І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
I. Есенберлин шығармалары және оның тарихпен байланысы ... ... ... ... 6
1.1. І.Есеберлиннің прозалық шығармаларының жалпы сипаты. ... ... ... 6
1.2. І. Есенберлин шығармаларынның тарихпен байланысы ... ... ... ... ... 8
1.3. I. Есенберлиннің шығармаларына тән жаңашылдық ... ... ... ... ... ..19
1.4. І.Есенберлиннің тарихи шығармаларының жанрлық ерекшелігі. ... ...23
1.5. I. Есенберлин тарихи романдарындағы ұлттық рухани құбылыс ... ... ..
II. Есенберлиннің шығармаларының тарихилығы және деректілігі ... ... .35
2.1. І. Есенберлиннің шығармаларының тарихилығы ... ... ... ... ... ... . 3
2.2. І. Есенберлин тарихи шығармаларындағы деректілік ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
        
        І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………………….……. 3
I. Есенберлин шығармалары және оның тарихпен байланысы …………….6
1.1. І.Есеберлиннің прозалық шығармаларының жалпы сипаты. ………… 6
1.2. І. ... ... ... ... ... I. ... шығармаларына тән жаңашылдық.…………………19
1.4. І.Есенберлиннің тарихи шығармаларының жанрлық ерекшелігі. …....23
1.5. I. Есенберлин тарихи романдарындағы ұлттық рухани құбылыс ……….
II. Есенберлиннің шығармаларының ... және ... ... І. ... ... тарихилығы ……………………. 3
2.2. І. Есенберлин тарихи шығармаларындағы ... ... ... ... ... өзектілігі. Тәуелсіз еліміздің білім беру жүйесінде
болып жатқан оң өзгерістер қоғамның жастар тәрбиесі үшін жауапкершілігі
терең сезіліп отырған бүгінгі таңда оқу-тәрбие ... ... ... ... ... мен ресурстарды пайдалануды көздейді.
Дегенмен, оқу-тәрбие үрдісінде барлық ресурстар толық ... ... ... үрдісінде, жалпы жеке тұлғаның дамуында тарихи прозалық
жанрлармен дұрыс жұмыс істей білудің маңызы зор.
Балалық шақ – бала ... ... ... ... кез. ... ... ... жан-жақты дамуы үшін тарихи шығармаларды,
романдарды оқыта отырып, оларды талдап, жас ұрпақтың бойында патриоттық
сезімдерін қалыптастырудың рөлі ерекше. Сондықтан тарихи романдар арқылы
жеке ... ... ... ... сүйетін азамат етіп тәрбиелеуіміз бүгінгі
күннің өзекті мәселесі. Сондықтан Ілияс ... ... және ... ... де ... ... ... Шыңғыс хан дәуірінен басталып Кенесарымен
аяқталатын қазақ мемлекетінің ел мұңы мен арман-тілегінің хабаршысы ақын-
жыраулар, ел бірлігінің ұйтқысы, халықтың ... ... ел мен ... ... ... үшін қасық қаны қалғанша жаумен шайқасып отанын қорғай
білген арыстан жүрек, атанжілік батырлар жайында жазылған, ел ... ... ... ... болған тұлғалар туралы І. Есенберлиннің
тарихи шығармалары арқылы Отанын, өз халқын, туған жерін сүйетін жеке тұлға
тәрбиелеу.
Оның қаламынан ... ... ...... идеологияның қылышынан
қан тамып тұрған уақытта дүниеге келген шығарма бола тұра жарыққа шығуының
өзі дарынды жазушының ... ... ... ... «Көшпенділер» қазақ
халқының, ұлттық тарихының бастау көзі беріде емес, әріде жатқандығына жөн
сілтеді. Бүкіл бір халықтың өмір-тарихы ұмытылып бара ... еске ... оған ...... ... ... ашып айтпаса да, өмір
ағысы басқа арнамен ағып бара жатқандығын, тарих беттері бұрмаланғандығын
көркем тілмен бейнелеп бергендігін ұғындыру.
Ғылыми болжам. Ілияс Есенберлиннің қазақ ... ... ... ... мол ... ... бір кітап емес, бірнеше роман
жазып, оқырманға ұсыну жай ерлік қана емес, ... ... ... ... ... ... міндеттері. Таңдаған тақырыбымның ... ... ... ... І. Есенберлиннің тарихи ... жеке ... ... ... етіп ... ... ... Тарихи шығармалардың тәрбиелік сипатын аша отырып, жеке тұлғаның
бойында салт-дәстүрімізді, әдет-ғұрыпты қадірлеу, адамгершілік, патриоттық
сезімін ... ... І. ... ... ... ... және фольклор
туындыларында қалыптасқан эпикалық бейнелерді төмендетіп алмай, ... ... ... ... ... ... жұмысымның практикалық маңыздылығы. Қазіргі таңда оқу-тәрбие жүйесі
заман талабына сай өсіп, дамып, бой алуда. Демек, ... ... ... ... ... ... ... бойларына сіңдіріп,
ғылыми зерттеу жұмысымның әдісін пайдалансақ, ... ... ... ... ... және оның ... байланысы
1.1. І.Есеберлиннің прозалық шығармаларының жалпы сипаты.
Жеке тұлғаны туған халқының ауыз ... ... ... ... патриоттық рухта тәрбиелесек, олардың жан ... ... елін ... ... бойында ұлттық және азаматтық намысы бар
азамат тәрбиелеп ... ... ... ауыз ... мен ... ... ... зор. «Жастай берген тәрбие – жас шыбықты
игендей» деп біз ... өз ... ... ... нәр ... сусындауға
дағдыландыруымыз керек.
Қазақстан республикасы мемлекеттік сыйлығының ... ... ... ... ... ең көп ... ... ішінде тарихи романдар (17)
жазған жазушы І. ... ... ... ... ... өткел”, “Алтын құс”, “Маңғыстау майданы”, “Алтын аттар оянады”,
“Көлеңкеңмен ... ... ... ... ... ... ... мейрамы”, т.б. романдары тың тақырыпта жазылып, қазақ әдебиетінде
оған дейін мүлде көтерілмеген мәселелерді қозғаған, соны ... ... ... ... ... ... — қазақ әдебиетінде алғашқы болып тарихи зерде ... қан ... ... ... ... жол ... ұлт ... тірілткен жазушы
ретінде қазақ әдебиетінің ... ... орны бар ... ... алты ... ... тарихи эпопеясы сөз өнерінің әлемдік
нұсқасына қосылған тарихты көркемдік пайымдаудың үздік үлгілерінің ... қала ... ... ... ... ... ... қазіргі дәуірге
қатысты идеялар айтылатынын естен шығаруға болмайды.
Тарихи шығарма сол өткен заманның әлеуметтік-эстетикалық ... ... онда ... ... да ... концепциясы жатады. Тарихи
шығармалардың өмір танытқыштық мәнін айтқан кезде, онда бүгінгі рухани
тіршілігімізге ... көп ... ... ... ... ... ... «Алтын Орда» романдарын өткенді айта отырып
оны қазіргі өмір құбылыстарына ... білу – ... ... ... арттыратын көркемдік фактор екенін дәлелдейтін,
уақыт рухы ... жаңа ... ... ... ... ... І. ... шығармаларынның тарихпен байланысы.
Қазақ әдебиетінің қазіргі кезеңшде байқалатын ұнамды үрдістерінің бірі —
көне дәуір оқиғалары мен тарихи ... ... ... ақиқатын айтуға
ұмтылу. Сан жағынан ... ... ... ... ... ... санаулы ғана. Бірақ біз бұл арада санды емес, ... ... бір ... айтып отырмыз, Мұның өзі кездейсоқ
қүбылыс емес, ... ... даму ... өскелең мәдени, рухани
талаптармен тығыз байланысты нәрсе.
Халықтың парасат, кәмелеті артқан сайын ... ... де, ... тарихын
да, тереңірек, толығырақ білуге ден қоятыны мәлім. Соңғы жылдарда ... ... қол ... ... осы ... айғағы секілді.
Солардың кейбіреуін тізіп, санап өтсек те, бүл салада көрнекті табыстар бар
екенін түсінеміз. Қазақстан археологтары бүдан ... ... ... ... ... ... ... шаһарлар орнын тауып, ежелгі
мәдениеттің қымбат жәдігерлерін жарыққа ... Орта ... көне ... бірі — ... қазылуы, зерттеле бастауы ғылымда көп ... ... ... бергелі отыр. Тіл мамандары кемінде бір жарым мың
жылдық тарихы бар түрік (Орхон — Енисей) ... ... ... ... ... ... «екінші үстазы» атанған Әбунасыр Фарабидің еңбектері
араға мың жыл ... ... өз ... — Қазақстанда кітап болып шыға бастауы
да халқымыздың ... ... ... ... көтерілгенін әйгілейтін
нышанның бірі. Мұндай мысалдар көп. ... ... сөз жоқ, ... ... көп ... ... ... ықыласты оятатын факторлар.
Тарихи тақырыпты жанжақты меңгеруге реализм әдісі кең мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... ... да дұрыс талдау жасай алады, бүгінгі қауымның рухани қажетіне
сәйкес идеяларды екшейді.
Ол бабалар ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, қазіргі және болашақ ұрпақтарды тәрбиелеу
үшін ... ... өмір ... ... тақырыпты игерудегі көркемдік
сипаттың бірі де осы. Қазіргі заман мен ... ... ... ... ... ... ... арқылы бейнелегенде суреткердің
эстетикалық мұрат-мақсаты қалай ... ... ... ... ... миссиясы не, тарихи тақырыптың ерекше кұлшыныс құштарлықпен
жазылуы сол ел ... ... өсу ... айғағы бола ала ма,
дәстүр мен жаңашылдықтың белгілі бір ... ... ... ... ... бе, үлттық сана-сезімнің ояну эволюциясы қалыптасу ... ... ... игі ... қандай көркемдік факторлардан
көрінеді деген сауалдарға жауап іздегенде ғылым мен ... ... ... тура ...... тән ... сипат – өткенді зерттей отырып, тарихи кезең
сорабын қүжаттық куәліктер негізінде калпына келтіру, шын ... ... ... ... ... ... жорамал мен қиял аймағына
кіре алмайды. Тек типтік көрініс жиі кездесіп ... және оны ... ... ғана оның ... ... ... ие болады. Бұл
орайда тарихи зерттеу объектісінің өзі эстетикалық құрылым болып ... ... ... ... ... ... және теориялық өзіндік
синтезін қамтиды.
Тарих пен көркем шығарманың арақатынасын ашу – ежелден назар ... ... ... ... Ол жөнінде алғаш тереңірек сөз қозғаған Аристотель
болатын. Ол өзінің поэтикасында ... деп ... ... ... ... ... ... не болуы мүмкін, мүмкіндіктен әлде кездейсоқтан ба,
міне, осыны жеткізу. Тарихшы мен ақынды бір-бірінен өлең ... ... ... қолданбайды деп ажыратпаймыз: осыған Геродоттың шығармаларын
жатқызуға болар еді, сонда ғана олар өлшеулі, болмаса өлшеусіз ... ... ... ... ... мынада: біріншісі өмірде болған оқиғаны
айтса, екіншісі болуы мүмкін болған оқиғаны айтады. Сондықтан да ... – ол ... ... ... әрі ... мәні ... ... ал тарих жалпы халық жайлы айтады” [2, 67-68-66.].
Бұл мәселе Гегельдің эстетикасында ... ... ие ... ... тарих ғылымы еш нәрсені алып тастауға, өзгертуге құқы жоқ,
ғалым барды, ... айту ... [3, 372-6.]. ... ... қиял ... рөл ... ... керек. Яғни
мәліметтерді табуда және оны түсінуде тарихшының интуициялық пікірі ... ... ... ... мен ... ... ... елестеткен
шығармалар шоғыры аз емес. Бұл ретте А. ... М. ... ... В. Шишковтың, В. ... С. ... Д. ... ... Щ Рыбактың т. б. шығармаларын еске түсірсек те жеткілікті.
Осы топтағы туындылардың молдығы және ... ... ... ... өзі тарихи жанрдың түрлі тарамдарын құрайды. Мәселен, тарихи проза
жанрының ішінен ... ... ... ... тарихи революциялық
роман, романхроника, тарихиүлттық роман деген ... ... ... ... ортақ ұқсас сипаттар да, материал мен авторлық идеяның
аңғарына байланысты ... ... де ... ... ... ... өз ... айырмашылықтарды елемей, бір ғана өлшеммен
жалпылама қарау ... ... ... Ол былай түрсын, жанрдың
жігін есептемей сөйлеу, үкім айту жаңсақтыққа соқтырады.
Соңғы кезде әдеби, оқырман ... ... ... ... ... ... ... «Алмас қылыш» (1971) романы I. Есенберлин
қаламынан кейінгі жылдары туған «Айқас», «Қатерлі өткел», ... ... құс» ... ... ... тың мәселелерімен де,
көрсеткен адам тұлғаларымен де ... ... ... ... ... ... ... үшін кітап авторына Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы
берілуі, «Алтын құс» романы бұл ... ... ... ... КСРО Мемлекеттік сыйлығына ұсынылып, ... ... ... ілінуі кездейсоқ болмаса керек. Ал «Қаһар» романының идеялық
көркемдік ірі деңгейін жұртшылық жақсы түсініп ... ... Бұл ... ... ... ... игеру жөнінде батыл жаңашылдық көрсетті. Аз
жылда тақырыбы, проблемасы түрлі-түрлі оншақты роман жариялау ... I. ... ... қуаты мен қүлашын айқын аңғарта алады.
I. Есенберлиннің «Алмас қылыш» романы көне тарихтың көмескі ... ... ... ... Романның оқиғалық негізіне сонау XV ғасырдағы
біртүтас қазақ хандығын қүру жолындағы ... ... ... аты ... ... ... ... жыраулар, қарапайым халық өкілдері
алынуы бұл шығармаға деген заңды қызығу тудырады. Өйткені әдебиетіміз қанша
өстіөркендеді дегенмен, бізде соңғы кезге ... XIX ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда халық тарихындағы
аса жауапты, ұрымтал тұстарды түңғыш рет ... ... ... ... да ... ... тиіс.
Өзіміз әрдайым үлгі тұта сөйлейтін орыс ... ... ... мол ... ... ... біздің олқы жерлеріміз
доқ деп те айтуға болады. Өйткені ... ... ... ... қай-қайсы да тарихтың ұзын жолын, ... ... ... ... ... ... ... үлесін танып білуді өзіне
парыз санауы қажет, ... ... ... ел ... ел ... ... түсінуіміз қажет. Тарихқа деген көзқарастан адамның
білімділігі мен ... ... ... деп ертедегі даналар бекер
ескертпеген болса керек.
«Алмас қылыш» романы — ... аса ... та ... бір дәуірін
көркемдікпен танытуға ... ... ... ... Шығарманы дәл
осылай бағалаған филология ғылымының докторы Мырзабек ... ... ... ... ... және ... көптеген авторлардың
жылы лебізін қүптай, біз ... ... І. ... ... отырып айтуды жөн көреміз.
Біздіңше, I. Есенберлиннің «Алмас қылыш» романының жұртшылық үшін ... жері — Өзге ... ... ... өзі де әлі ... ... ... болмаған кезең — XV ғасыр оқиғаларын ... ... рет ... ... аса көп ... ... бере алатындығында. Қалың
оқырман бұл кезге дейін XV ғасырда Жәнібек пен Керей бастаған ... ... Шу, ... ... ... Мойынқүм бойында алғаш рет қазақ
хандығын құрды деген қысқа деректен өзгені біле бермейт. ... ... ... жазылған сарадң тұжырымңың тасасында ... ... ... оқиғалардың хронологиялық ізіне түсе отырып, кеңінен баян
етеді. Бұл шығарманың «сүйегі» түрлі ... ... ... ... ... анық ... ... және оқиғалардың
жылнамасы сақталғандықтан, мұны роман-хроника деп атаған ... ... ... ... форма әдебиетте өмір сүруге, орнығуға әбден хақылы.
Жанрдың келбетін тек автордың субъективтік ... ... ... ... ... ... сай форма іздететінін көреміз. Егер «Алмас
қылыштың» осындай жанрлық анықтамасымен келіссек, шығармаға да сол ... ... ... ... ... ... ... «Алмас қылыш» туралы жазылған кейбір
мақалаларда романның бітімі ескерілмей жүргені байқалады. Үлкен ... ... ... ... ... «Алмас қылыштан» өзіне
тән емес қасиеттер іздеу ... ... ... ... ... де ... ішкі заңдылықтары тұрғысынан зерттеген жөн. ... ... ... ... ... орын алуы ... Мұнда жеке
қаһарманның жай-күйін бастан-аяқ түгелдеп айтып шығу бірден-бір шарт бола
бермейді. Тарихи оқиғалардың ағынын белгілі адамдар, ... ... ... ... ... сол ... әрі ... әрі шығарма міндетін «қатар»
алып бару бұл жанрдың ерекшелігі болып саналуы керек. I. Есенберлин, біздің
түсінігімізше, осы талап деңгейінеін табыла ... ... бұл ... пен ... ... ... ... Жанр жағынан алып
қарағанда да ... ... ... өз ... қосылған жаңалық деп
қараймыз.
Романда Дешті Қыпшақтың қаһарлы ханы Әбілхайырдың қарауында келген ... жеке ... ... қол ... ... процесі, бұл құбылыстың
себебі, мен салдары, бір жағы ... ... жағы ... ... пен тәж үшін ... ... ... үшін халық бұқарасын
пайдалану тәсілдері, хан ... ... ... ... ... тізбегі романның екі бөлімінде т-лық баяндалған. Осы тарихи
шығарманың бірінші бөлімінде ... ... ... ... жағдайын
көрсетуге арналса, екінші бөлімінде жаңа ... ... ... қазақ
хандғының ішкі-сыртқы жауларымен кескілескен күрес үстінде шынығып, ... бүл ... ... кедергілер мен қиындықтар ... өзі І. ... ... ... пен деректіліктілігінің
дәлелелі сияқты.
Бұл романда желі тартып жатқан басты идея — ... ... ... ... шеңберінде ынтымақ құу идеясы. Жазушы тарихи фактілерге берік ... ... ... аса ... өмір ... өлім мен өмір кезек
алмасқан алмағайып, ... ауыр ... ... ... қазақтың жеке
хандығын орнатқан күштер кім, ... ... ... кім ... ... ... ... береді. Өз халқы тарихының көп мәселелерінен
бейхабар оқырман үшін мұндай мағлұмат өте ... Бұл ... ... ... мәні зор ... дәлелдей түссе керек.
Сонау XV ғасыр оқиғаларын, оның алдындағы бірнеше жүз жылдық Шыңғыс ... ... ... бір ... көлеміне сыйғызып айту оңай шаруа
емес. Автор, ... сол ... ... ... ... ... кеткен
бұрынғы-соңғы шежірешілердің мағлұматына сүйенген. Шығыстың, батыстың ... ... көп ... ... ... ... ... шежірелерін
ақтару, қазіргі тарихшылардың ізденістерін есепке алу көп уақыт пен қажырды
керек ететін жұмыстар. Мүндай шығарма жазған авторға тек ... ... ... ... ... ретінде хан, сұлтандар жүретіні рас. Бірақ бұған
қарап ел билеушілері бірыңғай дәріптелген деуге әсте ... ... ... ... көрсету — оны мадақтау болып саналмайтынын әрбір
сауатты оқырман ... ... ... ... айқындалып шыққан тұлға —
Әбілхайырды ... ... оның ... де, ... да, ... ... айтып, күллі қайшылығын ... ... ... ... Бұрындық мінездері де диалектикалық ақиқатымен ... ... бір ... не ... ... ... не ... қаралау мақсатын
көздемей, оқиға мен мшездің объективтік ағысын қаз қалпында көрсетеді.
Бүкіл Дешті Қыпшақты ... ... бір ... ... ақылды, арынды
ел басшысы болса, ... ... өз ... жолында ешбір арамдық,
азғындықтан тайынбайтын қанды қол, мейірімсіз екенін нанымды етіп көрсете
білген. Өзге ... ... да ... ... ... ... дәріптеді» делінетін кейбір қаңқу сөздер мен пікірлер
көркем ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Патша,
хан атаулыны тек жамандап көрсету керек дейтін бір ... ... ... ... ... қатысы жоқ.
І. Есенберлиннің «Алмас қылыш» романында ... ... ... ... деп ... ... тап ... емес, хандар, билеушілер
арасындағы тартыс шындыққа орай алғы ... ... ... ... ... мен ... талдауға, бағалауға әлеуметтік тұрғыдан келген. Бүл
— мәселенің бір жағы ... ... ... Онан соң ... ... ісі де, күші де бірсыпыра шындыққа сәйкес ... ... ... хан ... жазалаған кедей жылқышы Орақ ше? Бұл өте
үлкен идеялық жүк ... ... ... Орақ ... романның көп
жерлерінде қайталап елес ... ... ... ... кедей Қаптағай
батыр ше? Асанқайғының Бердібек пен Әбілхайырға арнап айтылған әрі ... ... сын ... ... халық өкілдерінің талабы жатыр. Дана жырау
Асанның Қазтуған мен ... ... ... де таза халықтық сана нышаны.
Шығарманың екінші бөлімінде бұл ... ... тағы да ... ... ... ... ... халық рөлін төтелеп ескертіп отыратың орайы
шығарманың өн бойында кездеседі. Бірінші ... ... бұл ... аса
елеулі сездірілген. Әбілхайырдың Монғолстанға көшкен Керей мен Жәнібек елін
шабамын деген екпінін қарауындағы халықтың ... су ... ... ... Орысбай, Қоқыш, Тәкежан, Күйгенбай секілді қарапайым адамдардың
қайсарлығы жалт етіп ашылады. Немесе Саян ... ... ... ... ... ... де ханға қарсы халық айбарының
көрінісі деп ... ... ... адал ... етіп ... ... ... де халықтың қасиеті елес береді. «Жоқ, алтын періштеге
де, құлға да керек ... ... ... керек» — дейді ол. Жазушының
оқиғаны ... ... ... ... монолог, кейде тікелей түсіндірме
түрінде өрілген. Бұл тарихи шығарманың халықтық айқындамадан ... ... ... ... «Мемле-кет шаңырағын халық көтерген»
(191-бет).— автордың дүниетаным ... ... ... етіп айту ... ... ... кейіпкерлерін ілгеріде атадық. Мұңда халықтың
жақсы қасиеттерін бойына дарытқан Қобыланды, Қазтуған, Қотан, ... ... ... ... ... ... ... дәлелі екенін көруге
болады. Бұлардың әрқайсысы өз орнында мәнді, қызғылықты. «Алмас қылыш» ... ғана ... ... ... де ... ... ... Әбілхайыр әулетінің әріден келе жатқан үстемдігін, содырлы-сойқан
істерін өткенді шолу ретімен мәлімдейді. Жүздеген жылдарға созылған Шыңғыс
хан ... ... ... тынымсыз талас-тартысын қайта
елестету үшін дәл осындай тәсіл оңтайлы келген.
Ал қазақ даласының тарихи ... ... мен ... ... арқылы
көрсетуі жаңаша көркемдік әдіс деуге болады. Екі ақын ... ... ... ... ... ... ... Сон-дай-ақ Қотан
мен Қазтуған айтысы қазақ елінің сан ғасырлық өмір, күрестерінің сыры мен
сипатын ... ... ... ... ... отырып, кейініректе
болатын жайлардан хабар айту ... ... ... ... ... бірі. Мәселен, Мұхаммед Шайбанидің бала кезін көрсеткен
тұста оның келешектегі мансабы імен атағын да қоса ... қою ... ... өсіре түседі. Мұның өзі «Алмас қылыш» өз ... ... ... мен ... ... ... ... дәлелдейді.
Әдеби теориялық және эстетикалық бағаның даму ... ... ... «көркем қиял» мен «көркемдік болжам» ... ... даму ... ... өзгерістерге түсетін кұбылыс екені белгілі.
Өнертанушы мамандардың айтуынша, қиял – суреткердің ... ... ... ... ... суреттеуден ауытқу құралы. Ал болжал –
тарихи шындықты көп әсірелемей, негізін сақтай отырып суреттеу тэсілі ... ... ... ... ... көз ... ... қайта өрлеу
кезеңінен бастап, өнертанушылардың әлемдік өкілдерінің пайымдауынша, көркем
образ жасаудың бірден-бір тәсілі – сол ... Бұл ... ... романдардың
дүниеге келуіне байланысты көркем қиял мен болжал жөнінде арнайы әңгіме ету
... ... Ол ... пікірталастар әлі күнге толастаған жоқ, бұдан
былай да ... ... ... Өйткені дүниеге келген әрбір нағыз көркем
шығарма өзінше ... әр ... ... ... қиял мен ... ... ... жасамақ. Осыған байланысты әр шығарма жөнінде
сөз еткен кезде зерттеушілер өзінше жаңа бір ... кез ... жаңа ... тың ... ... «Бұл ... ... өмірінің, ел тарихының
құнарлы кенін қопарған тегеурінді дарын» [5, 302-6.] ... ... да ... роман жөніндегі зерттеулердің байыптауларына көз ... ... ... қиял мен ... ... ... мәселесіне ылғи да
назар аударылып отырады. Бұл жұмыстарда “қиял мен ... ... оның ... рөлі, жанрдың типологиялық ... ... ... ... ... қиял – ... өнерде, өнер әлемінде бейнелі түрде танудың өзіндік
құралы. ... ... бен ... ... тоғысынан тұратын көркем образ
өнер құбылысы болып табылады.
Бұл тұрғыда ... қиял – ... ... анықтайтын басты сипат.
Сондықтан да шығарма ... ... ... ... ... жүйелі
образ туғызуды, содан соң барып оны көркем бейнелеуге қажетті ... ... ... ... ... өмірде нақты болған тарихи
тұлғаны кейіпкер етіп алып, жазып отырған күннің өзінде, сол тарихи адамның
сипатын шығармаға ... ... ... ... оның ... ... ... әрекеттерін негіз ете отырып, өз прототипін көркемдік
құралдың құзырына бағындырып, жаңа әдеби ... ... ... ... ... ... етене жақын, алайда көбіне құжаттық шығармаларға
тән ... ... Бұл ... ... ... әдебиетші
А.П.Александрова өз ойын былайша ... ... қиял – ... ... жеке эпизодтар мен кейіпкерлердің іс-қимылы арқылы ... ... ... ... оның образдарының жүйесі типтендірудің
мәні – объективті шындықтың субъективті бейнесін жасауға ... ... ... шығармашылық қиялының негізінде жатыр, мұнда көркем болжал
бар және сонымен қоса жасалған әлемнің ... ... ... тілі ... бірер сөз. Жалпы алғанда, роман тілі ... ... ... тек ... ... ... мен тіркестер
(«Мадақтау о да бір паш өнеге», «сыймай бастаған ... «жан ... ... қан төгіспен» т. б.) жөнінде болса бір сәрі… Әр ... ... жазу ... сөз ... ... Оның үстіне тілдің ағыны мен
ажары әрдайым нақтылы оқиғаға, ... ... ... отырмақ. Оңды тіл
— айтылмақ ойды неғұрлым дәл, табиғи, ... бере ... ... I. ... ... тән ... Есенберлиннің «Алмас қылыш» романы — оның ... ... ... ... ... трилогиясының бір бөлігі. Архив тереңінде
қозғаусыз жатқан неше алуан қымбат ... ... ... ... ... диалектикалық шындығын ашатын көркем ... ... ... ... ... ... ... оқырманын — шын сыншысын тауып
отыр. Жазушы үшін ... ... ... ... ... Есенберлиннің «Қаһар» (1969) атты романы қазақ әдебиетінде тарихи
тақырыпты игеру тереңдеп келе жатқанын әйгілейтін шығарманың бірі. ... ... 30-40 ... ... ... ... ... оқиғаға қатысты түрлі топтардың, адамдардың жай-күйі әңгімеленеді.
Автор сөз болып отырған заманның әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... мен ... ... келіп, солардың диалектикалық
көркем шындығын көрсетуді ... ... ... ... ... ... ғана хас көп әсерлі ақиқаттарды — адамдардың күйініш-сүйінішін,
арманы мен өкінішін, ықыласы мен мұратын, ... ... мен ... ... ... төтелей айтып салмай оқиғалар меи характерлерді
ауанына жіберіп, ... ... ... да ... ... ... ... теріскейін түгел шолып, бағдарлап, ... ... ... тарихи адамдарды көрсетуде жаңа қадам болып табыладьт Тарихи
кітаптарда жазылған қысқаша тұжырымдар мен үкімдердің тасасында талай ... ... ... ... ... ... ... патша отаршылдарының
қысымына наразы елдің ... ... ... ... ... ... тәуелсіз хандық орнатуды мақсат еткен Кенесарының кектескен
сұлтандар мен патшалық бекіністеріне шабуылы, ата-бабасынан мирас боп ... елі мен ... ... үшін ... күресуі, Кенесары
дұшпандарының ұйымдасқан іс-әрекеті, сан алуан адам мінездері көрсетілген.
Автор тарихи адамдардың талай тайталас күрестерін ... ... ... ... ... ту ... халық неге ерді деген сұрақтың жауабы
романның алғашқы екі тарауында ... ... ... ... айырылып,
патшаның әкімдерінен қысым көрген ел бастаушы болса, соңынан еріп кетерлік
жағдай туғанын тарих мысалдары да дәлелдейді.
Жазушы қай ... да ... ... ... күштердің
қақтығысын қатар алып, шындықты толық ашуға ұмтылған. ... ... ... ... ... ... да ... көреміз. Патшалық
тепкісінен қаша көшкен елдің ... ... ... ... келе ... Ожар ... екі ... адам екендігі бірден сездіріледі. Бұдан қазақ
еліне деген ... әр ... ... да ... ... Елдің намысын
жыртатын аңғал батырлар жанында көлеңкедей қалмай сансыз сатқындар да жүру
отарлаушылықтың көнеден келе жатқан әдісінің бірі ... ... ... ... мерт болған Сейтен батыр тағдыры бұл күрестің қиындығынан да хабар
береді.
Ілияс Есенберлиннің тарихи роман ... ... қиын ... сан ... кең ... елестетеді. Соның бірі — Қоқан, Хиуа хандықтарына ... ... боп ... оңтүстік қазақтарының жай-күйі. Түбінде Ресей
патшасынан қауіп келе жатқанын ... Орта Азия ... ... ... ойлау былай тұрсын, қайта оны талан-таражға салатын сәтті ... ... ... ... сұрап барған Есенкелді, Саржанды
қасындағы нөкерлерімен ... ... ... суреттейтін тарау
осы ақиқатты түп-тереңімен ашады. Әрі қорқақ, әрі қу, тырнағына дейін
сатқын, ... ... ... ... бейнесі жасалған деуге болады.
«Қаһар» романында Кенесарының және оның сенімді серіктері — ру ... ... мен ... мол шындығымен көрінген. Әсіресе Кенесары
тұлғасы анықтыққа жеткенін атап айту керек. Суреткер кейіпкер ... ... ... ... ашып ... ... Халықтың патшалыққа
қарсы наразылығын пайдалана білген, намыс үшін ... ... ... Кенесарының қайшылықты келбетін деректі дәлелдей білген.
Автор Кенесарының жеке басындағы ерлік пен ... ... ... ерекше аңғартады. Мәселен, ол Саржан мен Есенкелдінің
құшбегі Бегдербек қолынан ... мерт ... ... ... ... ... ... төренің тілегін іштей қабылдай тұрса да, соғысқа шығуға
ертерек екенін ... ... ... ... ... ... көрсеткен ерлігі, баласы Садықтың батылдығын сынаған тұсы, өзіне
ерген баһадүр ерлердің бірі — ... ... риза ету ... ... ... ... ... айтуы сияқты түстар бұған дәлел.
Кенесары бастаған қозғалыстың белгілі ... ... ... Басықараның, Жанайдардың, Бұхарбайдың ... ... ... ... ... ... әр ... өкілдерінің де бейнелері ... ... ... ... аға ... ... Құдаймендиннің
халыққа қаны қас мейірімсіздігі мен мансап үшін арын сататын ... ... Жеке ... азғындықтың шегіне жеткен бұл адам ... ... ие ... көп елді ... ... ... ... елдің бас көтерер адамын қаралап үстап береді, лауазым
үшін халық мүддесін сатып, кез ... ... ... ... патша
өкіметі өзіне тірек еткен жергілікті әкімнің жексұрын жиынтық ... ... ... ... ... ... Шыңғыстың қылықтары да үстем тап
өкілдерінің сиқын аша түседі. Аңыз бен ... ... ... ... ... мен ірі қаһармандар мінезін мүсіндеу ... ... ... пен ... айырғысыз тұтастыққа жеткізуі, өткен кездер
хикаясынан бүгінгі қауымға керектіні екшей алуы, тарих тәжірибесінен ... ... алға ... ... I. Есенберлин романы қазақ әдебиетінде
ерекше орын алады. Тарихтың тереңінде жатқан, ... ... ... ... баяндалып, толық танылып болмаған ... адам ... жаңа ... ... айта ... ... ... қазақ әдебиетін
байытатын, танығыштық, тәрбиелік мәні зор туынды.
1.4. І.Есенберлиннің тарихи шығармаларының жанрлық ... ... ... ... ... ... бітімі бар дедік. Мол оқиға мен
көп кейіпкерді шетінен ... ... бір ... ... ... ескерген автор негізгі күшті баяндау мен айтуға салады. Бірақ ... ... ... бояулы, нақышты, адам мінезі мен ... ... паш ете ... ... ... ... ... Қаһармандардың түр
келбетіде, сөйлеген сөзі де, ойы да тартыс, ... ... де ... ... .сыйып кеткен. «Жанталас» романының бүкіл оқиғалық,
сипаттамалық, талдау, көркемдеу жүгін екі ғана ...... мен ... ... ... ... ... Осыдан барып шығарма айтушы қызметі
маңызды орынға ... ... ... ... да ... баяндаушының
дәнекерлігі елеулі орынға ие. Дегенмен, «Жанталаста» айтушы уәзипасы мүлде
өзгеше. Бұл ... ... ауыз ... ... ... ... атап айтар едік.
Түрік-монғол халықтарында ертеде эпосты, жырды бір ... екі ... ... ... ... ... сөйлейтін әдет болған.
«Жанталаста» тарихи оқиғаларды кейде Бұхар ... ... ... ... ... сол ... тәсілін еске салады. Бұдан, әрине, роман
мен жырдың арасына тепе-теңдік белгісін қоюға болмайды. ... мен ... ... ... ... ... ... даралау тәсілі жаңаша, реалистік әдебиет ... ... ... ... ... оның ... тәсілдері де
жалаң көшірілмейді. Әрбір қаламгер өзінің алға қойған мақсатына, ... ... мен ... орай ауыз ... бай ... нәр
де, түр де іздеуге ерікті. Сондай сәтті ізденіс «Жанта-лас» ... ... ... ... ... ... шолып көрсетуге
көмектескен. І. Есенберлиннің тарихи шығармаларында тарихи аңыздардың орын
алуы. «Алтын Орданың» ... ... өз ... жеке бір ... көп ... ... аңыздардан құралғанын көреміз. Ел арасында
айтылып қелген ... ... ... ... ... ... Ал орыс,
қазақ, иран, монғол шежірелерінің материалы шығарманың негізгі сүйегін
қалаған. ... ... ... оқиғалық кестесі тарихи хроникадан,
шежіреден және аңыз әңгімелерден тұрғанын алдымен айтқан болар едік. ... ... ... ... болғанымен, шежіре мен тарихи аңыз роман
міндетін атқара алмайтыны белгілі. Міне осы ... ... ... ... қосылған. Егер тарихи аңыз әңгімелерде құбылыстардың тізбеғі,
кезегі, нәтижесі ғана айтылып келген болса, ... ... ... ішкі себептерін аша түскен. Сөйтіп «Алтын Ордада» фольклор
мен жазба әдебиет дәстүрі ... ... ... ... бірі
екіншісіне сәулесін түсіріп, жаңа сапаға жеткен, ауызекі және жаз-баша
әдебиеттің жақсы ... ... ... ... ... халық санасында ек-шелген тарихи аңыздың өзі бағалы, тартымды
шығарма ғой. Өткен тарихты майын тамызып ... ... ... адам ... де тыңдаймыз. Ал оның үст.іне жазба ... ... ... ... ... ... диалектикасы көріне-ді.
Трилогияда тарихи аңыз қаһармандарының портре-тінен бастап ... ... ... ... ... жаңа ... аңыз
роман, шежіре роман болып шыққан.
Бүл көрсетілгендерден тағы да бір ... ... ... ... ... ... тереңге тартқан дәстүрі бар қазақ ауыз әдебиеті жазба
әдебиетімізді көп жағынан ... ... ... ... ... қар ... дегендей, тарихи аңыздың тарихи романға ұласып, жазба
әдебиеттің шарттарына ... ... ... Міне ... ... ... қазіргі романның қалыбымен келсек, көп
мәселеге түсінбей ... ... ... аузында айтылып келген тарихи
аңыздың көркемдеу тәсілі жазба әдебиеттен өзгешелеу екенін ... ... ... ... ... да өзінің әуел бастағы қызғылықты, кейде
әсіреленген ... ... ... ... ... ... бұрынғы
«Көшпенділерде» де кейбір нанымсыздау көрінетін суреттердің табиғатын да
сол материалдың ... ... мен ... тәсілінен іздеуіміз
керек. Мұның өзі роман ... ... өте кең, ол ... жағдайда, ауыз
әдебиетінің кез келген саласының қуаты мен ажарын бойына сіңіре алады деген
сөз. Егер «Алтын Орданы» алдын ала ... ... ... ... ... қарай сөз еткіміз келсе, оның осындай ерекшелігін тануға ... Ауыз ... көп ... осы күнге дейін өзінің
тартымдылық қасиетін жоймай келе ... да ... ірі ... ... ... ... ... мен бағасының берілуіне байланысты еді. Сол
қасиеттер жазба әдебиет стихиясына ... ... ... қайта жаңа
қырынан жарқырап шығатынын байқаймыз. Тарихи аңыз бен ... қиял ... ... ... ... ... ... шығарманың көркемдік
шындығы арта түседі.
«Алтын Ордада» халық ... ... аты ... ... ... ... ... боламыз. Мәселен, аңыздағыдан романдағы ... ... ... ... ... ... ... айналған Едіге
тұлғасының талдауы романда неғұрлым толық та, ... да. I. ... ... ең ... ... бірі Едігенің алғашқы кезде Тоқтамыс
ханға қарсы күресте халық ... ... ие ... «ел ... ... ... ... сол кездерде шыққанын, кейіннен қолына билік тиген
кезде ол ... ... ... ... «Көп ... ... ... көп жорға-лаған жорға шабысынан танады. Ал билік деген бір асау
тұлпар, ауыздықтап дұрыс міне алмасаң, бой ... ... сені ... ... де ... Ал ... осы ... үстіне мінген күннен-ақ оны
ауыздықтап үстап, бабына қарай жөндеп ... ... ... ... келе ... ... ... даңқы өскен сайын соғұрлым өсе ... ... ... ... ... ... болады. Айлакер, ер-жүрек,
кешегі әділетті саналған Едіге енді осы тентекке ... ... ... 1983, ... ... айналған Асан Қайғы, Сыпыра жыраудың ... де ... ... ... ... олардың артына қалдырған аталы сөздері
қандай жағдайда туғанына, түпкі мәніне және себебіне ... ... ... ... ... ... тарихына, тағдырына тікелей
қатысты болған бір кездегі ... Орда ... оны ... айбарлы
хандар мен атақты билердің, тарихтың қозғаушы күші бұқара халықтың ... ... мол ... беретін тағлымды, тартымды шығарма.
«Жанталас» романында халқымыздың бірнеше ғасыр бойы ... ... ... ... пен ... үшін ... кейде шежіре, бірде
аңыз ретінде баяндалады. Екінші сөзбен айтқанда, мұнда. көркемделген ... ... ... сипаты басым. Соның бәрі негізгі идеяға
— қазақ халқының қаһармандық, отаншылдық арпалысын, көпшілік ... ... ... рөл атқарғанын көрсетуге жұмсалған. ... ... ... жеке ... ... ... І. ... сол
тарихи аңыздардың дәнін, негізгі ұйтқысын және бағытын ашуға ұмтылады.
Қазақ халқының жоңғар ... ... ... ... фактілерін,
азаттық үшін соғысты ұйымдастырушылар ... ... ... ... ... ... оқырман алдына деректілікпен жайып салады.
Демек, тарихи оқиғалар мен ... ... ... қазіргі дәуірдің
талғам, таразысы тұрғысынан қаралады.
Бұхар жырау әңгімесінде де ... ... ... бүгінгі
түсінігімізге орайлас беріледі. Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... олардың сыры мен
шындығына да ... ... ... көркем шындыққа түскен ... Атап ... бір ... сол — шығармада деректер мен қиялдап
айтулар бірлестікке, көркемдік шындық ... ... ... ... ... ... сол ... мәнін ашуға көңіл
бөлінген, психологиялық талдаулардан гөрі тұжырымдап, шолып, шежірелеп айту
басым шыққан. «Жанталастың» жанрлық ерекше-ліктерін ... осы ... ... ... ... ұтымды жерінде, ... де оның ... ... ... ... ... ... аңыз-роман, роман-хроника немесе көркемделген тарих деп
атарлық жанрдың пайда ... ... таң ... құбылыс деп қарауға
болмайды. Ауыз әдебиеті дәстүрі бүгінге дейін қатарласа өмір сүріп келе
жатқан ... ... ... ... ... орын ... ... Қазақ ауыз әдебиеті өзінің бойына қаншама көркемдік құдірет
дарытқан өзгеше құбылыс ... ... ... ... мен ... алуан кесек үлгілері, кейде бедерлі биіктері кездеседі. ... ... ... бірқатары халықтық романдар тәрізді. ... ... ... ... ... дәл, ... ... жиі ұшырайды. Бұларды
ретіне қарай жазба ... ... ... ... І. Есенберлин сияқты
қаламгердің шеберлігіне байланысты деп ойлаймыз.
Соның жарқын мысалы —сөз болып отырған ... ... ... ... етіп ... ... аңыздары мен ертегілері дәстүрінен үйренетін
тұстар бар екенін ұлы суреткеріміз М. Әуезов ерекше нұсқап ... ... ... поэзияға ауызша поэзия қаншалық бөгетсіз, сатысыз көп қор
құйған болса, бүгінгі көркем ... да ... ... ... ... ... көп ... қабысып жатыр» («Әр жылдар ойлары», 1959, 237-
бет) деген еді. Бұл ... ... ... ұлы ой бар. ... қазақ
прозасында ауыз әдебиетінен «ауысқан» белгілерді тек кемшілік белгісі деп
қарамай, солардың қандай идеяға ... ... етіп ... ... ... жарастық тауып, кірігіп кеткендігіне қарай сөз еткен
жөн деп ойлаймыз..
«Жанталас» романында тарихи оқиғаларды ... ... ... жөнінде
авторлық тұрғы берік сезіледі. Халықтың тарихтағы шешуші орнын көрсетуге,
ел билеушілердің ... ... ... ... ... ... жазушы
ерекше көңіл бөлген. Романда хандардың жорықтары халық ... ... ... ... ... ... ... Белгілі тарихи
қайраткерлерге шежіренің, аңыздың берген бағасымен қалмай, сол ... не ... ... ... тұрғысынан тексеріп шығуға автор
ыждағат жасаған. «Жанталас» өзіне тақырыптас ... ... ... ... ... эпопея деңгейіне көтеріледі.
1.5. I. Есенберлин тарихи романдарындағы ұлттық рухани ... ... ... ... ... ... де ... болды дей
аламыз. Өткеніміз туралы бүл кезге дейін там-тұмдап қана дерек біліп ... ... ... ... ... ... ... тарихымыз бар екенін көркем әдебиет көлемінде тұңғыш таныстыра алды.
Ол ол ма? Бұл ... ... ... еңбектерде шешімін тауып болмаған
немесе басы бірікпей, шашыранды түрде жатқан мағлұматтардың жүйеге ... ... ... мол ... ... жалаң тізбей, роман
шарттарына лайықтап қорытып, көркемдік қиялға бөлеп бере алуы ... ... ... ... Міне ... тарих пен аңыздың, қиялдың
бірлестік табуы трилогияның өзгеше бітімін белгілеген еді. ... ... ... ... ... ... бағалау қиындығы
да трилогияның материалы, жанры, көркемдік әдісі мейлінше тың болуынан еді.
«Алтын Орда» трилогиясында да ... ... беті ... ... үлкен
кезеңін шежірелеп берген. Атап ... ... ... ... ... болған Алтын Орданың саяси әлеуметтік, халықаралық, мәдени
халі кеңінен баяндалған. Алтын Орданың тарихын, саяси ... сөз ... ... ... ал ... ... жоққа тән екендігін есте
тұтсақ, сөз ... ... ... ... ... ... құбылыс деп
түсінеміз. Рас, Алтын Ордаға ... ... ... орыс ... ... ... ... бар. Бірақ тұтас бір мемлекеттің
қалыптасу, шырқау ... ... ... бет алу ... мол қамтыған
бірегей туынды осы десек, артық айтылғандық болмас. Бұл романдарда тек
Алтын Орда ғана ... сол ... ... ... ... мен ... ... да белгілі дәрежеде қамтылып отырады. Аты-
жөні **шежірелерде, аңыздарда ғана сақталган қаншама адамдардың нақтылы іс-
әрекетін, ... ... ... Орда ... ... Бату,
Беркелерден бастап жүз жылға жуық ... ... ... ... ... Өзбек ханнан Орысхан, Әмір Темірлерге дейінгі істер
екінші кітапта әңгімеленеді, Алтын Орданың ең соңғы ... ... ... ... ... шыққан, олардың өзара қырқыстары бұрынғы айбарлы
мемлекетті әлсірете бастаған кезеңнің шындығы үшінші ... ... ... бір ... сол — ... тек ... қаталдығы, үздіксіз
соғыстары, бейбіт елдің берекесін алып, шаруашылығын күйзелткені ғана емес,
қарапайым халықтың күштілерге ... ... ... күрестері де,
қалың елдің зорлыққа деген іште тұнған наразылығы да көрініс берген.
Жазушы трилогияның өн бойында ... ... ... таразысынан
ауытқымайды. Ол атақты хандардың, айбынды әмірлердің даңқы мен. байлығы
еңбекші халықтың қанымен, көз ... ... дәл ... ... ... ... ғана ... Алтын Орданың екі жүз жылдай
салтанат құрып, ақырында Хандардың ... ... ... езілген елдердің қайсар күреске шығулары, үздіксіз соғыстар
нәтижесінде ... бет ... ... танытқыштық та, тәрбиелік те мәні
күшті мәселе ... ... ... Орда» деген тек ... ... ... бір ... ... ... этникалық қүрамы, билеу жүйесі бар
ел екендігін, ол мемлекеттің басында дарын, қайрат, ... ... де, ата ... ... ұсақ мінезді, қара басының мүддесі
үшін бәрін сатып жіберетін күйкі жандар да ... ... ... ... баянсыз болғанын, тақ үшін таласулардың салдарынан тұтас
империяның ... ... ... ... ... ... ... таныстырады: халық қолдамаған, бейбітшілікке, еңбекке,
әділетке негізделмеген әкімшіліктің өмірі ұзақ ... ... ... болған түпкі ойы осындай тұжырымға сайса керек.
Шығарма тек өткеннің қасіреттерін көрсетіп қана ... ... ... ... да ... ақырында жақсы заманға жеткен ... ... ету ... ... ... ... былайша
түйіндеген: «Бұл жұрт сонау көне заманғы Кир, Дарий патша ... ... ... ... қаһарлы хунулардың, Шыңғысхан татар-
монголдарының, Алтын Орда хандарының шабуылдарын, талауларын, алып ... қан жоса ... ... ... ... ... жорық-
қиянаттарын, Россия ақ патшаларының канауларын — бәрін-бәрін ... ... де ... ... жаңқасы қалғанша күресті, ақыры жерін де,
суын да ... ... Сол көне ... ... ... ... Орда ... далада жаңа қазақ Республикасы орнады» («Алтын Орда», 1983, 479-
бет).
Трилогияда Алтын ... ... ... хронологиялық дәл қалпында
берілген. Олардың іс-әрекеті, көздеген нысанасы ... ... ... ... ... секілді хандар мемлекет іргесін ... ... ... ... Еділ (Волга) бойынан хандықтың
астанасын орнатқандықтары, елді ... ... ... сан ... ... ... Бату ... кіші баласы Ұлақшыға айтқандарынан
Шыңғысхан әулетінің өзге елдерді ... алу, ... ... ... анық ... Алтын Орда ханы өзінің ... ... ... ит ... айналады, ит бастаған
жолбарыс ит ... ... ... ғана ... ... ... күшті
бол дұшпанға қанша қатал болсаң, досқа сонша мейірімді бол» деген сөздеріне
имандай табынады, үрім-бұтағы да осы ... ... ... деп ... Өз
тарапынан Бату да үш түрлі өсиет қалдырыпты. Мұның біріншісін ол ... ... ... екі жылан дүниеге келіпті. Біреуінің мың
басы, бір құйрығы, екіншісінің мың ... бір басы ... Бір ... ... ... ... ... айналыпты, мың басты жыланның бір басы
інге кірейін десе, екінші басы оған қарсы шығыпты, ал үшінші басы ... ... ... мың бас ... ... ... ... жылан
үсіп өліпті. Ал мың қүйрығы, бір басы бар жыланның мың ... ... ... ... ... терең інге кіріп, жылан суықтан ... ... Қара ... ... әлгі мың ... тәрізді бір басқа— ханға бағынса,
дегеніне жүрсе, ел болады. Ал монғолдың толып ... ... ... ... мың ... ... ... ақылды бір бас тауып, соған бағынбаса, соның
дегенімен ... ... ... ... ... да, ... таба алмай, әлгі
бір-біріне көнбеген мың басты жыландай дұшпандарының қолынан бостан ... ... ... ... кітап, 23-бет). Батудың екінші өсиеті «Жауды
шапқан, ... ... ... сол ... ... ұстай білген ақылды» деген
сөздерінен көрінеді. «Үшінші өсиетім,— дейді хан,— екі көзі ... деп ... ием ... ... қойған. Ал сен екі көзді бір-
біріне шоқытып қой. Орыс ұлты ... ... ... оның қол қусыратын
адамдарын бірін-біріне қарсы қоя біл, бірін Ордаңа жақындат, ... ... ... ... Бұл ... ... әкімдерінің ақыл-
айласы, «философиясы» ашық білдірілгең.
I. Есенберлин айбынды Алтын Орданың күшею себептерін қалай талдап ... ... ... да білгір баяндайды. Егер Бату, Берке,
Өзбек, Жәнібек түстарында ... ... ... өсіп, толысып,
халықаралық көлемге көтерілсе, осыған ... ... ... ... отырықшылық қанат жая бастаса, сондай-ақ мемлекет тілі болса —
қыпшақ тілінің өрісі кеңейсе, ... ... ... азғындаған хандар
басқарған кезде елдің ауыр қасіретке жиі ... ... ... ... тақ пен тәж десе ... ... ... ман-сапқор,
қызғаншақ, өркөкірек Шыңғысхан ұрпақтарының ... ... ... пәлеге ұрындырған. Шығармада мұндай сорақы бүзақылықтың, шектен
асқан нысапсьіздықтың, жыртқыш ... неше ... ... Тақ үшін өз ... Жәнібекті өлтірген Бердібектің ұсқыны қандай
жиренішті! «Атаңа не істесең, ... сол ... ... ... өмірден
алынған.— көп ұзамай Бердібектің өзі де ең жақын туысының қолынан қаза
табады. ... ... ... ... те әлгіндей кесірге ұшырап опат
болады. Бұл мәселені ... ... ... Келдібек хан
өлді. Оның өлімімен бірге жүз жиырма жылдай Алтын Орданы билеп келген ... ең ... жылы ... Міне ... ... қаза ... ... яғни
1357 жылдан кейінгі алты жылдың ішінде ... ... ... ханы ... ... хандар ғана емес, осы ... ... ... ... да, солармен тілектес әскер басшылары, жауынгерлері де қаза
тапқан. Бұл Алтын Орданың шын күйреуінің ... шағы ... Осы ... ... ... де, қайтадан көтерілуінің де елесі боп әлем ... ... ... Дмитрий Донской, Мамай, Едіге, Тоқтамыстардың есімі
бұрынғыдан да. қатты естіле бастаған. Ал ... күн ... ... ... әлем ... ... келер алдындағыдай, демін ішіне
тартып, үрпие, ты-на ... ... ... 1993, ... ... шешуге хандармен қатар рубасы билердің, әмірлердің де ықпалы
күшті ... олар да ... көз ... ... ... жандар екені
нанымды көрсетілген. Соның бірі Алтын Орда хандарының бірін-бірі құртуына
дем ... ... өз ... ... ... ... ... қулығы, арамдығы арқасьшда хандардың сеніміне ие бола ... Төре ... ... ... мансапқорлығы, елдің қамын зәредей ойламайтындығы,
соған қарамастан билік лауазымды ұстап отыруға ... ... ... ... ... Төре би ... жан шошырлық дүниеқоңыздықтың
жиынтық бейнесіндей. Халық бейшараның сорына ... ... осы ... ... қулығына найза бойламайтын сұғанақ жандар тым жиі кездескен
және олардың көбіне-се «жолы болып» ... ... ... ... ... ... жеке басының ғана мансабы
үшін бүкіл елді дүрбелеңге, қан төгіске салуға ойланбай ... ... ... ... ... ... дағдыланған, хандарды ойыншық құрлы көріп,
қалауынша, алмастырып отырған «азуы алты ... ... ... ... аты ... ... көп ... сан сырлары әшкере етілгеи.
Кезінде зор беделге ие болған, бірақ ... ... ... ... сорға ұрындырған бүл секілді зүлымдық иесі жандардың іс-әрекетін
көрсету де тарихи оқиғалардың ... ... ... тануға
көмектеседі. Трилогияның үшінші кітабында көбінеСе Әмір ТеміоТоқтамыс,
Едіге сынды тарихи адамдарға қатысты істео
екшеп ... ... ... «дуние жүзі екі патшалыққа аздық етер ... ... ... ... ... ханнан асып түскен, жеңілген
елдерлін тұтқын адамдарының бас сүйегінен төбе ... ... ... арқаеында өзінен мыңдаған шакырым жерлердегі елдерді
жаулап, халқын қырып ... жер ... ... ... екенін
«Дәлелдеп» қайтатын Асқақ Темірдің туғанынан өлгеніне дейінгі жорықтары ... оның ел ... ... ... кең ... Бұл – аты шулы
Әмір Темірдің өз ... ... ... ... ... ... ... кеңінен сыпатталуы болар. Ақсақ Темірдің өз мансабын мал ... ... ... ... ... көп ... ... жоюдан бастап әрдайым
күш, қаталдық, айланы қатар ұстай отырып ... ... ... ... ... қолбасылық дәрежеге жетуіне дейінгі істері шығармада жеткілікті
сөз болған. Бір ... ... ... ... мемлекет қайраткері
бола білген Темірді танысақ, екінші ... ... ... ... даңқ құмарлыққа жеткен жендет мінез жанды көреміз.
Әмір Темірдің өзге елдерге сансыз қиянатының ең ... ... ... былай
баяндайды «Ақсақ Темір, қыстың суығына қарамай, қала түрғыңдарын үйлерінен
қуып ... ... ... ... күл ... ... ... қиратты.
Түрғын жұрттың мал-мүлкін тегіс тартып алды.
II. Есенберлиннің шығармаларының тарихилығы жене деректілігі
2.1. І. Есенберлиннің ... ... ... ... ... ... ... қаһармандар келбеті
нанымды мүсінделген. Мұнда халықтың азаттық жолындағы ... ... ... жарқын беттер мол. Автор, бір жағынан, бостандықты
аңсаған, бірақ оған ... ... жоқ ... ... ... ... Шындығында бұл — ... ... ... ... стихиялық бұлқынысы, аласұрып айбат шегуі, тұяқ серпуі туралы хикая.
Шығарманың бас қаһарманы — халық. Қозғалысқа күш ... оны ... ... ... ... ... ... азаттық алаңына айналдырған құдірет те
сол — халық. Бұл трилогия осы күнге ... көп ... ... ... ... ... жолдарын айқынырақ түсінуге көмектеседі,
өткен өмірдің даңқты да, ... де ... ... өз ... ... оның ... ... туралы ұғымын
ұлғайтады, тарихтың опық жегізген екінішті құбылыстары мен ілгерішіл, нұрлы
дәстүрлері туралы аса пайдалы сабақтар ... Бұл ... ... ... ... қаламгер қаламын шақырып тұрған тақырыптар ... ... мол ... де ... ... айту ... ... мәдениеті мен кәсібін жоқ етің
көрсетуге апармауы керек. ... ... ... «ең ... егінші
жұрты» Ресеймен қосылғаннан кейін пайда болды деген ұғым бар. Бүл түсінік
онша дәл емес.
Жалпы алғанда, ... ... ... I. ... тарихи роман
жанрында өзіндік тың жолға түскенін, ауыз ... мен ... ... ... қосындысы дерлік, оқырманды отаншылдық ... ... мен ... көп ... ... ... ұнамды ізденістері
қатарында қарап бағалау парыз деп ойлаймыз.
Қазақ әдебиетінің бір ... ...... I. Есенберлиннің «Алтын
Орда» тарихи трилогиясы. Ро-манның бірінші кітабы 1982, екінші, ... ... 1983 жылы ... ... Бұл ... жеке ... ... бұрын «Жұлдыз» журналында, ... ... ... ... 1983 ... әдеби қорытындысына арналған жиналыста
«Алтын ... ... ... ерекше аталып өтілгендігі мәлім.
Осы заман тақырыбын да, өткен дәуір шындығын да еркін меңгеріп, аса ... ... ... ... ... бай ... жайында зерттеулер,
мақалалар жазыла беретіні кәміл. Біз «Алтын Орда» туралы айтардан бұрын I.
Есенберлиннің қазақ ... ... ... ... ... ... ... тоқтала кеткіміз келеді. Оның ... ... ... ғасырлық өткен өмірінің елеулі ... ... ... ... ... үш ... ... те, «Ал-
мас қылыш», «Жанталас», «Қаһар» атты ... ... те ... ... ... рет ... белгілі. «Көшпенділер» шет тілдерде аударылып
келеді. Трилогияның қазақ тарихи романшылығына қосылған үлкен үлес болғанын
әдеби жамағатшылық тани білді. I. ... ... ... бұл ... ... не орыс ... оңай ... қанша таралыммен шықса да,
оқырманға толық жетпей қала береді.Ал оқырманға бұл шығарма ауадай ... ... ... ... ... мұншама табысты болуының себебі тек ... ... ... деп ... ... болар еді. Біздің
ойымызша бұл тарихи романдардың жылдар бойында ... ... келе ... ... жатыр.
Қазақ тарихындағы ірі қозғалыстың ішікі тетіктерін саралап көрсетіп, сарқып
айта білуі, көптеген кейіпкер-лердің жанды тұлғасын жасауы—”жазушының ... ... ... ... Бүл ... ... ... тақырыпты меңгеру жолындағы ұнамды құбылыс. Атап көрсетерлік бір
нәрсе — автор қазақ даласында орыс ... ... ... ... өсіп келе жатқан күштердің бар екенін де жүйелі әңгіме ете білген.
Жас жігіт Есіркеген ойлары жас буын ... ... ... ... ... жасаудан бойын тартып, қаһарман басындағы жақсылық
пен жамандықты айыра көрсеткен. Кенесарыны көп жерде ... ... ... та кететін автор сол кейіпкерінің басындағы мінін де жасырмай,
жеріне жеткізе әшкерелеп отырады. Кейде ... ... ... ... істеріне қатал үкім айтыльп жатады. Бейненің диалектикасын
беруі — ... ... ... алғанда, I. Есенберлиннің «Қаһар» романы бұл кезге дейін әдебиетте
жеткілікті айтылмаған тарихи оқиғаның ішкі ... ... бару ... ... ... үшін ... қозғалысының аяғы трагедиямен тынуы,
қазақ жерін ондаған жылдар бойында дүрліктірген оқиға жайында хикая. Мұның
өзі тарихи тақырыпты ... ... ... да ... ... келе жатқандығын білдіреді. Шығарманың жанр ерекшелігін материалдың
сипаты, авторлық аңсар, эстетикалық ... ... ... ... ... да біз ... ... туындыдан өзінен бұрынғы шығармаларға
ұқсастығын емес, қайталанбас ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттегі орны мен салмағын ажыратып
тану қиын.
Жазушы Ілияс Есенберлиннің «Жанталас» ... ... ... кезегі
жағынан алғанда «Алмас қылыш» пен «Қаһардың» аралығынан орын алады. Кейбір
қаһармандары да ... ... ... ... Сюжеттік,
композициялық бітіміне қарағанда «Жанталас», «Қаһардан» гөрі «Алмас
қылышқа» ... ... да ... шежіре, жазба тарих әңгімесі әлеуметтік,
психологиялық талдаумен ... ... ... екі ... да ... эпостың бейнелеу тәсілдері күрделі орын ... ... ... ерекше күшті. Бірақ бұндай сырт ұқсастықтармен қатар
бұларда ... ... жоқ ... ... ... айырмашылықтар
да кездеседі. Романның өзіндік идеялық, ... ... ... ... ... оқиғалық жүйелер құрамын қысқаша мазмұндап өтудің
қажеттігі туындап ... ... ... ... елінің жаулаушылық тарихынан, қазақ
жеріне шабуылды қалай әзірлегенінен, ұрымтал тұсты пайдаланып, жойқын соғыс
бастағандығынан шежіре ... ... ... ауыр ... ... содан кейін бірте-бірте ес жиып, күш қосып, Бұланты өзені мен
Алакөл бойында ... екі ... ... ... ... ... ... жыраудың әңгімесі арқылы өткен тарих-тың — ... ... ... мен қазақ жұртының Бұхар ханы Абдолла ... ... ... ... ... ... қозғалады.
Ал шығарманың екінші бөлімі Әбілхайыр, Бөгенбай бастаған қазақ қолының
Ордабасы деген жерде жоңғарларға күйрете ... ... ... ... ... ... ... Әбілхайырдың орыс патшалығының қол астына
кіріп, әрі елдің тыныштығын сақтау, әрі өзі ... ... хан ... ... ол ... толық жете алмай, патша әкімдерінің
ойыншығына айналғанына, саяси аренаға оның ұлы ... ... ... ... ... ... өлтіргеніне, қысқасы, жоңғар
шабуылының салдары қазақ қауымын қандай тың ... ... ... Романның соңғьг^ үшінші бөлімінде Абылайдың және ... ... мен ... ... ... ... азат ету ... даңқты күрестері, Абылайдың дербес қазақ хандығын бүтін, ... ... ... ... ... ... ... Шығарма ақыры
Абылайдың дүниеден қайтар алдындағы Бұхар жыраумен ... ... ... романында қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы
XVIII ... ... ... ... ... сол ... ... қазақ елінің саяси-әлеуметтік ахуалы, ішкі қайшылықтар, сыртқы
жаулар, әсіресе, ... ... ... ... ... ... өмір үшін ... ұрыстарда қазақ халқының өз тәуелсіздігін
қорғауға қажыр, қайрат таба ... осы ... ... қол бастайтын
қаһармандар өсіп, жетіліп шыққандығы туралы ... көп ... Оның ... ... ... төрт ... ... арқылы
Хақназар, Тәуекел, Есім хандар кезіндегі қазақ елінің ... ... ... ... ... толассыз шабуылы, халықтың дүшпаңдарын
жеңіп отырғандығы туралы тарихи шындыққа сәйкес деректер берілген. ... ... тек XVIII ... ... ... одан арғы екі
ғасырдың да ... ... ... ... ... ... ... үш
ғасырға жуық қезеңнің күрделі істерін бір кітап көлемінде көрсету ... ... ... ... қиын емес. Романның өзіндік жанры мен
композициясын сөз еткенде, есте болар жайдың бірі осы. «Жанталас» ... ... аты ... ... негізгі сюжеттік желі үстінде
көрінетіні санаулы ғана. Ал ... ... ... ... ... қосылып, одан кейін қара үзіп ... ... ... ... ... шартымен өлшесек, мұнда көркем тұлғаның
тарихы, қалыптасу жолы ... ... ... ... бірте-бірте
ашып отыратын сюжеттік жүрістер жиі кездеседі. Бүхар жырау аузымен айтылған
әңгімелерде ғана Хақназар, ... Есім ... ... ... ... Ал өзге ... молырақ, нақтырақ көрінетіндері жоңғардың
алғашқы соққысынан Түркістанды қорғауды басқарған Елшібек, жаудың арам ойын
іске ... үшін өз ... ... байлап, асқан ерлік көрсеткен қыз
Гауһар, белгілі баһадүрлер: ... ... ... хан, ... Абылай, Барақ, т. б. Бұл түлғалардың іе-әрекеті, мінез-құлқы
кейде автор, кейде жырау атынан айтылып, ... ... ... ... қаһармандардың мінезіндегі қат-қабат ... да ... ... ... ... ... ... қосындарының қолбасшысы
боп сайланып, жоңғарларға қарсы алғашқы екі-үш жеңісті шайқаста басшылық
еткен ... ... алып ... Оның басындағы бірталай ұнамды қасиет —
ақылдылық, әскери дарындылық, табандылық, айлакерлік жан-жақты елес ... ... ... күресе білетін, ерлікті де, ездікті де танитын
алғыр адам сипатында сурттеледі. Ол Ресейге Қазақстанды ерікті түрде ... ... ... ханы ... ... Оның ел ... ... да,
шалымы да жететіні талай жерде байқалады да. Бірақ ... ... ... елінің тағдырын қуатты Ресей мемлекетіне тәуелді етуге көп ... ... ... ... ішкі жеке ... жете ... ... барлық қазақтың емес, Кіші жүздің. ханы деп ... ... ... үміті іске аспай, патшалық шешіміне көңілі толмай,
бұлқынуға дәрмені болмай, трагедиялық халге түседі.
Патшалық ... ... ... сый мен ... риза ... ... ... кезден өтіп, «Ресей панасына кіреміз» деп өз аузынан ант
беріп қойған Әбілхайырдың мүшкіл халы ... ... ... Әсіресе
Орынбор губернаторы, айлалы саясатшы Неплюевпен ... ... ... ... ... ... танылғандай. Әдепкіде дардай
көрінген хан патша губернаторы алдында өзінің ұсақтығын ... ... ... бас ... ... ... ... өз билігінде шоқтығы
көтеріліп тұрған айбарлы ... енді ... сәл ... ... ... сұрайтын күйге түскен. Неплюевпен кездескенде оның
шырқап айтар ... үшеу ... ... ...... ... үш мың
солдат беріңіз… Екінші тілегім: ортаншы ұлым ... ... ... ... тұрғалы жеті жылдан асып барады. ... ... деп ... алып жүр. Енді Қожахметті босатып, оның орнына кіші ұлым Шыңғысты
аманатқа алсаңыздар… Үшінші тілегім: ... бері ... ... ... ... ... жүр еді… Артымда ... ... ... ... ... үнемі жауласа беруден пайда шықпас
деймін. Мәртебелі ... ... ... ... ... ... 1973,
178— 180-беттер).
Әбілхайырдың дәл осындай түрде көрінуі объективтік шындыққа да, оның мінез
ерекшелігіне де сәйкес. ... ұсақ ... ... ... ... ... Әбілхайырдың тордағы құстай кіріптарлығы айдан анық еді.
Губернатор Неплюев Әбілхайырдың әлгі үш тілегінің ... де ... ... ... ... ол ендігі жерде Әбілхайырға қарсы қояр күшті
қазақ ... ... ... ... ... ... жағдайды Құдабай
секілді тыңшы арқылы алақандағыдай біліп алған. ... ... ... ... ... ... ... етіп айтып, Әбілхайырдың өз үлы
Нұралы да тыңшылық қызмет атқарады. Әлбетте, патшалық Әбілхайырдың ... ... ... ... деп ... антын, еткен еңбегін мүлде
ұмытпайды. Тек оның ... ... ... ... болып қалғанын ғана
ұқтырады. Әбілхайыр мінезінің ... ... өте ... нанымды ашылған
дейміз. Шығармада кейіпкердің характер ашылар орайын, «тоқсан ауыз ... ... табу деп ... ... ... ... сырт көзден
жасырулы түпкі сыры мен ақиқат ... ... оның ... ... ... ... ... елес берген.
Романда неғұрлым айқын, толық көрінген түлғаның. бірі — Абылай. ... ... ... аша ... ұрымтал мезеттерді, байланыстарды талғап ала
білген. Біз Абылайды алғаш рет өзінің шын аты мен ... ... Төле ... ... ... кезінде көреміз. Оның өзін ажалдан сақтап, Хиуадан
алып шыққан адамы — ... ... ... ... деп ... ... аса ... қырына қанықтырады. Бұдан кейін Абылайдың ақылы мен
алғырлығын сипаттайтын ... асу, ... ... ... ... келе ... арғын қолына қарсьг келмей, бой тасалап, жылысып
кетуі, Ертіс. тұсынан ... ... ... ... ... жолын
іздестіруі, Сыр бойындағы қалаларды Қоқан үстемдігінен азат етуі, қалың
қытай әскерін ілгері ... ... ... ... ... ... ... Осы оқиғалар кезінде оның бейнесінің жан-жақты мүсінделгенін
көреміз. “Алмас қылышта” ... ... Орта ... ... ... он ... ғасырдың екінші жартысына дейінгі
дәуірдегі ... да ... ... ойы, бірде жыраулардың, билердің,
кейіпкерлердің еске алуы арқылы қажетті ... ... ... ... ... ... ... қара басының тұрғысынан қарай
отырып ой ... ... ... ... ... ... билік жүргізу
әлістерінің күні өтіп бара жатқанын айқын сезді. Оны ойға ... ... ... ... ... ... ... қамшының табымен-ақ
үйіріп алып, айдап ... ... ... ... ... қапаға түсіріп,
тұңғиық ойға батыруының өзінен халық бейнесінің батырлық сипаты тұлғаланып
көрінеді. Ханның қасіреті де, ... ... ... күші де, міне,
осында, халыққа сүйенбей хан билігінің караң екендігінде ... ... ... ... ... ... ... сенімді құрал еткен
көшпелі рулардың қазір теріс қарай бастағанын Әбілқайыр тек ... ... Ал ... ... осы ру ... ... қарайды.
Тарихи шындықтан негізін ала отырып, жазушы Жэнібек тұлғасын ел басқарудағы
өнегелік бағытқа меңзейді. Ол өнегелік үлгі ... өз ... ... ... ... халық тілегінің жолында бел шешіп
кірісу екенін меңзейді.
“- ... ...... оған халык адамы, халық өкілі ақсақал, – ... ... ... ал. ... жер-суына қызықпайтын, өз еліне жат
жұрттай ауыр алым-салық салмайтын жеке шаңырақ ... бұл ... ... халық пен хан, жеке сұлтандардың ... ... ... осы ... өріс алады. Халықтың халықтығы,
ханның хандығы, сұлтанның сұлтандығы заманына сэйкес ... ... аян ... Ал осы ... Саян ... хан үкімінің бірден
шықпай қалуы да ... ... ... ... ... ... Хан ұрпақтарына керек қызмет атқаратын, ежелден қалыптасқан,
шапқыншылық заманда ... ... ... ... ... ... өлім ... беретін мықты ереже бар еді. Ол Шыңғыс ... ... ... шарт ... Осы ... ... халықпен
санасып, оның дүмпуінен бой тарту ханның қаһарлы күшін қаймықтыра бастаған
халық бейнесін айқындаса керек. Тарихтың ... күші боп ... ... ... ... ... шыға бастауының белгісі. Романдағы
ірілі-уақты оқиғалардың қай-қайсысы да халықпен байланысты, ... ... ... отырады.Билік мұратының, өзге жұртты билеп-төстеудің,
империялық саясаттың қай заманда да ... ... ... ... ... ... ... таяз емес. Ел билеуде оның үстанған өз
саясаты бар. Қол астындағы ел – ... ... ... ... қойып, әр руды
бір-біріне айдап салып отырмаса, бірігіп кетсе, бой ... ол ... Өз ... жету үшін ол ... ... да, зүлымдықтан да
тартынбайды. Бірақ ол біреудің қолымен от ... сол ... мен ... ... жүзеге асырады. Жәнібекті, Саянды, Рабиу-Сүлтанбегімді,
Гүлбаһрамды, Орақты, Ақжолды ... ... ... соны ... Хан түқымына, ел билеушіге кісі тағдыры ойыншық сияқты. Әбілқайыр
заманындағы бүл қүбылыс ... ... ... де ... ... ... ... сипатта. Жазушы бұл жайды нақтылап та көрсетеді, Әбілқайыр ойы ... ... ... ... ... Хан ... жетем деген адамда туыс та, туған да болмайды Әке-шеше, ... оған ... тақ ... Хан болам деген адам өзінің туыстарына осылай
қарай алса ғана мүратына жетеді. Кейде ата-ананың, бір ... ... ... ... хан ... жетуге тура келеді. Өйтпесең, ... ... өз ... ... ... өтеді. Хан тағы тек тастай
берік жан аямас мықтының орны…” [11, 102-6.] – ... ... ... ... ... ... ... осы жолдарда хан түқымдарына тән шындық
жатқаны рас. Алайда оны бір ... дәл осы ... ғана ... Хан түқымдарының таққа жету әліс-тәсілдерінің бір қырын, “қара
бояулы” бөлігін жарқырата көрсеткен сэттердің өзінде ... ... ... ... ... Хан түкымына алтын тақ жақын екендігіне,
туыстық сезімінен ... қүру ... биік ... ... ... ... ... басқада жатыр. “Тура биде туған жоқ,
туғансыз биде иман ... деп ... ... ... қағиданың ой-
тармақтарын қатар ала отырып, ел басқарудың ... ... ... Хан
түкымдарының бойына жинактап суреттеген қатыгездік үлгілерінен туысқа
мейірімсіз қара ... ... ... ғана ... ... да ел ... іс атқаруына жан бітіре, ... ... ... ... ... келеңсіз қүбылыс екенін астармен аңғартады. Өйткені ел
билігін үстап отырған адамның мықтылығы, ... ... ... ... қабілет-дарыны – мемлекеттің мықтылығы.
Өз алдына хандық қүрып, таққа ... ... ... ... да -терең
ақыл, парасат иесі. Ол сол кездегі ... ... ... ... ... да ... қатесін өз мақсатына айдалана отырып,
ол үлкен іскерлікпен, ақылмен біраз рулардың басын біріктіріп, ақыры қазақ
халқының ... ... ... ... мен сол ... Орта ... жағдайлар Қазақ хандығы-ның біраз күшеюіне мүмкіндік берді.
Ал Жәнібектің баласы Қасымның тұсында Қазақ хандығы тіпті ... ... ... “Қасым салған қасқа жол” деген мәтел бар. ... ... ... ... ... айтпай, Қасымға айтуы тегін болмаса керек. Қазақ
халқының ... ... ... ... ... аса зор ... ... үлес
қосты. Бүл туралы М.Мағауин өзінің “Қазақ тарихының ... ... жаңа ... ... ... ... айтады [17].
Жазушы Қасымның түбі ел бастар мінезін ... ... ... ... өз ... ақылдасатын. Қасым әр кез әр істің, алды-артын жақсы
байқап, дүрыс байлам айтады. Оның ... ... ... ... Оның уәдеге берік, мәнді мінезі де сәтті суреттеледі.
Абылайдың есімі қазақ халқын жоңғар басқыншылығынан азат етушілер ... ... ... ... ... Халықтың ұғымында оның ел
қорғау жөніндегі ересең істері ... ... ... ... жайында
бірталай тарихи жыр бар. Ауызша тараған аңыз әңгімелер де мол. Мұның бәрі
халықтың ... ... ... ... ... ... деген
көркемдік естелігі болатын. «Жанталас» романында Абылай жайындағы шежіре,
аңыз, тарихи материалдары кең келтірілген. ... ауыз ... ... романда анағұрлым шыншыл, нақты берілген. Жазушытарихи шығармаларын
жазу кезінде реалистік әдебиетке тән тәсілдерді пайдалана ... ... мен оның ... ... ... ... да, ... да
нағыз шындығын ... ... өзі І. ... ... ... ... көп ... хабар бергендей.
Жазушы Абылай бейнесін тарихи шындыққа сәйкес жасауға ыждағат, ілтипатын
төккені ... ... ... де тұжырымды: «Абылай қазір
қырықтан жаңа асып бара жатыр. Ол ... ... ат ... ... түсі
суық адам. Үлкен ойлы көздері кісіге қарағанда өңменнен өткендей ... ... ... ішкі сырын, ой түкпірін айқындауға
диалогтың қаншалық қажет қызмет атқаратыны ... ... ... ... ... үшін ... өте мәнді мәселеге арналуы лазым. Бұхар мен
Абылайдың диалогы, біздіңше, дәл осындай, «ағынан ... ... ... ... ... еліне әділдігі, даналығы, ақындығы мәлім Бұхар жыраудың Абылай
алдында да беделі мол еді. ... да исі ... ... тек ... ... еркін, ашық сөйлесетін болған. Сондай сөздердің бірінде Бұхар ханның
кейбір қатал істерін есіне салып, бетіне басады. Сонда Абылай ... ... ... бері менің сойылымды соғып, қартайғанда өз ісіңнен
өзің қорқып ... ба, ... ... іске ... өзің ... қой. ... менің мына сұрауыма жауап берші… Бастары ... кеп, ... ... қашқан қояндай сасып, жартысына жуығын жоғалтқан ... ... ... хан ... ... еді. Былбырап аққан ыстық қан исінен
жүрегі айнымайтын қатал басшысы ... ... ... ... ... даласын аткөпір етіп, өздерін әр жотаның етегіне төбе-төбе қып үйіп
кетпесіне кім ... еді? ... ... не ... еді» ... ... Бұл сөздер ар жағында өмірдің ... ... ... ... ... ... ... оның пір тұтқан қағидасы, ұстанған
ұғымы бүкпесіз білінеді. «Өкінішім — үш жүздің басын қоса алмадым, аз ... ... ... мал ... емізгенмен, жер емшегін емізе алмадым… Өзге
жаудан қазақтың жерін қорғаймын деп жүргенімде ... ... өтіп ... ... ... ... жаудан босату, жан-жақтан анталаған көп дұшпанға
төтеп беру жолындағы басшылығы ... ... ... ... орай ... көркем тұлғаның түрлі қыры тиісті мінездемесін
алғандығын байқаймыз.
Шығармада бейнеленген кесек ... ... ... ... ... Батыр
Баян романның үшінші бөлімінде, екі-үш эпизод үстінде көрінсе де, ... есте ... ... ... ... уәзи-паның қиындығын түсінуге
болады. «Жанталаста» суреттелетін қаһармандардың бәрі дерлік аңыз, жыр
арқылы ... ... орын ... ... ... І. ... сол
фольклор туындыларында қалыптасқан эпикалық бейнелерді ... ... ... ... ... ... дарыта білген, ол оңай емес. Сөз
болып отырған ... ... ... ... ... ... оның ... үлкен отаншылдығы, намысшылдығы баяндалған. Жауға деген қалтқысыз
өшпенділік, таза ... ... ... намыс, ар Баян басынан табылады.
Ол қалмақ қызының азғыруына ерген сүйікті інісі Ноянды атып ... ... биік ... ... ... көрінеді
«Жанталас» романында тыңнан табылған типтің бірі — Әбілхайыр ханның хатшысы
Құдабай. Ол туралы шығармада мынандай мінездеме ... ... ... тыңшысы екенін хан бі-летін. Бірақ ол Әбілхайырға
Неплюев не сұраса да айтып ... деп ... ... Оған қанша сенгенмен
де, кейбір құпия сырын жасырып қалуға тырысатын. Одан тіпті қорқатын да.
Хатшысын ... қуып ... ... ... ... ... ... Құдабайсыз тағы біле алмайды» (171-бет). Жазушы романда өз қызмет
бабымен ... ... ... қара ... ... таба білетін айлалы,
екі жүзді ... ... ... ... ... сәйкес, нанымды
берілген.
Құдабай типінің тасасында көп шындық ... ... ... ... ... ... ... немесе хатшылыққа көтерілген адамдары
қабілеті мен білімін халықты көркейтуге емес, ... ... ... ... ... ... бүкіл халықтық мүдде деген түсінік
болмайды, «аз білгенін көпсініп, көп қазаққа епсініп», ел ... ... ... ... ... қарапайым адамдар көзіне ... ... ... ... ... ... қауһар, саналы жігер,
отаншылдық деген түсініктен жұрдай екенін көреміз. Міне, ... ... ... ... деп ... ... да, ... Неп-
люевтен де, Орта жүз сұлтандарынан да ... олжа ... ... өз ... ... ... ... жау жағына жеткізіп,
олардан да сый алып ... ... ... ... бұрын ұшырамаған тип
десек артық емес. Өмір материалын зерттеу, мінездер ... ... жаңа ... ... ... ... ... бір мысал осы. Құдабай сынды «көмекшісі», «серігі» бар басшы
елге жақсылық істеп көгерте алмайтыны анық. Құдабайшылдық ... ... ... ... Одан оңай ... ... Халық санасы өсіп,
өзінің тарихтағы орнын, келешегін ойларлық жерге жеткенде ғана ... ... ... ... ол ... ... ... тағы көрсетті.Кешегі тасты, алтын күмбезді шаһардың бір аясын
қалдырмай, ... ... Ол аз ... ... ... ... болғанын адамзаттың есінен мәңп ... деп, бір жеті ... ... сән – ... ... тек күйген қыштар мен қарақұрым
болған орнын ғана ... ... ... бұл жолы ... Сарай — Берке мен
Хаджы Тарханды ғана қиратып қойған жоқ, ол сегіз ... ... ... ... да ... ... Ал Сарай-Берке мен Хаджы-Тарханның маңындағы
қыстақ, шағың калаладың көбін жермен жексен етті. Дешті Қыпшақтын колөнері
бар әжептәуір сәнді ... ... ... дейін дымын қалдырмады,
қиратты, бұзды.
Ақсақ Темір осылай, Сарай — Беркеден бастап, бүкіл Қырым Сақстан шаһарларын
жоқ ... ... ... ... өлкені құлазыған қу далаға айналдырды.
Халықтары шұбырып, Батыс пен ... ... ... ол Ұлы ... жолын
жойды. Ақсақ Темірдің адамзатқа еткен бұл ең үлкен ... еді» ... 1983, ... ... ... ... Едігелер қатар өмір кешкен дәуірдегі Алтын
Орда мен Мауереннахр арасындағы қарым-қатынастардың қат-қабат ... ... Егер ... ... ... бір ... ... барған Тоқтамысты
қолдап, Алтын Орданы тәуелді ету үшін әрекет ... ... ... ... таққа отырып, Алтын Орданың ыдыраған, әлсіреген бірлігін қалпына
келтіруді, мықты хандық орнатуды армандайды, аз ... ... да, ... ... ... ... күш ... Едіге бидің көздегені Алтын
Орданың тағын Тоқтамыстан тартып алу болады, осы мақсатты ... ол ... ... жер ... қолын өз жеріне ертіп келіп, жойқын қырғынды
ұйымдастырады. Ақырында Едіге Тоқтамысты жеңіп, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ісі ... болмайды, оның
өзі де кектескен Тоқтамыс балаларының қолынан ... Міне ... басы бір ... ... ... ... ... Алтын
Орданың бөлшектеніп, шаруашылығы күйзеліп, әлсіреуіне әкеліп соғады.
Мансапқорлық, елдің келешегін ... көз ... ғана ... ... әйгілі қайраткерлерінің өзін тұңғиыққа түсірген, кешіргісіз ауыр
қылмысқа батыр-ған. Романда міне оеындай ... ... ... ... ... ашылған.
«Алтын Ордада» орыс елінің тарихи рөлі, оның ... ... ... күрес жүргізіп, бірте-бірте күш жинап, кек аларлық, есе
қайтарарлық жағдайға жету ... ... ... ... ... ... орыс қосындарының Кудиков даласында менменсінген Мамай
әскерімен ... ... ... ... бір ... ... Жазушы монғол жаулаушыларының ісі зорлық, орыс халқының
күресі әділ екенін әрдайым анық етіп ұқтырып ... ... ... ... ... ... арасында сауда,
мәдени байланыс, кейде құдандалық болып тұрғанын да шындыққа сай ... ... орыс ... ... байланысының кейбір ... Бұл ... бір ... ... ... ... мәдениетін меңгеру жөнінде көп игіліктерге ие болғанын аңғартады.
Бұған бір ғана ... ... ... елінің билігі ол ... ... ... ... ... Орда ... өскісі келген көп княздары,
қарамағындағы адамдары, тіпті кейде үй-іштерімен, қыпшақ тілін білетін, сол
тілде сөйлесе алатын. Алтын Орда бекзада-ларының ... ... ... ішік ... киімдер де киетін, мықтыға еліктейтін әдет ежелден
сақталған» («Алтын Орда», 1983, 122 бет).
Жазушының ... ... биік ... ... талдағандығы
трилогияның өн бойынан танылады. Романда Алтын Орда тарихы бірыңғай ... ... ... ... ... Есенберлин дәуірдің жалпы жағдайларын кең баяндап, құбылыс-тардың себебі
мен салдарына әлеуметтік талдау беріп ... Дәл осы ... оның ... адамдарға деген бағасы айқын көрінеді, соларды кейде тарихшының, енді
бірде ... ... ... Бұл ... ... ... екшелген өміршең тәсілдері көмекке келгені сезіледі. «Алтын
Ордада» хандар озбырлығына наразылық ... ... бас ... ... ... ... бұқара өкілдері де кездеседі. Сәлімгерей,
Ақберен секілді қарапайым ... ... ... ... шығарма
көлемінде салдарлы идеялық жүк арқалап тұр. Ақтай-лақ бидің дем беруімен
Алтын Орда әскеріне ... ... ... ... ... руы ... де ... халықтық сипат алған. Әрине ол заманда бұқара көпшіліктің
ұйымдасып, өз мүддесі үшін ... ... ... жете алмайтыны белгілі
еді. Сонда да халықтың көңіл түкпіріндегі әділетке ... ... ... алуы ... ... ... ... І. Есенберлин тарихи шығармаларындағы дерекетілік
Тарихи романдардың жанрлық ... ең ... ... ... ... ... ... қүжаттарға сүйене отырып ашуында
жатқан болса, онда ... ... сол ... ... негізделген
көркемдік болжалдың табиғатын ашудың мәні зор.
Бұл орайда, ең алдымен, сол кезеңдер жайлы дер ... ... ... ... роман табиғатымен салыстыру кажеттілігі туады.
Тарихи факт – өзіне ғана тән ... ... бар ... ... ... жазатын қаламгер белгілі бір кезеңге назар аудара отырып, оның
бүкіл болмысын хатқа түскен шындық, ... мен ... ... ... ... шығармада тарихи факт көркем ... ... ... ... Рас, ең алдымен құжаттың фактімен қаншалықты сай келетініне
назар салу ләзім. ... ... ... ... мемлекеттік іс-
қағаздар, жарлықтар, келісім-шарттар т.т. болса, олар, әрине, өмірлік
фактілермен ... ... ... ... ... ұзақ жолына көз
салған жайда, тарихи шығармаларда кұжаттарды пайдаланудың түрлі тэсілдерін
байқауға ... Оның даму ... ... ... ... ... ... тарихи фактіні көркем ... ... ... ұзақ процесс жатыр.
Тарихи романдар тэжірибесінде құжаттарды пайдаланудың екі ... ... ... ... ... ... факт композициясы әлементіне
айналып, суреттеліп ... ... кең ... ... ... ... ... басқа құжатқа негізделген басқа өнер шығармаларынан,
сондай-ақ ғылыми еңбектерден ерекшелейтін ... де осы ... ... ... де ... таза ... ... сәл көркем қорытылып шығармаға
енгізіледі де, композиция әлементі ретінде қызмет атқарады.
Тарихи құжат қаламгер үшін сол кезеңнің ... ... ... ... ... бұл ... құжат фактілері суреткер қиялында қорытылып,
шығарманың идеялық мұратына бағындырылады. Бұл ... аса ... ... ... ... ... ... алынған жалаң
үзінділер, қүрғақ фактілер шығарманың көркем табиғатына нүқсан келтірмеуі
ләзім.
Алайда бұл екі ... әр ... ... ... ие ... іштей түрленеді,
өзіндік бір көркем күйге енеді. Осы тұрғыдан келгенде көркем шығармаларға
пайдаланған ... ... мен ... қиял ... ... ... жетілдірген көркемдік шебер-ліктің жігін ажырату әдебиеттану
ғылымындағы өзекті мәселенің бірі ... ... Бұл ... ... ... болашақта да жалғаса беретін шексіз, қызық та күрделі, ... ...... ... ... ... емес, ол жазушы
санасында қорытылып, екшеліп, өзінше басқа түрге енген творчество ... ол ... ... сэйкес келе бермейтін, тарихты сол ... ... сол ... тарихты оқушы көз алдына елестетіп, қайта
тірілтетін, өзінше сөйлететін өзгеше жеке бір ... ... Бұл ... ... айтқан жолдарда үлкен мән жатыр. ... ... ... [7, 109-6.], – ... ол. ... ... бұл ойы ... тікелей қатысты айтылған. Өйткені тарихи романдарда фак-тілер
қорытылып қана қоймайды, өткен кезең оқиғалары мен кұбылыстар бір ... ... ... ... ... ол ... ... талғамынан шығып, болашаққа қызмет ... ... ... ... белгілі эстетикалық мәнге ие болады.
Ал уақыт – тарихи ... ... адам мен ... ... ... ... маңызды әлементі.
Бұл орайда әңгіме тарихи шындықтың көркемдік шындыққа айналудың авторға тән
ерекшелігін ... ... ... Ал ... ... көзге ұрып байқалып
тұрмайды, ол шығарманың бүкіл құрылымын ... ... ... ... ... ... түсінбей тұрып, әр кезең өкілдерінің өзінің
творчестволық әдіс-тэсілдеріне ... ... ... мен ... ... ашу оңай ... емес. Нақты бір оқиғаға, яки тарихи тұлға
жөнінде жазылған шығармаларға әркелкі ... да ... ... ... ...... жүйеге құрылған, қазақы шежірелік
сипатты бойына жинақтаған тарихи шығарма. Трилогияның жанры жөнінде кезінде
қазақ ғалымдары, роман жанры бойынша терең ... ... ... пен ... [10, 108-6.] ... «роман хроника» деп
анықтама берілген. Ондағы баяндалатын оқиғалар ... ... ... өрбіп отырады. Рас, трилогияда жазушының лирикалық шегіністерге,
арғы-бергі ... ... ... ... да ... ... ... оқиғалар, басты қаһармандар тарихта болған, белгілі
деректерде сақталған. Шығарма табиғатынан бір ... ... ...
жазушы әр кезеңдегі тарихи деректер мен мағлұматтарды мол жинаған, ғалымдар
еңбектерін ... оқып ... ... ... Рас, ... ... деректердің молдығы, автордың сол тарихи ... сол ... ... ... ... жетегінен ұзап шыға алмай
қалатындығы трилогия ... ... ... ретінде танылып, сын
айтылған. Шығармада Батудың Венгер короліне жазған ... ... ... ... араб ... ... Фи ... айтылып,
мағлұмат беріледі, ал кейде Рашид-ад-Дин сияқты тарихшылар еңбектерінен
үзінділер келтіріледі.
Яғни автор өзі дерек алған ... ... ... ... ... ... ... материалдардың негізіне бағыт сілтеп отырады.
І.Есенберлин ақтарған ... ... ... ... ... ... ... бөлігі осы болса, ал оның көркем шығарма өзегіне ... мол ... ... табу ... қиыны. Бұл тұста жазушының
тарихқа ... ... ... бір ... – білім негізі
тұрғысынан келсек, тарихи тақырыпқа барушы І.Есенберлиннің іздену, ... ... ... ... ... ... ... сөз болған философиялық ... пен ... ... ... ... бағыт-бағдар беріп отыратын болса, білім
негізі субъектінің танымдық табысының ғылымилығына ... ... ... Есенберлиннің тарихи шығармаларын талдау барысында ... ... ... ... ... ... қажырлы еңбек, тұңғиық білім негізімен
ұштасқан жазушы ... ... ... ... ... кейіпкер
толғанысы, психологиясы арқылы берілетін ой ... ... ... ...... ... ең берік құралы емес пе?
Бабасы Шыңғысхан бүкіл әлемді осы ажал арқылы ... ... жоқ ... ... ... әлдилеуден Шыңғыс ұрпағынан шыққан кай хан
тартынған?” [11, 6-6.]. Бұл сол ... ... кара ... ... ... ... суарған Шыңғысханның ұрпағы Әбілқайырдың
монологы.
“Әбілқайыр ірбіз ... ... ... ... [11, 6-6.], толғанып жатыр.
“Көшпенділер” трилогиясының бірінші кітабы “Алмас қылыш” Дешті-Қыпшактың
бағы тая бастаған жеке ... осы ішкі ... ... ... тауқыметі жанын жегідей жеп, ауыр ойға батып отырған Әбілқайырды
көреміз. Романның сюжеттік желісіндегі өне бойы ... ... ... ... ұлы ... ... көзі – осы ... ішқұстаға
салған толғаныс, шиеленіскен түйіннің шешімін таба алмай, шерменде болған
Әбілқайырдың арғы-бергі ата-баба дәстүрін ойға ... ... ... ... ... суреттеледі: “Көк Орда ел-жұртын жеке билеп келген
Әбілқайыр мен қазақ ... ... алам ... Жэнібек сұлтанның таласы
әлдеқашан-ақ басталған. Бұлар бір-бірінің жан алқымынан ала ... ... мен ... тазы ... Араларында бітім болуға тиіс емес. Бірақ әлі
қарсы шабар күн ... жоқ, тек ... сол ... ... ... ... ... 15-6.], – деп, сыр сабақтайды автор Әбілқайыр хан мен Жэнібек сұлтан
арасындағы тартыс жайында.
Жазушының жоғарыдағы мағлұматтарды пайдаланғанына шүбә ... ... ... ... жазба құжаттар өзегіне көп бұрмаланбай, нақты көшкен.
Қаламгер сол дерек, мағлұматтарды ... ... ... ... ... ... өзін-ше дамыта пайдаланған. Қобыландының Дайырқожаны
абайсызда өлтіруіне негізгі себеп ретінде жазушы Қобыландының Әбілқайыр-дың
қызы Гүлбаһрам-Патшайым ... ... ... Ал Ақжол би сұлудың
сүйгені Саян батырды ... ... ... ... бұл ... жазушы қиялының тарихи деректі дамытуынан туған қисын. Алайда
осы бағыттағы жазушы ойына ... екі ... ... ... ... үңіліп зерделе-сек, оның тізгіні хандар ... ... ... ... мен Қобыландының арасына астыртын шаң тастап шиеленістіре
түскен” [11,95-6.].
Жәнібек, Керей сұлтандар бас болып Көк ... ... ... өзінде жеке
сұлтандардың мүддесінен гөрі, халық мақсаты, ... ... ... да ... ... ... жұрт ... көшпелі рулары алмас қылыш, – деп ойлаған сұлтан Жәнібек, – ... ... – ол ... ... ... ... Қара халық өз бетімен
бірімен-бірі соғыспайды, тыныштықты, достықты ... Бар пәле ... ... ... ... ... күшті пайдалана білсең, ойыңдағыдай ұлы
хандықты құруға болады. Ноғай, Қазан, Қырым, ... ... ... ... ... арғы жағындағы ұлы жұрт – орыс елімен тіл
тауып, одақтасқан жөн. Бірақ осындай ... жету үшін ең ... ... ... ... бұл ... ... мақсат – қазақтың елдігін, жер-суын сақтап
қалудың жолы. Халықтың күшіне, оның халықтығына ... ... ... ... келгенде, ел тағдырын хан мен сұлтандар емес, халықтың
өзі ... ... ... өз ... ... бой ... ... елдік-ерлігін білдірді. Ал хан болса, ... ... ... дәрменсіздігін көрді, қайратының жоктығын аңғарды.
Халықтың келбетін, күшін көрсету, қимылын, іс-әрекетін паш ету ... ... ... ... ... ... ... тұстарында
айқын көрінеді. Бұл жайды жазушы оған деген ... ... ... ... ... ... мен ... кұда болуына халық сырт айнала қарайды.
“Ел, жұртымызды шауып, мал-мүлкімізді талап, бүкіл Дешті Қыпшақ ... ... ... Бұрындық неге құда болады?! Бұл ...... ... ... ... қарт Қаптағай батыр”. Ақыры
Бұрындық хан халық ... ... ... өз ... өзі безіп, хандығынан
тайып кетеді. Айтқанын орындай алмайды.
Жеке оқиғалардың желісі, түп ... ... ... ... ... шындықтың,
болмыстың негізінде айтылады.
“Алмас қылыш” романында жеке адамдардың, кейіпкерлердің өміріндегі тартысы,
өсіп жетілуі, оның халықпен сан-салалы ... ... ... ... ... оқи-ғалардың өріс алуы, дамуы тек халық атынан,
ел тұрғысынан алып козғалады. Керек жерінде халық өзінің ... ... ... Керек болса үкімін де шығарады.
Тарихи деректерде кейде мақталып, кейде ... ... ... ... ... жайларын логикалық тұрғыдан сыйымды етіп
беруінде шығарма дүниеге келген дәуірдің сабақтастығы жатыр.
“Көшпенділердегі” ... ... ... ... ... ... мысалды кез келген тұстан алып келтіруге
болатынын жоғарыдағы талдаулар сипаты ... ... ... ... ... болжамдары жөнінде сөз
қозғағанда осы жайларды байқауға болар еді. Ал ... ... ... бой үру – ... тән қүбылыстың бірі. Көркемдік болжалдың көп
жағдайда көркемдік қиялға ... ... да ... ... Қотан мен Қазтуған айтысы осыған дәлел. Алайда көркем шығарма ... ... мен ... ... ... ... шығармалардағы ең
басты ерекшеліктің бірі – жазушының субъективті дүниетанымына негізделген
көркем қиялдың ... ... ... ... қылышта» да мүндай
творчестволық ... ... мол. ... оған ... ... ... ерекшелейтін де осы сипат
Жазушы тарихи деректерді ... ... ... ... ... сол
кезеңнің жанды суретін жасайды. Қандай да бір ... ... ... ... тұлғаның романдағы көрінісінен көркемдік қиялдың жемісі көрініп
түрады. Жазушы өзі ... өнер ... ... ... ... ... тың ... жаңа оқиғалар косады. І.Есенберлиннің
қос трилогиясындағы Алау батырдан бастап, Саян, Орақ, ... ... ... ... ... кейіпкерлер – осындай жазушы қиялы арқылы қосылған
түлғалар. Көркем шығарма өмірдегіден өзгеше ... ... ... ... ... ... ... өмірдің
талай құпияларын аңғартқандай. Романдағы Саян, Гүлбаһрам ... аң ... ... ... ... эпизодты қараңыз. Дәл осы жерде
Саян тағдыры ... ... ... ... еді?! ... онда
Әбілқайырдың аямасына оқырман шүбэ келтірмейтіні шындық. Автор Саян мен
Гүлбаһрам ... ішкі жан ... де аша ... Бүл ... идеялық нысанасының, ой бағдарының бір қыры да көрініс тауып
жатқаны ... ... ... Саян ... өзге де ... ... трагедиялы тағдырдың бірі – Орақ ... Ол ... ... ... оқиғаны бастан кешіреді. Ханға қарсы жасаған еш ... ... бар ...... ... ... Аққозыны жан-тәнімен жақсы
көруі және Ақбақыт деген жүйрік атын бэйгеге қосамын деген ниеті. Әйтеуір
тағдыр ... аман ... Орақ ... ... арын таза ... ... бар өмірін хан мен билігі бардың зорлық ісіне қарсы күреске арнайды.
Орақ қорлықты, Әбілқайыр сияқты, Бұрындықтан да көрген еді. ... ... алу ... ... ... да ... шауып маза бермейді. Ал
Бүрындық Орақты қолға түсіріп, итімен бірге қосақтап қойып қорлап үстайды.
Роман сюжеті бір ... ... ... негізіне қүрылған тәрізді
көрінгенімен, халық тағдыры да қоюлана, жан-жақты көрініс ... ... Қияқ т.б. ... халық өкілдерінің бейнесі, олардың айналасындағы
түрлі кейіпкерлер ... ... Өз ... ... да ... ... сол
халық. Сондықтан ол халық болашағы үшін бағыт үстанған Қасым қолына барып
қосылып, тілегін ... ... ... көзі ... ... ... бара жатқан, бетін қара далбағаймен жапқан көк сауытты
батырды шолып қалды. Бүл Орақ ... Хан ... езу ... ... ... ... батыр хан қолына кеп қосылса, бүл жақсы ырым. Хан
саясатының онда халық көкейіне қонғаны”. ... ... ... хан ... ... ... бірге, автор идеясының астарын да көруге болады.
Көркемдік әрлеу мен көркемдік қиял – ... де ... ... ... ... Көркемдік шындық дегеніміз суреттеліп отырған ... ... ... ... ... ... дамудың
заңдылықтарының бүзылмауы. Осы түрғыдан ... ... ... ... ... ... ... жатады. Суреттелетін оқиға барысы
XV ғасырдың екінші жартысынан XVI ғасырдың бас кезіне дейінгі ... ... ... ... ... ... бірі – қазақ хандығының
қүрылу, қалыптасу кезін көрсету Бүл ... ... күні ... ... бір ... ... келген жоқ. Керей мен Жэнібектің Шуға ... ... ... ... /870 ... 1465 жыл деп ... [19, ... Сүлтанов қазақ хандығының қүрылуын XV ... ... ... [20, ... А.Р. ... XV ғасыр шегінде деп көрсетсе
[21, ... С.К. ... А.А. ... ... ... ... ... қалыптасуын XVI ғасырдың 30-40-жылдарына тірейді [22, 122-
180-66.]. К.Пищулина XV ғасырдың ... деп ... [23, ... ең ... ... ... – трилогияның үшінші кітабы –
“Қаһар” екені, одан кейін “Алмас қылыш” дүниеге келгені белгілі. Ең ... ... ... шыққан “Жанталас” – ... ... ... ... ... трилогияның екінші кітабы. ... ... ... шығу ... ... деректер “Жұлдыз” журналының
1990 жылғы бірінші санында қаз-қалпында ... [24, ... ... оқып отырып, шығарма дүниеге келген заманның, коммунистік
идеологияның “қырағы көз” қаһарлы ... ... ... ... өтіп, кесіліп-қырқылғанын айқын елестетуге болады.
Аталған шығармада қазақ халқының ХУІІ-ХҮШ ғасырларда бас-тарынан кешкен
қатерлі ... ... ... Жеке хандық қүрған қазақ елінің енді
етек-жеңін кеңейтіп, келе-келе іргелі орыс елімен одақтасуы қара ... кең ... ... жан ... ... ... болып қүжынаған жоңғар,
қытай басқыншыларына қарсы ... ... ... айтып жеткізгеніміздей, қанша “қырағы көздің” ... ... ... ... ... кесіліп, “түзетіліп” шыққанның өзінде
роман болмысынан терең сырлы философиялық ... ... Кер ... болмысын, тылсым сыры мен шежіре-тарихын өз дэуірінің талап,
биігінен саралап, сана ... ... ... ... бойы ... түсіп, үл-қыздарының қанына бөккен қазақ үлты, егер ... ... ... өзімен рухани жақын көршілерімен бірге… Ресеймен ... ... ... қүрмайынша болашақтан үмітіңді үзе бер деген
тұжырымға әкеп тірейді – бұл ақ ... оң ... ... жылдар бойы көл
болып төгілген туған елдің көз жасы мен қаны” [25, ... ... ... ... ... табиғилығынан өсу-даму қисынын тапқан ... ... ... ... ... ... ... – Тәуке, Қайып хан, Болат хан, Әбілқайыр хан, Сэмеке, Абылай
хан т.б. ... ... ... ... мемлекеттерінің Қанси, Сыбан
Раптан, Қалден Церен, Церен Доржи т.б. соғысқүмар билеушілерінің ... ... ... ... ... пен көркемдік болжал үштаса
отырып суреттелген. ... ... ... ... көркемдікпен қисынды
баяндалған.
Рас, “Жанталас” – көркем шығарма болғандықтан, оған тарихи түлғалардың әр
басқан ізін ... неге ... ... деп талап қоя алмаймыз.
Өйткені тарихи факт өнер туындысына ... ... ... ол тарихи
деректердің, алуан түрлі оқиғалардың өзгеріске
Әбілқайыр мен ... ... ... ... ... екі ... ... Әбілқайыр түлғасы жайлы талас пікірдің ұшығын тарихи
себептермен орайластыра дұрыс ... ... ... да, ... ... ... қолдан шығарғысы келмейді. Алайда жоңғар мен ... ... ... ... ... бар. ... ... еліміздің де, келешек ұрпақтардың да көзі жетер, әрекетімізді ақтар,
бізге қалған жалғыз жол – ол ... қол ... ... деп сөз ... ... ... бір жағы ... Ал хандық билікті қолдан шығарғысы
келмейтінін де автор оның жеке ... ... ... ... бейнелейді.
Әбілқайыр ханның көркем образына көз сала ... ... оған ... ... ... ... өзінің көзқарасы тұрғысынан іріктеп,
сараптап таңдап-талғап пайдаланғандығы байқалады. ... ... ... қазақ эскеріне бас колбасшылық рөл атқарған Әбілқайыр ханның
алдағы күнді болжамауы ... емес еді. Осы бір ... ... ... ... ... былай сипаттаған: “Сөйтсе де, ел басына
туған ... тым ... ... ... ... ... ... еке-
нін ойлағандар да табылды. Соның бірі кіші жүздің ханы ... ... ... ... ... үміттене қарады. Қарамасқа амалы да қалмаған. Сондықтан ... ... ... ... келісімен қазақ пен қарақалпақ елінің атынан
“қарамағыңызға алыңыз” деп ... хаты ... ... орыс ... ... ... ... жатқан казақ елінің түбі өзіне осылай келіп
пана сұрайтынын олар бұрыннан да ... Сол ... әлі де ... ... шын ... ... үшін Россия патшалығы арнаулы елші
жіберуді ұйғарды” [11, 412-6.]. Роман тарихи өткен ... ... қал ... ... ... ... сол ... болған оқиғалардың бәрі
бірдей көрініс ... ... ... ... өз талғамынан өткізіп,
шығарманың көркемдік идеясына орай іріктеген. Рас, ... ... ... ... ... ... халық тарихын билеушілер
әрекетінен бөліп қарамайтын тұстар да баршылық. Алайда бұл құбылыс тарихи
шындықтан аулақ кете ... ... бұл ... ... ... ... айналып өтуге болмайтын тұстары аз емес. Соның ең негізгісінің
бірі – Кіші жүз ханы ... оның ... ... қол астына
қарауын көздеген іс-әрекетінің құжатпен бекітілген ... ... ... ... ... ... ... мазмұнға өте сәйкес,
дәл суреттелген. Бұл орайда жазушы нақты айқын деректердің бірі ретінде А.
Левшиннің 1832 жылы ... ... ... киргиз-кайсацких орд и
степей” [32] атты еңбегінде берілген ... ... ... ... ол деректерді қаз-қалпында көшіре, баяндап берген деуге келмейді.
Тарихи ... ... ... ... автор ой елегінен өткізіп,
саралаған, сұрыптап екшеген, ел ... ... ... ... өз ойында қорытып, көркем әлемге айналдырған. Фактілерді ... ... ... ... ... тым ... ... жасап отыратын
тұстар бар.
Әбілқайыр ханның орыс патшасының боданы болуға тілек білдіріп, ант беруі
жөнінде ел ... бір ... ... ... және болуы да мүмкін емес ... ... ... де ашык ... ... ... үтқыр пайдаланып
табысқа жеткен Тевкелев өз ... ... ... басшыларына
жеткізіп үлгермей жатып-ақ, басқа жақтан уайым-қайғы бүлты ... ... ... Орта Орда ... оның негізгі күшін ... ... ... ... жақын болатынын көре алмай көз
алартса, бір жағы одан қорықты. ... ... ... халық өз
дербестігінен айырылғысы келмей, бәрін теріс ... ... да ... ... өз ... ... ... шықты” [32, 183-6.] –
деп жазады.
Бүл ой-пікірдің ... ... ... ... ... Әбілқайыр
аузынан шыққан мына сөзден байқауға болады: “Россия қарамағына кіреміз
дегеннен бері ... ... ... – деді ол. -Қай ... болса да, басқа
жұртқа бағынышты болу өте қиын. Бірақ ... ... ... жол жоқ.
Жоңғарды жеңсең, ар жағында Қытай бар. Қытай боғдыханына бағыну – тіліңнен
де, ... де ... ... ... ... өз ... карай көркемдік
сұрыптау автордың еркіндегі іс, кейбір ... ... өту ... ... заңды құбылыс. І.Есенберлин өз романында Әбілқайырдың Россияға
қосылу ... ... ғана кең ... ... ... ... бойынша Әбілқайыр маңайынан сол кезеңде Қанжығалы
Бөгенбай, Шекті руының батыры Таймас сиякты тұлғаларды ... ... ... ... ... ... материал тұрғысынан жазушы бұл
жерде Қазақ ССР тарихындағы мағлұматтарға сүйенген тәрізді [33, ... әлі де ... ... ... жете түсу ... ... бола тұра,
жазушының негізінен А.Левшин ... ... ... оның ... ... ... тұр. ... әрекетін суреттеуде де жазушы
осы арнадан шығады.
“…Бұл оқиғаға Әбілқайыр ең алдымен екі ... ... -деп ...... ... күшін және Ресей алдын-дағы міндетін күшейту
үшін; екіншіден, қырғыз-казақтарды күшпен ... ... ... бас идіру үшін” [32, 183-6.]. ... ... ... тарихқа, тарихи дэуірге деген субъективті көзқарасы тұрғысынан
келгенде, І.Есенберлин кейде ... ... ... ... төте ... өз ойын авторлық баян арқылы ашық білдіріп отырады. ... ... ... ... көрінетін мына жолдарға назар салып өтейік: “Әбілқайыр ханды
бағалай ... ... орыс пен ... оның қара ... қамы
үшін жұртын сатқан, бақ күндес жауларын ... ... ... деп, ... ... ... ... саясатын қолдаған дейді. Сол бір қилы
кезеңде Әбілқайырдың түпкі ойы ... ... ... ... ... ... ... екендігін айқындады” [11, 34-6.]. Автор ойынан өз заманының
таным-тағлымы ... ... ... ... ... өз ... карай
көркемдік сұрыптау автордың еркіндегі іс, кейбір фактілерді айналып өту
әдебиетте бола ... ... ... ... өз ... ... ... жөніндегі талпыныстарын ғана кең ... ... ... ... ... ... сол кезеңде Қанжығалы
Бөгенбай, Шекті руының батыры ... ... ... ... Тарихи
дерекке, нақты мәлімет беретін әдеби материал тұрғысынан жазушы бұл жерде
Қазақ ССР тарихындағы мағлұматтарға сүйенген ... [33, 22-6.]. ... де ... ... анықтығына жете түсу ләзім. Солай бола тұра, жазушының
негізінен А.Левшин ... ... ... оның ... дерегіне
сүйенгендігі байқалып тұр. Әбілқайыр әрекетін суреттеуде де ... ... ... оқиғаға Әбілқайыр ең алдымен екі себеппен көмектесті, -деп ...... ... ... және ... алдын-дағы міндетін күшейту
үшін; екіншіден, қырғыз-казақтарды күшпен ... ... ... бас ... ... [32, 183-6.]. ... ... жазылған
шығармаларда тарихқа, тарихи дэуірге деген ... ... ... ... ... ... ... кіріге бермейтін төте жолмен
де өз ойын авторлық баян арқылы ашық білдіріп отырады. Мезгіл мінезі, уақыт
иіні айқын ... мына ... ... салып өтейік: “Әбілқайыр ханды
бағалай білмеген кейбір орыс пен ... оның қара ... ... жұртын сатқан, бақ күндес жауларын табанының астына саламын деп, казақ
елін Россия патшалығына бағындыру саясатын қолдаған ... Сол бір ... ... ... ойы ... делік… Бірак болашақ тарих ұстаған
жолының дұрыс екендігін айқындады” [11, 34-6.]. ... ... өз ... ... байқалатынын көреміз. Трилогияда тарихи деректерді
пайдалану түрлі тәсілде беріледі. Кейде автор ... ... өз ... ... ... тарихи дерек автор ойымен араласып, тігісі
жатқызыла көрініс тауып жатады. Енді ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, Россия патшасы Анна
Ивановна Әбілқайыр ханға ... ... ... ... ... ... тараулардың негізінде, қырғыз-қайсақ ханы
Әбілқайыр, сені және бар ... ... қол ... ... хан мен оның бар эскері біздің императорлық мәртебеміз бен ... ... ... сақтау керек” делінген” [11, 439-6.].
Тарихи эпопеяның коркемдік ... ... ... ... ... ... сипатын бейнелейтін түсы. Коммунистік саясат,
идеологияның қүрсау ықпалымен жазылған қазақ тарихының бүркемелі бейнесін
тарихи ... ... ... ... және ... ... ... Ілияс Есенберлин шеберлігін көреміз. “Қазақ даласының Россия қол
астына кіруін куәлік қағазбен, не бір указ күшімен атау ... ... ... ... ... үзақ, қайшылығы мен қиыншылығы мол ауыр қалыптасу
кезі еді. Және қазақ ... ... ... бір ... қала ... ... ... байланыстыру – о да дүрыстыққа ...... ... бар, ... ... ... ... секілді
көптеген себептермен шиеленіскен, дәуірдің тілегіне қарай ... ... ... ... ... ... жоқтың бәрін өзінен әрі итеріп, тарих
доңғалағы алға ... ... ... Осылай, қазақ даласына аяуды білмес,
орасан қатты жаңа ... ... ... ... [11, ... ... ... беттеріне түзету енгізілетін осы жолдардың
астарында қаншама тарихи шындық ... ... ... де ... ... сырын, уақыт түйінін дөп басып айтқан жазушының тарихи ... сөз ... ... ... ой ... ... Тарихи шындық
айқын елестейтін суреттеуде тарих арқылы көрініс табатын жазушы өмір сүрген
дэуір елесі де, ... ... ... да көз ... келеді. Тарих пен
қазіргі заман сабактастыгының ... ... ... ... ... ... Ал ... оқулығында тек прогрестік түрғыдан бағаланып келген
Қазақстанның Ресейге ... шын ... ... “Осылай, қазақ
даласына орасан қатты жаңа тарихтың дауылды көктемі келді” деп ... ... ... желісінде автор тарихи деректерді молынан
пайдаланғаны байқалады. Сыбан-Рабтан мен ... ... ... ... еске ... Бүл ... суреттелетін Баян батырга
байланысты эпизодта Шоқан жазбасын-дағы деректің шеті көрінеді. Сол сияқты
“Арғынның бір тармағы Қанжығалы ... ... ... ... ... Сырымбет, Малайсары, Тарақты руынан шыққан Байғазы, Шақшақ ... ... ... ... Найманның бір тар-мағы – Бағаналы руынан
Оразымбет, Имантай келді” [11, 354-6.] деген батырлар тізбегі де ... ... ... дәлме-дәл келеді [35, 216-222-66.].
Түркістанды ... ... ... ... ерлік көрсеткен Елшібек батырдың
да аты осында аталады.
Абылайға қатысты ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың Қалдан-Церен қолына түтқынға түсіп, Орынбор
губернаторы Неплюевтің араласуымен бо-санып шығуы, сөз арасында болса да,
тарихи деректер ... ... [49]. Ал ел ... ... ... ... ... түрлі аңыздар бар, жазушы оларға назар салмайды.
Романда ... ... аша ... ... ... тағы бір ...
оның Ботақанды өлтіруіне байланысты эпизод. Ел ... ... ... ... сен өлтірдің, Есіл ер жазығы жоқ, неге ... ... ... ... Үстіне ақ Орданың кір келтірдің. Абылай,
күйіп кетті салған ... ... не ед ... ... ... ... күн ... Болады ертең жесір қатын-балаң [50, 143-6.],
“Жанталаста” тарихи дерек пен аңыздық мағлұматтарға негізделген көркемдік
топшылаумен ... ... ... ... ... қиял ... де ... бір дәлелі ретінде “Сұрша қыз” (Құндыз) оқиғасына байланысты эпизод.
Өзін Абылай ханның ... ... ... ... ... ... пен ... желеу етіп, қарындасын да, Абылайды да ... ... ... ... Қаныбектің әрекеті арқылы автор көшпелілерге тән
тағы бір мәрт ... ... ... Ол ... ... ... көрік
беріп тұр. Тарихи трилогияда ... ... ... ... жалғасып
отыратын қарапайым, халық өкілінен шыкқан желілі кейіпкерлер тізбесі ... Олар – ... ... ... ... ... ... Керей
– сол желідегі кейіпкердің бірі. “Бұл баяғы жалғыз көз Орактан тараған ... Тұяқ ... ...... ... ... баласы Керей еді,” – деп
сипаттайды жазушы.
Ол Бөгенбайдан кейін де талай ұрыстарға ... ... ер бола ... ақырында хандарға еріп, адам баласы бірін-бірі аямай қырған жорықтардан
жүрегі шайлыққан. ... ол ... ... ... ... ... болып
отырып қалған. Бірақ өмірдің қиянаты оны қайтадан қанды тартысқа ... ... бұл ... ... өзгешелеу еді. Күндердің күнінде уақытында
ханға деген қарыз-қаражатын өтей алмай, ол бір күні ... бес ... ... Бір күні ... жасөспірім қызын зорлап жатқан
сұлтанның үстінен шығып, оны ... ... ... Абылай ісін қарап,
кісі өлтіргені үшін патша үкіметінің қолына берген. Ол патша соты ... ... ... айдаған…
- “Иә, қайдан жүрсің, жылқышы Керей! – деді Абылай, – ... кісі ... ... қосылып жатқан жаңа “орыс патшасы”
кім? – Керей тісін ... ... Жай кісі ...... Ал сұлтанды өлтіру – сауап. Алла тағала-ның өзі
ондай күнэнің тең жартысын кешеді.
- Бүкіл күнәңді кешу үшін не ... ... ... ... – деді ... ... үнмен. Тақымына қыл бұрау ... ... ... ... ... кімге беретінін айтпады.
Келесі күні оны асау айғырдың құйрығына байлац, азаптап өлтірді” [11, ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл қосалқы
кейіпкер арқылы әр романда Орақ – ... Тұяк – ...... ... ... жатқан қара халык өкілдерінің жүйесін сақтау, олардың әр кезеңдегі хал-
ахуалдарын көрсету мен ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... көздеген. Керейдің Пугачев көтерілісін жақтаушының
бірі болуы соның айғағы. ... ... ... ... ... ... мүддені, күн сайын ашылып келе жатқан таптық ... ... ... ... ... ... ... жазалайды. Бұл
– уақыт шындығы, мемлекеттік жүйе талабы. Автор Керей бастаған қарсылық
келешек үлкен ... ... ол күш ... ... осы ... ... отырады. Осылайша халық тегеурінінің күштілігін алдыңғы
лекте ұстайтын жазушы тарихи шындықты ... ... ... ... Азаттыққа үндейді, жекенің емес, көптің бірлігін дәріптейді.
Кешеден бүгінге жету ... жан ... ... еске ... ... шындықтың кейбір фактілерден ауытқуы (олар жайлы сөз
қозғамау, ... ... ... ... ... ... ... бұл тарихи кейіпкердің мінезіндегі кейбір қырларын күшейту не ... ... ... ... ... – мүның бәрін көркем болжал
деуімізге болады» [6, 136-6.].
Тарихи шығармаларда көркемдік қиял мен көркемдік болжал ... ... ... ... ... елеулі айырмашылық бар екенін
есте түтқан жөн. Бүл ... ... қиял ... ... тудырудың негізгі
тэсілі болып, көркемдік түрғыдан ойлаудың ерекшелігін ... ... ... ... ... ... жанрлық
ерекшелігін көрсетуі құжаттарға, тарихи ... ... ... көркемдік болжал белгілі бір фактілер төңірегінде
туындайды, сондықтан ол таза автор ... ... ... ... Яғни ... фактілер мен қүжаттар негізінде жүмыс істеген
суреткерлердің шығармаларына тән ... – ол ... ... ... келгенде көркемдік болжалдың ерекше кең ... ... ... көркемдік талдаудан өткізу. Алайда оның көркем шығармадағы
көрінісі сан ... ... ... әр ... ... ... ойға жетелеп отыратын таным ... ... ... ... ... ... артынасыз. Батыр да атанған, ақыры
хан тағына да отырған, алайда жарық дүниеден өкінішпен аттанып, ... бара ... ... ... ойға ... ... ... даңққа
бөленген батырлықтан да, абырой-атаққа оранған ... бақ, ... ... не ... ... Хан ... жету үшін ұзақ та бұралаң жол
басқан Абылайдың жан толқыны нені меңзейді. Осы бір ... ... ... ... бірі – ... ... ... келген Абылай жайын
аңғарасың. Ең эуелі сол хан тағы не үшін керек болды. Өлімнен артық касірет
жоғын ... ... ... Иә, хандық құру мен тек мансапқорлықтан
туды ма сол ... ... ... аға, онда сен мені ... Қолыңда
күшің болмаса, кімге айтқаныңды істете аласың? ¥лы хан тағына ... елін ... ... жеткізем деп ойлағам… Ал соңынан… Әділетті ұлы
хан ... ... ... бұрынғы киянаттарымды ұмытады ғой деп сенгенмін…
… Хан бар жерде қиянат болмауы мүмкін емес екен. Бірақ мен сол ... ... да ... ... ұстау үшін жұмсадым, ел бірлігін
күшпен сақтамақ болдым”, – ... ... ... өмір ... ... ... ... табанды күрескерлігінің, айтқанынан қайтпайтын батыр-лығының және
халық талайы таразыға түскенде сын сағатта ешкіммен де ... ... ... ... ... ... ... бостандығын қорғап
қалды. Әл үстінде ауырып жатқан Абылай Бұқар жырауға айтқан: ... ... ... ... ма ... ... де екі ... бар. Бірі –
қазак аз ел ғой, ... ... ... қолдарынан келсе, солардың
бірлігін сақтасын. Бірлігі бар елді басқару жеңіл. Екінші айтарым, мен ... ... ... ... ... келген жасымда, мейлі, айла құрайын,
әйтеуір шығыс жағымнан келген жауға, ... ... ... бір бөлшек
жерін бергем жоқ” [11, 592-6.], – деген жолдардан, Левшин
Қорытынды
Бұл ретте көркемдік ... ... да ... ... белгілі
объективті бағасын алған, құжаттар мен халық жадында ... ... ... ... ... бағындырылады. Оған құбылысты көркем бейнелеудегі
авторлық көзқарасты қосыңыз. Объективті және ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін белгілейді. Әрине,
мұндай тоғыс әдеби шығармалардың баршасына тән. Ал тарихи шығарманың ... ... оның ... ... практикада белгілі болғаннан кейін
алған деректерге негізделеді. Бұл орайда нақты фактілерді басшылыққа ала
отырып, ... бір ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мұндай пікір-танымдардың болуы оның түп ... ... ғана тән ... ... жатыр. Бұл кұбылыс әрбір
жекенің тарихқа ... ... ... ... ... мүмкін.
Тарихи тақырыпқа қалам тартқан жазушының тарихқа ... ... ... ... ... аңғарылуы ықтимал. Философиялық таным –
субъектінің дүниеге көзқарасын, тіршілік жөніндегі танымын, этикасын қамти
отырып, ... ... ... ... ... ... позициясының
жиынтығын меңзейді. Демек, бұл таным -объективтік танымның өзегі ... ... ... ... ... ... субъективтік сана
кұрылымындағы барлық та-нымдық факторлардың ішінде ... ... ... Ол ... өзге де ... ... ... салалас
қатыста ғана емес, түптеп келгенде, олардың ... ... ... ... танымдық құрылымының бәрі түгелімен осы философиялық
танымның меңгеруінде, жетегінде” [8, 55-6.] ... ... ... ... ... ... және жалпы тұлғалық, ... ... ... ... ... ... болуы субъектінің
танымдык қорытындысында аса ... ... ие ... Яғни философияда
тарихтың болмауы мүмкін еместігін көрсетсе, ол тарихи зерттеу мен тарихи
туындыда философияның ... ... ... ... ... ... ерді соған сәйкес ... ... ...... дәрежеде тарихи шығармалардың объективті
негізін ашуға мүмкіндік беретін ... ... ол ... ... ... ... деректі образ әлеміне айналдырудағы жазушының қиял қарымын
байыптау, оны өзінің ... ... ... ... ... ... білуді керек ететін нәрсе. өрісінде қол жеткізген ойлау формасы,
таным-тағлым қуаты. Бұл түйінді одан әрі ... ... ... ... ... бар ... өз ... зерттеуге сэйкестендірілген,
қажетті қалып; ойлау формасы дегеніміз субъектінің білімді иелеу, ... ... ... ... ... ... әлісі, яғни ол белгілі
бір білім қабілеті, білім құрылымымен ... ... әрі оны ... етеді; ал таным-тағлым қуаты дегеніміз – субъектінің қабылдау,
түсіну, қолдану және жаңа ... ... ... деген сөз. Міне, осы
факторлар өзара кіріге келіп, ... ... ... ... ... өзіне ғана тән білім негізін айқындайды.
Ал осы тартыстың түп тамыры қайда жатыр? ... пен ... ... ... ... ... ... еске түсіре отырып ой
түйіндегеніндей, билік үшін күрес, таққа талас қана ма? ... ... ... ... ... ... ... басында тұрған азаматтар
туралы Әбілқайыр ханның ой ... ... жеке ... ... ... оқиға желісінде байқалып отырады. Жанжал сыры неден басталатыны
романда ... ... ... ... ... ... жері мен Еділ өзенінің
жағасына дейін ¥лы Дешті Қыпшақ даласын ... ... ... ... ... ... шығы еді. Шаруашылығына қарай Мауреннахр деп аталатын
Жейхун мен Сейхун дарияларының ... ... ... ... көбі
Күншығыс – Оңтүстігіндегі түбі көшпелі ирандықтар өзі тәрізді егіншілікпен
шұғылданатын отырықшы Соғды елімен қауымдасып, өзбек ... ... ... Ал ... ... орта ... төмен қарай – сонау Еділ,
Жайықтың арғы бетіне дейін көшіп жүрген түркі ... ... өзі ... бағатын, Жетісу бойындағы көне заманнан келе жатқан Үйсін, Дулат,
Жалайыр, Қаңлы тәрізді салты мен ... бір ... ... ... ... ... деп талпынған-ды. Осы кездегі бүкіл Дешті Қыпшақтың ханы
Әбілқайыр өз ... ... ... ... де, ... ... жерлері сол
Мауреннахр, Соғды, Қорасан жағы болғандықтан, көңілін көбінесе осы ... ... ... ... ... ... ... емес. Сурет-кердің
міндеті ғалымның міндетінен гөрі кеңірек. Жаңа материал, информация – оның
жұмысының тек ... ... ... қазақ халқы үшін қиын да күрделі
кезең болды. Бірақ тап осы ғасырда өзара қырқысқан ... ... ... түрған бытыраңқы қазақ ру-тайпалары өмір сүру үшін түптеп келгенде
бірігу керек екенін мықтап түсінді. ... ... ...... ... бірігуінің қиын процесін – жеке үлт, халық ретінде
дербестікке үмтылу, азаттық жолындағы қасіретті ... ... ... ... өз ... ... рулармен Әбілқайырдан бөліне көшуі тек
факті ғана. Қазақ деген ... ... ... ... ... ... күрестің, үзақ жылдардың жемісі. Жазушы романда Керей –
Жэнібек, Бұрындық – Қасым болып ауысып отырған бірнеше ... ... ... ... ... қысталаң шақтарын көршілес елдермен бірде
тату қарым-қатынаста болған, ... ... ... ... ... оқиғаларды хронологиялық жолмен бейнелеп, ұзақ жылдарды қамти-
тын күрес жолының жанды картинасын ... ... ... ... ... ең ... – “Қасым салған қасқа жол” аталып, мәтелге айналған
даналық сөзге негіз болған, ел билеудегі өзінің ... атын ... ... ... ... ... ... хан дэуірін айтумен
аяқталады.
Қасымнан кейін қазақ жүртын билеген ханның бірі – Хақназар. Алайда ... ... өте ... қайырылып қалады. Ол былайша: “Қазақ хандары
Түркістан үшін сексен жылдай соғысты. ... осы ... хан ... ғана ... өз ... ... ... алды. Хан астанасын Яссыға
көшірді. Содан кейін барып оны Түркістан атап ... Және осы ... 300 ... көп ... болып келген жай – бүкіл қазақтың үш ... ...... жолдармен ғана бітеді. Шығармада бұдан да кысқа
фрагменттерге негізделген кезеңдер жиі кездеседі. Хақназар ... ... ... ... ... ... түлғалары окшау тұрған хандар билеген
кезеңдер де шолақ қайтарылған. Бұл ... ... ... ұстанған
принципі, көкейкесті мақсаты -қазақ жұртының ел ... ... ... ... ең ... ... ... көрсету
болса керек. Сондықтан ол XVI ғасырдың екінші жартысынан XVIII ғасырға бір-
ақ аттайды. Мұның еш өрескелдігі жоқ ... ... ... ... ... ... қалай іріктеу автордың өз кұқығында. Әрі бұл қазақтың ... ... ... алғашқы қомақты туынды, сондықтан онда ел тарихының
бар қырын ... ... ... Оның ... ... ... бойына жылнамаға
тән сипатын талап ету міндет етілмейді. Ал ... ... ... ... жазушы түрлі тэсілдерге барады. Бұл орайда жазушының ... ... ... ... ... отыруы соның бір дәлелі деуге болады.үсуі
заңды қүбылыс. Ең бастысы жазушы өзі білген, жинаған тарихи ... ... ой ... өткізеді де, өзінің қалауынша пайдаланады. Мүның
өзі көркем ... ... ... ... ... ай, ... ... болмайтындығын аңдатады. Бірақ бір басы ашық жай – ... ... ... ... ... де ... бір ... ұзын-ырғасын, даму ретін сақтап отырған.
Міне осыдан І. Есенберлин шығармаларының тарихилығы мен деректілігі ... өн ... ... ... толық ашылуына мүмкіндік
болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы.-Алматы: Ғылым,1979
2. Алпысбаев Қ.Қазақ ... ... ... ... және ... ... Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – 312 ... ... А. ... ... ... ... түп-төркіні
мен қалыптасуы. – Алматы, 1997. –271 б.
5. Ибатов А. Құтбтың «Хұсрау уа ... ... ... – Алматы, 1974.
–37 б.
6. Бисенғалиев З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. – Алматы, Мектеп, ... 136 ... ... Б. Асыл ...... ... университеті, 1992. – 128 б.
8.Смирнова Н. Фольклор және әдебиет. // Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы:
Жазушы, 1968. – 560 б.
9. ... С. ... ... – Алматы: Жазушы, 1974. – 270 б.
10. ... М. ... мен ... – Алматы: Жазушы, 1982 . – 360б.
11. Ергөбек Қ. Сәбит Мұқанов. – Алматы: ... 1989. – ... ... Р. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Санат, 1997. – 336 б.
13. Нұрғалиев Р. Арқау. – ... ... 1991. – 576 ... ... Т. ... ... романы (Жанрлық спецификасы. Типология. Стиль.
Ұлттық кейіпкер. Тарихилық сипаты. Поэтика). ... ... ... . . ... – Алматы, 1997. – 290 б.
15. Қаратаев М. Революция рухымен. – Алматы: Жазушы, 1978. – 416 б.
16. Қирабаев С. ... ... ... және қаламгер. 12-кітап. –Алматы:
Жазушы, 1986. – 264 б.
17. Нұрғалиев Р. Телағыс: Әдеби ... мен ... ...... ... – 440 ... ... Ш. Тарих және көркем шындық. //Жұлдыз. – Алматы, 1973. №11.
44-49 б.
19. Серікқалиев З. Ақ жол. – ... ... 1990. – 464 ... ... Т. ... тарихи романының көркемдік тілі. – Алматы: Ер-Дәулет,
1988. – 164 б.
21. Алпысбаев Қ. Тарихи шығарма: ... және ...... Ғылым,
1999. – 281 б.
22. Жұртбай Т. Талқы. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 368 ... ... Ж. Өмір ... және ... ...... Ғылым, 1991. –
207 б.
24. Хамзин М. Қазіргі ... ...... ... 2001. – 205 ... Т. Романның көркемдік әлемі. – Алматы: Рауан, 1997. –223 ... ... Ә. ... ... ... тұлға проблемасы. (Абылай хан
бейнесінің көркемдік тағылымы). Алматы: Қазақ университеті, 2004, – 341 ... ... Ә. 2 ... таңдамалы шығармалары.– Алматы: Жазушы, 1989.
Т.1. – 400 б.
28. Сүйіншәлиев Х. Ізденіс іздері. – ... ... 1975. – 220 ... ... Б. ... ... және ... талдау. – Алматы: Санат,
1996. – 336 б.
30. Мұқанов С. Алтын ...... ... 1988. –270 ... Ж. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. –560 б.
32.Саттар Ерубаев. Мәңгілік өмір.– Алматы: Жазушы, 1993.544 б.
33.Есенберлин І. Соңғы ... ... // ... ... 1980. ... І. Он томдық шығармалар жинағы. І том. – Алматы: Жазушы,
1984.- 400 ... ... ... ... ... ... ... Есенберлин І. Көшпенділер-Алматы

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлин10 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
«Ұлпан» романы55 бет
Ілияс Есенберлиннің тарихи трилогиясы - «Көшпенділер»3 бет
Ақжан Жақсыбекұлы Әл-Машани8 бет
Ақжан әл-Машанидің Әбу Насыр әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы жайында зерттеу жұмыстары66 бет
Кенесары Қасымұлының көтерілісі21 бет
Көк сөзінің семантикалық қызметі66 бет
Саттар Ерубаевтың шығармашылық мұрасындағы адамгершілік тәрбиесінің педагогикалық негіздері (тарихи бағыт)30 бет
Тарихи романның ұлт тәуелсіздігі үшін күрес жолындағы рөлі91 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь