Әлемнің тілдік көрінісінің тіл мәдениетіндегі бейнесі

ӘЛЕМНІҢ ТІЛДІК КӨРІНІСІНІҢ ТІЛ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ БЕЙНЕСІ

Тілдің табиғилығы мен оның даму мәдениеті қадым заманнан бері көтеріліп келе жатқан мәселе, бұл ұлттық таным мен ұлттық сана сезімнің қалыптасуынан келіп шығатын үрдіс екені белгілі. Қазіргі тілдің даму ширегіне жеткен кезінде, және жаһандануға байланысты тіларалық қарым.қатынастың тереңдей түскен шағында бұны ескі сарынмен және біржақты заңдылықтардың шеңберінде қарау көп жағдайларда қазір тілшілердің, тіл жанашырларының сыңаржақ пікірлерін туындатып жататыны да аян. Қазіргі тіл тазалығымен оның мәдениетінің дамуын әлеуметтік лингвистика, психолингвистика, когнитивті лингвистика сияқты тілдің ғылымның өзге ұштасқан салаларымен байланыстыра қарап бағамдауымыз қажет.
Айырықша теориялық ғылыми пәндердің қазіргі өмір талабына байланысты тәжірибеге араласуы қоғамдағы қалыптасқан тілдік ахуалға байланысты. Қазақстандағы тілдік қарым.қатынастың сан қырлылығы мен күрделілігі қазір тілдің типологиялық, генетикалық және функционалдық қасиеті жөнінде тұрақталған тұжырым айтуға негіз бола алмайтынын байқап отырмыз.
Ұзақ жылдар бойы орыс тілінің басымдылығын көріп келген қазақ тілінің тазалығымен мәдениетін орыс тілінің қарым.қатынасынсыз қарастыру мүмкін болмай отыр. Бұл мәселелерді көтермес бұрын қазіргі қазақ қоғамында қалыптасқан тілдік ахуалға назар аударуымыз қажет. Тарихта біртұтас ұлттың дінге, мәдениетке, идеологияға және тілге байланысты себептердің салдарынан екіге бөлінуі бізге белгілі.
        
        ӘЛЕМНІҢ ТІЛДІК КӨРІНІСІНІҢ ТІЛ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ БЕЙНЕСІ
О.Сапашев
ШҚМУ «Түркітану» оқыту-ғылыми-зерттеу
орталығының директоры
филология ғылымдарының кандидаты
Тілдің табиғилығы мен оның даму мәдениеті ... ... ... келе ... ... бұл ... ... мен ұлттық
сана сезімнің қалыптасуынан келіп шығатын үрдіс екені
белгілі. Қазіргі тілдің даму ширегіне жеткен ... ... ... тіларалық қарым-қатынастың
тереңдей түскен шағында бұны ескі сарынмен және біржақты
заңдылықтардың шеңберінде қарау көп жағдайларда қазір
тілшілердің, тіл ... ... ... ... да аян. ... тіл тазалығымен оның
мәдениетінің дамуын әлеуметтік лингвистика,
психолингвистика, когнитивті лингвистика ... ... өзге ... ... ... ... қажет.
Айырықша теориялық ғылыми пәндердің қазіргі өмір талабына
байланысты тәжірибеге араласуы қоғамдағы қалыптасқан
тілдік ахуалға байланысты. Қазақстандағы тілдік
қарым-қатынастың сан қырлылығы мен ... ... ... ... және ... ... тұрақталған тұжырым айтуға негіз бола алмайтынын
байқап отырмыз.
Ұзақ жылдар бойы орыс тілінің ... ... ... ... ... ... орыс тілінің
қарым-қатынасынсыз қарастыру мүмкін болмай
отыр. Бұл мәселелерді көтермес ... ... ... ... ... ахуалға назар аударуымыз
қажет. Тарихта біртұтас ұлттың дінге, мәдениетке, идеологияға
және тілге байланысты себептердің салдарынан екіге бөлінуі
бізге белгілі.
Қазіргі қазақ ... көз ... ... қазақтардың тілге
байланысты орыс тілді және қазақ тілді қазақтар болып екіге
бөлініп қалыптаса бастағанын байқаймыз. Бұл әсіресе Қазақ
елінің егемендік алуынан кейін ... ... ... болып
отыр.
Осы мәселелерге түбегейлі көз жүгірту үшін бірнеше жәйіттің
басын ашып алуымыз қажет. Мәселен, ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің
қалыптасуының ұлттық сезімді қалыптастыруға
ықпалы, қазақ әдеби тілінің қалыптасу, даму жолдары және
осыдан келіп шығатын тіл мәдениеті мен оның ... ... ... ... ... тілдес тайпалардың ХІІІ – ХІҮ ғасырларда дербес ұлттарға
айнала бастауына, біріншіден, олардың ... ... ... Түркі тілдерінің ішінде қазақ тілінің ең жаңа түркі
тілдер ... ... ... ... көнеден дами
келе жаңарған, өміршең тіл екенін дәлелдейді. Сондықтан сан
ғасырлық тарихы бар, миллиондаған адамдарға қызмет етіп
отырған, Орталық Азиядағы іргелі бір ... ... ... қазақ тілі сияқты ірі тілдің тұтас тарихын
таныту үшін оның даму кезеңдерін қоғамдық құбылыстармен
байланыстыра отырып сипаттау, дамуын дәуірлеу, оны
дамыту мен ары ... ... үлес ... ... тілдік көрінісін бағамдау сияқты қыруар мәселелерді
жүйелеу қажет болады. Бұны бір мақаланың көлеміне ... ... ... тіл ... ... ауызша және жазбаша
көркем әдеби тілімен ұштасып жатқандығы, оның көптеген
мәселелері ... ... ... поэзиясы тарихын
танып-білуімен шешілетіні мәлім. Кез-келген тілдің
стильдерінің барлығы әдеби тілден тарамдалып шығады.
Қазақ тіл білімінде осы күнге дейін «әдеби тіл» деген ұғымға
тиянақты бір ... ... ... ... ... тілі»,
«қазақ жазба әдеби тілі», «қазақтың ауыз әдебиеті тілі»,
«қазақтың жалпыхалықтық тілі» деген ұғымдар бір-бірінен
ажыратылып, әрқайсысы нақты анықтамаға ие бола ... ... ... тілінің бізге мәлім тарихының өн бойындағы
сыры, ерекшеліктері, жұмсалу ... ... ... ... ... түйсініліп біткен жоқ. Халықтың әдеби тілінің
қалыптасып, дамуы сол халықтың әлеуметтік тарихымен тығыз
байланысты. Қауымның ... ... ... ... ... ... келген
дәуірдегі халықтың әдеби тілі мен ұлт болып құралғаннан
кейінгі ұлттық әдеби тілінің сипаты бірдей болмайды. Осы
күнге дейін «ұлт» ... ... ... ... жете
түсінбей жүрген қазақ үшін бұл мәселе күрделі. Орыс
тіліндегі «нация» мен «национальность» атаулары қазақтың
бір ғана «ұлт» сөзімен беріледі. Шын ... орыс ... ... тек орыс ... ... ... ... мемлекетті құрайтын
барлық ұлттардың мемлекетті құрайтын бірлік ретіндегі
атауы, ал «национальность» ... ... бір ... шығу ... ... Ал ... Қазақ мемлекеті
үшін «қазақ» этнонимінің мемлекетті құрайтын барлық этностардың
ұлттық ортақ атауы екінін түсіндіру үшін біз Қазақстанда бір
ғана қазақ ... 130 ... не ... бар ... ... қажет. Лингвистикадағы әлемнің тілдік
көрінісі деген саласына жүгінетін болсақ, халықтың санасында
осы ұғымның тұрақтылығын біз Ресейге қоныс ... ... ... деп ... мен ... ... аударған қандастарымызды
жергілікті қазақтардың монғол не қытай деуінен
байқаймыз, бұл ... сырт ... ... ... ... ұлттың құрамдас бөлшегі деп
тануынан шығып отыр.
Қазақтың жазба, төл ұлттық тілі ХІХ ... ІІ ... ... ... шығармаларының негізінде қалыптаса бастағаны
белгілі. Әдеби тіл осы ауызша және жазбаша тілден нәр
алып қалыптасады, дамиды, сөйте ... ... да ... толысуына ықпал етеді. Тілдің ауызша және жазбаша
формалары жетіліп, кемелденіп, әдеби тілдің көрсеткіші
дәрежесіне жету үшін нормаға ... ... ... ... ... ... тіл де соғұрлым
мінсіз қызмет етеді.
Қазақ тілінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ауытқушылықтарға ұрындырып, әркімнің еркін
көсеуіне айналып, ала-құла терминдер мен аудармалардың қаптап
кетуіне әкеп ... жылы ҚССР ҒА ... ... ... ... ... графикасына негізделген қазақ жазуы сөздердің дыбысталуы
мен жазылуы ... ... ... ... ... ... ... тілінде сөздер қалай жазылса солай оқылады» деген
ұғымның қалыптасуына әкеп соқтырып, қазіргі қазақ орфоэпия
саласын тұралатып, транскрипциялау әдісінен жұрдай болуына
алып ... ... ... шыққан тілші-ғалым С.Аманжолов
ХХғасырдың 20 жылдарынан бастап-ақ қазақ тілінің графикасы
қалыптастыруға ерен екбек еткені белгілі. ... ... ... ... тілінің тазалығымен
мәдениетін сақтау үшін күрескен ғалым-жерлесіміз 40
жылдары қазақ тілі кирил ... ... ... ... ... ... ... қолданылу жағын
барынша зерттеген болатын. Ғалымның орыс графикасының қазақ
тілін берудегі қыры мен ... ... ... ... ғалымдардың тарапынан көзге ілінбей, 30 жыл
бойы ғалымның жеке ... ... ... ... ... ... тілін басқа ұлт өкілдеріне үйрету
әдістемесі де осы «қазақ тілінде сөздер қалай жазылса
солай оқылады» ... ... ... келеді. Қазақ тілін үйрету
оқулықтарының ешқайсысында транскрипциялап оқыту әдісі жоқ,
қазақ тілін меңгеріп шыққан тұтынушыларды былай қойғанда,
қазақ тілінде ойлайтын ... өзі ... ... сөз ... ... ... ... мектебін бітірген қала жастарының
арасында «койне» тілдің қалыптасып келе жатқанын ... ... ... жыл ... ... ... «...елдің елдігіне
негіз болып тұрған нәрселердің де абайламастан өзгеріп кететіні
болады. Мәдениет қуған елдің алдымен тілі өзгермекші», - деп,
сақтандырып, ... төл ... ... ... қол ... ... ... фонетист-ғалым С.Мырзабеков:
«Тілдің грамматикалық құрылымының жаны сірі, өміршең екені
анық ... ... екі мың жыл ... ... ... мен
жұрнақтарды бабаларымыз өзге тілдерге жалтақтамайтындай
етіп, кең пішкен екен», - деп нақты айтқан.
Флектив (қопармалы) тілдер ... ... орыс ... ... етіп ... агглютинативті
(жалғамалы) қазақ тілі сөздеріндегі сөйлем мүшелерінің
орын тәртібі ... ... ... заң ... ... ... берілген қазақшасын
қазақ мектебін бітірген адамдардың өзінің түсінбеуі осының
салдары. Ауызекі тілден де осындай сорақылықтарды ... «Мен ... ол ... ... «Қашан әкеп бересің
маған кітапты?» деген сияқты сан-алуан сауатсыз тіркестер
«Я сказал что он не ... ... ... мне ... ... ... ... көшірме аудармасы. А.Байтұрсынов:
«Тілдің ауанына қарамай, харіптің, емленің ауанына бұрылып,
тілдің көркін бұзған, әдеби тілмен жазамыз деп, жат тілмен
жазып, өз тілінен ... ... ... ізіне түсіп,
тілімізді аздырғанымызды мақұл көрмейміз», - десе,
Х.Досмұхамедов әдеби тіл бұқара тілге жақын болмаса
халық арасына сіңбейтінін, сондықан жер ... ... ... ... қара тілге (яғни жалпыхалықтық тілге –
О.С.) жақын қылып елге түсінікті қылуға тырысатынын айтқан.
Әрине әрбір халықтың тарихында ... ... ... ... ... болады. Бұлар сол халықтың тіліне
жаңа тіркестер мен жаңа ұғымдарды алып келеді де соған орай
тілімізде жүздеген жаңа ... мен ... ... ... жаңа ... мен ... 20-30, ... кезеңдерді қамтиды. Мәселен оқулық, мінбе, сенбілік,
еңбеккүн, өнеркәсіп - 20-30 жылдары; аялдама, балмұздақ,
бөлшек сауда, жылжымалы кітапхана, көрермен, оқырман, басылым
сөздері - 40-60 ... ... ... аялдама, мәлімет,
құлақтандыру, жағажай, әуежай, мейрамхана – 80-95 жылдары
қалыптасты. Ал шамамен 95 жылдан бастап осы атаулар
сұрыпталып, тың ұғымдар аударманың бірнеше тәсілінің
негізінде ... ене ... ... таңда біз
терминжасау саласында атауларды саралап, олардың
жасалуын нормалауға әрекеттенудеміз. Бұл қазақ тіл
мәдениеті мен әдеби тілінің нормалануының соңғы кезеңі,
яғни тікелей тілдің ... ... бет ... ... ... ... ... көтергенде кірме сөздердің енуі мен олардың қазақ
тіліне төселуін, бейімделуін айтпай кетуге ... ... ... ... тіліне енген орыс
сөздері ауызекі сөйлеу тілінің ықпалымен тез төселіп
бейімделіп ... ... ... ... ... ... насыбай, самауыр т.б. сөздер бір ғасыр
шамасында қазақ тіліне әбден сіңісіп кетті. Қазақ тілінің
шұбарлануы жазба әдеби ... ... ... ... ... ... байланысты сөздерді дұрыс жазу мәселесі
көтерілді. Орыс сөздерін ... ... ... және орыс
графикасы қазақ сөздерінің әуезділігі мен табиғилығын дұрыс
бере алмады, осыған ... әр ... ... ... түзетулер мен өзгертулер болды. Бұларды бір ізге
түсіру үшін 1934 жылы терминкомдар құрылды. Оларға кірме
терминдерде ... дәл ... табу ... ... ... өте келе ... өзінің алғашқы міндетін
атқаруды ұмытты. Енді бұл мәселемен БАҚ құралдары еркін
айналысып, бір терминнің бірнеше атауларының
қалыптасуына алып келді. Сондай-ақ ... ... ... да осы ... ... ... ... қатар қолданылып, бірізге түспеген дублет сөздер
бар. Мысалы, күнбағыс – пісте – шекілдеуік – шемішке, суағаш –
мойынағаш - иінағаш, ...... ...... – кәсе т.б. ... сөздер. Бұл қазақ сөздерінің
проблемасы болса, орыс тілінен және орыс тілі ... ... ... ... ... мен олардың қазақ
мәтінінде бейімделуі мәселесі көтеріліп отыр. Бұл тек
соңғы бес жылдың барысында қазақ тілінің орыс тілінің
дәнекерінсіз-ақ шетел тілдеріне ... шығу ... ... пайда бола бастауымен байланысты көтерілді.
Орыс тілі арқылы енген көптеген шетел сөздері түпнұсқа
тілде мүлдем басқа ... ... ... ... ... Қазақ тілі сонау 30-40 жылдары қалыптасып
қалған орыс және орыстілі арқылы енген шетел сөздері
орысша қалай жазылса қазақша да солай жазылсын деген
кереғар ... ... ... ... келген.
Мәселен Уашиңтоң сөзі қазақ мәтінінде Вашингтон, Бейжің
Пекин, Ханс Ганс, Самсоң Самсунг, Тосиба ... ... жүр. Бұл ... ... ... ... тұпнұсқаға әлде қайда жақын болатынын сәйкес. Сол
сияқты қазақтың төл дыбыстары: ң, і, ә, ө, ұ, ү, ғ,
дыбыстары шетел сөздерінің осындай ... ... ... ... ... тілінің мәдениеті мен тазалығы көптеген
факторларға тәуелді екенін мойындауымыз қажет. ... ... оның ... ... ... кеселінен ұзақ жылдар бұзылып келді. Бұған
тек орыс не латын графикасы ғана ... ... жоқ, ... ... ... үндіеврпа тіліне алтай
тілдері жүйесінің өкілі болып табылатын қазақ ... ... ... ... ... болып отыр. Яғни лингвистиканың
заңдылықтары қазақ тіліне көп жағдайда сарапталынбай,
табиғаты ескерілмей пайдаланылғандығынан туындаған.
Қазіргі таңда қазақ тілі оқытушыларының алдына қазақ ... ... ... ... оның өзге де ғылым
салаларымен ұштасуынан пайда болған пәндерін терең
меңгеру міндеті жүктерінуі тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер;
1.Р.Сыздықова. Қазақ ... ... ... ... 1993
2. С.Мырзабек. Қазақ тілініңайтылым сөздігі. Алматы, 2001
3.Ш.Сарыбаев. Қазақ тіл білімі мәселелері. Алматы, 2000
4.С.Аманжолов. Тіл және жазу. Өскемен, 2006

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұйымдағы корпоративті мәдениетті құрудың теоретика-методологиялық негіздері55 бет
Саяси процестер жүйесіндегі ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеу71 бет
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Бизнес аңыздары (Әлемнің бай адамдары) »5 бет
«бизнес аңыздары (әлемнің бай адамдары)». "Генри Форд"4 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь