорлық деректер куә бола ... ... ... хан өзі ... ... ... Қасым деген баласына бермек болып, батыр, билерді
жинағанда, ұлының дөрекі, менмендік ... ... ... ... ... ... ... әкім қойсаң халыққа кеңдігі, әлдігі
көп болады. Тәкаппар, кесір адамнан әкім қойсаң, бір тажал сор болады»[16],
- деп ұлылықтарын ... ... ... ... ... хан ... ... ханның қазақ мемлекеттілігіне деген көзқарастарда Тәуке хан
қалыптастырған және оған ... мән ... ... кеңесінің» құзырын біршама
шектеу, тежеу сияқты бағыттар анық ... Атап ... ... ... ... жүргізген кезеңде аталмыш орган «өзінің мемлекеттік функцияларын
тұрақты ... ... ... Үш жүз, ... ... шиеленістерді
дауларды шешуде, сепаратисттік қимыл-әрекет жасаған сұлтандарды және жалпы
трайбализмді[17] ... ... роль ... ... ... ... ... статусы бойынша ханның билігін шектеу құқына ие болған,
көшпелі қоғамның тұрмыс-тірлігіне сай қалыптасқан ұлы ... сол ... және ең ... сот ... ... ішкі және сыртқы саясат
мәселелері бойынша шешім қабылдауы «Билер кеңесінің» ... ... ... академик С. З. Зиманов Абылай ханның керісінше, көшпелі
қоғамда халық өкілеттігін біршама тежеп, оперативтік ... ... ... қабылдайтын, тек айналысындағы жақын адамдар тобымен ғана ... ... жаңа ... ... ... ... тілге тиек
етеді. С. З. Зиманов былай деп атап көрсетті: «Абылай хан прибегал к ... ... ... ... опирался, по-видимому, его стремлением
установить личную ... ... ... ... ... ... ... власть»[19].
Бірақ, Абылай хан заман талабының қиыншылықтары мен сыртқы агрессияға
тойтарыс беру саясаты қажет еткен күшті билікке ие бола ... ... ... асып кете ... ... мал ... ... болып
жүрген Абылайды таққа отырғызып, хандық билікті қолына ... және ... ... ... білдірген данышпан, кемеңгер Төле би және «Билер
Кеңесінің» шешімі болды. Оны мойындамау ... оған ... ... ... жеке басының, беделінің халық алдында түсуімен пара-пар еді. Ал,
көшпелі қоғамның этно-нормативтік даму заңдылығы беделдің ... ... ... ... әлсіретуге әкеліп соқтырып қана қоймай, хан ... ... ... ... хақ еді. ... хан бұл ... аксиоманы жас
кезінен жаттап өскен және беделін жоғалтқан ... ... ... да жақсы білген. Тіпті белгілі заңгер, ғылым Ғайрат Сапарғалиев
Абылай ханның тұсында парламентке ұқсас ... ... ... ... пікір білдіреді: «Абылай сұлтан кезінде де, хан болғаннан ... ... ... ... ... жан-жақты талқылап, шешіп отырған.
Сондықтан Абылай ... ... өз ... ... алды ... сөз – ... ... есептеледі. Егер хан жанындағы Кеңес, бір топ адамнан
тұрған болса, қажетті жағдайда әр жүздің ... ... ... отырған.
Бұл да Абылай кезінде болған әскери демократияның бір белгісі. Бұл ... онша айта ... Оған ... ... өкілдер қатысып, маңызды
мәселелерді қарайтын, Парламаентке ұқсас десек, бұл сөзіміздің ... ... ... ... тұсында парламент болды десек, ешқандай
артықтығы болмас. Сонымен қатар үш жүздің тағдырына қатысы бар ... үшін ... ... ... ... ... ... Осы
айтылған жиындарды көбінесе Абылай ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, біздің пікірмізше, қаншама ... ... ... ... ... тарихында сепаратисттік бағыт ұстанған, феодалдық
қырқысулар жетегіндегі қазақ руларын бір орталыққа біріктіріп, ... ... ... ... ролі ерекше. Оның есімі қазақ халқы тарихынан
көреген аясаткер, білікті дипломат ретінде орын алды. ... бір ... ... ... құру үшін ... хандарының саяси жүйесіне, қазақ
халқының бірлігі мен ынтымағын нығайтуға ... ... ... енгізді, Абылай білгір де, айлакер қолбасшы ... ... ... Церен оны ата жауым деп ұққанмен «Оның қабілеті аз
халықты емес, ... ... ... ... деп, ... ... бас ... Абылай ханның кейбір идеялары осы күні ... ... ... жоқ, ... ... кәдеге жарары
сөзсіз.
Қорытынды
Абылай ханның қазақ халқына сіңірген екі үлесін атап ... ... ол ... ... ... ... ... қалпына
келтірді немесе еліміздің жерлерін ... азат ... ... етті.
Екіншіден Абылай Қазақ хандығының тәуелсіздігін қайта қалпына келтіріп,
бытыраңқылығын уақытша болса да жойды. ... ... ... ... ... мен көргендігі, дипломатиялық шеберлігі осындай
жағдайға жетуге ... ... хан өз ... ұлы ... ... ... ол Қазақ жерін
сақтап қалып, тіпті өзінен бұрын болғаннын ... Ол ... ... тек қатыгездік пен айлакерлік арқылы қол астында
ұстауға болатындығын білді. Ш. Уәлихановтың жазуынша «Бірде-бір қазақ ... ... ... ие болмаған. Ол бірінші рет ... ... ... ... өлім ... өз ... ... Ханға
кеңес беріп шектеп отыратын өз ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық өнері мен екіжүзділігі арқылы
хандықты Ресей мен Қытай империяларының басқыншылығынан қорғады.
Қазақстан ... ... Н. Ә. ... ... ... « ... халықты біріктіруші Абылай хан халықты ... ... ... және ... ... ... ... бұл жеңіс
уақытша болды. Біз тарихи арта қалушылық жолында қалдық. Ұлтты тұтастырып
біріктіру ... ... ... - деп ... ... Қазақ мемлекетінің
бірлігі мен тұтастығы қосқан үлесін жоғары бағалады. ... ... ... ... ... ханның бір басында бейнеленеді.
Дәстүрлі қазақ қоғамында әрбір Шыңғысхан ұрпағы – хан, төре мен ... деп ... ... ... деп тек ... ... ... алатын
және басқа көшпенділерден өзінің батылдық пен ерлігі арқылы көріне алатын
адамды айтқан. 1729 жылы Аңырақайда Абылай ... ... ... хан өз халқының, елінің мүддесі үшін сырт елдерімен ... ... ... ... Абылай қазақ елінің ерікті,
іргелі, біртұтас ел болуна ұмытылды. ... ... ... үшін Абылай хан өз
елін қоршаған мемлекеттер арасындағы, әсіресе олардың ішіндегі алауыздықты
қалт жібермей пайдаланды. ... өз ... ... одан ... ... ... ... өзі барлық қазақтардың сыртқы қауіпсіздігін
нығайту үшін, ежелгі жауынның күшін ... үшін аса ... ... ... хан – ... ... батыл қолбасшы, шебер
ұйымдастырушы, ... ... ... да ... өз ... ... халқын
жан-тәнімен сүйген, өте қабілетті мемлекеттік дәрежедегі ірі қайраткер
болған.
Сондықтан да оның ... ... ... ... қанша әңгімелер,
дастандар айтылды, жазылды. Мұны әсіресе өзімен қатар өмір сүрген ... ... ... ... жыры ... ... «Прошлое Казахстана в источниках и материалах» / Под ред. Проф.
Асфендиярова С. Д. и проф. Кунте П. а. – 2-е изд. Сб. 1: (V в. До н. э. ... в. н. э.). – 383 бет. ... ... 1997.
2. Артықбаев Ж. О. «Материалы к истории ... дома ... А. ... ... ... и ... ... Казахстан с древнейших времен до
начала XX века: Курс лекций». Астана: ИКФ ... 2000 ж. – 188 ... ... С. ... саяси-құқықтық ой-пікір тарихының өзекті
мәселелері». – Алматы: «Білім», 2004. – 128 бет.
5. «История Государства и ... ... ССР» ... 1). ... ... Шоқан Уәлиханов. Абылай. – кітапта: Абылай, Алматы, 1993, 6-7 беттер.
[2] Р. Б. Сулеуменов, В. А. ... «Из ... ... 18 ...
внешней и внутренной политике Аблая.) Алматы, 1988,. Абылай хан. Алматы,
1992,. Абылай хан, ... ... ... том, ... 1993.
[3] Шоқан Уәлиханов. Абылай – кітапта: Абылай, 1993, ... 13 ... Р. Б. ... В. А. ... «Из ... ... 18 ... 1988, стр. 51.
[5] Бұқар жырау Қалқаманұлы. Шығармалары. Алматы, 1992, 33 бет.
[6] ... ... ... – Білім және еңбек, 1981, №10
[7] «Прошлое Казахстана в источниках и ... / Под ред. ... С. Д. и ... ... П. а. – 2-е изд. Сб. 1: (V в. До н. э. ... в. н. э.). – 383 бет. Алматы: «Казахстан», 1997, 292 бет. (Эмбо, 117-
127).
[8] А. И. Левшин. «Описание ... или ... орд ... Алматы, 1996, стр. 254.
[9] «Прошлое Казахстана в источниках и материалах» / Под ред. Проф.
Асфендиярова С. Д. и ... ... П. а. – 2-е изд. Сб. 1: (V в. До н. э. ... в. н. э.). – Алматы: «Казахстан», 1997, 193 бет.
[10] Ақиқат, 1991, №11, 50 бет
[11] Н. Г. Аполлова. «Экономические и ... ... ... ... в 18 – 19 в.в.» М., 1960, стр. ... Р. Б. Сулейменов, В. А. Моисеев. «Из истории Казахстана 18 ... 1988, стр. ... А. И. ... ... киргиз-казачьих или киргиз-кайсацских, орд и
степей». Алматы, 1996, стр. 244
[14] ... ... в ... и ... / Под ред. ... С. Д. и ... ... П. а. – 2-е изд. Сб. 1: (V в. До н. э. –
XVII в. н. э.). – ... ... 1997, 192 ... С. З. ... ... ... Казахстана конца 18 и первой
половины 19 веков. Алматы, 1960, стр. 111.
[16] Тақ тағдырын шешкен сөз. – Ана тілі, 1993, № ... ... ... tribal – ... ... ... ... сепаратизм.
[18] Сәкен Созақбаев. «Тәуке хан. Жеті Жарғы». Алматы, 1994, 11 бет.
[19] С. З. Зиманов. Политический строй Казахстана конца 18 и ... 19 ... ... 1960, стр. 111.
[20] Сәкен Өзбекұлы. Абылай. Кітапта: Абай энциклопедиясы. Алматы. 1995, 59
бет.
[21] Шоқан Уәлиханов. Абылай – ... ... 1993, ... 14 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуы және оның саяси-құқықтық салдары3 бет
Қазақстанның Ресейге қосылуы туралы16 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Афина мемлекеті22 бет
Афина мемлекетінің пайда болуының алғышарттары. Реформалары22 бет
Ежелгі Грекия мемлекетіндегі негізгі заңдар13 бет
Ежелгі Греция мемлекетіндегі негізгі заңдар8 бет
Солон, Клисфен, Ликург және Сервий Туллий реформалары11 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь